Binûn

Tevbe — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَرَوَى عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: إِنَّمَا قَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ مِنْ أَجْلِ أَنَّ عُزَيْرًا كَانَ فِيهِمْ وَكَانَتِ التَّوْرَاةُ عِنْدَهُمْ وَالتَّابُوتُ فِيهِمْ، فَأَضَاعُوا التَّوْرَاةَ وَعَمِلُوا بِغَيْرِ الْحَقِّ، فَرَفَعَ اللَّهُ عَنْهُمُ التَّابُوتَ وَأَنْسَاهُمُ التَّوْرَاةَ وَنَسْخَهَا مِنْ صُدُورِهِمْ، فَدَعَا اللَّهَ عُزَيْرٌ وَابْتَهَلَ إِلَيْهِ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْهِ الَّذِي نَسَخَ مِنْ صُدُورِهِمْ، فَبَيْنَمَا هُوَ يُصَلِّي مُبْتَهِلًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى نَزَلَ نُورٌ مِنَ السَّمَاءِ فَدَخَلَ جَوْفَهُ فَعَادَتْ إِلَيْهِ التَّوْرَاةُ فَأَذَّنَ فِي قَوْمِهِ، وَقَالَ: يَا قَوْمِ قَدْ آتَانِيَ اللَّهُ التَّوْرَاةَ رَدَّهَا إِلَيَّ! فعلق به ١٥٦/أالنَّاسُ يُعَلِّمُهُمْ، فَمَكَثُوا مَا شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّ التَّابُوتَ نَزَلَ بَعْدَ ذَهَابِهِ مِنْهُمْ، فَلَمَّا رَأَوُا التَّابُوتَ عَرَضُوا مَا كَانَ فِيهِ عَلَى الَّذِي كَانَ يُعَلِّمُهُمْ عُزَيْرٌ فَوَجَدُوهُ مِثْلَهُ، فَقَالُوا: مَا أُوتِيَ عُزَيْرٌ هَذَا إِلَّا أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ .

Atıyye el-Avfî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etti: Yahudilerin 'Üzeyir Allah'ın oğludur' demelerinin sebebi şuydu: Üzeyir onların aralarındaydı, Tevrat onların yanındaydı ve Tâbût da içlerindeydi. Sonra Tevrat'ı zayi ettiler ve haktan başkasıyla amel ettiler. Bunun üzerine Allah Tâbût'u onların arasından kaldırdı, Tevrat'ı onlara unutturdu ve onu göğüslerinden silip giderdi (neshetti). Üzeyir, göğüslerinden silinen şeyi kendisine geri vermesi için Allah'a dua edip yalvardı. O, Allah Teâlâ'ya yalvararak namaz kılarken gökten bir nur indi ve içine girdi; böylece Tevrat ona geri döndü. Kavmine seslenip: 'Ey kavmim! Allah bana Tevrat'ı verdi, onu bana geri çevirdi!' dedi. İnsanlar ona bağlanıp ondan öğrenmeye başladılar ve Allah Teâlâ'nın dilediği kadar bir süre böyle kaldılar. Sonra Tâbût, ellerinden çıkıp gittikten sonra tekrar indi. Tâbût'u gördüklerinde, içindekileri Üzeyir'in kendilerine öğrettiği şeyle karşılaştırdılar ve onunla aynı olduğunu gördüler. Bunun üzerine: 'Üzeyir'e bu ancak Allah'ın oğlu olduğu için verilmiştir' dediler.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ بُخْتُنَصَّرَ لَمَّا ظَهَرَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَتَلَ مِنْهُمْ مَنْ قَرَأَ التَّوْرَاةَ، وَكَانَ عُزَيْرٌ إِذْ ذَاكَ صَغِيرًا فَاسْتَصْغَرَهُ فَلَمْ يَقْتُلْهُ، فَلَمَّا رَجَعَ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَلَيْسَ فِيهِمْ مَنْ يَقْرَأُ التَّوْرَاةَ بَعَثَ اللَّهُ عُزَيْرًا لِيُجَدِّدَ لَهُمُ التَّوْرَاةَ وَتَكُونَ لَهُمْ آيَةً بَعْدَ مِائَةِ سَنَةٍ، يُقَالُ: أَتَاهُ مَلَكٌ بِإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ فَسَقَاهُ فَمَثُلَتِ التَّوْرَاةُ فِي صَدْرِهِ، فَلَمَّا أَتَاهُمْ قَالَ أَنَا عُزَيْرٌ فَكَذَّبُوهُ وَقَالُوا: إِنْ كُنْتَ كَمَا تَزْعُمُ فَأَمْلِ عَلَيْنَا التَّوْرَاةَ، فَكَتَبَهَا لَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ رَجُلًا قَالَ: إِنْ أَبِي حَدَّثَنِي عَنْ جَدِّي أَنَّ التَّوْرَاةَ جُعِلَتْ فِي خَابِيَةٍ وَدُفِنَتْ فِي كَرْمٍ، فَانْطَلَقُوا مَعَهُ حَتَّى أَخْرَجُوهَا، فَعَارَضُوهَا بِمَا كَتَبَ لَهُمْ عُزَيْرٌ فَلَمْ يَجِدُوهُ غَادَرَ مِنْهَا حَرْفًا، فَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَقْذِفِ التَّوْرَاةَ فِي قَلْبِ رَجُلٍ إِلَّا لِأَنَّهُ ابْنُهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَتِ الْيَهُودُ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ.

Kelbî ise şöyle demiştir: Buhtunnasr İsrâiloğullarına üstün gelip onlardan Tevrat'ı okuyanları öldürdüğünde, Üzeyir o vakit küçüktü; onu küçük gördüğü için öldürmedi. İsrâiloğulları Beytülmakdis'e geri döndüklerinde içlerinde Tevrat'ı okuyacak kimse yoktu. Allah yüz yıl sonra onlara Tevrat'ı yenilemesi ve onlar için bir mucize (ayet) olması için Üzeyir'i gönderdi. Denildiğine göre: Ona bir melek içinde su bulunan bir kapla geldi ve ona içirdi; böylece Tevrat onun göğsünde yer etti. Onlara geldiğinde: 'Ben Üzeyir'im' dedi; onu yalanladılar ve: 'Eğer iddia ettiğin gibiysen bize Tevrat'ı yazdır' dediler. O da onlar için Tevrat'ı yazdırdı. Sonra bir adam: 'Babam bana dedemden nakletti ki Tevrat bir küpün içine konulup bir bağa gömülmüştü' dedi. Onunla birlikte gidip onu çıkardılar ve Üzeyir'in kendilerine yazdırdığı metinle karşılaştırdılar; ondan tek bir harf bile eksiltmediğini gördüler. Bunun üzerine: 'Allah Tevrat'ı bir adamın kalbine ancak O'nun oğlu olduğu için yerleştirmiştir' dediler. İşte o vakit Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler.

وَأَمَّا النَّصَارَى فَقَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَكَانَ السَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ إِحْدَى وَثَمَانِينَ سَنَةً بَعْدَمَا رُفِعَ عِيسَى ﵇ يُصَلُّونَ إِلَى الْقِبْلَةِ، وَيَصُومُونَ رَمَضَانَ، حَتَّى وَقَعَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْيَهُودِ حَرْبٌ، وَكَانَ فِي الْيَهُودِ رَجُلٌ شُجَاعٌ يُقَالُ لَهُ "بُولِصُ" قَتَلَ جُمْلَةً مِنْ أَصْحَابِ عِيسَى ﵇، ثُمَّ قَالَ لِلْيَهُودِ: إِنْ كَانَ الْحَقُّ مَعَ عِيسَى فَقَدْ كَفَرْنَا بِهِ وَالنَّارُ مَصِيرُنَا، فَنَحْنُ مَغْبُونُونَ إِنْ دَخَلُوا الْجَنَّةَ وَدَخَلْنَا النَّارَ، فَإِنِّي أَحْتَالُ وَأُضِلُّهُمْ حَتَّى يَدْخُلُوا النَّارَ، وَكَانَ لَهُ فَرَسٌ يُقَالُ لَهُ الْعُقَابُ يُقَاتِلُ عَلَيْهِ فَعَرْقَبَ فَرَسَهُ وَأَظْهَرَ النَّدَامَةَ، وَوَضَعَ عَلَى رَأْسِهِ التُّرَابَ، فَقَالَ لَهُ النَّصَارَى: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: بُولِصُ عَدُوُّكُمْ، فَنُودِيَتُ مِنَ السَّمَاءِ: لَيْسَتْ لَكَ تَوْبَةٌ إِلَّا أَنْ تَتَنَصَّرَ، وَقَدْ تُبْتُ. فَأَدْخَلُوهُ الْكَنِيسَةَ، وَدَخَلَ بَيْتًا

Hristiyanlara gelince, onlar: "Mesih Allah'ın oğludur" dediler. Bunun sebebi ise şuydu: Onlar, İsa aleyhisselâm [göğe] yükseltildikten sonra seksen bir yıl boyunca İslâm dini üzere idiler; kıbleye yönelerek namaz kılıyor ve ramazan orucunu tutuyorlardı. Nihayet onlarla Yahudiler arasında bir savaş meydana geldi. Yahudiler arasında "Pavlus" (Bûlis) denilen cesur bir adam vardı; İsa aleyhisselâm'ın ashâbından bir grubu öldürdü. Sonra Yahudilere şöyle dedi: "Eğer hak İsa ile beraber idiyse, biz onu inkâr etmiş olduk ve varacağımız yer ateştir. Onlar cennete girip de biz ateşe girersek gerçekten aldanmış oluruz. Ben bir hile yapıp onları saptırayım ki onlar da ateşe girsinler." Üzerinde savaştığı "el-Ukâb" adında bir atı vardı; atının bacaklarını kesti, pişmanlık izhar etti ve başına toprak saçtı. Hristiyanlar ona: "Sen kimsin?" dediler. O da: "Ben sizin düşmanınız Pavlus'um. Gökten bana: 'Hristiyan olmadıkça senin için tövbe yoktur' diye nida edildi; ben de tövbe ettim" dedi. Bunun üzerine onu kiliseye aldılar; o da bir odaya girdi

سَنَةً لَا يَخْرُجُ مِنْهُ لَيْلًا وَلَا نَهَارًا حَتَّى تَعَلَّمَ الْإِنْجِيلَ، ثُمَّ خَرَجَ وَقَالَ: نُودِيَتُ أَنَّ اللَّهَ قَبِلَ تَوْبَتَكَ، فَصَدَّقُوهُ وَأَحَبُّوهُ، ثُمَّ مَضَى إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَاسْتَخْلَفَ عَلَيْهِمْ نُسْطُورًا وَعَلَّمَهُ أَنَّ عِيسَى وَمَرْيَمَ وَالْإِلَهَ كَانُوا ثَلَاثَةً، ثُمَّ تَوَجَّهَ إِلَى الرُّومِ وَعَلَّمَهُمُ اللَّاهُوتَ وَالنَّاسُوتَ، وَقَالَ: لَمْ يَكُنْ عِيسَى بِإِنْسٍ وَلَا بِجِسْمٍ، وَلَكِنَّهُ ابْنُ اللَّهِ، وَعَلَّمَ ذَلِكَ رَجُلًا يُقَالُ لَهُ "يَعْقُوبُ" ثُمَّ دَعَا رَجُلًا يُقَالُ لَهُ مَلْكًا، فَقَالَ: إِنَّ الْإِلَهَ لَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ عِيسَى، فَلَمَّا اسْتَمْكَنَ مِنْهُمْ دَعَا هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةَ وَاحِدًا وَاحِدًا، وَقَالَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ: أَنْتَ خَالِصَتَيْ، وَقَدْ رَأَيْتُ عِيسَى فِي الْمَنَامِ فَرَضِيَ عَنِّي. وَقَالَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ: إِنِّي غَدًا أَذْبَحُ نَفْسِي، فَادْعُ النَّاسَ إِلَى نِحْلَتِكَ. ثُمَّ دَخَلَ الْمَذْبَحَ نَفْسَهُ وَقَالَ: إِنَّمَا أَفْعَلُ ذَلِكَ لِمَرْضَاةِ عِيسَى، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ ثَالِثِهِ دَعَا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ النَّاسَ إِلَى نِحْلَتِهِ، فَتَبِعَ كُلَّ وَاحِدٍ طَائِفَةٌ مِنَ النَّاسِ، فَاخْتَلَفُوا وَاقْتَتَلُوا فَقَالَ اللَّهُ ﷿: {وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ} ، {ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ} يَقُولُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ. قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: لَمْ يَذْكُرِ اللَّهُ تَعَالَى قَوْلًا مَقْرُونًا بِالْأَفْوَاهِ وَالْأَلْسُنِ إِلَّا كَانَ ذَلِكَ زُورًا.

İncil'i öğreninceye kadar bir yıl boyunca gece gündüz oradan çıkmadı. Sonra çıkıp: 'Bana: Allah senin tövbeni kabul etti, diye seslenildi' dedi. Onu doğruladılar ve sevdiler. Sonra Beytülmakdis'e gitti, yerlerine Nastûr'u vekil bıraktı ve ona İsa'nın, Meryem'in ve İlah'ın üç olduğunu öğretti. Sonra Rum diyarına yöneldi; onlara lahut ve nasut kavramlarını öğretti ve: 'İsa insan ve cisim değildi; bilakis o Allah'ın oğludur' dedi. Bunu 'Yâkub' denilen bir adama öğretti. Sonra 'Melkâ' denilen bir adamı çağırdı ve: 'İlah ezelîdir, İsa da ezelîdir' dedi. Onları etkisi altına alınca bu üçünü teker teker çağırdı ve her birine: 'Sen benim en has adamımsın; ben rüyamda İsa'yı gördüm, benden razı oldu' dedi. Her birine: 'Ben yarın kendimi kurban edeceğim; sen insanları kendi mezhebine çağır' dedi. Sonra bizzat kurban yerine girdi ve: 'Ben bunu ancak İsa'nın rızası için yapıyorum' dedi. Üçüncü gün olunca her biri insanları kendi mezhebine çağırdı; insanlardan birer grup her birine uydu. Böylece ihtilafa düştüler ve birbirleriyle savaştılar. Allah azze ve celle: {وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ} “Hristiyanlar da 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler”, {ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ} “Bu, onların ağızlarıyla söyledikleri sözleridir” buyurdu; [yani] hiçbir bilgiye dayanmaksızın dilleriyle söylüyorlar. Mana ehli (dilciler) şöyle demiştir: Allah Teâlâ, ağızlara ve dillere bitişik olarak bir söz zikrettiğinde o mutlaka asılsız ve batıl (zûr) bir sözdür.

{يُضَاهِئُونَ} قَرَأَ عَاصِمٌ بِكَسْرِ الْهَاءِ مَهْمُوزًا، وَالْآخَرُونَ بِضَمِّ الْهَاءِ غَيْرَ مَهْمُوزٍ، وَهُمَا لُغَتَانِ يُقَالُ: ضَاهَيْتُهُ وَضَاهَأْتُهُ، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: يُشَابِهُونَ. وَالْمُضَاهَاةُ الْمُشَابَهَةُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُوَاطِئُونَ وَقَالَ الْحَسَنُ: يُوَافِقُونَ، {قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ} قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: ضَاهَتِ النَّصَارَى قَوْلَ الْيَهُودِ مِنْ قَبْلُ، فَقَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، كَمَا قَالَتِ الْيَهُودُ: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَبْلِ الَّذِينَ كَانُوا يَقُولُونَ اللَّاتُ وَالْعُزَّى وَمَنَاةُ بَنَاتُ اللَّهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: شَبَّهَ كُفْرَهُمْ بِكُفْرِ الَّذِينَ مَضَوْا مِنَ الْأُمَمِ الْكَافِرَةِ كَمَا قَالَ فِي مُشْرِكِي الْعَرَبِ: "كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ تَشَابَهَتْ قُلُوبُهُمْ" (الْبَقَرَةِ -١٨٨) . وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: يُرِيدُ أَنَّ مَنْ كَانَ فِي عَصْرِ النَّبِيِّ ﷺ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى يَقُولُونَ مَا قَالَ أَوَّلُهُمْ، {قَاتَلَهُمُ اللَّهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَعَنَهُمُ اللَّهُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَيْ: قَتَلَهُمُ اللَّهُ. وَقِيلَ: لَيْسَ هُوَ عَلَى تَحْقِيقِ الْمُقَاتَلَةِ وَلَكِنَّهُ بِمَعْنَى التَّعَجُّبِ، {أَنَّى يُؤْفَكُونَ} أَيْ: يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ بَعْدَ قِيَامِ الْأَدِلَّةِ عَلَيْهِ.

{يُضَاهِئُونَ} Âsım, he harfini kesreli ve hemzeli (يُضَاهِئُونَ) olarak; diğerleri ise he harfini zammeli ve hemzesiz (يُضَاهُونَ) olarak okudular. Bunlar iki ayrı lehçedir; 'ona benzettim' anlamında ضَاهَيْتُهُ ve ضَاهَأْتُهُ denir ve anlamları birdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Benzetiyorlar' dedi. Müdâhât (مُضَاهَاة), benzetmek (müşâbehet) demektir. Mücâhid: 'Uyarlıyorlar (denkleştiriyorlar)', Hasan: 'Uygun düşürüyorlar' dedi. {قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ} “Kendilerinden önceki inkâr edenlerin sözlerine” ifadesi hakkında Katâde ve es-Süddî şöyle dediler: Hristiyanlar, Yahudilerin: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dedikleri gibi: 'Mesih Allah'ın oğludur' diyerek kendilerinden önceki Yahudilerin sözüne benzettiler. Mücâhid şöyle dedi: Lât, Uzzâ ve Menât'ın Allah'ın kızları olduğunu söyleyen daha önceki müşriklerin sözüne benzetiyorlar. Hasan şöyle dedi: Arap müşrikleri hakkında: 'Onlardan öncekiler de tıpkı onların söyledikleri gibi söylemişti. Kalpleri birbirine benzedi' [el-Bakara 118] buyurduğu gibi, onların küfrünü de gelip geçmiş kâfir ümmetlerin küfrüne benzetmiştir. el-Kuteybî ise: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında bulunan Yahudi ve Hristiyanların, öncekilerinin söylediklerini söylediklerini kastediyor, dedi. {قَاتَلَهُمُ اللَّهُ} “Allah onları kahretsin!” kavli hakkında İbn Abbâs: 'Allah onlara lanet etsin' dedi. İbn Cüreyc: 'Yani Allah onları helak etsin' dedi. Bunun hakiki anlamda bir savaş/öldürme olmayıp taaccüp (şaşkınlık ve kınama) manasında olduğu da söylenmiştir. {أَنَّى يُؤْفَكُونَ} “Nasıl da döndürülüyorlar!” yani deliller ortaya konduktan sonra haktan nasıl da çevriliyorlar!

{اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) } .

{اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٣١) } “Onlar, Allah'ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih'i rabler edindiler. Oysa onlar tek bir ilaha ibadet etmekten başkasıyla emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir.”

{اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا} أَيْ: عُلَمَاءَهُمْ وَقُرَّاءَهُمْ، وَالْأَحْبَارُ: الْعُلَمَاءُ، وَاحِدُهَا حِبْرٌ،

{اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا} “Hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” yani âlimlerini ve kurrâlarını (ibadete düşkünlerini). Ahbâr (الْأَحْبَارُ), âlimler demektir; tekili 'hıbr' (حِبْرٌ)

وَحَبْرٌ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَفَتْحِهَا، وَالرُّهْبَانُ مِنَ النَّصَارَى أَصْحَابُ الصَّوَامِعِ فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُمْ لَمْ يَعْبُدُوا الْأَحْبَارَ وَالرُّهْبَانَ؟ قُلْنَا: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ أَطَاعُوهُمْ فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ وَاسْتَحَلُّوا مَا أَحَلُّوا وَحَرَّمُوا مَا حَرَّمُوا، فَاتَّخَذُوهُمْ كَالْأَرْبَابِ. رُوِيَ عَنْ عُدَيِّ بْنِ حَاتِمٍ ﵁ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَفِي عُنُقِي صَلِيبٌ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ لِي: "يَا عُدَيُّ اطْرَحْ هَذَا الْوَثَنَ مِنْ عُنُقِكَ"، فَطَرَحْتُهُ ثُمَّ انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ وَهُوَ يَقْرَأُ: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} حَتَّى فَرَغَ مِنْهَا، قُلْتُ لَهُ: إِنَّا لَسْنَا نَعْبُدُهُمْ، فَقَالَ: "أَلَيْسَ يُحَرِّمُونَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَتُحَرِّمُونَهُ وَيَحِلُّونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَتَسْتَحِلُّونَهُ"؟ قَالَ قُلْتُ: بَلَى، قَالَ: "فَتِلْكَ عِبَادَتُهُمْ" .

ve ha harfinin kesresi ve fethasıyla 'habr'dır (حَبْرٌ). Ruhbân (الرُّهْبَانُ) ise Hristiyanların manastır ehlidir (rahipleridir). 'Onlar hahamlara ve rahiplere ibadet etmediler ki?' denilirse, deriz ki: Bunun manası; Allah'a isyan hususunda onlara itaat ettiler, onların helal kıldığını helal, haram kıldığını da haram saydılar; böylece onları rabler gibi edindiler. Adiy b. Hâtim radıyallâhu anh'den şöyle rivayet edilmiştir: Boynumda altından bir haç olduğu halde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldim. Bana: 'Ey Adiy, şu putu boynundan at!' buyurdu. Ben de onu attım. Sonra o: {اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Onlar, Allah'ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler” ayetini sonuna kadar okurken yanına vardım. Ona: 'Biz onlara ibadet etmiyoruz ki' dedim. Buyurdu ki: 'Allah'ın helal kıldığını haram kıldıklarında siz de onu haram saymıyor musunuz; Allah'ın haram kıldığını helal kıldıklarında da siz onu helal saymıyor musunuz?' Ben: 'Evet' dedim. Buyurdu ki: 'İşte bu, onlara ibadet etmektir'.

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: وَهَلْ بَدَّلَ الدِّينَ إِلَّا الْمُلُوكُ ... وَأَحْبَارُ سَوْءٍ وَرُهْبَانُهَا

Abdullah b. el-Mübârek şöyle demiştir: Dini krallardan, kötü âlimlerden ve onun rahiplerinden başkası mı değiştirdi?

{وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ} أَيِ: اتَّخَذُوهُ إِلَهًا، {وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} .

{وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ} “Meryem oğlu Mesih'i de [rab edindiler]” yani onu ilah edindiler. {وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Halbuki onlar, tek bir ilahtan başkasına ibadet etmekle emrolunmamışlardı. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O, onların koştukları ortaklardan münezzehtir.”

{يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (٣٢) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣) } .

{يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ (٣٢) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ (٣٣) } “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar. Kâfirler istemese de Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz. Müşrikler istemese de o [dini] bütün dinlere üstün kılmak için Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur.”

{يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ} أَيْ: يُبْطِلُوا دِينَ اللَّهِ بِأَلْسِنَتِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ إِيَّاهُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: النُّورُ الْقُرْآنُ، أَيْ: يُرِيدُونَ أَنْ يَرُدُّوا الْقُرْآنَ بِأَلْسِنَتِهِمْ تَكْذِيبًا، {وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ} أَيْ: يُعْلِيَ دِينَهُ وَيُظْهِرَ كَلِمَتَهُ وَيُتِمَّ الْحَقَّ الَّذِي بَعَثَ بِهِ مُحَمَّدًا ﷺ {وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} .

{يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ} “Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar” yani dilleriyle ve onu yalanlamalarıyla Allah'ın dinini boşa çıkarmak [istiyorlar]. Kelbî dedi ki: Nur, Kur'an'dır; yani yalanlayarak Kur'an'ı dilleriyle reddetmek istiyorlar. {وَيَأْبَى اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُتِمَّ نُورَهُ} “Allah nurunu tamamlamaktan başkasına razı olmaz” yani dinini yüceltmek, kelimesini üstün kılmak ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile gönderdiği hakkı tamamlamaktan [başkasına razı olmaz], {وَلَوْ كَرِهَ الْكَافِرُونَ} “Kâfirler istemese de.”

{هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ} يَعْنِي: الَّذِي يَأْبَى إِلَّا إِتْمَامَ دِينِهِ هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ مُحَمَّدًا ﷺ، {بِالْهُدَى} قِيلَ: بِالْقُرْآنِ. وَقِيلَ: بِبَيَانِ الْفَرَائِضِ، {وَدِينِ الْحَقِّ} وَهُوَ الْإِسْلَامُ، {لِيُظْهِرَهُ}

{هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ} “O'dur Resûlü'nü gönderen” yani: Dinini tamamlamaktan başkasına razı olmayan Zât, Resûlü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderendir; {بِالْهُدَى} “Hidayet ile” Kur'an ile denilmiştir. Farzların açıklamasıyla da denilmiştir. {وَدِينِ الْحَقِّ} “Ve hak din ile” o da İslâm'dır; {لِيُظْهِرَهُ}

لِيُعْلِيَهُ وَيَنَصُرَهُ، {عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ} عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ، {وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ} .

Onu üstün kılması ve ona yardım etmesi için, {عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ} “Bütün dinlere” diğer bütün dinlere [üstün kılması için], {وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ} “Müşrikler istemese de.”

وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْهَاءُ عَائِدَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَيْ: لِيُعَلِّمَهُ شَرَائِعَ الدِّينِ كُلَّهَا فَيُظْهِرَهُ عَلَيْهَا حَتَّى لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا شَيْءٌ.

Bu ayetin anlamı hakkında ihtilaf ettiler: İbn Abbâs dedi ki: [Ayetin sonundaki] zamir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e dönmektedir; yani ondan hiçbir şey gizli kalmayacak şekilde dinin bütün şeriatlerini ona öğretmesi ve onu bunlara vâkıf kılması (üstün kılması) içindir.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى دِينِ الْحَقِّ، وَظُهُورُهُ عَلَى الْأَدْيَانِ هُوَ أَنْ لَا يُدَانَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا بِهِ. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَالضَّحَّاكُ: وَذَلِكَ عِنْدَ نُزُولِ عِيسَى بن مَرْيَمَ لَا يَبْقَى أَهْلُ دِينٍ إِلَّا دَخَلَ في الإسلام. ١٥٦ / ب وَرَوَيْنَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي نُزُولِ عِيسَى ﵇ قَالَ: "وَيَهْلَكُ فِي زَمَانِهِ الْمِلَلُ كُلُّهَا إِلَّا الْإِسْلَامَ" وَرَوَى الْمِقْدَادُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "لَا يَبْقَى عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ بَيْتُ مَدَرٍ وَلَا وَبَرٍ إِلَّا أَدْخَلَهُ اللَّهُ كَلِمَةَ الْإِسْلَامِ إِمَّا بِعِزِّ عَزِيزٍ أَوْ ذُلِّ ذَلِيلٍ" إِمَّا يُعِزُّهُمُ اللَّهُ فَيَجْعَلُهُمْ مِنْ أَهْلِهِ، فَيَعِزُّ بِهِ، أَوْ يُذِلُّهُمْ فَيَدِينُونَ لَهُ.

Diğerleri ise şöyle dedi: Zamir hak dine dönmektedir; onun dinlere üstün gelmesi ise Allah Teâlâ'ya ancak onunla kulluk edilmesidir. Ebû Hureyre ve Dahhâk dediler ki: Bu, Meryem oğlu İsa indiği zaman olacaktır; hiçbir din mensubu kalmayacak, hepsi İslâm'a girecektir. Ebû Hureyre radıyallâhu anh'den Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsa aleyhisselâm'ın inişi hakkında şöyle buyurduğunu rivayet ettik: 'Onun zamanında İslâm hariç bütün dinler helak olur (ortadan kalkar)'. Mikdâd rivayet edip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Yeryüzünde -ister azizin izzetiyle ister zelilin zilletiyle olsun- Allah'ın İslâm kelimesini girdirmediği hiçbir kerpiçten ev de kıldan çadır da kalmayacaktır'; ya Allah onları aziz kılıp İslâm ehlinden yapar ve böylece onunla aziz olurlar yahut onları zelil kılar da ona boyun eğerler.

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ سُلَيْمَانَ بْنِ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُسْلِمِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْكَجِّيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ، هُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ الْأَسْوَدِ بْنِ الْعَلَاءِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَائِشَةَ ﵁ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَذْهَبُ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ حَتَّى تُعْبَدَ اللَّاتُ وَالْعُزَّى"، قَالَتْ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بَعْدَمَا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْكَ: "هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ". ثُمَّ قَالَ: "يَكُونُ ذَلِكَ مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ يَبْعَثُ اللَّهُ تَعَالَى رِيحًا طَيِّبَةً، فَتَقْبِضُ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ، ثُمَّ يَبْقَى مَنْ لَا خَيْرَ فِيهِ، فَيَرْجِعُ النَّاسُ إِلَى دِينِ آبَائِهِمْ" .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım el-Hasan b. Muhammed b. Habîb haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Süleyman b. Mansûr anlattı, bize Ebû Müslim b. İbrâhîm b. Abdillâh el-Keccî anlattı, bize Ebû Âsım en-Nebîl anlattı, bize Abdülhamîd -o İbn Ca'fer'dir- el-Esved b. el-Alâ'dan, o Ebû Seleme'den, o Âişe radıyallâhu anhâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Lât ve Uzzâ'ya ibadet edilmedikçe gece ve gündüz gitmez (kıyamet kopmaz)' buyurdu. [Âişe] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ sana: 'Müşrikler istemese de o [dini] bütün dinlere üstün kılmak için Resûlü'nü hidayet ve hak din ile gönderen O'dur' ayetini indirdikten sonra bunun olacağını hiç zannetmezdim' dedim. Sonra buyurdu ki: 'Bu, Allah'ın dilediği kadar sürer. Sonra Allah Teâlâ hoş bir rüzgâr gönderir; kalbinde zerre ağırlığınca hayır bulunan kimsenin ruhunu kabzeder. Sonra içinde hiçbir hayır bulunmayan kimseler kalır da insanlar atalarının dinine dönerler'.

قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: مَعْنَى الْآيَةِ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ بِالْحُجَجِ الْوَاضِحَةِ.

el-Hüseyin b. el-Fadl dedi ki: Ayetin anlamı; apaçık delillerle onu bütün dinlere üstün kılması içindir.

وَقِيلَ: لِيُظْهِرَهُ عَلَى الْأَدْيَانِ الَّتِي حَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ فَيَغْلِبَهُمْ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çevresindeki dinlere üstün kılıp onlara galip gelmesi için, şeklinde de söylenmiştir.

قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: فَقَدْ أَظْهَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ عَلَى الْأَدْيَانِ كُلِّهَا بِأَنْ أَبَانَ لِكُلِّ مَنْ سَمِعَهُ أَنَّهُ

Şâfiî rahimehullâh şöyle dedi: Muhakkak ki Allah, [davetini] işiten herkese onun

الْحُقُّ، وَمَا خَالَفَهُ مِنَ الْأَدْيَانِ بَاطِلٌ، وَقَالَ: وَأَظْهَرُهُ بِأَنَّ جِمَاعَ الشِّرْكِ دِينَانِ: دِينُ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَدِينُ أُمِّيِّينَ فَقَهَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْأُمِّيِّينَ حَتَّى دَانُوا بِالْإِسْلَامِ طَوْعًا وَكَرْهًا، وَقَتَلَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَسَبَى، حَتَّى دَانَ بَعْضُهُمْ بِالْإِسْلَامِ، وَأَعْطَى بَعْضُهُمُ الْجِزْيَةَ صَاغِرِينَ، وَجَرَى عَلَيْهِمْ حُكْمُهُ، فَهَذَا ظُهُورُهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ona muhalif olan dinlerin ise batıl olduğunu beyan ederek bütün dinlere üstün kılmıştır. Ve şöyle dedi: Onu üstün kılması şöyledir; şirkin toplamı iki dindir: Ehl-i Kitap dini ve ümmîlerin dini. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ümmîlere boyun eğdirdi, öyle ki isteyerek ve istemeyerek İslâm dinine girdiler. Ehl-i Kitap ile savaşıp onları esir aldı, nihayet bir kısmı İslâm dinine girdi, bir kısmı da küçülerek cizye verdi ve üzerlerine onun hükmü geçerli oldu. İşte onun bütün dinlere üstün gelmesi budur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٤) } .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ (٣٤) } “Ey iman edenler! Hahamların ve rahiplerin birçoğu insanların mallarını haksız yollarla yerler ve Allah'ın yolundan alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara elem dolu bir azabı müjdele!”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ} يَعْنِي، الْعُلَمَاءَ وَالْقُرَّاءَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، {لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ} [يُرِيدُ: لَيَأْخُذُونَ] الرِّشَا فِي أَحْكَامِهِمْ، وَيُحَرِّفُونَ كِتَابَ اللَّهِ، وَيَكْتُبُونَ بِأَيْدِيهِمْ كُتُبًا يَقُولُونَ: هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَيَأْخُذُونَ بِهَا ثَمَنًا قَلِيلًا مِنْ سَفَلَتِهِمْ، وَهِيَ الْمَآكِلُ الَّتِي يُصِيبُونَهَا مِنْهُمْ عَلَى تَغْيِيرِ نَعْتِ النَّبِيِّ ﷺ، يَخَافُونَ لَوْ صَدَّقُوهُمْ لَذَهَبَتْ عَنْهُمْ تِلْكَ الْمَآكِلُ، {وَيَصُدُّونَ} وَيَصْرِفُونَ النَّاسَ، {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} دِينِ اللَّهِ ﷿.

Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ} “Ey iman edenler! Hahamların ve rahiplerin birçoğu” kavli, yani Ehl-i Kitab'ın âlimleri ve kurrâları; {لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ} “İnsanların mallarını haksız yollarla yerler” [kastedilen: Alırlar] hükümlerinde rüşvet alırlar, Allah'ın kitabını tahrif ederler, elleriyle kitaplar yazıp: 'Bu Allah katındandır' derler ve bunun karşılığında kendi alt tabakalarından az bir paha alırlar. Bu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfını değiştirmeleri karşılığında onlardan elde ettikleri kazançlardır; onları tasdik ederlerse bu kazançların ellerinden gideceğinden korkarlar. {وَيَصُدُّونَ} “Ve alıkoyarlar” insanları çevirirler, {عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah'ın yolundan” Allah azze ve celle'nin dininden.

{وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} قَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: كُلُّ مَالٍ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ فَلَيْسَ بِكَنْزٍ وَإِنْ كَانَ مَدْفُونًا. وَكُلُّ مَالٍ لَا تُؤَدَّى زَكَاتُهُ فَهُوَ كَنْزٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَدْفُونًا. وَمِثْلُهُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ.

{وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara elem dolu bir azabı müjdele!” İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Zekâtı ödenen her mal, toprağa gömülü olsa bile kenz (biriktirilmiş/yasak hazine) değildir. Zekâtı ödenmeyen her mal ise toprağa gömülü olmasa bile kenzdir. Benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي سُوِيدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ أَنَّ أَبَا صَالِحِ بْنَ ذَكْوَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ، فَأُحْمِيَ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُكْوَى بِهَا جَبِينُهُ، وَظَهْرُهُ، كُلَّمَا بَرُدَتْ أُعِيدَتْ لَهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ الْعِبَادِ، فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ، وَلَا صَاحِبِ إِبِلٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا، وَمِنْ حَقِّهَا حَلْبُهَا يَوْمَ وِرْدِهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ، أَوْفَرَ مَا كَانَتْ، لَا يَفْقِدُ مِنْهَا فَصِيلًا وَاحِدًا، تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا، وَتَعَضُّهُ بِأَفْوَاهِهَا، كُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ

İsmâil b. Abdilkâhir bize bildirdi, Abdülgāfir b. Muhammed bize bildirdi, Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bize bildirdi, İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân bize anlattı, Müslim b. el-Haccâc bize anlattı, Süveyd b. Saîd bana anlattı, Hafs b. Meysere bize Zeyd b. Eslem'den anlattı; Ebû Sâlih b. Zekvân ona, Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'ı şöyle derken işittiğini haber vermiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَا مِنْ صَاحِبِ ذَهَبٍ وَلَا فِضَّةٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ صُفِّحَتْ لَهُ صَفَائِحُ مِنْ نَارٍ، فَأُحْمِيَ عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَيُكْوَى بِهَا جَبِينُهُ، وَظَهْرُهُ، كُلَّمَا بَرُدَتْ أُعِيدَتْ لَهُ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ الْعِبَادِ، فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ، وَلَا صَاحِبِ إِبِلٍ لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا، وَمِنْ حَقِّهَا حَلْبُهَا يَوْمَ وِرْدِهَا إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ، أَوْفَرَ مَا كَانَتْ، لَا يَفْقِدُ مِنْهَا فَصِيلًا وَاحِدًا، تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا، وَتَعَضُّهُ بِأَفْوَاهِهَا، كُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ» «Altın veya gümüş sahibi olup da onun hakkını (zekâtını) ödemeyen hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet günü olduğunda onun için ateşten levhalar dökülüp cehennem ateşinde kızdırılmasın da bunlarla alnı [yanları] ve sırtı dağlanmasın! Bunlar her soğuduğunda, miktarı elli bin yıl olan bir günde Allah kullar arasında hükmedinceye kadar kendisine iade edilir; sonra o ya cennete ya da cehenneme giden yolunu görür. Devesi olup da onun hakkını ödemeyen -su başına geldiği gün sağılması da onun hakkındandır- hiçbir kimse yoktur ki kıyamet günü olduğunda, olabildiğince semiz halde, içlerinden tek bir yavruyu bile kaybetmeksizin, dümdüz geniş bir alanda o kişi onların önüne yüzüstü yatırılmasın ve onlar onu tabanlarıyla çiğneyip ağızlarıyla ısırmasın! Öndekiler üzerinden her geçtikçe...»

أُولَاهَا رُدَّ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا، فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، حَتَّى يَقْضِيَ بَيْنَ الْعِبَادِ، فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ، وَلَا صَاحِبِ بَقَرٍ وَلَا غَنَمٍ، لَا يُؤَدِّي مِنْهَا حَقَّهَا، إِلَّا إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، بُطِحَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ لَا يَفْقِدُ مِنْهَا شَيْئًا لَيْسَ فِيهَا عَقْصَاءُ، وَلَا جَلْحَاءُ، وَلَا عَضْبَاءُ، تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا، وَتَطَؤُهُ بِأَظْلَافِهَا، كُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ أُولَاهَا، رُدَّ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا، فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ، حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ الْعِبَادِ، فَيَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ وَإِمَّا إِلَى النَّارِ" .

arkadakiler tekrar üzerine getirilir. Bu, miktarı elli bin yıl olan bir günde kullar arasında hüküm verilinceye kadar sürer; sonra o ya cennete ya da cehenneme giden yolunu görür. Sığırı ve davarı olup da hakkını ödemeyen hiçbir kimse yoktur ki kıyamet günü olduğunda, içlerinden hiçbir şey eksilmemiş olarak, aralarında ne boynuzu kıvrık ne boynuzsuz ne de kırık boynuzlu bir tanesi bulunmaksızın düz ve geniş bir alanda onun önüne yatırılmasın! Boynuzlarıyla onu süserler ve tırnaklarıyla onu çiğnerler. Her öndekiler geçip gittiğinde arkadakiler tekrar üzerine getirilir. Bu, miktarı elli bin yıl olan bir günde Allah kullar arasında hüküm verilinceye kadar sürer; sonra o ya cennete ya da cehenneme giden yolunu görür'.

وَرَوَيْنَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ آتَاهُ اللَّهُ مَالًا فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ، مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ، لَهُ زَبِيبَتَانِ يُطَوِّقُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ، يَعْنِي: شِدْقَيْهِ، ثُمَّ يَقُولُ: أَنَا مَالُكَ، أَنَا كَنْزُكَ، ثُمَّ تَلَا {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ} الْآيَةَ .

Ebû Hureyre radıyallâhu anh'den rivayet ettik; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Allah kime mal verir de onun zekâtını ödemezse, kıyamet gününde malı onun için iki siyah benekli (zehirli) dazlak başlı bir erkek yılana dönüştürülür ve kıyamet günü boynuna dolanır; sonra onun iki avurdunu yani yanaklarını tutar, sonra: 'Ben senin malınım, ben senin hazinensin' der.' Sonra: {وَلَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ} “Allah'ın kendilerine verdiğinde cimrilik edenler...” ayetini okudu.

وَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَالٍ زَادَ عَلَى أَرْبَعَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ فَهُوَ كَنْزٌ أَدَّيْتَ مِنْهُ الزَّكَاةَ أَوْ لَمْ تُؤَدِّ، وَمَا دُونَهَا نَفَقَةٌ .

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Dört bin dirhemden fazla olan her mal -zekâtını ister öde ister ödeme- bir kenzdir (yasak birikimdir); bundan aşağısı ise nafakadır (geçimliktir).

وَقِيلَ: مَا فَضُلَ عَنِ الْحَاجَةِ فَهُوَ كَنْزٌ. أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ قَالَ: انْتَهَيْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ، فَلَمَّا رَآنِي قَالَ: "هُمُ الْأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ"، قَالَ: فَجِئْتُ حَتَّى جَلَسْتُ، فَلَمْ أَتَقَارَّ أَنْ قُمْتُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَدَاكَ أَبِي وَأُمِّي، مَنْ هُمْ؟ قَالَ: "هُمُ الْأَكْثَرُونَ أَمْوَالًا إِلَّا مَنْ قَالَ: هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا، مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، وَمَنْ خَلْفِهِ، وَعَنْ يَمِينِهِ، وَعَنْ شِمَالِهِ، وَقَلِيلٌ مَا هُمْ"

İhtiyaçtan fazla olan her şeyin kenz olduğu da söylenmiştir. Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Vekî' anlattı, bize el-A'meş, el-Ma'rûr b. Süveyd'den anlattı; o Ebû Zer'den şöyle dediğini nakletti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım; Kâbe'nin gölgesinde oturuyordu. Beni görünce: 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki onlar en çok hüsrana uğrayanlardır' buyurdu. Dedi ki: Gelip oturdum; duramadım ve kalkıp: 'Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun, onlar kimlerdir?' dedim. Buyurdu ki: 'Önünden, arkasından, sağından ve solundan 'şöyle şöyle şöyle' [infak edenler] müstesna, malları en çok olanlardır; ama onlar da ne kadar azdır!'

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ﵁ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ: مَنْ تَرَكَ بَيْضَاءَ، أَوْ حَمْرَاءَ، كُوِيَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ .

Ebû Zer radıyallâhu anh'den rivayet edildiğine göre o şöyle derdi: «Kim bir beyaz [gümüş] veya bir kırmızı [altın] bırakırsa, kıyamet gününde onunla dağlanır.»

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: مَاتَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الصُّفَّةِ، فَوُجِدَ فِي مِئْزَرِهِ دِينَارٌ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "كَيَّةٌ"، ثُمَّ تُوُفِّيَ آخَرُ فَوُجِدَ فِي مِئْزَرِهِ دِينَارَانِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "كَيَّتَانِ" .

Ebû Ümâme'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Suffe ehlinden bir adam öldü ve peştemalında bir dinar bulundu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bir dağlanma' buyurdu. Sonra bir başkası vefat etti ve peştemalında iki dinar bulundu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'İki dağlanma' buyurdu.

وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَصَحُّ؛ لِأَنَّ الْآيَةَ فِي مَنْعِ الزَّكَاةِ لَا فِي جَمْعِ الْمَالِ الْحَلَالِ. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلرَّجُلِ الصَّالِحِ" .

Birinci görüş daha sahihtir; çünkü ayet helal malı toplamak hakkında değil, zekâtı vermemek hakkındadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: 'Salih mal salih adama ne güzel yakışır!'

وَرَوَى مُجَاهِدٌ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، كَبُرَ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: مَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ مِنَّا أَنْ يَدَعَ لِوَلَدِهِ شَيْئًا، فَذَكَرَ عُمَرُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ: "إِنَّ اللَّهَ ﷿ لَمْ يَفْرِضِ الزَّكَاةَ إِلَّا لِيُطَيِّبَ بِهَا مَا بَقِيَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ" .

Mücâhid, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Bu ayet indiğinde bu Müslümanlara ağır geldi ve: 'Hiçbirimiz çocuğuna bir şey bırakamayacak' dediler. Ömer bunu Resûlullah'a zikredince buyurdu ki: 'Allah azze ve celle zekâtı ancak mallarınızın geride kalanını temizlemek için farz kılmıştır'.

وَسُئِلَ ابْنُ عُمَرَ ﵄ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَقَالَ: كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الزَّكَاةُ، فَلَمَّا أُنْزِلَتْ جَعَلَهَا اللَّهُ طُهْرًا لِلْأَمْوَالِ.

İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'ya bu ayet hakkında soruldu; o da şöyle dedi: Bu, zekât [emri] inmeden önceydi; inince Allah onu mallar için bir temizlik kıldı.

وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: مَا أُبَالِي لَوْ أَنَّ لِي مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا أعلم عدده ١٥٧/أأُزَكِّيهِ وَأَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ.

İbn Ömer şöyle demiştir: Sayısını bildiğim, zekâtını verdiğim ve Allah'a itaat yolunda sarf ettiğim Uhud [dağı] kadar altınım olsa aldırış etmem.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} وَلَمْ يَقُلْ: وَلَا يُنْفِقُونَهُمَا، وَقَدْ ذَكَرَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ جَمِيعًا. قِيلَ: أَرَادَ الْكُنُوزَ وَأَعْيَانَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ. وَقِيلَ: رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الْفِضَّةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: "وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ" "الْبَقَرَةِ -٤٥"، رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى الصَّلَاةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا" (الْجُمُعَةِ -١١) رَدَّ الْكِنَايَةَ إِلَى التِّجَارَةِ لِأَنَّهَا أَعَمُّ، {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} أَيْ: أَنْذِرْهُمْ.

Allah azze ve celle'nin: {وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Onları Allah yolunda harcamayanlar” kavlinde altını ve gümüşü birlikte zikrettiği halde [tesniye zamiriyle] 'onları (ikisini) harcamayanlar' (وَلَا يُنْفِقُونَهُمَا) demedi. Kenzleri (hazineleri) ve altın ile gümüşün cinslerini kastettiği söylenmiştir. Zamiri daha yaygın olduğu için gümüşe döndürdüğü de söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: 'Sabır ve namazla yardım dileyin. Şüphesiz o pek ağırdır' [el-Bakara 45] kavlinde daha yaygın olduğu için zamiri namaza döndürmüştür; yine Allah Teâlâ'nın: 'Bir ticaret veya eğlence gördükleri zaman ona dağılıverirler' [el-Cuma 11] kavlinde de daha yaygın olduğu için zamiri ticarete döndürdüğü gibidir. {فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “İşte onlara elem dolu bir azabı müjdele!” yani onları uyar.

{يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥) } .

{يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ (٣٥) } “O gün bunlar cehennem ateşinde kızdırılır da kendileriyle alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır: 'İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler bunlardır. Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!' [denilir].”

{يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ} أَيْ: تُدْخَلُ النَّارُ فَيُوقَدُ عَلَيْهَا أَيْ عَلَى الْكُنُوزِ،

{يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “O gün cehennem ateşinde kızdırılır” yani ateşe sokulur ve üzerlerine, yani kenzlerin (biriktirilen hazinelerin) üzerine ateş yakılır.

{فَتُكْوَى بِهَا} فَتُحْرَقُ بِهَا، {جِبَاهُهُمْ} أَيْ: جِبَاهُ كَانِزِيهَا، {وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ} رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّهُ لَا يُوضَعُ دِينَارٌ عَلَى دِينَارٍ وَلَا دِرْهَمٌ عَلَى دِرْهَمٍ، وَلَكِنْ يُوَسَّعُ جِلْدُهُ حَتَّى يُوضَعَ كُلُّ دِينَارٍ وَدِرْهَمٍ فِي مَوْضِعٍ عَلَى حِدَةٍ.

{فَتُكْوَى بِهَا} “Kendileriyle dağlanır” yani onlarla yakılır, {جِبَاهُهُمْ} “Alınları” yani onları biriktirenlerin alınları, {وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ} “Böğürleri ve sırtları”. İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Ne bir dinar bir dinarın üzerine ne de bir dirhem bir dirhemin üzerine konur; bilakis her bir dinar ve dirhem ayrı bir yere konsun diye derisi genişletilir.

وَسُئِلَ أَبُو بَكْرٍ الْوَرَّاقُ: لِمَ خَصَّ الْجِبَاهَ وَالْجَنُوبَ وَالظُّهُورَ بِالْكَيِّ؟ قَالَ: لِأَنَّ الْغَنِيَّ صَاحِبَ الْكَنْزِ إِذَا رَأَى الْفَقِيرَ قَبَضَ وَجْهَهُ، وَزَوَى مَا بَيْنَ عَيْنَيْهِ، وَوَلَّاهُ ظَهْرَهُ، وَأَعْرَضَ عَنْهُ بِكَشْحِهِ.

Ebû Bekr el-Verrâk'a: 'Dağlama için neden özellikle alınlar, böğürler ve sırtlar tahsis edildi?' diye soruldu. O şöyle dedi: Çünkü hazine sahibi zengin kimse yoksulu gördüğünde yüzünü buruşturur, iki kaşının arasını çatar, ona sırtını döner ve yan tarafıyla ondan yüz çevirir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {هَذَا مَا كَنَزْتُمْ} أَيْ: يُقَالُ لَهُمْ: هَذَا مَا كَنَزْتُمْ، {لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ} أَيْ: تَمْنَعُونَ حُقُوقَ اللَّهِ تَعَالَى فِي أَمْوَالِكُمْ. وَقَالَ بَعْضُ الصَّحَابَةِ: هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: هِيَ عَامَّةٌ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُسْلِمِينَ، وَبِهِ قَالَ أَبُو ذَرٍّ ﵁.

Allah Teâlâ'nın: {هَذَا مَا كَنَزْتُمْ} “İşte biriktirdiğiniz şeyler bunlardır” kavli; yani onlara: 'İşte kendiniz için biriktirdiğiniz şeyler bunlardır; {لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ} “Artık biriktirmekte olduğunuz şeyleri tadın!”' denilir; yani mallarınızda Allah Teâlâ'nın haklarını menediyordunuz [bunu tadın]. Sahabeden bazıları: Bu ayet Ehl-i Kitap hakkındadır, demiştir. Çoğunluk ise: Hem Ehl-i Kitap hem de Müslümanlar hakkında umumidir, demiştir; Ebû Zer radıyallâhu anh de bu görüştedir.

{إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) } .

{إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ (٣٦) } “Şüphesiz gökleri ve yeri yarattığı gündeki Allah'ın Kitabı'nda ayların sayısı, Allah katında on ikidir. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru hesap (ve din) budur. Öyleyse bunlarda kendinize zulmetmeyin ve müşrikler sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de onlarla topyekûn savaşın. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.”

{إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧) } .

{إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٣٧) } “Nesî (haram ayları ertelemek) ancak küfürde bir artımdır; inkâr edenler onunla saptırılır. Allah'ın haram kıldığı ayların sayısına denk getirmek için onu bir yıl helal sayarlar, bir yıl haram sayarlar; böylece Allah'ın haram kıldığını helal kılarlar. Onlara kötü amelleri süslü gösterildi. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ} أَيْ: عَدَدَ الشُّهُورِ، {عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ} وَهِيَ الْمُحَرَّمُ وَصَفْرٌ وَرَبِيعٌ الْأَوَّلُ وَشَهْرُ رَبِيعٍ الثَّانِي وَجُمَادَى الْأُولَى وَجُمَادَى الْآخِرَةُ وَرَجَبٌ وَشَعْبَانُ وَشَهْرُ رَمَضَانَ وَشَوَّالٌ وَذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ. وَقَوْلُهُ: {فِي كِتَابِ اللَّهِ} أَيْ: فِي حُكْمِ اللَّهِ. وَقِيلَ: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ. قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: اثْنَا عَشْرَ، وَتِسْعَةَ عَشْرَ، وَأَحَدَ عَشْرَ، بِسُكُونِ الشِّينِ، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِفَتْحِهَا، {يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ} وَالْمُرَادُ مِنْهُ: الشُّهُورُ الْهِلَالِيَّةُ، وَهِيَ الشُّهُورُ الَّتِي يَعْتَدُّ بِهَا الْمُسْلِمُونَ فِي صِيَامِهِمْ وَحَجِّهِمْ وَأَعْيَادِهِمْ وَسَائِرِ أُمُورِهِمْ، وَبِالشُّهُورِ الشَّمْسِيَّةِ تكون السنة ثلاث مائة وَخَمْسَةً وَسِتِّينَ يَوْمًا وَرُبْعَ يَوْمٍ، وَالْهِلَالِيَّةُ تنقص عن ثلاث مائة وَسِتِّينَ يَوْمًا بِنُقْصَانِ الْأَهِلَّةِ. وَالْغَالِبُ أَنَّهَا تَكُونُ ثَلَاثَمِائَةٍ وَأَرْبَعَةً وَخَمْسِينَ يَوْمًا، {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} مِنَ الشُّهُورِ أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ وَهِيَ: رَجَبٌ وَذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ، وَاحِدٌ فَرْدٌ وَثَلَاثَةٌ سَرْدٌ، {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} أَيِ: الْحِسَابُ الْمُسْتَقِيمُ.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ} “Şüphesiz ayların sayısı” yani ayların adedi, {عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah katında, Allah'ın Kitabı'nda on ikidir” ki bunlar: Muharrem, Safer, Rebîülevvel, Rebîülâhir, Cemâziyelevvel, Cemâziyelâhir, Receb, Şâban, Ramazan, Şevval, Zilkade ve Zilhicce'dir. {فِي كِتَابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda” kavli ise; Allah'ın hükmünde demektir. Levh-i Mahfuz'da [yazılıdır] da denilmiştir. Ebû Ca'fer şîn harfinin sükûnu ile: 'isna aşr', 'tis'ata aşr' ve 'ahada aşr' okumuştur; kurrâ çoğunluğu ise fetha ile okumuştur. {يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ} “Gökleri ve yeri yarattığı günde” bundan murat hilâl aylarıdır (kamerî aylardır); bunlar Müslümanların oruçlarında, haclarında, bayramlarında ve diğer işlerinde itibar ettikleri aylardır. Güneş aylarına göre bir yıl üç yüz altmış beş gün ve çeyrek gündür; hilâl ayları ise hilallerin eksilmesi sebebiyle üç yüz altmış günden az olur. Çoğunlukla üç yüz elli dört gün olur. {مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ} “Bunlardan dördü haram aylardır” bu aylardan dördü hürmetli (haram) aylardır ki şunlardır: Receb, Zilkade, Zilhicce ve Muharrem. Biri tek (Receb), üçü peş peşedir. {ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “İşte dosdoğru din budur” yani dosdoğru hesaptır.

{فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} قِيلَ: قَوْلُهُ "فِيهِنَّ" يَنْصَرِفُ إِلَى جَمِيعِ شُهُورِ السَّنَةِ، أَيْ: فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ بِفِعْلِ الْمَعَاصِي وَتَرْكِ الطَّاعَةِ. وَقِيلَ: "فِيهِنَّ" أَيْ: فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ. قَالَ قَتَادَةُ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ أَعْظَمُ أَجْرًا فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَالظُّلْمُ فِيهِنَّ أَعْظَمُ مِنَ الظُّلْمِ فِيمَا سِوَاهُنَّ، وَإِنْ

{فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ} “Öyleyse bunlarda kendinize zulmetmeyin” 'Bunlarda' zamirinin yılın bütün aylarına döndüğü; yani günahları işleyerek ve itaati terk ederek o aylarda kendinize zulmetmeyin, anlamında olduğu söylenmiştir. 'Bunlarda' ifadesinin 'haram aylarda' anlamına geldiği de söylenmiştir. Katâde şöyle demiştir: Haram aylarda salih amel işlemenin ecri daha büyüktür; onlarda zulüm işlemek de diğer aylarda işlenen zulümden daha büyüktür; gerçi

كَانَ الظُّلْمُ عَلَى كُلِّ حَالٍ عَظِيمًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ يُرِيدُ اسْتِحْلَالَ الْحَرَامِ وَالْغَارَةَ فِيهِنَّ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ: لَا تَجْعَلُوا حَلَالَهَا حَرَامًا، وَلَا حَرَامَهَا حَلَالًا كَفِعْلِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَهُوَ النَّسِيءُ.

zulüm her hâlükârda büyüktür. İbn Abbâs dedi ki: 'Bunlarda kendinize zulmetmeyin' sözüyle haramı helal saymayı ve bu aylarda baskın/savaş yapmayı kastetmektedir. Muhammed b. İshâk b. Yesâr dedi ki: Şirk ehlinin yaptığı gibi -ki bu nesîdir- onun helalini haram, haramını helal kılmayın.

{وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} جَمِيعًا عَامَّةً، {كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَحْرِيمِ الْقِتَالِ فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ. فَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ كَبِيرًا ثُمَّ نُسِخَ بِقَوْلِهِ: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} كَأَنَّهُ يَقُولُ فِيهِنَّ وَفِي غَيْرِهِنَّ. وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ، وَعَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ، وَالزُّهْرِيِّ، وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، وَقَالُوا: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ غَزَا هَوَازِنَ بِحُنَيْنٍ، وَثَقِيفًا بِالطَّائِفِ، وَحَاصَرَهُمْ فِي شَوَّالٍ وَبَعْضِ ذِي الْقِعْدَةِ. وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ غَيْرُ مَنْسُوخٍ: قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: حَلَفَ بِاللَّهِ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: مَا يَحِلُّ لِلنَّاسِ أَنْ يَغْزُوا فِي الْحَرَمِ، وَلَا فِي الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، إِلَّا أَنْ يُقَاتَلُوا فِيهَا وَمَا نُسِخَتْ.

{وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “Müşriklerle topyekûn savaşın” hep birlikte, bütünüyle; {كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi. Bilin ki Allah, takvâ sahipleriyle beraberdir.” Âlimler haram aylarda savaşmanın haramlığı konusunda ihtilaf ettiler: Bir grup dedi ki: Bu büyük bir günahtı, sonra: {وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً} “Müşriklerle topyekûn savaşın” kavliyle neshedildi; sanki: 'Hem haram aylarda hem de diğerlerinde [savaşın]' buyurmaktadır. Bu Katâde, Atâ el-Horasânî, ez-Zührî ve Süfyân es-Sevrî'nin kavlidir. Onlar dediler ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Huneyn'de Hevâzin'le, Tâif'te Sakîf'le savaştı ve onları Şevval ile Zilkade'nin bir kısmında kuşattı. Diğerleri ise: Bunun neshedilmediğini söylediler. İbn Cüreyc dedi ki: Atâ b. Ebî Rebâh Allah'a yemin ederek: 'İnsanların Harem'de ve haram aylarda savaşmaları kendileriyle orada savaşılmadıkça helal olmaz ve bu hüküm neshedilmemiştir' dedi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} قِيلَ: هُوَ مَصْدَرٌ كَالسَّعِيرِ وَالْحَرِيقِ. وَقِيلَ: هُوَ مَفْعُولٌ كَالْجَرِيحِ وَالْقَتِيلِ، وَهُوَ مِنَ التَّأْخِيرِ. وَمِنْهُ النَّسِيئَةُ فِي الْبَيْعِ، يُقَالُ: أَنْسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِهِ أَيْ أَخَّرَ، وَهُوَ مَمْدُودٌ مَهْمُوزٌ عِنْدَ أَكْثَرِ الْقُرَّاءِ، وَقَرَأَ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ مِنْ طَرِيقِ الْبُخَارِيِّ: بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ، وَقَدْ قِيلَ: أَصْلُهُ الْهَمْزَةُ فَخُفِّفَ.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “Nesî ancak küfürde bir artımdır” kavli hakkında; bunun saîr (السَّعِير) ve harîk (الْحَرِيق) gibi bir masdar olduğu söylenmiştir. Cerîh (الْجَرِيح) ve katîl (الْقَتِيل) gibi mef'ûl (ertelenen) manasında olduğu da söylenmiştir; te'hîr (ertelemek) kökündendir. Ticaretteki veresiye (en-nesîe) de bu köktendir; 'Allah onun ecelini erteledi' manasında أَنْسَأَ اللَّهُ فِي أَجَلِهِ denir. Kurrâların çoğuna göre med ile ve hemzelidir (en-Nesî'). Varş ise Nâfi'den Buhârî tarikiyle hemzesiz olarak yâ'nın şeddesiyle (en-Nesiyy) okumuştur. Aslının hemzeli olduğu, sonra teshil edildiği (hafifletildiği) de söylenmiştir.

وَقِيلَ: هُوَ مِنَ النِّسْيَانِ عَلَى مَعْنَى الْمَنْسِيِّ أَيِ: الْمَتْرُوكِ. وَمَعْنَى النَّسِيءِ: هُوَ تَأْخِيرُ تَحْرِيمِ شَهْرٍ إِلَى شَهْرٍ آخَرَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ تَعْتَقِدُ تَعْظِيمَ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا تَمَسَّكَتْ بِهِ مِنْ مِلَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَكَانَتْ عَامَّةُ مَعَايِشِهِمْ مِنَ الصَّيْدِ وَالْغَارَةِ، فَكَانَ يَشُقُّ عَلَيْهِمُ الْكَفُّ عَنْ ذَلِكَ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ عَلَى التَّوَالِي، وَرُبَّمَا وَقَعَتْ لَهُمْ حَرْبٌ فِي بَعْضِ الْأَشْهُرِ الْحُرُمِ فَيَكْرَهُونَ تأخير حربهم، فنسؤوا أَيْ: أَخَّرُوا تَحْرِيمَ ذَلِكَ الشَّهْرِ إِلَى شَهْرٍ آخَرَ، وَكَانُوا يُؤَخِّرُونَ تَحْرِيمَ الْمُحَرَّمِ إِلَى صَفَرَ، فَيُحَرِّمُونَ صَفَرَ وَيَسْتَحِلُّونَ الْمُحَرَّمَ، فَإِذَا احْتَاجُوا إِلَى تَأْخِيرِ تَحْرِيمِ صَفَرَ أَخَّرُوهُ إِلَى رَبِيعٍ، هَكَذَا شَهْرًا بَعْدَ شَهْرٍ، حَتَّى اسْتَدَارَ التَّحْرِيمُ عَلَى السَّنَةِ كُلِّهَا. فَقَامَ الْإِسْلَامُ وَقَدْ رَجَعَ الْمُحَرَّمُ إِلَى مَوْضِعِهِ الَّذِي وَضَعَهُ اللَّهُ ﷿ فِيهِ، وَذَلِكَ بَعْدَ دَهْرٍ طَوِيلٍ، فَخَطَبَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّتِهِ.

Bunun unutmak (nisyân) kökünden gelip 'unutulan yani terk edilen' manasında olduğu da söylenmiştir. Nesî'nin anlamı: Bir ayın hürmetini (haramlığını) başka bir aya ertelemektir. Bu da şöyledir: Araplar haram aylara saygı gösterilmesi gerektiğine inanıyorlardı ve bu onların İbrahim aleyhisselâm'ın dininden tutundukları şeylerdendi. Geçimlerinin çoğu ise avcılık ve baskından ibaretti. Üç ay peş peşe bundan el çekmek onlara ağır geliyordu. Bazen de haram ayların birinde aralarında savaş vuku buluyor ve savaşlarını ertelemek istemiyorlardı. Bu yüzden ertelediler (nesî yaptılar); yani o ayın haramlığını başka bir aya tehir ettiler. Muharrem ayının haramlığını Safer ayına erteliyorlardı; böylece Safer'i haram sayıp Muharrem'i helal kılıyorlardı. Safer ayının haramlığını tehir etmeye ihtiyaç duyduklarında onu Rebî'e erteliyorlardı. Ay ay böyle yaparak nihayet haramlık bütün yılı dolaştı. Nihayet uzun bir zaman sonra İslâm geldiğinde Muharrem, Allah azze ve celle'nin onu koyduğu kendi yerine dönmüştü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Veda Haccı'nda bir hutbe irad etti.

كَمَا: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ الْفَرَبْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْبُخَارِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَيْرَيْنَ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ الزَّمَانَ قَدِ اسْتَدَارَ كَهَيْئَتِهِ يوم خَلَقَ السموات وَالْأَرْضَ، السَّنَةُ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا، مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ، ثَلَاثَةٌ مُتَوَالِيَاتٌ: ذُو الْقِعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ، وَرَجَبُ مُضَرَ الَّذِي بَيْنَ جُمَادَى وَشَعْبَانَ". وَقَالَ: "أَيُّ شَهْرٍ هَذَا؟ قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ، فَقَالَ: أَلَيْسَ ذُو الْحِجَّةِ؟ قُلْنَا: بَلَى، قَالَ: أَيُّ بَلَدٍ هَذَا؟ قُلْنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ، فَقَالَ: أَلَيْسَ الْبَلَدُ الْحَرَامُ؟ قُلْنَا: بَلَى، قَالَ: فَأَيُّ يَوْمٍ هَذَا؟ قُلْنَا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ، قَالَ: أَلَيْسَ يَوْمُ النَّحْرِ؟ قُلْنَا: بَلَى، قَالَ: فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ، قَالَ مُحَمَّدٌ: أَحْسَبُهُ قَالَ: وَأَعْرَاضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، وَسَتَلْقَوْنَ رَبَّكُمْ فَيَسْأَلُكُمْ عَنْ أَعْمَالِكُمْ، أَلَا فَلَا تَرْجِعُوا بَعْدِي ضُلَّالًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ، أَلَا لِيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، فَلَعَلَّ بَعْضَ مَنْ يَبْلُغُهُ أَنْ يَكُونَ أَوَعَى لَهُ مِنْ بَعْضِ مَنْ سَمِعَهُ، أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ أَلَا هَلْ بَلَّغْتُ" ؟

Nitekim bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf el-Ferebrî haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil el-Buhârî anlattı, bize Muhammed b. Selâm anlattı, bize Abdülvâhid anlattı, bize Abdülvehhâb anlattı, bize Eyyûb, Muhammed b. Sîrîn'den, o Ebû Bekre'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle anlattı: 'Zaman, gökleri ve yeri yarattığı günkü ilk düzenine dönmüştür. Yıl on iki aydır; bunlardan dördü haram aylardır: Üçü peş peşedir; Zilkade, Zilhicce ve Muharrem, biri de Cemâzî ile Şâban arasındaki Mudar kabilesinin Receb ayıdır.' Sonra: 'Bu hangi aydır?' diye sordu. Biz: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedik. Sustu; öyle ki onu kendi isminden başka bir isimle isimlendirecek sandık. 'Zilhicce değil mi?' buyurdu. Biz: 'Evet' dedik. 'Bu hangi beldedir?' diye sordu. Biz: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedik. Sustu; öyle ki onu kendi isminden başka bir isimle isimlendirecek sandık. 'Haram Belde (Mekke) değil mi?' buyurdu. Biz: 'Evet' dedik. 'Peki bu hangi gündür?' diye sordu. Biz: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedik. Sustu; öyle ki onu kendi isminden başka bir isimle isimlendirecek sandık. 'Kurban (Nahr) günü değil mi?' buyurdu. Biz: 'Evet' dedik. Buyurdu ki: 'Şüphesiz kanlarınız, mallarınız' -Muhammed [b. Sîrîn] dedi ki: Sanırım şöyle de dedi:- 've ırzlarınız; şu beldenizde, şu ayınızda, şu gününüzün haram (dokunulmaz) olduğu gibi birbirinize haramdır. Rabbinize kavuşacaksınız ve O size amellerinizden soracaktır. Sakın benden sonra birbirinizin boyunlarını vuran sapıklar olarak dönmeyin! Dikkat edin, burada hazır bulunanlar bulunmayanlara ulaştırsın! Olabilir ki kendisine ulaştırılan kimse, bunu bizzat dinleyen bazısından daha iyi kavrayıp muhafaza edebilir. Dikkat edin, tebliğ ettim mi? Dikkat edin, tebliğ ettim mi?'

قَالُوا: وَكَانَ قَدِ اسْتَمَرَّ النَّسِيءُ بِهِمْ، فَكَانُوا رُبَّمَا يَحُجُّونَ فِي بَعْضِ السِّنِينَ في شهر ١٥٧/ب وَيَحُجُّونَ مَنْ قَابَلٍ فِي شَهْرٍ آخَرَ.

Şöyle dediler: Nesî uygulaması onlarda sürüp gitmişti; öyle ki bazı yıllarda bir ayda haccederler, ١٥٧/b ertesi yıl ise başka bir ayda haccederlerdi.

قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا يَحُجُّونَ فِي كُلِّ شَهْرٍ عَامَيْنِ، فَحَجُّوا فِي شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ عَامَيْنِ، ثُمَّ حَجُّوا فِي الْمُحَرَّمِ عَامَيْنِ، ثُمَّ حَجُّوا فِي صَفَرَ عَامَيْنِ، وَكَذَلِكَ فِي الشُّهُورِ، فَوَافَقَتْ حَجَّةُ أَبِي بَكْرٍ ﵁ قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ السَّنَةَ الثَّانِيَةَ مِنْ ذِي الْقِعْدَةِ، ثُمَّ حَجَّ النَّبِيُّ ﷺ فِي الْعَامِ الْقَابِلِ حَجَّةَ الْوَدَاعِ، فَوَافَقَ حَجُّهُ شَهْرَ الْحَجِّ الْمَشْرُوعِ وَهُوَ ذُو الْحِجَّةِ، فَوَقَفَ بِعَرَفَةَ يَوْمَ التَّاسِعِ، وَخَطْبَ الْيَوْمَ الْعَاشِرَ بِمِنًى، وَأَعْلَمَهُمْ أَنَّ أَشْهُرَ النَّسِيءِ قَدْ تَنَاسَخَتْ بِاسْتِدَارَةِ الزَّمَانِ، وَعَادَ الْأَمْرُ إِلَى مَا وَضَعَ اللَّهُ عَلَيْهِ حِسَابَ الْأَشْهُرِ يَوْمَ خَلْقَ اللَّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ، وَأَمَرَهُمْ بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَتَبَدَّلَ فِي مُسْتَأْنَفِ الْأَيَّامِ.

Mücâhid şöyle dedi: Her ayda ikişer yıl haccederlerdi. Zilhicce ayında iki yıl hacettiler, sonra Muharrem'de iki yıl hacettiler, sonra Safer'de iki yıl hacettiler; diğer aylar da bu şekilde devam etti. Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın Veda Haccı'ndan önceki haccı, Zilkade ayının ikinci yılına denk geldi. Sonraki yıl Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nı yaptı ve onun haccı meşru hac ayı olan Zilhicce'ye denk geldi. Dokuzuncu gün Arafat'ta vakfeye durdu, onuncu gün Mina'da hutbe irad etti ve onlara, zamanın dönüp dolaşmasıyla nesî aylarının [etkisinin] kalktığını, durumun Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı gün ayların hesabını üzerine kurduğu ilk hâline döndüğünü bildirdi ve gelecek günlerde değişmesin diye bunu muhafaza etmelerini emretti.

وَاخْتَلَفُوا فِي أَوَّلِ مَنْ نَسَأَ النَّسِيءَ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: أَوَّلُ مَنْ نَسَأَ النَّسِيءَ بَنُو مَالِكِ بْنِ كِنَانَةَ، وَكَانُوا ثَلَاثَةً: أَبُو ثُمَامَةَ جُنَادُ بْنُ عَوْفِ بْنِ أُمَيَّةَ الْكِنَانِيُّ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَوَّلُ

Nesî uygulamasını ilk başlatan kimse hakkında ihtilaf ettiler: İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Katâde ve Mücâhid şöyle dediler: Nesî uygulamasını ilk başlatanlar Mâlik b. Kinâne oğullarıydı; bunlar üç kişiydi: [Biri] Ebû Sümâme Cünâde b. Avf b. Ümeyye el-Kinânî idi. el-Kelbî ise şöyle dedi: İlk

مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ رَجُلٌ مِنْ بَنِيَ كِنَانَةَ يُقَالُ: لَهُ نُعَيْمُ بْنُ ثَعْلَبةَ، وَكَانَ يَكُونُ أَمِيرًا عَلَى النَّاسِ بِالْمَوْسِمِ، فَإِذَا هَمَّ النَّاسُ بِالصَّدَرِ، قَامَ فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ: لَا مَرَدَّ لِمَا قَضَيْتُ، أَنَا الَّذِي لَا أُعَابُ وَلَا أُجَابُ، فَيَقُولُ لَهُ الْمُشْرِكُونَ: لَبَّيْكَ، ثُمَّ يَسْأَلُونَهُ أَنْ يُنْسِأَهُمْ شَهْرًا يُغِيرُونَ فِيهِ، فيقول: فإن صفرًا الْعَامَ حَرَامٌ، فَإِذَا قَالَ ذَلِكَ حَلُّوا الْأَوْتَارَ، وَنَزَعُوا الْأَسِنَّةَ وَالْأَزِجَّةَ، وَإِنْ قَالَ حَلَالٌ عَقَدُوا الْأَوْتَارَ وَشَدُّوا الْأَزِجَّةَ، وَأَغَارُوا. وَكَانَ مِنْ بَعْدِ نُعَيْمِ بْنِ ثَعْلَبَةَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ: جَنَادَةُ بْنُ عَوْفٍ، وَهُوَ الَّذِي أَدْرَكَهُ النَّبِيُّ ﷺ.

bunu yapan kişi, Kinâne oğullarından Nüaym b. Sa'lebe denilen bir adamdı. Hac mevsiminde insanların başında emir olurdu. İnsanlar [hacdan] dönmeye niyetlendiklerinde ayağa kalkıp insanlara hitap eder ve: 'Hükmettiğim şeye geri dönüş yoktur; ben ne ayıplanan ne de sözü reddedilen biriyim!' derdi. Müşrikler de ona: 'Lebbeyk (emrindeyiz)' derler, sonra kendilerine baskın yapabilecekleri bir ayı ertelemesini isterlerdi. O da: 'Bu yıl Safer ayı haramdır' derdi. O böyle dediğinde yay kirişlerini çözer, mızrak ve ok uçlarını çıkarırlardı. Şayet: 'Helaldir' derse yay kirişlerini takar, ok temrenlerini bağlar ve baskın yaparlardı. Nüaym b. Sa'lebe'den sonra Cünâde b. Avf denilen bir adam geldi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in dönemine yetişen de oydu.

وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: هُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ يُقَالُ لَهُ: الْقَلَمَّسُ، قَالَ شَاعِرُهُمْ: "وَفِينَا نَاسِئُ الشَّهْرِ الْقَلَمَّسُ"، وَكَانُوا لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ إِلَّا فِي ذِي الْحِجَّةِ إِذَا اجْتَمَعَتِ الْعَرَبُ لِلْمَوْسِمِ.

Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem ise şöyle dedi: O, Kinâne oğullarından el-Kalemmes denilen bir adamdı. Şairleri şöyle demiştir: 'Ayı erteleyen el-Kalemmes aramızdadır.' Onlar bunu ancak Zilhicce ayında, Araplar hac mevsimi için toplandığında yaparlardı.

وَقَالَ جُوَيْبِرُ عَنْ الضَّحَّاكِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ أَوَّلَ مَنْ سَنَّ النَّسِيءَ عَمْرُو بْنُ لُحَيِّ بْنِ قَمْعَةَ بْنِ خِنْدِفٍ.

Cüveybir, Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle nakletti: Nesî uygulamasını ilk başlatan kişi Amr b. Luhay b. Kam'a b. Hındif'tir.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "رَأَيْتُ عَمْرَو بْنَ لُحَيِّ بْنِ قَمْعَةَ بْنِ خِنْدِفٍ أَبَا بَنِي كَعْبٍ، وَهُوَ يَجُرُّ قُصْبَهُ فِي النَّارِ" .

Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bana Züheyr b. Harb anlattı, bize Cerîr, Süheyl'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan şöyle anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ka'b oğullarının atası Amr b. Luhay b. Kam'a b. Hındif'i cehennemde bağırsaklarını sürüklerken gördüm.'

فَهَذَا الَّذِي ذَكَرَنَا هُوَ النَّسِيءُ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} يُرِيدُ زِيَادَةَ كُفْرٍ عَلَى كُفْرِهِمْ، {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: {يُضَلُّ} بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الضَّادِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ"، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الضَّادِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ عَلَى مَعْنَى " يُضِلُّ " بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا النَّاسَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الضَّادِ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الضَّالُّونَ لِقَوْلِهِ: {يُحِلُّونَهُ} يَعْنِي النَّسِيءَ {عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا} أَيْ: لِيُوَافِقُوا، وَالْمُوَاطَأَةُ: الْمُوَافَقَةُ، {عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} يُرِيدُ أَنَّهُمْ لَمْ يُحِلُّوا شَهْرًا مِنَ الْحَرَامِ إِلَّا حَرَّمُوا مَكَانَهُ شَهْرًا مِنَ الْحَلَالِ، وَلَمْ يُحَرِّمُوا شَهْرًا مِنَ الْحَلَالِ إِلَّا أَحَلُّوا مَكَانَهُ شَهْرًا مِنَ الْحَرَامِ، لِئَلَّا يَكُونَ الْحَرَامُ أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ، كَمَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيَكُونُ مُوَافَقَةَ الْعَدَدِ، {فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: زَيَّنَّ لَهُمُ الشَّيْطَانُ، {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}

İşte bu bahsettiğimiz husus, Allah Teâlâ'nın zikrettiği ve şöyle buyurduğu nesîdir: {إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ} “Nesî (haram ayları ertelemek) ancak küfürde bir artıştır.” [Bununla], onların küfürleri üzerine ilave bir küfrü kastetmektedir. {يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Kâfir olanlar onunla saptırılır.” Hamza, Kisâî ve Hafs; Allah Teâlâ'nın {زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ} buyruğunda olduğu gibi [meçhul fiil kalıbında] yâ harfinin zammesi ve dâd harfinin fethasıyla {يُضَلُّ} şeklinde okumuşlardır. Ya'kūb ise yâ harfinin zammesi ve dâd harfinin kesresiyle [{يُضِلُّ} şeklinde] okumuştur; bu aynı zamanda Hasan ve Mücâhid'in de kıraatidir ve anlamı: "İnkâr edenler onunla insanları saptırır" şeklindedir. Diğer [kıraat imamları] ise yâ harfinin fethası ve dâd harfinin kesresiyle [{يَضِلُّ} şeklinde] okumuşlardır; zira bizzat sapanlar kendileridir. Bunun delili ise şu buyruktur: {يُحِلُّونَهُ} yani nesî uygulamasını {عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا} “[Haram ayların] sayısına uydurmak için onu bir yıl helâl sayarlar, bir yıl haram kılarlar.” Yani denk getirmek için [bunu yaparlar]. Muvâtaa (مُوَاطَأَة), denklik ve uyum sağlamak demektir. {عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ} “Allah'ın haram kıldığı [ayların] sayısına...” Bununla şunu kastetmektedir: Onlar haram aylardan bir ayı helâl kıldıklarında mutlaka onun yerine helâl aylardan bir ayı haram kılıyorlar; helâl aylardan bir ayı haram kıldıklarında da mutlaka onun yerine haram aylardan bir ayı helâl kılıyorlardı. Bu da Allah'ın haram kıldığı üzere haram ayların dört aydan fazla olmaması ve sayıya denk gelmesi içindi. {فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ} “Böylece Allah'ın haram kıldığını helâl kılarlar. Kötü amelleri kendilerine süslü gösterildi.” İbn Abbâs: "[Bunu] onlara şeytan süslü gösterdi" demiştir. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ (٣٨) إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ (٣٨) إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denilince yere çakılıp kaldınız? Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz? Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeydir. (38) Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır ve yerinize başka bir kavim getirir; siz ise O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (39)”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي الْحَثِّ عَلَى غَزْوَةِ تَبُوكَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا رَجَعَ مِنَ الطَّائِفِ أُمِرَ بِالْجِهَادِ لِغَزْوَةِ الرُّومِ، وَكَانَ ذَلِكَ فِي زَمَانِ عُسْرَةٍ مِنَ النَّاسِ، وَشِدَّةٍ مِنَ الْحَرِّ، حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلَالُ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُرِيدُ غَزْوَةً إِلَّا وَرَّى بِغَيْرِهَا حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَرٍّ شَدِيدٍ، وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا، وَمَفَاوِزَ هَائِلَةً، وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ عَدوِّهُمْ، فَشَقَّ عَلَيْهِمُ الْخُرُوجُ وَتَثَاقَلُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ} أَيْ: قَالَ لَكُمْ رسول الله صلى اللَّهِ: {انْفِرُوا} اخْرُجُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ {اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} أَيْ: لَزِمْتُمْ أَرْضَكُمْ وَمَسَاكِنَكُمْ، {أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ} أَيْ: بِخَفْضِ الدُّنْيَا وَدِعَتِهَا مِنْ نَعِيمِ الْآخِرَةِ. {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ} .

Allah azze ve celle'nin: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, 'Allah yolunda sefere çıkın' denilince yere çakılıp kaldınız?” ayeti, Tebük Gazvesi'ne teşvik hakkında indi. Şöyle ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Tâif'ten döndüğünde Rumlara karşı gazve için cihadla emrolundu. Bu, insanların darlık ve şiddetli sıcaklık içinde bulunduğu, meyvelerin ve gölgelerin tatlandığı bir zamandaydı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye niyetlendiğinde mutlaka başka bir yeri kastediyormuş gibi üstü kapalı davranırdı (tevriye yapardı); ta ki bu gazveye kadar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye şiddetli bir sıcakta çıktı; uzak bir yolculuk, korkunç çöller ve kalabalık bir düşmanla karşı karşıyaydı. Bu sebeple düşmanlarına karşı hazırlık yapsınlar diye Müslümanlara durumu açıkça bildirdi. Yola çıkmak onlara ağır geldi ve ağırdan aldılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ şunu indirdi: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ} “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, size denilince...” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem size: {انْفِرُوا} “sefere çıkın” Allah yolunda [sefere] çıkın [dediğinde]; {اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ} “yere çakılıp kaldınız?” yani toprağınıza ve meskenlerinize yapışıp kaldınız. {أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ} “Ahirete karşılık dünya hayatına mı razı oldunuz?” yani ahiret nimetine karşılık dünyanın rahatlığına ve refahına mı [razı oldunuz]? {فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ} “Oysa dünya hayatının geçimliği, ahiretin yanında pek az bir şeydir.”

ثُمَّ أَوعَدَهُمْ عَلَى تَرْكِ الْجِهَادِ، فَقَالَ تَعَالَى: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: هُوَ احْتِبَاسُ الْمَطَرِ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا. وَسَأَلَ نَجْدَةُ بْنُ نُفَيْعٍ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ اسْتَنْفَرَ حَيًّا مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ، فَتَثَاقَلُوا عَلَيْهِ، فَأَمْسَكَ عَنْهُمُ الْمَطَرُ، فَكَانَ ذَلِكَ عَذَابَهُمْ {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} خَيْرًا مِنْكُمْ وَأُطَوَعَ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُمْ أَبْنَاءُ فَارِسَ. وَقِيلَ: هُمْ أَهْلُ الْيَمَنِ، {وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا} بِتَرْكِكُمُ النَّفِيرَ. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

Sonra cihadı terk etmeleri sebebiyle onları tehdit edip şöyle buyurdu: {إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Eğer sefere çıkmazsanız, [Allah] sizi can yakıcı bir azapla cezalandırır” ahirette. Dünyada onlardan yağmurun kesilmesi olduğu da söylenmiştir. Necde b. Nufey‘, İbn Abbâs'a bu ayeti sordu; o da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Arap kabilelerinden bir kabileyi sefere çağırdı, onlar ise ağır davrandılar. Bunun üzerine onlardan yağmur kesildi ve bu onların azabı oldu. {وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “ve yerinize başka bir topluluk getirir” sizden daha hayırlı ve [emre] daha itaatkâr olan. Saîd b. Cübeyr: "Onlar Fars oğullarıdır" dedi. Onların Yemen halkı olduğu da söylenmiştir. {وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا} “Siz O'na hiçbir şekilde zarar veremezsiniz” sefere çıkmayı terk etmenizle. {وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

{إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) } .

{إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٤٠) } “Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmiştir: Hani inkâr edenler onu, iki kişiden biri olarak [Mekke'den] çıkardıklarında, ikisi mağaradayken arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu. Bunun üzerine Allah ona sekînetini (güven ve huzurunu) indirdi, onu görmediğiniz ordularla destekledi ve inkâr edenlerin kelimesini (davasını) en alçak kıldı. Allah'ın kelimesi ise en yücedir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (40)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ} هَذَا إِعْلَامٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ أَنَّهُ الْمُتَكَفِّلُ بِنَصْرِ رَسُولِهِ وَإِعْزَازِ دِينِهِ، أَعَانُوهُ أَوْ لَمْ يُعِينُوهُ، وَأَنَّهُ قَدْ نَصَرَهُ عِنْدَ قِلَّةِ الْأَوْلِيَاءِ، وَكَثْرَةِ الْأَعْدَاءِ، فَكَيْفَ بِهِ الْيَوْمَ وَهُوَ فِي كَثْرَةٍ مِنَ الْعَدَدِ وَالْعُدَدِ؟ {إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} مِنْ مَكَّةَ حِينَ مَكَرُوا بِهِ وَأَرَادُوا تَبْيِينَهُ وَهَمُّوا بِقَتْلِهِ، {ثَانِيَ اثْنَيْنِ} أَيْ هُوَ أَحَدُ الِاثْنَيْنِ، وَالِاثْنَانِ: أَحَدُهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَالْآخَرُ أَبُو بَكْرٍ الصَّدِيقُ ﵁، {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} وَهُوَ نَقْبٌ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ بِمَكَّةَ، {إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} قَالَ الشَّعْبِيُّ: عَاتَبَ اللَّهُ ﷿ أَهْلَ الْأَرْضِ جَمِيعًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ الصَّدِيقِ ﵁.

Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ} “Eğer siz ona yardım etmezseniz, Allah ona yardım etmiştir” kavli, Allah azze ve celle'nin Resûlü'ne yardım etmeyi ve dinini üstün kılmayı -ister ona yardım etsinler ister etmesinler- bizzat üstlendiğini; dostlarının az, düşmanlarının çok olduğu zamanda bile ona yardım ettiğini bildirmesidir. O hâlde sayısı ve teçhizatı çok olan bugünkü günde durum nasıl olur? {إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Hani inkâr edenler onu çıkardıklarında” ona tuzak kurup durumunu açığa çıkarmak istedikleri ve onu öldürmeye kastettikleri zaman Mekke'den [çıkardıklarında]; {ثَانِيَ اثْنَيْنِ} “iki kişiden biri olarak” yani o iki kişiden biriydi. Bu iki kişi: Biri Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, diğeri ise Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh idi. {إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ} “ikisi mağaradayken” o da Mekke'deki Sevr dağında bir kovuktur. {إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “arkadaşına: 'Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir' diyordu.” Şa'bî şöyle demiştir: Allah azze ve celle bu ayette Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hariç bütün yeryüzü ehlini azarlamıştır.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التَّمِيمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ، أَنْبَأَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ كَثِيرٍ النَّوَّاءِ عَنْ جُمَيْعِ بْنِ عُمَيْرٍ قَالَ: أَتَيْتُ ابْنَ عُمَرَ ﵄ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ ﵁: "أَنْتَ صَاحِبِي فِي الْغَارِ، وَصَاحِبِي عَلَى الْحَوْضِ" .

Bize Ebü'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed et-Temîmî haber verdi, bize Muhammed b. Abdirrahmân b. Osmân bildirdi, bize Hayseme b. Süleymân bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh ed-Devrakî anlattı, bize Saîd b. Süleymân, Alî b. Hâşim'den, o Kesîr en-Nevvâ'dan, o Cümey' b. Umeyr'den şöyle anlattı: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın yanına geldim ve onun şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir radıyallâhu anh'a şöyle buyurdu: 'Sen mağaradaki arkadaşımsın ve havuz başındaki arkadaşımsın.'

قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: مَنْ قَالَ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمْ يَكُنْ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَهُوَ كَافِرٌ لِإِنْكَارِهِ نَصَّ الْقُرْآنِ. وَفِي سَائِرِ الصَّحَابَةِ إِذَا أَنْكَرَ يَكُونُ مُبْتَدِعًا، لَا يَكُونُ كَافِرًا.

Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Kim Ebû Bekir'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkadaşı olmadığını söylerse, Kur'an'ın açık nassını inkâr ettiği için kâfir olur. Diğer sahabeler hakkında ise bunu inkâr eden kimse bidatçi olur, kâfir olmaz.

وَقَوْلُهُ ﷿: {لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} لَمْ يَكُنْ حُزْنُ أَبِي بَكْرٍ جُبْنًا مِنْهُ، وَإِنَّمَا كَانَ إِشْفَاقًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ: إِنْ أُقْتَلُ فَأَنَا رَجُلٌ وَاحِدٌ وَإِنْ قُتِلْتَ هلكت الأمة ١٥٨/أ

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا} “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir” buyruğuna gelince; Ebû Bekir'in üzüntüsü korkaklığından ötürü değildi; bilakis Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için duyduğu endişeden ve şefkatten kaynaklanıyordu. O şöyle demiştir: “Eğer ben öldürülürsem sadece tek bir adamım; fakat sen öldürülürsen bütün ümmet helak olur.”

وَرُوِيَ أَنَّهُ حِينَ انْطَلَقَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْغَارِ جَعَلَ يَمْشِي سَاعَةً بَيْنَ يَدَيْهِ، وَسَاعَةً خَلْفَهُ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَالَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ؟ قَالَ: أَذْكُرُ الطَّلَبَ فَأَمْشِي خَلْفَكَ، ثُمَّ أَذْكُرُ الرَّصْدَ فَأَمْشِي بَيْنَ يَدَيْك، فَلَّمَا انْتَهَيَا إِلَى الْغَارِ قَالَ مَكَانَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ حَتَّى أسْتَبْرِئَ الْغَارَ، فَدَخَلَ فَاسْتَبْرَأَهُ ثُمَّ قَالَ: انْزِلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَنَزَلَ فَقَالَ عُمَرُ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتِلْكَ اللَّيْلَةُ خَيْرٌ مِنْ آلِ عُمَرَ .

Rivayet edildiğine göre o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte mağaraya doğru giderken bir süre onun önünde, bir süre de arkasında yürümeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Neyin var ey Ebû Bekir?' dedi. O da: '[Arkadan] takip edenleri hatırlıyorum, arkanda yürüyorum; sonra [öndeki] pusu ihtimalini hatırlıyorum, önünde yürüyorum' dedi. Mağaraya vardıklarında: 'Olduğun yerde dur ey Allah'ın Resûlü, ben mağarayı kontrol edip emniyete alayım' dedi. İçeri girip kontrol etti, sonra: 'İn (gir) ey Allah'ın Resûlü' dedi; o da indi (girdi). Bunun üzerine Ömer şöyle demiştir: 'Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki o gece, Ömer'in ailesinin [bütün amellerinden] daha hayırlıdır!'

أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ أَبِي النَّظَرِ، أَخْبَرَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو قِلَابَةَ الرَّقَّاشِيُّ، حَدَّثَنَا حَيَّانُ بْنُ هِلَالٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصَّدِيقَ ﵁ حَدَّثَهُمْ، قَالَ: نَظَرْتُ إِلَى أَقْدَامِ الْمُشْرِكِينَ فَوْقَ رُؤُوسِنَا وَنَحْنُ فِي الْغَارِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ نَظَرَ تَحْتَ قَدَمَيْهِ أَبْصَرَنَا، فَقَالَ: يَا أَبَا بَكْرٍ مَا ظَنُّكَ بِاثْنَيْنٍ اللَّهُ ثَالِثُهُمَا؟ .

Bize Ebü'l-Muzaffer et-Temîmî haber verdi, bize İbn Ebî'n-Nazar diye bilinen Muhammed b. Abdirrahmân b. Osmân haber verdi, bize Hayseme b. Süleymân haber verdi, bize Ebû Kılâbe er-Rakkâşî anlattı, bize Hayyân b. Hilâl anlattı, bize Hemmâm b. Yahyâ anlattı, bize Sâbit el-Bünânî anlattı, bize Enes b. Mâlik, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ın kendilerine şöyle anlattığını bildirdi: Biz mağaradayken başımızın üzerindeki müşriklerin ayaklarına baktım ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlardan biri ayaklarının altına baksa bizi görür' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Ey Ebû Bekir! Üçüncüleri Allah olan iki kişi hakkında ne zannediyorsun?'

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عَقِيلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ ﷺ قَالَتْ: لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَيَّ قَطُّ إِلَّا وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلَّا يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ طَرَفَيِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيًّا، فَلِمَا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونَ.. قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْمُسْلِمِينَ: "إِنِّي أُرِيْتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ، ذَاتَ نَخْلٍ، بَيْنَ لَابَّتَيْنِ وَهُمَا الْحَرَّتَانِ". فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "عَلَى رِسْلِكَ فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي" فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ؟ قَالَ: "نَعَمْ" فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِيَصْحَبهُ، وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ -كَانَتَا عِنْدَهُ-وَرَقَ السَّمُرِ، وَهُوَ الْخَبْطُ، أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ.

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bize Leys, Ukayl'den anlattı. İbn Şihâb dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr haber verdi ki, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Âişe şöyle demiştir: Kendimi bildim bileli anne babam hep bu dine inanırlardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in günün iki ucunda, sabah ve akşam bize uğramadığı tek bir gün bile geçmezdi. Müslümanlar sıkıntıya uğrayınca... Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Müslümanlara: 'Bana hicret yurdunuz gösterildi; iki kara taşlık (harre) arasında, hurmalıklı bir yerdir' buyurdu. Bunun üzerine hicret edenler Medine tarafına hicret ettiler; Habeşistan toprağına hicret etmiş olanların çoğu da Medine'ye döndü. Ebû Bekir radıyallâhu anh da Medine tarafına [gitmek için] hazırlandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Acele etme, çünkü bana da izin verilmesini umuyorum' buyurdu. Ebû Bekir: 'Babam sana feda olsun, bunu umuyor musun?' deyince; 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yoldaşlık etmek için kendisini bekletti ve yanında bulunan iki binek devesini dört ay boyunca selem ağacı yaprağıyla (habat) besledi.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ. قَالَ عُرْوَةُ: قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ، قَالَ قَائِلٌ لِأَبِي بَكْرٍ: هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُتَقَنِّعًا فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: فِدَاءً لَهُ أَبِي وَأُمِّي، وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلَّا أَمْرٌ، قَالَتْ: فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَاسْتَأْذَنَ، فَأُذِنَ لَهُ، فَدَخَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِأَبِي بَكْرٍ: أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ

İbn Şihâb dedi ki: Urve şöyle dedi: Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: Bir gün tam öğle sıcağında Ebû Bekir'in evinde otururken birisi Ebû Bekir'e: "İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, başını örtmüş bir hâlde, bize hiç gelmediği bir vakitte geliyor!" dedi. Ebû Bekir: "Babam anam ona feda olsun! Vallahi onu bu vakitte getiren şey ancak [mühim] bir iştir!" dedi. [Âişe] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem geldi, içeri girmek için izin istedi; kendisine izin verildi ve içeri girdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e: «Yanındakileri dışarı çıkar» buyurdu. Ebû Bekir: "Onlar ancak senin ailendir [ey Allah'ın Resûlü]...

بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: "فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ" فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: الصُّحْبَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "نَعَمْ" قَالَ أَبُو بَكْرٍ: فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَيَّ هَاتَيْنِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ: "بِالثَّمَنِ" قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجِهَازِ، وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مِنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ، فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقَيْنِ، قَالَتْ: ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ، فَمَكَثَا فِيهِ ثَلَاثَ لَيَالٍ يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ غُلَامٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ، فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ، كَبَائِتٍ فِيهَا، فَلَا يَسْمَعُ أَمْرًا يُكَادَانِ بِهِ إِلَّا وَعَاهُ حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلَامُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ، مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ، مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ، فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ تَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنَ الْعِشَاءِ، فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ، وَهُوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفُهُمَا حَتَّى يَنْعِقَ بِهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلَاثِ، وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلًا مِنْ بَنِي الدِّيلِ، وَهُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عُدَيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا، وَالْخِرِّيتُ: الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ، قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ العاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، وَهُوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ، فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا وَوَاعَدَهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلَاثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلَاثٍ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ عَلَى طَرِيقِ السَّوَاحِلِ.

babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü' dedi. [Resûlullah]: 'Bana [hicret için] çıkma izni verildi' buyurdu. Ebû Bekir: 'Yoldaşlık mı, babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet' buyurdu. Ebû Bekir: 'Babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü, şu iki bineğimden birini al' dedi. Resûlullah: 'Bedeli karşılığında' buyurdu. Âişe radıyallâhu anhâ dedi ki: Onların yol hazırlıklarını en hızlı şekilde yaptık ve kendilerine bir dağarcık içinde azık hazırladık. Ebû Bekir'in kızı Esmâ kuşağından bir parça kesip onunla dağarcığın ağzını bağladı. Bundan dolayı kendisine 'Zâtü'n-Nitâkayn' (iki kuşak sahibi) adı verildi. Âişe dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir Sevr dağındaki bir mağaraya ulaştılar ve orada üç gece kaldılar. Ebû Bekir'in oğlu Abdullah onların yanında geceliyordu; o zeki, anlayışlı genç bir delikanlıydı. Seher vakti yanlarından ayrılır, Mekke'de geceyi orada geçirmiş gibi Kureyşlilerle sabahlardı. Onlar aleyhine kurulan hiçbir tuzak işitmezdi ki onu iyice belleyip karanlık çöktüğünde haberini onlara getirmesin. Ebû Bekir'in azatlısı Âmir b. Füheyre de onlar için sağımlık bir koyun sürüsü otlatır, yatsıdan bir süre geçtikten sonra onları mağaranın yanına getirip dinlendirirdi. Böylece Âmir b. Füheyre sabah karanlığında onları çağırıncaya kadar sağımlık koyunlarının sütü ve ısıtılmış sütleriyle rahat bir gece geçirirlerdi. Bu üç gecenin her birinde bunu yapardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir, Benî'd-Dîl'den —ki Benî Abd b. Adiyy'dendir— kılavuzlukta mahir (hırrît) bir adam kiraladılar. Hırrît, kılavuzlukta usta demektir. Âs b. Vâil es-Sehmî ailesiyle yeminleşmiş bir anlaşması vardı ve Kureyş kâfirlerinin dini üzereydi. Yine de ona güvendiler, bineklerini ona teslim ettiler ve üç gece sonra, üçüncü günün sabahında Sevr mağarasında binekleriyle buluşmak üzere sözleştiler. Âmir b. Füheyre ve kılavuz onlarla birlikte yola çıktı; kılavuz onları sahil yolundan götürdü.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَالِكٍ الْمُدْلِجِيُّ، وَهُوَ ابْنُ أَخِي سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ: أَنَّ أَبَاهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَمِعَ سُرَاقَةَ بْنَ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ يَقُولُ: جَاءَنَا رُسُلُ كُفَّارِ قُرَيْشٍ يَجْعَلُونَ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَبِي بَكْرٍ ﵁ دِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِمَنْ قَتَلَهُ أَوْ أَسَرَهُ، فَبَيْنَمَا أَنَا جَالَسٌ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ قَوْمِي بَنِي مُدْلِجٍ، أَقْبَلَ رَجُلٌ مِنْهُمْ، حَتَّى قَامَ عَلَيْنَا وَنَحْنُ جُلُوسٌ، فَقَالَ: يَا سُرَاقَةُ إِنِّي قَدْ رَأَيْتُ آنِفًا أَسْوِدَةً بِالسَّاحِلِ أَرَاهَا مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ، قَالَ سُرَاقَةُ: فَعَرَفَتُ أَنَّهُمْ هُمْ، فَقُلْتُ لَهُ: إِنَّهُمْ لَيْسُوا بِهِمْ، وَلَكِنَّكَ رَأَيْتَ فُلَانًا وَفُلَانًا انْطَلَقُوا بِأَعْيُنِنَا، ثُمَّ لَبِثْتُ فِي الْمَجْلِسِ سَاعَةً، ثُمَّ قُمْتُ فَدَخَلَتُ الْبَيْتَ فَأَمَرْتُ جَارِيَتِي أَنْ تَخْرُجَ بِفَرَسِي وَهِيَ مِنْ وَرَاءِ أَكَمَةٍ، فَتَحْبِسَهَا عَلَيَّ، وَأَخَذَتُ رُمْحِي فَخَرَجْتُ بِهِ مِنْ ظَهْرِ الْبَيْتِ، فَخَطَّطْتُ بِزُجِّهِ الْأَرْضَ، وَخَفَّضْتُ عَالِيَهُ حَتَّى أَتَيْتُ فَرَسِي فَرَكِبْتُهَا فَدَفَعْتُهَا تُقَرِّبُ بِي حَتَّى دَنَوْتُ مِنْهُمْ فَعَثَرَتْ بِي فَرَسِي، فَخَرَرْتُ عَنْهَا فَقُمْتُ، فَأَهْوَيْتُ يَدِي إِلَى كِنَانَتِي فَاسْتَخْرَجْتُ مِنْهَا الْأَزْلَامَ فَاسْتَقْسَمْتُ بِهَا أَضُرُّهُمْ أَمْ لَا؟ فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهَ، فَرَكِبْتُ فَرَسِي وَعَصَيْتُ الْأَزْلَامَ، تَقْرُبُ بِي حَتَّى إِذَا سَمِعَتُ قِرَاءَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُوَ لَا يَلْتَفِتُ وَأَبُو بَكْرٍ يُكْثِرُ الِالْتِفَاتَ، فَسَاخَتْ يَدَا فَرَسِي فِي الْأَرْضِ حَتَّى بَلَغَتَا الرُّكْبَتَيْنِ، فَخَرَرْتُ عَنْهَا ثُمَّ زَجَرْتُهَا فَنَهَضَتْ، فَلَمْ تَكَدْ تُخْرِجُ يَدَيْهَا فَلَمَّا اسْتَوَتْ قَائِمَةً إِذَا لِأَثَرِ يَدَيْهَا غُبَارٌ سَاطِعٌ فِي السَّمَاءِ مِثْلُ الدُّخَّانِ، فَاسْتَقْسَمْتُ بِالْأَزْلَامِ فَخَرَجَ الَّذِي أَكْرَهَ، فَنَادَيْتُهُمْ بِالْأَمَانِ، فَوَقَفُوا، فَرَكِبْتُ فَرَسِي حَتَّى جِئْتُهُمْ، وَوَقَعَ فِي نَفْسِي حِينَ لَقِيَتُ مَا لَقِيَتُ

İbn Şihâb dedi ki: Bana Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum'un yeğeni Abdurrahman b. Mâlik el-Müdlicî haber verdi ki, babası ona Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum'u şöyle derken işittiğini bildirmiş: Kureyş kâfirlerinin elçileri bize geldi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir radıyallâhu anh'ı öldüren veya esir eden kimse için her birine karşılık birer diyet koyuyorlardı. Ben kavmim Benî Müdlic'in meclislerinden birinde otururken, onlardan bir adam çıkageldi ve biz otururken başımızda dikilip: 'Ey Sürâka! Az önce sahilde bazı karaltılar gördüm; sanırım onlar Muhammed ve arkadaşlarıdır' dedi. Sürâka dedi ki: Onların o kimseler olduğunu anladım ve ona: 'Onlar değildir; fakat sen falan ve falanı gördün, gözümüzün önünde yola çıkmışlardı' dedim. Sonra mecliste bir süre bekledim, ardından kalkıp eve girdim. Cariyeme atımı bir tepenin arkasından çıkarıp beni orada beklemesini emrettim. Mızrağımı aldım, evin arkasından çıktım; mızrağın demir ucunu yere sürterek ve üst kısmını alçak tutarak atımın yanına geldim. Ona bindim ve beni hızla koşturmasını sağladım. Nihayet onlara yaklaştığımda atım tökezledi ve üzerinden düştüm. Kalktım, elimi ok çantama uzatıp fal oklarını çıkardım; onlara zarar verip veremeyeceğimi anlamak için fal çektim. Hoşlanmadığım sonuç çıktı. Fal oklarına karşı gelerek atıma bindim. Atım beni yaklaştırıyordu; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraatini işittim. O hiç dönüp bakmıyordu, Ebû Bekir ise sık sık arkasına bakıyordu. Birden atımın ön ayakları yere battı; öyle ki dizlerine kadar gömüldü. Üzerinden düştüm, sonra atı azarladım, kalktı fakat ayaklarını neredeyse çıkaramıyordu. Doğrulup ayağa kalktığında ayaklarının izinden göğe doğru duman gibi yükselen parlak bir toz çıktı. Tekrar fal oklarıyla fal çektim, yine hoşlanmadığım sonuç çıktı. Bunun üzerine onlara aman dileyerek seslendim. Durdular. Atıma binip yanlarına vardım. Başıma gelen bu engellemeler karşısında içime,

مِنَ الْحَبْسِ عَنْهُمْ أَنْ سَيَظْهَرُ أَمْرُ النَّبِيِّ ﷺ فَقَلَتْ لَهُ: إِنَّ قَوْمَكَ قَدْ جَعَلُوا فِيكَ الدِّيَةَ وَأَخْبَرْتُهُمْ خَبَرَ مَا يُرِيدُ النَّاسُ بِهِمْ وَعَرَضْتُ عَلَيْهِمُ الزَّادَ وَالْمَتَاعَ، فَلَمَّ يَرْزُآنِي وَلَمْ يَسْأَلَانِي شَيْئًا إِلَّا أَنْ قَالَا أَخْفِ عَنَّا، فَسَأَلْتُهُ أَنْ يَكْتُبَ لِي كِتَابَ أَمْنٍ فَأَمَرَ عَامِرَ بْنَ فُهَيْرَةَ فَكَتَبَ فِي رُقْعَةٍ مِنْ أَدَمٍ، ثُمَّ مَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının mutlaka galip geleceği hissi düştü. Ona: 'Kavmin senin için diyet koydu' dedim ve insanların haklarında ne düşündüklerinin haberini verdim; kendilerine azık ve eşya teklif ettim. Ne benden bir şey eksilttiler (aldılar) ne de benden bir şey istediler; sadece: 'Bizi gizli tut' dediler. Bunun üzerine kendisinden bana bir eman yazısı yazmasını istedim. Âmir b. Füheyre'ye emretti ve o da deri bir parça üzerine yazdı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yoluna devam etti.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَقِيَ الزُّبَيْرَ فِي رَكْبٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا تُجَّارًا قَافِلِينَ مِنَ الشَّامِ، فَكَسَا الزُّبَيْرُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَأَبَا بَكْرٍ ثِيَابَ بَيَاضٍ، وَسَمِعَ الْمُسْلِمُونَ بِالْمَدِينَةِ بِمَخْرَجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ مَكَّةَ فَكَانُوا يَغْدُونَ كُلَّ غَدَاةٍ إِلَى الْحَرَّةِ فَيَنْتَظِرُونَهُ حَتَّى يَرُدَّهُمْ حَرُّ الظَّهِيرَةِ، فَانْقَلَبُوا يَوْمًا بَعْدَمَا أَطَالُوا انْتِظَارَهُمْ، فَلَمَّا أَوَوْا إِلَى بُيُوتِهِمْ أَوْفَى رَجُلٌ مِنْ يَهُودَ عَلَى أُطْمٍ مِنْ آطَامِهِمْ لِأَمْرٍ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، فَبَصَرَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابِهِ مُبْيَضِّيْنَ يَزُولُ بِهِمُ السَّرَابُ، فَلَمْ يَمْلِكِ الْيَهُودِيُّ أَنْ قَالَ بِأَعْلَى صَوْتِهِ: يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ هَذَا جَدُّكُمُ الَّذِي تَنْتَظِرُونَ، فَثَارَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى السِّلَاحِ، فَتَلَقُّوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِظَهْرِ الْحَرَّةِ، فَعَدِلَ بِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ حَتَّى نَزَلَ بِهِمْ فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، وَذَلِكَ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ لِلنَّاسِ وَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ صَامِتًا، فَطَفِقَ مَنْ جَاءَ مِنَ الْأَنْصَارِ مِمَّنْ لَمْ يَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يُحَيِّي أَبَا بَكْرٍ حَتَّى أَصَابَتِ الشَّمْسُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى ظَلَّلَ عَلَيْهِ بِرِدَائِهِ، فَعَرَفَ النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ ذَلِكَ، فَلَبِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ بِضْعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، وَأَسَّسَ الْمَسْجِدَ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى، وَصَلَّى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ، فَسَارَ يَمْشِي مَعَهُ النَّاسُ حَتَّى بَرَكَتْ عِنْدَ مَسْجِدِ الرَّسُولِ ﷺ بِالْمَدِينَةِ، وَهُوَ يُصَلِّي فِيهِ يَوْمَئِذٍ رِجَالٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ مِرْبَدًا لِلتَّمْرِ، لِسُهَيْلٍ وَسَهْلٍ، غُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي حِجْرِ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ بَرَكَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ: هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ الْمَنْزِلُ. ثُمَّ دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْغُلَامَيْنِ، فَسَاوَمَهُمَا بِالْمِرْبَدِ لِيَتَّخِذَهُ مَسْجِدًا فَقَالَا بَلْ نَهِبُهُ لَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ثُمَّ بَنَاهُ مَسْجِدًا، وَطَفِقَ رَسُولُ اللَّهِ يَنْقُلُ مَعَهُمُ اللَّبِنَ فِي بُنْيَانِهِ وَيَقُولُ وَهُوَ يَنْقُلُ اللَّبِنَ: هَذَا الْحِمَالُ لَا حِمَالُ خَيْبَرْ هَذَا أَبَرُّ رَبَّنَا وأَطْهَرْ

İbn Şihâb dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr haber verdi ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Şam'dan dönen tüccar Müslüman bir kafile içinde Zübeyr ile karşılaştı. Zübeyr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile Ebû Bekir'e beyaz elbiseler giydirdi. Medine'deki Müslümanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'den çıktığını işitmişlerdi; her sabah Harre mevkiine çıkıp öğle sıcağı onları geri döndürünceye kadar onu bekliyorlardı. Bir gün bekleyişlerini uzattıktan sonra geri döndüler. Evlerine girdiklerinde, Yahudilerden bir adam bakacağı bir iş için kulelerinden birinin üzerine çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arkadaşlarını serap içinde beyazlar içinde yaklaşırken gördü. Yahudi kendini tutamayarak olanca sesiyle: 'Ey Arap topluluğu! İşte beklediğiniz talihiniz (devletiniz/önderiniz) geldi!' diye haykırdı. Müslümanlar hemen silahlara sarıldılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i Harre'nin arkasında karşıladılar. Onları sağ tarafa yöneltti ve nihayet Benî Amr b. Avf yurduna indi; bu, Rebiülevvel ayının pazartesi günüydü. Ebû Bekir insanlar için ayağa kalktı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise sessizce oturdu. Ensardan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i daha önce görmemiş olanlar gelip Ebû Bekir'i selamlamaya başladılar. Nihayet güneş Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerine vurunca, Ebû Bekir yönelip ridasıyla onu gölgeledi. İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ancak o zaman tanıdılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Amr b. Avf yurdunda on küsur gece kaldı ve takva üzere kurulan mescidin temelini attı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem orada namaz kıldı. Sonra bineğine bindi; insanlar da onunla birlikte yürüdüler, nihayet binek Medine'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinin bulunduğu yere çöktü. O gün orada Müslümanlardan bazı kimseler namaz kılıyordu; orası Es'ad b. Zürâre'nin himayesindeki Süheyl ve Sehl adında iki yetim çocuğa ait hurma kurutma yeriydi (mirbed). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bineği çöktüğünde: 'İnşallah konak yerimiz burasıdır' buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem iki çocuğu çağırdı ve orayı mescid yapmak üzere onlarla pazarlık etti. Onlar: 'Aksine biz burayı sana bağışlarız ey Allah'ın Resûlü' dediler. Sonra orayı mescid olarak inşa etti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun inşasında onlarla birlikte kerpiç taşıyor ve kerpiç taşırken şöyle diyordu: 'Bu yük Hayber'in yükü değil; bu, Rabbimizin katında daha hayırlı ve daha temizdir.'

وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّ الْأَجْرَ أَجْرُ الْآخِرَهْ فَارْحَمِ الْأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ

Ve şöyle diyordu: 'Allah'ım! Asıl mükâfat ahiret mükâfatıdır; Sen Ensar'a ve Muhacirler'e merhamet eyle!'

فَتَمَثَّلَ بِبَيْتِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يُسَمَّ لِي.

Böylece ismi bana zikredilmeyen Müslümanlardan bir adamın beytini terennüm etmiş oldu.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ: وَلَمْ يَبْلُغْنَا فِي الْأَحَادِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ تَمَثَّلَ بِبَيْتِ شِعْرٍ تَامٍّ غَيْرَ هَذِهِ الْأَبْيَاتِ .

İbn Şihâb dedi ki: Hadislerde bize, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu beyitler dışında tam bir şiir beytini terennüm ettiği ulaşmamıştır.

قَالَ الزُّهْرِيُّ: لَمَّا دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ الْغَارَ أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى زَوْجًا مِنْ حَمَامٍ حَتَّى بَاضَا فِي أَسْفَلِ النَّقْبِ، وَالْعَنْكَبُوتَ حَتَّى نَسَجَتْ بَيْتًا، وَفِي الْقِصَّةِ: أَنْبَتَ يَمَامَةً عَلَى فَمِ الْغَارِ، وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: اللَّهُمَّ أعمِ أبصارهم ١٥٨/ب عَنَّا فَجُعِلَ الطُّلَّبُ يَضْرِبُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا حَوْلَ الْغَارِ يَقُولُونَ: لَوْ دَخَلَا هَذَا الْغَارَ لَتَكَسَّرَ بَيْضُ الْحَمَامِ وَتَفَسَّخَ بَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ .

Zührî şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Ebû Bekir mağaraya girdiklerinde, Allah Teâlâ bir çift güvercin gönderdi ve kovuğun ağzına yumurtladılar; örümcek de ağ ördü. Kıssada [şöyle de geçer]: Mağaranın ağzında bir kumru bitirdi (var etti). Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah'ım, onların gözlerini bizden ١٥٨/ب kör et' diye dua etti. Arayanlar mağaranın etrafında sağa sola bakınmaya başladılar ve: 'Eğer bu mağaraya girmiş olsalardı güvercin yumurtaları kırılır, örümcek ağı bozulurdu' dediler.

قَوْلُهُ ﷿: {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ} قِيلَ: عَلَى النَّبِيِّ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلَى أَبِي بَكْرٍ ﵁، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَتْ عَلَيْهِ السَّكِينَةُ مِنْ قَبْلُ، {وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا} وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ نَزَلُوا يَصْرِفُونَ وَجُوهَ الْكَفَّارِ وَأَبْصَارَهُمْ عَنْ رُؤْيَتِهِ. وَقِيلَ: أَلْقَوُا الرُّعْبَ فِي قُلُوبِ الْكُفَّارِ حَتَّى رَجَعُوا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ: أَعَانَهُ بِالْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ، أَخْبَرَ أَنَّهُ صَرَفَ عَنْهُ كَيْدَ الْأَعْدَاءِ فِي الْغَارِ ثُمَّ أَظْهَرَ نَصْرَهُ بِالْمَلَائِكَةِ يَوْمَ بَدْرٍ.

Allah azze ve celle'nin: {فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ} “Bunun üzerine Allah ona sekînetini indirdi” kavlinde, [sekînetin] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e [indirildiği] söylenmiştir. İbn Abbâs ise: 'Ebû Bekir radıyallâhu anh'a [indirdi]; zira sekînet daha önceden de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerindeydi' demiştir. {وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا} “onu görmediğiniz ordularla destekledi”; onlar kâfirlerin yüzlerini ve gözlerini onu görmekten çevirmek üzere inen meleklerdir. Kâfirlerin kalplerine korku saldıkları, böylece onların geri döndükleri de söylenmiştir. Mücâhid ve Kelbî ise şöyle demişlerdir: Bedir günü onu meleklerle destekledi. Allah, mağarada düşmanların tuzağını ondan çevirdiğini, ardından Bedir günü meleklerle yardımını izhar ettiğini bildirmektedir.

{وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى} وَكَلِمَتُهُمُ الشِّرْكُ، وَهِيَ السُّفْلَى إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا} إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقِيلَ كَلِمَةُ الَّذِينَ كَفَرُوا: مَا قَدَّرُوا بَيْنَهُمْ فِي الْكَيْدِ بِهِ لِيَقْتُلُوهُ، وَكَلِمَةُ اللَّهِ: وَعْدُ اللَّهِ أَنَّهُ نَاصِرُهُ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: {وَكَلِمَةَ اللَّهِ} بِنَصْبِ التَّاءِ عَلَى الْعَطْفِ {وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .

{وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى} “İnkâr edenlerin sözünü ise en alçak kıldı”; onların sözü şirktir ve o, kıyamet gününe kadar en alçaktır. {وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا} “Allah'ın sözü ise en yüce olandır”; kıyamet gününe kadar [en yüce kalacaktır]. İbn Abbâs: 'O, 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür' dedi. Şöyle de denilmiştir: İnkâr edenlerin sözü, onu öldürmek için aralarında kurdukları tuzak planıdır; Allah'ın sözü ise ona yardım edeceğine dair Allah'ın vaadidir. Ya‘kûb [bu kısmı], [önceki mef'ûle] atıfla tâ harfinin nasbıyla {وَكَلِمَةَ اللَّهِ} şeklinde okumuştur. {وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.”

{انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) } .

{انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤١) } “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın; mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır. (41)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} قَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: شُبَّانًا وَشُيُوخًا. وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: نَشَاطًا وَغَيْرَ نَشَاطٍ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: رُكْبَانَا وَمُشَاةً. وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: خِفَافًا مِنَ الْمَالِ، أَيْ فُقَرَاءَ، وَثِقَالًا أَيْ: أَغْنِيَاءَ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الثَّقِيلُ الَّذِي لَهُ الضَّيْعَةُ، فَهُوَ ثَقِيلٌ يَكْرَهُ أَنْ يَدَعَ ضَيْعَتَهُ، وَالْخَفِيفُ الَّذِي لَا ضَيْعَةَ لَهُ. وَيُرْوَى عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: خِفَافًا أَهْلُ الْمَيْسَرَةِ

Allah Teâlâ'nın: {انْفِرُوا خِفَافًا وَثِقَالًا} “Gerek hafif gerek ağır olarak sefere çıkın” kavli hakkında; Hasan, Dahhâk, Mücâhid, Katâde ve İkrime: 'Gençler ve yaşlılar olarak' demişlerdir. İbn Abbâs'tan: 'İstekli ve isteksiz olarak' [rivayet edilmiştir]. Atiyye el-Avfî: 'Süvariler ve piyadeler olarak' dedi. Ebû Sâlih: 'Maldan yana hafif yani fakirler, ağır yani zenginler olarak' dedi. İbn Zeyd: 'Ağır olan, geçimliği/arazisi olup arazisini bırakmaktan hoşlanmayan kimsedir; hafif olan ise arazisi/bağı bahçesi olmayandır' dedi. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilir: 'Hafif olanlar varlıklı olanlar,

مِنَ الْمَالِ، وَثِقَالًا أَهْلُ الْعَسْرَةِ. وَقِيلَ: خِفَافًا مِنَ السِّلَاحِ، أَيْ: مُقِلِّينَ مِنْهُ، وَثِقَالًا أَيْ: مُسْتَكْثِرِينَ مِنْهُ. وَقَالَ الْحَكَمُ بْنُ عُتَيْبَةَ: مَشَاغِيلُ وَغَيْرُ مَشَاغِيلَ. وَقَالَ مُرَّةُ الْهَمَذَانِيُّ: أَصِحَّاءُ وَمَرْضَى. وَقَالَ يَمَانُ بْنُ رَبَابٍ: عُزَّابًا وَمُتَأَهِّلِينَ. وَقِيلَ: خِفَافًا مِنْ حَاشِيَتِكُمْ وَأَتْبَاعِكُمْ، وَثِقَالًا مُسْتَكْثِرِينَ بِهِمْ. وَقِيلَ: خِفَافًا مُسْرِعِينَ خَارِجِينَ سَاعَةَ سَمَاعِ النَّفِيرِ، وَثِقَالًا بَعْدَ التَّرَوِّي فِيهِ وَالِاسْتِعْدَادِ لَهُ.

ağır olanlar ise darlık içinde olanlardır.' Silah bakımından hafif olanlar yani silahı az olanlar, ağır olanlar ise silahı çok olanlar diye de açıklanmıştır. Hakem b. Uteybe: 'Meşguliyeti olanlar ve olmayanlar' dedi. Mürre el-Hemedânî: 'Sağlıklılar ve hastalar' dedi. Yemân b. Ribâb: 'Bekârlar ve evliler' dedi. [Kişisel] maiyetiniz ve adamlarınız az olanlar ile maiyeti çok olanlar şeklinde de açıklanmıştır. Sefer çağrısını işittiği anda aceleyle hemen çıkanlar ve durumu düşünüp taşındıktan ve hazırlık yaptıktan sonra çıkanlar şeklinde de yorumlanmıştır.

{وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} قَالَ الزُّهْرِيُّ: خَرَجَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ إِلَى الْغَزْوِ وَقَدْ ذَهَبَتْ إِحْدَى عَيْنَيْهِ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّكَ عَلِيلٌ صَاحِبُ ضُرٍّ، فَقَالَ: اسْتَنْفَرَ اللَّهُ الْخَفِيفَ وَالثَّقِيلَ، فَإِنْ لَمْ يُمْكِنِّي الْحَرْبَ كَثَّرْتُ السَّوَادَ وَحَفِظْتُ الْمَتَاعَ.

{وَجَاهِدُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “Mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihad edin. Eğer bilirseniz bu sizin için daha hayırlıdır.” Zührî şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb bir gözü kör olduğu hâlde gazveye çıktı. Kendisine: 'Sen hastasın, özür sahibisin' denilince; 'Allah hafifi de ağırı da sefere çağırdı. Eğer savaşamazsam karaltıyı çoğaltır (sayıyı artırır) ve eşyaları korurum' dedi.

وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِقَوْلِهِ: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} .

Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan nakille: Bu ayet, {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları gerekmez” kavliyle neshedilmiştir, dedi.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ اشْتَدَّ شَأْنُهَا عَلَى النَّاسِ فَنَسَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَأَنْزَلَ: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى} الْآيَةَ.

Süddî şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde hükmü insanlara çok ağır geldi; bunun üzerine Allah Teâlâ onu neshetti ve: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى} “Zayıflara ve hastalara hiçbir günah yoktur...” ayetini indirdi.

ثُمَّ نَزَلَ فِي الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ: .

Sonra Tebük Gazvesi'nden geri kalan münafıklar hakkında şu ayet indi:

{لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢) عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣) لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦) } .

{لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا وَسَفَرًا قَاصِدًا لَاتَّبَعُوكَ وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (٤٢) عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ (٤٣) لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ (٤٤) إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ (٤٥) وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ لَأَعَدُّوا لَهُ عُدَّةً وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ (٤٦) } “Eğer yakın bir kazanç ve kolay bir yolculuk olsaydı mutlaka senin peşinden gelirlerdi. Fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi. Bununla beraber: 'Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar. Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir. (42) Allah seni affetsin! Doğru söyleyenler sana iyice belli olup yalancıları bilmeden önce niçin onlara izin verdin? (43) Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler. Allah muttakileri hakkıyla bilendir. (44) Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşmüş olup kendi şüpheleri içinde bocalayıp duranlar izin ister. (45) Eğer [sefere] çıkmak isteselerdi elbette onun için bir hazırlık yaparlardı. Fakat Allah onların sefere çıkışını kerih gördü de onları alıkoydu ve kendilerine: 'Oturanlarla beraber oturun!' denildi. (46)”

{لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا} وَاسْمُ كَانَ مُضْمَرٌ، أَيْ: لَوْ كَانَ مَا تَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ عَرَضًا قَرِيبًا، أَيْ: غَنِيمَةً قَرِيبَةَ الْمُتَنَاوَلِ، {وَسَفَرًا قَاصِدًا} أَيْ قَرِيبًا هَيِّنًا، {لَاتَّبَعُوكَ} لَخَرَجُوا مَعَكَ، {وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ} أَيِ: الْمَسَافَةُ، وَالشُّقَّةُ: السَّفَرُ الْبَعِيدُ، لِأَنَّهُ يَشُقُّ عَلَى الْإِنْسَانِ. وَقِيلَ: الشُّقَّةُ الْغَايَةُ الَّتِي يَقْصِدُونَهَا، {وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ} يَعْنِي بِالْيَمِينِ الْكَاذِبَةِ، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} فِي أَيْمَانِهِمْ وَإِيمَانِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُسْتَطِيعِينَ.

{لَوْ كَانَ عَرَضًا قَرِيبًا} “Eğer yakın bir kazanç olsaydı”; 'kâne'nin ismi gizlidir; yani kendilerini davet ettiğin şey yakın bir kazanç, yani kolayca elde edilecek bir ganimet olsaydı; {وَسَفَرًا قَاصِدًا} “ve kolay bir yolculuk” yani yakın ve zahmetsiz [bir yolculuk olsaydı]; {لَاتَّبَعُوكَ} “mutlaka senin peşinden gelirlerdi” seninle birlikte [sefere] çıkarlardı. {وَلَكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ} “Fakat o meşakkatli mesafe onlara uzak geldi” yani mesafe [uzak geldi]. Şukka (الشُّقَّةُ), insana meşakkat verdiği için uzak yolculuğa denir. Şukka'nın kastettikleri hedef olduğu da söylenmiştir. {وَسَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْنَا لَخَرَجْنَا مَعَكُمْ يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ} “Bununla beraber: 'Eğer gücümüz yetseydi mutlaka sizinle beraber çıkardık' diye Allah'a yemin edecekler. Kendilerini helake sürüklüyorlar” yani yalan yeminle helak ediyorlar. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Allah onların kesinlikle yalancı olduklarını bilmektedir” yeminlerinde ve iman [iddialarında yalancıdırlar], çünkü güçleri yetiyordu.

{عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} قَالَ عَمْرُو بْنُ مَيْمُونٍ: اثْنَانِ فَعَلَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُؤْمَرْ بِهِمَا: إِذْنُهُ لِلْمُنَافِقِينَ، وَأَخْذُهُ الْفِدْيَةَ مِنْ أُسَارَى بَدْرٍ، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ كَمَا تَسْمَعُونَ.

{عَفَا اللَّهُ عَنْكَ} “Allah seni affetsin!” Amr b. Meymûn şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine [önceden] emredilmemiş olan iki şey yaptı: [Biri] münafıklara [katılmamaları için] izin vermesi, [diğeri de] Bedir esirlerinden fidye almasıdır. Bunun üzerine Allah, işittiğiniz üzere kendisini uyardı (sitemde bulundu).”

قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: انْظُرُوا إِلَى هَذَا اللُّطْفِ بَدَأَ بِالْعَفْوِ قَبْلَ أَنْ يُعَيِّرَهُ بِالذَّنْبِ.

Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Şu lütfa bir bakın! Kendisine hatasını kınamadan önce affıyla başladı.

وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ وَقَّرَهُ وَرَفَعَ مَحَلَّهُ بِافْتِتَاحِ الْكَلَامِ بِالدُّعَاءِ لَهُ، كَمَا يَقُولُ الرَّجْلُ لِمَنْ يُخَاطِبُهُ إِذَا كَانَ كَرِيمًا عِنْدَهُ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ مَا صَنَعْتَ فِي حَاجَتِي؟ وَرَضِيَ اللَّهُ عَنْكَ أَلَا زُرْتَنِي. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: أَدَامَ اللَّهُ لَكَ الْعَفْوَ.

Şöyle de denilmiştir: Allah azze ve celle söze onun için dua ile başlayarak onu yüceltmiş ve mertebesini yükseltmiştir. Tıpkı bir kimsenin, katında değerli olan muhatabına: 'Allah seni affetsin, benim ihtiyacım konusunda ne yaptın?' veya 'Allah senden razı olsun, bana uğrasana!' demesi gibi. Anlamının: 'Allah senin affını daim kılsın' olduğu da söylenmiştir.

{لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} أَيْ: فِي التَّخَلُّفِ عَنْكَ {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} فِي أَعْذَارِهِمْ، {وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ} فِيهَا، أَيْ: تَعْلَمَ مَنْ لَا عُذْرَ لَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْرِفُ الْمُنَافِقِينَ يَوْمَئِذٍ.

{لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ} “Niçin onlara izin verdin?” yani geride kalmaları için; {حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا} “doğru söyleyenler sana iyice belli olup...” mazeretlerinde [doğru olanlar]; {وَتَعْلَمَ الْكَاذِبِينَ} “ve yalancıları bilmeden önce” mazeretlerinde yalancı olanları, yani mazereti bulunmayanları bilmeden önce. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün münafıkları tanımıyordu' demiştir.

{لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} أَيْ: لَا يَسْتَأْذِنُكَ فِي التَّخَلُّفِ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} .

{لَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ} “Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad etmekten [geri kalmak için] senden izin istemezler” yani geride kalmak için senden izin istemezler; {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ} “Allah muttakileri hakkıyla bilendir.”

{إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ} أَيْ شَكَّتْ وَنَافَقَتْ، {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} مُتَحَيِّرِينَ.

{إِنَّمَا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَارْتَابَتْ قُلُوبُهُمْ} “Senden ancak Allah'a ve ahiret gününe inanmayan, kalpleri şüpheye düşmüş olanlar izin ister” yani şüphe edip nifaka düşenler; {فَهُمْ فِي رَيْبِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ} “onlar kendi şüpheleri içinde bocalayıp dururlar” şaşkınlık içindedirler.

{وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ} إِلَى الْغَزْوِ، {لَأَعَدُّوا لَهُ} أي: لهيؤوا لَهُ {عُدَّةً} أُهْبَةً وَقُوَّةً مِنَ السِّلَاحِ وَالْكُرَاعِ، {وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ} خُرُوجَهُمْ، {فَثَبَّطَهُمْ} مَنَعَهُمْ وَحَبَسَهُمْ عَنِ الْخُرُوجِ، {وَقِيلَ اقْعُدُوا} فِي بُيُوتِكُمْ، {مَعَ الْقَاعِدِينَ} يَعْنِي: مَعَ الْمَرْضَى وَالزَّمْنَى. وَقِيلَ: مَعَ النِّسْوَانِ وَالصِّبْيَانِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَقِيلَ} أَيْ: قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: اقْعُدُوا. وَقِيلَ: أَوْحَى إِلَى قُلُوبِهِمْ وَأُلْهِمُوا أَسْبَابَ الْخُذْلَانِ.

{وَلَوْ أَرَادُوا الْخُرُوجَ} “Eğer çıkmak isteselerdi” gazveye [çıkmak isteselerdi]; {لَأَعَدُّوا لَهُ} “elbette onun için hazırlarlardı” yani onun için hazırlık görürlerdi; {عُدَّةً} “bir hazırlık” silah ve binek türünden bir hazırlık ve kuvvet; {وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَهُمْ} “Fakat Allah onların sefere çıkışını kerih gördü” [sefere] çıkışlarını istemedi; {فَثَبَّطَهُمْ} “de onları alıkoydu” onları engelledi ve çıkmaktan alıkoydu; {وَقِيلَ اقْعُدُوا} “ve kendilerine: 'Oturun!' denildi” evlerinizde; {مَعَ الْقَاعِدِينَ} “oturanlarla beraber” yani hastalar ve kötürümlerle beraber. Kadınlar ve çocuklarla beraber denildiği de söylenmiştir. Allah azze ve celle'nin: {وَقِيلَ} “ve denildi” kavli; yani birbirlerine 'oturun' dediler demektir. Kalplerine ilham edildiği ve kendilerine perişanlık sebeplerinin düşürüldüğü de söylenmiştir.

{لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) } .

{لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٤٧) } “Eğer içinizde sefere çıkmış olsalardı, size bozgunculuktan başka bir şey katmazlardı ve aranıza fitne sokmak isteyerek aranızda mutlaka koşuştururlardı. İçinizde onlara kulak verenler de vardı. Allah zalimleri hakkıyla bilendir. (47)”

{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩) إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣) وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤) } .

{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ وَهُمْ كَارِهُونَ (٤٨) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ (٤٩) إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا مِنْ قَبْلُ وَيَتَوَلَّوْا وَهُمْ فَرِحُونَ (٥٠) قُلْ لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (٥١) قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَيْدِينَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ (٥٢) قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ (٥٣) وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقَاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ (٥٤) } “Andolsun ki daha önce de fitne çıkarmak istemişler ve gerçek gelip onlar istemedikleri hâlde Allah'ın emri üstün gelinceye kadar senin için türlü işler çevirmişlerdi. (48) Onlardan öylesi de var ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der. Bilesiniz ki onlar zaten fitnenin ta içine düşmüşlerdir. Şüphesiz cehennem kâfirleri kuşatıcıdır. (49) Sana bir iyilik dokunsa bu onları üzer. Sana bir musibet dokunsa: 'Biz tedbirimizi önceden almıştık' derler ve sevinç içinde dönüp giderler. (50) De ki: 'Bize ancak Allah'ın bizim için yazdığı şey isabet eder. O bizim Mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.' (51) De ki: 'Bizim için iki güzellikten (zafer veya şehadetten) başkasını mı gözetiyorsunuz? Biz ise Allah'ın, Kendi katından veya bizim ellerimizle size bir azap eriştirmesini gözetiyoruz. Öyleyse gözetleyin, biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz.' (52) De ki: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz fâsık bir topluluk oldunuz.' (53) Onların infaklarının kabul edilmesini engelleyen şey; yalnızca Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleri, namaza ancak üşenerek gelmeleri ve infakı da ancak istemeye istemeye yapmalarıdır. (54)”

{لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَمَرَهُمْ بِالْجِهَادِ لِغَزْوَةِ تَبُوكَ، فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَسْكَرَهُ عَلَى ثَنْيَةِ الْوَدَاعِ، وَضَرَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ عَلَى [ذِي جَدَّةَ ] أَسْفَلَ مِنْ ثَنْيَةِ الْوَدَاعِ، وَلَمْ يَكُنْ بِأَقَلِّ الْعَسْكَرَيْنِ، فَلَمَّا سَارَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَخَلَّفُ عَنْهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ فِيمَنْ تَخَلَّفَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَأَهْلِ الرَّيْبِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى يُعَزِّي نَبِيَّهُ ﷺ {لَوْ خَرَجُوا} يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ {فِيكُمْ} أَيْ مَعَكُمْ، {مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا} أَيْ: فَسَادًا وَشَرًّا. وَمَعْنَى الْفَسَادِ: إِيقَاعُ الْجُبْنِ وَالْفَشَلِ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ بِتَهْوِيلِ الْأَمْرِ، {وَلَأَوْضَعُوا} أَسْرَعُوا، {خِلَالَكُمْ} وَسَطَكُمْ بِإِيقَاعِ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ بَيْنَكُمْ بِالنَّمِيمَةِ وَنَقْلِ الْحَدِيثِ مِنَ الْبَعْضِ إِلَى الْبَعْضِ. وَقِيلَ: {وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} أَيْ: أَسْرَعُوا فِيمَا يُخِلُّ بِكُمْ. {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} أَيْ: يَطْلُبُونَ لَكُمْ مَا تُفْتَنُونَ بِهِ، يَقُولُونَ: لَقَدْ جُمِعَ لَكُمْ كَذَا وَكَذَا، وَإِنَّكُمْ مَهْزُومُونَ وَسَيَظْهَرُ عَلَيْكُمْ عَدْوُكُمْ وَنَحْوُ ذَلِكَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ يَعْنِي: الْعَيْبَ وَالشَّرَّ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْفِتْنَةُ الشِّرْكُ، وَيُقَالُ: بَغَيْتُهُ الشَّرَّ وَالْخَيْرَ أَبْغِيهِ بُغَاءً إِذَا الْتَمَسْتُهُ لَهُ، يَعْنِي: بَغَيْتُ لَهُ.

{لَوْ خَرَجُوا فِيكُمْ} “Eğer içinizde sefere çıkmış olsalardı”; bu durum şundan kaynaklanmıştır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Tebük Gazvesi için cihad emretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem karargâhını Seniyyetü'l-Vedâ'da kurdu; Abdullah b. Übey de karargâhını Seniyyetü'l-Vedâ'nın aşağısındaki [Zü Cedde'de] kurdu ve ordusu iki ordudan daha az değildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hareket edince, Abdullah b. Übey geri kalan münafıklar ve şüphecilerle birlikte geride kaldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli ederek indirdi: {لَوْ خَرَجُوا} “Eğer çıkmış olsalardı” yani münafıklar {فِيكُمْ} “içinizde” yani sizinle beraber, {مَا زَادُوكُمْ إِلَّا خَبَالًا} “size fesat ve şerden başka bir şey artırmazlardı.” Fesadın manası: Durumu abartarak ve korkutarak müminler arasına korkaklık ve gevşeklik düşürmektir. {وَلَأَوْضَعُوا} “ve mutlaka hızlıca koşuştururlardı”; {خِلَالَكُمْ} “aranızda” yani laf taşıyıp dedikodu naklederek aranıza düşmanlık ve kin sokmak için içinizde süratle hareket ederlerdi. Şöyle de denilmiştir: {وَلَأَوْضَعُوا خِلَالَكُمْ} yani düzeninizi bozacak işlere hız verirlerdi. {يَبْغُونَكُمُ الْفِتْنَةَ} “aranıza fitne sokmak isteyerek” yani fitneye düşeceğiniz şeyleri ararlar; 'Size karşı şöyle şöyle kuvvet toplandı, kesinlikle hezimete uğrayacaksınız ve düşmanınız size galip gelecek' ve benzeri sözler söylerlerdi. Kelbî: 'Size kusur ve şer ararlar' dedi. Dahhâk ise: 'Fitne şirktir' dedi. Bir kimseye bir şey arandığında bu lafız kullanılır; yani 'onun için aradım' demektir.

{وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ وَفِيكُمْ مُحِبُّونَ لَهُمْ يُؤَدُّونَ إِلَيْهِمْ مَا يَسْمَعُونَ مِنْكُمْ، وَهُمُ الْجَوَاسِيسُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ وَفِيكُمْ مُطِيعُونَ لَهُمْ، أَيْ: يَسْمَعُونَ كَلَامَهُمْ وَيُطِيعُونَهُمْ. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} .

{وَفِيكُمْ سَمَّاعُونَ لَهُمْ} “İçinizde onlara kulak verenler de vardı.” Mücâhid şöyle demiştir: Bunun manası; içinizde onları seven ve sizden duyduklarını onlara taşıyan kimseler vardı; bunlar da casuslardır. Katâde ise şöyle demiştir: Bunun manası; içinizde onlara itaat edenler vardı, yani sözlerini dinler ve onlara itaat ederlerdi. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”