{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ} أَيْ: طَلَبُوا صَدَّ أَصْحَابِكَ عَنِ الدِّينِ وَرَدَّهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، وَتَخْذِيلَ النَّاسِ عَنْكَ قَبْلَ هَذَا الْيَوْمِ، كَفِعْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ يَوْمَ أُحُدٍ حِينَ انْصَرَفَ عَنْكَ بِأَصْحَابِهِ. {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ} وَأَجَالُوا فِيكَ وَفِي إِبْطَالِ دِينِكَ الرَّأْيَ، بالتخذيل عنك ١٥٩/أوَتَشْتِيتِ أَمْرِكَ، {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ} النَّصْرُ وَالظَّفَرُ، {وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ} دِينُ اللَّهِ، {وَهُمْ كَارِهُونَ} .
{لَقَدِ ابْتَغَوُا الْفِتْنَةَ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce de fitne çıkarmak istemişlerdi” yani bu günden önce de ashabını dinden çevirmeyi, onları küfre döndürmeyi ve insanları senden yüz çevirtip yalnız bırakmayı istemişlerdi; nitekim Uhud günü Abdullah b. Übey'in adamlarıyla birlikte senden dönüp gittiğinde yaptığı gibi. {وَقَلَّبُوا لَكَ الْأُمُورَ} “ve senin aleyhine birtakım işler çevirmişlerdi”; senin hakkında ve dinini boşa çıkarmak için, insanları senden uzaklaştırıp işini dağıtmak suretiyle türlü fikirler yürütmüşlerdi; {حَتَّى جَاءَ الْحَقُّ} “nihayet hak geldi” yani yardım ve zafer [geldi], {وَظَهَرَ أَمْرُ اللَّهِ} “ve Allah'ın emri üstün geldi” yani Allah'ın dini [üstün geldi], {وَهُمْ كَارِهُونَ} “onlar istemedikleri halde.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} نَزَلَتْ فِي جَدِّ بْنِ قَيْسٍ الْمُنَافِقِ، وَذَلِكَ
Yüce Allah'ın: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي وَلَا تَفْتِنِّي} “Onlardan öylesi de vardır ki: 'Bana izin ver, beni fitneye düşürme' der” kavli, münafık Ced b. Kays hakkında inmiştir. Bu da şöyle olmuştur:
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا تَجَهَّزَ لِغَزْوَةِ تَبُوكَ قَالَ: يَا أَبَا وَهْبٍ هَلْ لَكَ فِي جِلَادِ بَنِي الْأَصْفَرِ؟ يَعْنِي الرُّومَ، تَتَّخِذُ مِنْهُمْ سِرَارِيَ وَوُصَفَاءَ، فَقَالَ جَدٌّ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ عَرَفَ قَوْمِي أَنِّي رَجُلٌ مُغْرَمٌ بِالنِّسَاءِ، وَإِنِّي أَخْشَى إِنْ رَأَيْتُ بَنَاتَ بَنِي الْأَصْفَرِ أَنْ لَا أَصْبِرَ عَنْهُنَّ، ائْذَنْ لِي فِي الْقُعُودِ وَلَا تَفْتِنِي بِهِنَّ وَأُعِينُكَ بِمَالِي. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اعْتَلَّ جَدُّ بْنُ قَيْسٍ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ عِلَّةٌ إِلَّا النِّفَاقُ، فَأَعْرَضَ عَنْهُ النَّبِيُّ ﷺ، فَقَالَ: أَذِنْتُ لَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ : {وَمِنْهُمْ} يَعْنِي مِنَ الْمُنَافِقِينَ {مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي} فِي التَّخَلُّفِ {وَلَا تَفْتِنِّي} بِبَنَاتِ الْأَصْفَرِ. قَالَ قَتَادَةُ: وَلَا تُؤْثِمْنِي: {أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا} أَيْ: فِي الشِّرْكِ وَالْإِثْمِ وَقَعُوا بِنِفَاقِهِمْ وَخِلَافِهِمْ أَمْرَ اللَّهِ وَأَمْرَ رَسُولِهِ، {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} [مُطْبِقَةٌ بِهِمْ] وَجَامِعَةٌ لَهُمْ فِيهَا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi için hazırlandığında: “Ey Ebû Vehb! Benî Asfar'la yani Rumlarla savaşıp onlardan cariyeler ve hizmetçiler edinmek ister misin?” buyurdu. Bunun üzerine Ced: “Ey Allah'ın Resûlü! Kavmim bilir ki ben kadınlara düşkün bir adamım. Benî Asfar'ın kızlarını görürsem onlara karşı sabredememekten korkarım. Bana [sefere çıkmayıp] kalmam için izin ver, beni onlarla fitneye düşürme; ben sana malımla yardım edeyim” dedi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ced b. Kays mazeret ileri sürdü, halbuki onun nifaktan başka hiçbir mazereti yoktu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ondan yüz çevirdi ve: “Sana izin verdim” buyurdu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah indirdi: {وَمِنْهُمْ} “Onlardan” yani münafıklardan {مَنْ يَقُولُ ائْذَنْ لِي} “öylesi vardır ki: 'Bana izin ver' der” yani [seferden] geri kalmam için, {وَلَا تَفْتِنِّي} “beni fitneye düşürme” yani Asfar kızlarıyla [beni fitneye düşürme]. Katâde: “Beni günaha sokma” [demektir] dedi. {أَلَا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا} “Haberiniz olsun ki onlar fitnenin ta içine düşmüşlerdir” yani nifakları ve Allah'ın emrine ve Resûlü'nün emrine karşı gelmeleri sebebiyle şirkin ve günahın içine düşmüşlerdir. {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكَافِرِينَ} “Ve şüphesiz cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatacaktır”; [onları içine alacak] ve onları içinde toplayacaktır.
{إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ} نُصْرَةٌ وَغَنِيمَةٌ، {تَسُؤْهُمْ} تُحْزِنْهُمْ، يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ، {وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ} قَتْلٌ وَهَزِيمَةٌ، {يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا} حَذَرَنَا، أَيْ: أَخَذْنَا بِالْحَزْمِ فِي الْقُعُودِ عَنِ الْغَزْوِ، {مِنْ قَبْلُ} أَيْ: مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْمُصِيبَةِ، {وَيَتَوَلَّوْا} وَيُدْبِرُوا {وَهُمْ فَرِحُونَ} مَسْرُورُونَ بِمَا نَالَكَ مِنَ الْمُصِيبَةِ.
{إِنْ تُصِبْكَ حَسَنَةٌ} “Sana bir iyilik dokunursa” bir zafer ve ganimet [ulaşırsa], {تَسُؤْهُمْ} “onları üzer” onları kederlendirir; yani münafıkları. {وَإِنْ تُصِبْكَ مُصِيبَةٌ} “Ve eğer sana bir musibet dokunursa” öldürülme ve yenilgi [isabet ederse], {يَقُولُوا قَدْ أَخَذْنَا أَمْرَنَا} “derler ki: 'Biz tedbirimizi almıştık'” sakınma payımızı, yani savaşa çıkmayıp oturmakla işi sıkı tutmuştuk, {مِنْ قَبْلُ} “daha önceden” yani bu musibetten önce; {وَيَتَوَلَّوْا} “ve dönerler” arkalarını dönüp giderler, {وَهُمْ فَرِحُونَ} “sevinç içinde” sana isabet eden musibetten dolayı sevinçli olarak.
{قُلْ} لِهَمْ يَا مُحَمَّدُ {لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا} أَيْ: عَلَيْنَا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ {هُوَ مَوْلَانَا} نَاصِرُنَا وَحَافِظُنَا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ أَوْلَى بِنَا مِنْ أَنْفُسِنَا فِي الْمَوْتِ وَالْحَيَاةِ، {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} .
{قُلْ} “De ki” onlara ey Muhammed: {لَنْ يُصِيبَنَا إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَنَا} “Bizim başımıza ancak Allah'ın bizim için yazdığı şey gelir” yani Levh-i Mahfuz'da aleyhimize takdir ettiği şey; {هُوَ مَوْلَانَا} “O bizim mevlamızdır” yardımcımız ve koruyucumuzdur. Kelbî ise: 'O, ölümde ve hayatta bize kendimizden daha evladır' dedi. {وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ} “Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.”
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا} تَنْتَظِرُونَ بِنَا أَيُّهَا الْمُنَافِقُونَ، {إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} إِمَّا النَّصْرَ وَالْغَنِيمَةَ أَوِ الشَّهَادَةَ وَالْمَغْفِرَةَ. وَرَوَيْنَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "تَكَفَّلَ اللَّهُ لِمَنْ جَاهَدَ فِي
{قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا} “De ki: 'Bizim hakkımızda gözetliyor musunuz?'” ey münafıklar, bizim için bekliyor musunuz, {إِلَّا إِحْدَى الْحُسْنَيَيْنِ} “iki güzellikten birinden başkasını mı?” [Bu da] ya zafer ve ganimet yahut şehitlik ve mağfirettir. Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğimize göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «تَكَفَّلَ اللَّهُ لِمَنْ جَاهَدَ فِي» «Allah, kendi...»
سَبِيلِهِ لَا يُخْرِجُهُ مِنْ بَيْتِهِ إِلَّا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِهِ، وَتَصْدِيقُ كَلِمَتِهِ: أَنْ يُدْخِلَهُ الْجَنَّةَ، أَوْ يُرْجِعَهُ إِلَى مَسْكَنِهِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ مَعَ مَا نَالَ مِنْ أَجْرٍ أَوْ غَنِيمَةٍ" .
yolunda; onu evinden sadece kendi yolunda cihad ve kelimesini tasdik çıkarmış olan kimseyi cennete sokmayı ya da elde ettiği ecir veya ganimetle çıktığı meskenine geri döndürmeyi [taahhüt etmiştir].
قَوْلُهُ ﷿ {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ} إحدى السوءتين إِمَّا: {أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ} فَيُهْلِكَكُمْ كَمَا أَهْلَكَ الْأُمَمَ الْخَالِيَةَ، {أَوْ بِأَيْدِينَا} أَيْ: بِأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ إِنْ أَظْهَرْتُمْ مَا فِي قُلُوبِكُمْ، {فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} قَالَ الْحَسَنُ: فَتَرَبَّصُوا مَوَاعِيدَ الشَّيْطَانِ إِنَّا مُتَرَبِّصُونَ مَوَاعِيدَ اللَّهِ مِنْ إِظْهَارِ دِينِهِ وَاسْتِئْصَالِ مَنْ خَالَفَهُ.
Aziz ve Celil olanın şu sözü: {وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِكُمْ} “Biz ise sizin hakkınızda gözetliyoruz” iki kötülükten birini: ya {أَنْ يُصِيبَكُمُ اللَّهُ بِعَذَابٍ مِنْ عِنْدِهِ} “Allah'ın kendi katından size bir azap isabet ettirmesini” böylece geçmiş ümmetleri helak ettiği gibi sizi helak etmesini, {أَوْ بِأَيْدِينَا} “veya bizim ellerimizle [cezalandırmasını]” yani kalplerinizdekini açığa vurursanız müminlerin elleriyle [cezalandırmasını]; {فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَكُمْ مُتَرَبِّصُونَ} “artık gözetleyin, şüphesiz biz de sizinle beraber gözetlemekteyiz.” Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Şeytanın vadettiklerini gözetleyin; şüphesiz biz de Allah'ın dinini üstün kılması ve O'na muhalefet edenlerin kökünü kazımasına dair vadettiklerini gözetlemekteyiz.”
{قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} أَمْرٌ بِمَعْنَى الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، أَيْ: إِنْ أَنْفَقْتُمْ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا. نَزَلَتْ فِي جَدِّ بْنِ قَيْسٍ حِينَ اسْتَأْذَنَ فِي الْقُعُودِ، قَالَ أُعِينُكُمْ بِمَالِي، يَقُولُ: إِنْ أَنْفَقْتُمْ طَوْعًا أَوْ كَرْهًا {لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ} أَيْ: لِأَنَّكُمْ، {كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ} .
{قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا} “De ki: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin”; şart ve ceza manasında bir emirdir; yani: 'İster gönüllü ister gönülsüz infak etmiş olun.' [Bu ayet] Ced b. Kays'ın savaşa gitmeyip oturmak için izin istediği ve 'Size malımla yardım edeyim' dediği sırada inmiştir. Şöyle buyurmaktadır: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, {لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ} “sizden asla kabul edilmeyecektir. Çünkü siz” yani zira siz, {كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ} “fasık bir topluluk oldunuz.”
{وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: " يُقْبَلَ " بِالْيَاءِ لِتُقَدِّمِ الْفِعْلِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ لِأَنَّ الْفِعْلَ مُسْنَدٌ إِلَى جَمْعٍ مُؤَنَّثٍ وَهُوَ النَّفَقَاتُ، فَأَنَّثَ الْفِعْلَ لِيَعْلَمَ أَنَّ الْفَاعِلَ مُؤَنَّثٌ، {نَفَقَاتُهُمْ} صَدَقَاتُهُمْ، {إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ} أَيِ: الْمَانِعُ مِنْ قَبُولِ نَفَقَاتِهِمْ كُفْرُهُمْ، {وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى} مُتَثَاقِلُونَ لِأَنَّهُمْ لَا يَرْجُونَ عَلَى أَدَائِهَا ثَوَابًا، وَلَا يَخَافُونَ عَلَى تَرْكِهَا عِقَابًا، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ [ذَمَّ] الْكَسَلَ فِي الصَّلَاةِ وَلَا صَلَاةَ لَهُمْ أَصْلًا؟ قِيلَ: الذَّمُّ وَاقِعٌ عَلَى الْكَفْرِ الَّذِي يَبْعَثُ عَلَى الْكَسَلِ، فَإِنَّ الْكُفْرَ مُكَسِّلٌ، وَالْإِيمَانَ مُنَشِّطٌ، {وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ} لِأَنَّهُمْ يُعِدُّونَهَا مَغْرَمًا وَمَنْعَهَا مَغْنَمًا.
{وَمَا مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ} “Onların harcamalarının kendilerinden kabul edilmesine engel olan tek şey...”; Hamza ve Kisâî, fiil öne geçtiği için [bu kelimeyi] ye harfi ile "yükbele (يُقْبَلَ)" şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise te ile ["tükbele"] okumuştur; çünkü fiil, müennes çoğul olan 'en-nafakât' kelimesine isnad edilmiştir. Failin müennes olduğu bilinsin diye fiil müennes kılınmıştır. {نَفَقَاتُهُمْ} “nafakalarının/harcamalarının”; sadakalarının, {إِلَّا أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَبِرَسُولِهِ} “Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmeleridir” yani harcamalarının kabul edilmesine engel olan şey, onların küfrüdür. {وَلَا يَأْتُونَ الصَّلَاةَ إِلَّا وَهُمْ كُسَالَى} “Namaza da ancak üşene üşene gelirler”; [namaza] ağırlaşarak [gelirler], çünkü onlar ne kılınmasında bir sevap umarlar ne de terk edilmesinde bir cezadan korkarlar. Eğer: "Kendilerinin aslında bir namazı yokken, namazdaki tembellik nasıl yerilmiştir [zemmedilmiştir]?" denilirse; şöyle denilir: Yergi, tembelliğe sevk eden küfre yöneliktir. Zira küfür tembelleştirir, iman ise gayrete getirir. {وَلَا يُنْفِقُونَ إِلَّا وَهُمْ كَارِهُونَ} “ve ancak istemeye istemeye infak ederler”; çünkü onlar infakı bir zarar/angarya, vermemeyi ise bir kazanç/ganimet sayarlar.
{فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧) } .
{فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٥٥) وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (٥٦) لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً أَوْ مَغَارَاتٍ أَوْ مُدَّخَلًا لَوَلَّوْا إِلَيْهِ وَهُمْ يَجْمَحُونَ (٥٧)} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla dünya hayatında onlara azap etmeyi ve onlar kâfir oldukları halde canlarının çıkmasını ister. (55) Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler; halbuki onlar sizden değillerdir, fakat onlar korkak bir topluluktur. (56) Eğer bir sığınak yahut mağaralar veya girilecek bir delik bulsalardı, yüzüstü koşarak oraya yönelirlerdi. (57)”
{فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ} وَالْإِعْجَابُ هُوَ السُّرُورُ بِمَا يُتَعَجَّبُ مِنْهُ، يَقُولُ: لَا تَسْتَحْسِنُ مَا أَنْعَمْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ لِأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا كَانَ مِنَ اللَّهِ فِي اسْتِدْرَاجٍ كَثَّرَ اللَّهُ مَالَهُ وَوَلَدَهُ، {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} فَإِنْ قِيلَ: أَيْ تَعْذِيبٌ فِي الْمَالِ وَالْوَلَدِ وَهُمْ يَتَنَعَّمُونَ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا؟
{فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ} “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin”; î'cab, hayret edilen şeyden dolayı sevinç duymaktır. [Allah] buyuruyor ki: Onlara verdiğimiz mal ve evlat nimetini güzel bulma; zira bir kul Allah'tan bir istidrac (adım adım helake sürüklenme) içinde olduğu zaman Allah onun malını ve evladını çoğaltır. {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Allah bunlarla ancak dünya hayatında onlara azap etmek ister.” Şayet: 'Onlar dünya hayatında bunlarla nimetlenip keyif sürerken mal ve evlatta nasıl bir azap olabilir?' denilirse;
قِيلَ: قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: فَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الْآخِرَةِ.
Şöyle denilir: Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: Ayette takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: “Onların malları ve evlatları dünya hayatında seni imrendirmesin; Allah bunlarla ancak ahirette onlara azap etmek ister.”
وَقِيلَ: التَّعْذِيبُ بِالْمَصَائِبِ الْوَاقِعَةِ فِي الْمَالِ وَالْوَلَدِ.
Şöyle de denilmiştir: Azap, mala ve evlada gelen musibetler sebebiyledir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: يُعَذِّبُهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا بِأَخْذِ الزَّكَاةِ مِنْهَا وَالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. وَقِيلَ: يُعَذِّبُهُمْ بِالتَّعَبِ فِي جَمْعِهِ، وَالْوَجَلِ فِي حِفْظِهِ، وَالْكُرْهِ فِي إِنْفَاقِهِ، وَالْحَسْرَةِ عَلَى تَخْلِيفِهِ عِنْدَ مَنْ لَا يَحْمَدُهُ، ثُمَّ يُقْدِمُ عَلَى مَلِكٍ لَا يَعْذُرُهُ. {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ} أَيْ: تَخْرُجَ، {وَهُمْ كَافِرُونَ} أَيْ: يَمُوتُونَ عَلَى الْكُفْرِ.
Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: Dünyada onlardan zekât alınması ve Allah yolunda infak edilmesiyle Allah onlara bunlarla azap eder. Şöyle de denilmiştir: Onu toplamadaki yorgunluk, korumadaki korku, harcamadaki isteksizlik, kendisini övmeyecek kimseye bırakmanın hasreti ve sonra da kendisini mazur görmeyecek bir Hükümran'ın huzuruna çıkmasıyla onlara azap eder. {وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ} “ve canlarının çıkmasını” yani çıkıp gitmesini, {وَهُمْ كَافِرُونَ} “onlar kâfir oldukları halde” yani küfür üzere ölmelerini [ister].
{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ} أَيْ: عَلَى دِينِكُمْ، {وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} [يَخَافُونَ أَنْ يُظْهِرُوا مَا هُمْ عَلَيْهِ] .
{وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ} “Kesinlikle sizden olduklarına dair Allah'a yemin ederler” yani sizin dininiz üzere olduklarına, {وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ} “oysa onlar sizden değillerdir, fakat onlar korkak bir topluluktur” [üzerinde bulundukları hali açığa vurmaktan korkarlar].
{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} حِرْزًا وَحِصْنًا وَمَعْقِلًا. وَقَالَ عَطَاءٌ: مَهْرَبًا. وَقِيلَ: قَوْمًا يَأْمَنُونَ فِيهِمْ. {أَوْ مَغَارَاتٍ} غِيرَانًا فِي الْجِبَالِ، جَمْعُ مَغَارَةٍ وَهُوَ الْمَوْضِعُ الَّذِي يَغُورُ فِيهِ، أَيْ يَسْتَتِرُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: سَرَادِيبَ. {أَوْ مُدْخَلًا} مَوْضِعُ دخول فيه، وأصل: مُدْتَخَلٌ مُفْتَعَلٌ، مِنْ أَدْخَلَ يُدْخِلُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: مَحْرَزًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: سِرْبًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَفَقًا فِي الْأَرْضِ كَنَفَقِ الْيَرْبُوعِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: وَجْهًا يَدْخُلُونَهُ عَلَى خِلَافِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقُرِئَ: {مَدْخَلًا} بِفَتْحِ الْمِيمِ وَتَخْفِيفِ الدَّالِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ
{لَوْ يَجِدُونَ مَلْجَأً} “Eğer bir sığınak” korunacak bir yer, bir kale ve bir sığınak [bulsalardı]. Atâ: Kaçış yeri, demiştir. Şöyle de denilmiştir: İçlerinde güvende olacakları bir topluluk. {أَوْ مَغَارَاتٍ} “veya mağaralar” dağlardaki mağaralar [bulsalardı]. [Bu kelime] mağaranın çoğuludur; o da kişinin içine girdiği yani gizlendiği yerdir. Atâ: Yeraltı dehlizleri, demiştir. {أَوْ مُدْخَلًا} “veya girilecek bir yer” içine girilecek yer [bulsalardı]. Kelimenin aslı, “edhale-yudhilu” (أَدْخَلَ يُدْخِلُ) fiilinden müfteal (مُفْتَعَل) vezninde “müdtehal”dir (مُدْتَخَل). Mücâhid: Korunaklı bir sığınak, demiştir. Katâde: Yeraltı tüneli, demiştir. Kelbî: Arap tavşanının yuvası gibi yerin altında bir tünel, demiştir. Hasan[-ı Basrî] ise: Resûlullah’ın sallallâhu aleyhi ve sellem [bulunduğu yerin] aksi istikametinde girecekleri bir yön, demiştir. [Bu kelime], mîm harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiz haliyle {مَدْخَلًا} şeklinde de okunmuştur; nitekim [şöyle de] okumuştur:
يَعْقُوبُ، {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ} لَأَدْبَرُوا إِلَيْهِ هَرَبًا مِنْكُمْ، {وَهُمْ يَجْمَحُونَ} يُسْرِعُونَ فِي إِبَاءٍ وَنُفُورٍ لَا يَرُدُّ وُجُوهَهُمْ شَيْءٌ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمْ لَوْ يَجِدُونَ مَخْلَصًا مِنْكُمْ وَمُهْرَبًا لَفَارَقُوكُمْ.
Ya'kūb da böyle okumuştur. {لَوَلَّوْا إِلَيْهِ} “oraya yönelirlerdi” sizden kaçarak oraya arkalarını dönüp giderlerdi, {وَهُمْ يَجْمَحُونَ} “yüzüstü koşarak” hiçbir şeyin yüzlerini çeviremeyeceği şekilde inat ve ürkeklikle hızla koşarak [giderlerdi]. Ayetin anlamı şudur: Şayet sizden bir kurtuluş ve kaçış yeri bulabilselerdi kesinlikle sizden ayrılırlardı.
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨) } .
{وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ (٥٨)} “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır. Şayet ondan kendilerine verilirse razı olurlar, şayet ondan kendilerine verilmezse hemen öfkeleniverirler. (58)”
قَوْلُهُ تَعَالَى {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي ذِي الْخُوَيْصِرَةِ التَّمِيمِيِّ، وَاسْمُهُ حُرْقُوصُ بْنُ زُهَيْرٍ، أَصْلُ الْخَوَارِجِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır” ayeti, Hâricîlerin aslı olan ve Hurkūs b. Züheyr olarak bilinen Zü'l-Huveysıra et-Temîmî hakkında inmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ﵁ قَالَ: "بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَقْسِمُ قَسْمًا فِينَا، أَتَاهُ ذُو الْخُوَيْصِرَةِ، وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ فَقَالَ: يَا رَسُولُ اعْدِلْ، فَقَالَ: "وَيْلَكَ فَمَنْ يَعْدِلُ إِذَا لَمْ أَعْدِلْ؟ قَدْ خَبْتُ وَخَسِرْتُ إِنْ لَمْ أَكُنْ أَعْدِلُ"، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِيهِ فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ، فَقَالَ لَهُ: "دَعْهُ فَإِنَّ لَهُ أَصْحَابًا يَحْقِرُ أَحَدُكُمْ صَلَاتَهُ مَعَ صَلَاتِهِمْ وَصِيَامَهُ مع صيامهم، يقرؤون الْقُرْآنَ لَا يُجَاوِزُ تَرَاقِيَهُمْ، يَمْرُقُونَ مِنَ الدِّينِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ يَنْظُرُ إِلَى نَصْلِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْءٌ، ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَى رِصَافِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْءٌ، ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَى نَضِيِّهِ، وَهُوَ قِدْحُهُ، فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْءٌ، ثُمَّ يَنْظُرُ إِلَى قُذَذِهِ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ شَيْءٌ، قَدْ سَبَقَ الْفَرْثَ وَالدَّمَ آيَتُهُمْ: رَجُلٌ أَسْوَدُ إِحْدَى عَضُدَيْهِ مِثْلُ ثَدْيِ الْمَرْأَةِ، أَوْ مِثْلُ الْبِضْعَةِ تَدَرْدَرُ، يَخْرُجُونَ عَلَى حِينِ فُرْقَةٍ مِنَ النَّاسِ". قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: فَأَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَشْهَدُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَاتَلَهُمْ وَأَنَا مَعَهُ، فَأَمَرَ بِذَلِكَ الرَّجُلِ فَالْتُمِسَ، فَوُجِدَ، فَأُتِيَ بِهِ حَتَّى نَظَرْتُ إِلَيْهِ عَلَى نَعْتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الَّذِي نَعَتَهُ .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, bize Ebu'l-Yemân rivayet etti, bize Şuayb, Zührî'den haber verdi, bana Ebû Seleme b. Abdirrahmân, Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini haber verdi: “Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken ve o aramızda bir taksimat yaparken, Benî Temîm'den bir adam olan Zü'l-Huveysıra geldi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, adil ol!' dedi. Bunun üzerine [Resûlullah]: 'Yazıklar olsun sana! Ben adil olmazsam kim adil olur? Eğer adil davranmazsam hüsrana uğrar ve ziyana düşerim' buyurdu. Ömer radıyallâhu anh: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana izin ver de şunun boynunu vurayım' dedi. [Peygamber] ona: 'Onu bırak; zira onun öyle arkadaşları vardır ki sizden biri onların namazı yanında kendi namazını, onların orucu yanında kendi orucunu küçük görür. Kur'an'ı okurlar fakat köprücük kemiklerinden aşağı geçmez. Okun avı delip geçtiği gibi dinden çıkarlar. [Avcı] okun demirine bakar, onda bir şey bulunmaz; sonra kirişin bağlandığı yere bakar, bir şey bulunmaz; sonra okun ağaç gövdesine bakar, bir şey bulunmaz; sonra yeleklerine bakar, bir şey bulunmaz; oysa [ok] bağırsak pisliğini ve kanı [bulaşmadan] geçip gitmiştir. Onların alameti: Pazularından biri kadının memesi gibi veya titreyip duran bir et parçası gibi olan siyah bir adamdır. İnsanların fırkalara ayrıldığı bir sırada ortaya çıkarlar' buyurdu.” Ebû Saîd dedi ki: Şehadet ederim ki ben bu hadisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim ve yine şehadet ederim ki Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh onlarla savaştı ve ben de onunla beraberdim. O adamın aranmasını emretti, arandı ve bulundu; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vasfettiği nitelikte ona baktım.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قال رجل ١٥٩/ب مِنَ الْمُنَافِقِينَ يُقَالُ لَهُ [أَبُو الْجَوَّاظِ] : لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: لَمْ تَقْسِمْ بِالسَّوِيَّةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} أَيْ: يَعِيبُكَ فِي أَمْرِهَا وَتَفْرِيقِهَا
Kelbî şöyle dedi: Münafıklardan Ebü'l-Cevvâz denilen bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Eşit olarak paylaştırmadın” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَلْمِزُكَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Onlardan sadakalar konusunda seni ayıplayanlar da vardır” [ayetini] indirdi. Yani: Onların (sadakaların) idaresi ve taksimi hususunda seni ayıplar
وَيَطْعَنُ عَلَيْكَ فِيهَا. يُقَالُ: لَمَزَهُ وَهَمَزَهُ، أَيْ: عَابَهُ، يَعْنِي أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَقُولُونَ إِنَّ مُحَمَّدًا لَا يُعْطِي إِلَّا مَنْ أَحَبِّ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ {يَلْمُزُكَ} حَيْثُ كَانَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَلْمُزُكَ أَيْ: يَرُوزُكَ يَعْنِي: يَخْتَبِرُكَ. {فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} قِيلَ: إِنْ أُعْطُوا كَثِيرًا فَرِحُوا وَإِنْ أُعْطُوا قَلِيلًا سَخِطُوا.
ve bu hususta sana dil uzatır. 'Lemezehû' (لَمَزَهُ) ve 'hemezehû' (هَمَزَهُ) denir ki 'onu ayıpladı' demektir. Yani münafıklar, Muhammed ancak sevdiği kimselere verir diyorlardı. Ya'kūb geçtiği her yerde {يَلْمُزُكَ} şeklinde ('mîm'in zammesiyle) okumuştur. Mücâhid: “'Yelmizüke' (يَلْمِزُكَ); yani 'yerûzüke' (يَرُوزُكَ) seni dener demektir” dedi. {فَإِنْ أُعْطُوا مِنْهَا رَضُوا وَإِنْ لَمْ يُعْطَوْا مِنْهَا إِذَا هُمْ يَسْخَطُونَ} “Şayet ondan kendilerine verilirse razı olurlar, şayet ondan kendilerine verilmezse hemen öfkeleniverirler.” Şöyle denilmiştir: Kendilerine çok verilirse sevinirler, az verilirse öfkelenirler.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩) إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠) } .
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ (٥٩) إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاِبْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٦٠)} “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı ve: 'Allah bize yeter; Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de; doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz' deselerdi [kendileri için daha hayırlı olurdu]. (59) Sadakalar ancak fakirler, miskinler, onun üzerinde çalışanlar, kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar, köleler, borçlular, Allah yolunda olanlar ve yolda kalmışlar içindir; Allah'tan bir farz olarak. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (60)”
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} أَيْ: قَنَعُوا بِمَا قَسَمَ لَهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} كَافِينَا اللَّهُ، {سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ} مَا نَحْتَاجُ إِلَيْهِ {إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} فِي أَنْ يُوَسِّعَ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلِهِ، فَيُغْنِينَا عَنِ الصَّدَقَةِ وَغَيْرِهَا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ. وَجَوَابُ "لَوْ " مَحْذُوفٌ أَيْ: لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَعْوَدَ عَلَيْهِمْ.
{وَلَوْ أَنَّهُمْ رَضُوا مَا آتَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Eğer onlar Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine verdiğine razı olsalardı” yani Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine taksim ettiğine kanaat etselerdi {وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ} “ve: 'Allah bize yeter' deselerdi” Allah bize kâfidir, {سَيُؤْتِينَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَرَسُولُهُ} “Allah bize lütfundan verecektir, Resûlü de” ihtiyaç duyduğumuz şeyi [verecektir], {إِنَّا إِلَى اللَّهِ رَاغِبُونَ} “doğrusu biz ancak Allah'a rağbet edenleriz” lütfundan üzerimize bollaştırmasına, böylece bizi sadakadan ve insanların diğer mallarından müstağni kılmasına [rağbet edenleriz]. 'Lev' (şayet/eğer) edatının cevabı mahzuftur; yani: 'Kendileri için daha hayırlı ve daha faydalı olurdu.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} الْآيَةُ، بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَهْلَ سُهْمَانِ الصَّدَقَاتِ وَجَعَلَهَا لِثَمَانِيَةِ أَصْنَافٍ. وَرُوِيَ عَنْ زِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُدَائِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَبَايَعْتُهُ، فَأَتَاهُ رَجُلٌ وَقَالَ: أَعْطِنِي مِنَ الصَّدَقَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ نَبِيٍّ وَلَا غَيْرِهِ فِي الصَّدَقَاتِ حَتَّى حَكَمَ فِيهَا هُوَ فَجَزَّأَهَا ثَمَانِيَةَ أَجْزَاءٍ، فَإِنْ كُنْتَ مِنْ تِلْكَ الْأَجْزَاءِ أَعْطَيْتُكَ حَقَّكَ"
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “Sadakalar ancak fakirler, miskinler... içindir” ayetinde, Allah Teâlâ sadakalardan pay alacak hak sahiplerini açıklamış ve onları sekiz sınıfa ayırmıştır. Ziyâd b. el-Hâris es-Sudâî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona biat ettim. Bir adam gelip: 'Bana sadakadan ver' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: “Allah sadakalar hususunda ne bir peygamberin ne de başkasının hükmüne razı olmadı; nihayet onun hükmünü bizzat kendisi verdi ve onu sekiz kısma ayırdı. Eğer sen o kısımlardan isen hakkını sana veririm.”
قَوْلُهُ تَعَالَى {لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} فَأَحَدُ أَصْنَافِ الصَّدَقَةِ: الْفُقَرَاءُ، وَالثَّانِي: الْمَسَاكِينُ.
Allah Teâlâ'nın: {لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ} “fakirler ve miskinler içindir” sözü; sadaka sınıflarından birincisi fakirler, ikincisi ise miskinlerdir.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي صِفَةِ الْفَقِيرِ وَالْمِسْكِينِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحُسْنُ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ: الْفَقِيرُ الَّذِي لَا يَسْأَلُ، وَالْمِسْكِينُ: الَّذِي يَسْأَلُ.
Âlimler fakir ve miskinin vasfında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Hasan[-ı Basrî], Mücâhid, Katâde, İkrime ve Zührî şöyle demişlerdir: Fakir istemeyen kimsedir; miskin ise isteyen kimsedir.
وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: لَيْسَ بِفَقِيرٍ مَنْ جَمَعَ الدِّرْهَمَ إِلَى الدِّرْهَمِ وَالتَّمْرَةَ إِلَى التَّمْرَةِ، وَلَكِنْ مَنْ أَنْقَى
İbn Ömer [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: "Dirheme dirhem, hurmaya hurma katan fakir değildir; lâkin [fakir], temiz tutan kimsedir
نَفْسَهُ وَثِيَابَهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ، يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ.
kendisini ve elbiselerini temiz tutan, hiçbir şeye güç yetiremeyen, iffetinden dolayı bilmeyenin onları zengin sandığı kimsedir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: الْفَقِيرُ: الْمُحْتَاجُ الزَّمِنُ، وَالْمِسْكِينُ: الصَّحِيحُ الْمُحْتَاجُ.
Katâde şöyle demiştir: Fakir; muhtaç olup kronik hasta (kötürüm) olandır, miskin ise; sağlığı yerinde olup muhtaç olandır.
وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ قَالَ: الْفُقَرَاءُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمَسَاكِينُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ.
İkrime'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Fakirler Müslümanlardan, miskinler ise Ehl-i Kitap'tandır.
وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: الْفَقِيرُ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَلَا حِرْفَةَ تَقَعُ مِنْهُ مَوْقِعًا، زَمِنًا كَانَ أَوْ غَيْرَ زَمِنٍ، والمسكين من كال لَهُ مَالٌ أَوْ حِرْفَةٌ وَلَا يُغْنِيهِ، سَائِلًا أَوْ غَيْرَ سَائِلٍ. فَالْمِسْكِينُ عِنْدَهُ أَحْسَنُ حَالًا مِنَ الْفَقِيرِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: "أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ" {الْكَهْفِ -٧٩} أَثْبَتَ لَهُمْ مِلْكًا مَعَ اسْمِ الْمَسْكَنَةِ.
Şâfiî şöyle demiştir: Fakir; kötürüm olsun veya olmasın malı ve kendisine yetecek bir mesleği olmayan kimsedir. Miskin ise; isteyen veya istemeyen olsun malı yahut mesleği olup da bu kendisine yetmeyen kimsedir. Dolayısıyla ona göre miskin, fakirden daha iyi durumdadır; zira Allah Teâlâ: {أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ} “Gemiye gelince, o miskinlerindi” buyurarak miskinlik ismiyle birlikte onlar için bir mülk varlığını sabit kılmıştır.
وَعِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ: الْفَقِيرُ أَحْسَنُ حَالًا مِنَ الْمِسْكِينِ.
Rey taraftarlarına (Hanefîlere) göre ise: Fakir, miskinden daha iyi durumdadır.
وَقَالَ القُتَيْبِيُّ: الْفَقِيرُ: الَّذِي لَهُ الْبُلْغَةُ مِنَ الْعَيْشِ، وَالْمِسْكِينُ: الَّذِي لَا شَيْءَ لَهُ.
Kuteybî ise şöyle demiştir: Fakir; yetecek kadar geçimliği olan kimsedir; miskin ise hiçbir şeyi olmayan kimsedir.
وَقِيلَ: الْفَقِيرُ مِنْ لَهُ الْمَسْكَنُ وَالْخَادِمُ، وَالْمِسْكِينُ مَنْ لَا مِلْكَ لَهُ. وَقَالُوا: كُلُّ مُحْتَاجٍ إِلَى شَيْءٍ فَهُوَ مُفْتَقِرٌ إِلَيْهِ وَإِنْ كَانَ غَنِيًّا عَنْ غَيْرِهِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ" (غَافِرٍ -١٥) ، وَالْمِسْكِينُ الْمُحْتَاجُ إِلَى كُلِّ شَيْءٍ أَلَا تَرَى كَيْفَ حَضَّ عَلَى إِطْعَامِهِ، وَجَعَلَ طَعَامَ الْكَفَّارَةِ لَهُ وَلَا فَاقَةَ أَشَدُّ مِنَ الْحَاجَةِ إِلَى سَدِّ الْجَوْعَةِ.
Şöyle de denilmiştir: Fakir, evi ve hizmetçisi olan kimsedir; miskin ise hiçbir mülkü olmayan kimsedir. Demişlerdir ki: Bir şeye muhtaç olan herkes, başkasına ihtiyacı olmasa bile ona muhtaçtır (fakirdir); Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {أَنْتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ} “Siz Allah'a muhtaç olanlarsınız”. Miskin ise her şeye muhtaç olandır; baksana, onu doyurmaya nasıl teşvik etmiş ve kefaret yemeğini onun için kılmıştır; açlığı giderme ihtiyacından daha şiddetli bir yoksulluk yoktur.
وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: الْفُقَرَاءُ هُمُ الْمُهَاجِرُونَ، وَالْمَسَاكِينُ مَنْ لَمْ يُهَاجِرُوا مِنَ الْمُسْلِمِينَ.
İbrâhim en-Nehaî şöyle demiştir: Fakirler muhacirlerdir; miskinler ise Müslümanlardan hicret etmemiş olanlardır.
وَفِي الْجُمْلَةِ: الْفَقْرُ وَالْمَسْكَنَةُ عِبَارَتَانِ عَنِ الْحَاجَةِ وَضَعْفِ الْحَالِ، فَالْفَقِيرُ الْمُحْتَاجُ الَّذِي كَسَرَتِ الْحَاجَةُ فِقَارَ ظَهْرِهِ، وَالْمِسْكِينُ الَّذِي ضَعُفَتْ نَفْسُهُ وَسَكَنَتْ عَنِ الْحَرَكَةِ فِي طَلَبِ الْقُوتِ.
Hülasa: Fakirlik ve miskinlik, ihtiyaç ve durum zayıflığından ibarettir. Fakir; ihtiyacın bel kemiklerini kırdığı muhtaç kimsedir; miskin ise nefsi zayıf düşüp azık arama hareketinden sakinleşip durmuş kimsedir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ، أَنْبَأَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ هِشَامٍ، يَعْنِي: ابْنَ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُدَيِّ بْنِ الْخِيَارِ: أَنَّ رَجُلَيْنِ أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ فَسَأَلَاهُ عَنِ الصَّدَقَةِ [فَصَعَّدَ فِيهِمَا وَصَوَّبَ] فَقَالَ: "إِنْ شئتما أعطيتكما ولاحظّ فِيهَا لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي قُوَّةٍ مُكْتَسِبٍ" .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl rivayet etti, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam rivayet etti, bize er-Rebî' rivayet etti, bize Şâfiî bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Hişâm'dan -yani İbn Urve'den-, o babasından, o da Ubeydullâh b. Adiy b. el-Hıyâr'dan bildirdi: İki adam ona haber verip Resûlullah'a gelerek zekâttan istediklerini [bunun üzerine Resûlullah'ın onları yukarıdan aşağıya süzdüğünü] ve şöyle buyurduğunu anlatmışlardır: “İsterseniz size veririm; fakat zekâtta zenginin de kazanmaya gücü yeten kuvvetli kimsenin de payı yoktur.”
وَاخْتَلَفُوا فِي حَدِّ الْغَنِىِّ الَّذِي يُمْنَعُ أَخْذَ الصَّدَقَةِ: فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: حَدُّهُ أَنْ يَكُونَ عِنْدَهُ مَا يَكْفِيهِ وَعِيَالَهُ سَنَةً، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ.
Sadaka alması yasaklanan zenginin sınırı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluk: 'Sınırı, kendisinin ve ailesinin bir yıllık ihtiyacını karşılayacak şeyin yanında bulunmasıdır' demiştir; Mâlik ve Şâfiî'nin kavli budur.
وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: حَدُّهُ أَنْ يَمْلِكَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ.
Rey ehli (ashâb-ı re'y) ise şöyle demiştir: Onun sınırı, iki yüz dirheme sahip olmasıdır.
وَقَالَ قَوْمٌ: مَنْ مَلَكَ خَمْسِينَ دِرْهَمًا لَا تَحِلُّ لَهُ الصَّدَقَةُ، لِمَا رَوَيْنَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَسْأَلَتُهُ فِي وَجْهِهِ خُمُوشٌ أَوْ خُدُوشٌ أَوْ كَدَوحٌ"، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا يُغْنِيهِ؟ قَالَ: "خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ" . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ. وَقَالُوا لَا يَجُوزُ أَنْ يُعْطَى الرَّجُلُ مِنَ الزَّكَاةِ أَكْثَرَ مِنْ خَمْسِينَ دِرْهَمًا. وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا لِمَا رُوَى أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ سَأَلَ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عَدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا" .
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Elli dirheme malik olan kimseye sadaka helal olmaz. Çünkü Abdullah b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğimize göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kendisini zengin kılacak şeyi varken insanlardan isteyen kimse, kıyamet gününde bu istemesi yüzünde bir tırmalama veya bir sıyrık yahut bir yara izi olduğu halde gelir” buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü, onu zengin kılan miktar nedir?' denildi. “Elli dirhem veya onun altın karşılığı değeridir” buyurdu. Sevrî, İbnü'l-Mübârek, Ahmed ve İshak'ın kavli de budur. Onlar: 'Bir adama zekâttan elli dirhemden fazlasının verilmesi caiz değildir' dediler. Kırk dirhem de denilmiştir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: “Bir ukıyyesi veya dengi varken isteyen kimse arsızca istemiş olur” buyurduğu rivayet edilmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} وَهُمُ السُّعَاةُ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ قَبْضَ الصَّدَقَاتِ مِنْ أَهْلِهَا وَوَضْعَهَا فِي حَقِّهَا، فَيُعْطَوْنَ مَنْ مَالِ الصَّدَقَةِ، فُقَرَاءً كَانُوا أَوْ أَغْنِيَاءً، فَيُعْطَوْنَ أَجْرَ مِثْلِ عَمَلِهِمْ.
Allah Teâlâ'nın: {وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا} “onun üzerinde çalışanlar” sözü; bunlar sadakaları sahiplerinden teslim alıp hak sahiplerine ulaştırma görevini üstlenen tahsildarlardır (suât). Fakir de olsalar zengin de olsalar sadaka malından kendilerine verilir; yaptıkları işin emsali bir ücret kendilerine verilir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ: لَهُمُ الثُّمُنُ مِنَ الصَّدَقَةِ.
Dahhâk ve Mücâhid: 'Sadakanın sekizde biri onlarındır' dediler.
{وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} فَالصِّنْفُ الرَّابِعُ مِنَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلصَّدَقَةِ هُمُ: الْمُؤَلَّفَةُ قُلُوبُهُمْ، وَهُمْ قِسْمَانِ: قِسْمٌ مُسْلِمُونَ، وَقِسْمٌ كُفَّارٌ. فَأَمَّا الْمُسْلِمُونَ: فَقِسْمَانِ، قِسْمٌ دَخَلُوا فِي الْإِسْلَامِ وَنِيَّتُهُمْ ضَعِيفَةٌ فِيهِ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعْطِيهِمْ تَأَلُّفًا كَمَا أَعْطَى عُيَيْنَةَ بْنَ بَدْرٍ، وَالْأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ، وَالْعَبَّاسَ بْنَ مِرْدَاسٍ، أَوْ أَسْلَمُوا وَنِيَّتُهُمْ قَوِيَّةٌ فِي الْإِسْلَامِ، وَهُمْ شُرَفَاءُ فِي قَوْمِهِمْ مِثْلُ: عُدَيِّ بْنِ حَاتِمٍ، وَالزِّبْرِقَانِ بْنِ بَدْرٍ، فَكَانَ يُعْطِيهِمْ تَأَلُّفًا لِقَوْمِهِمْ، وَتَرْغِيبًا لِأَمْثَالِهِمْ فِي الْإِسْلَامِ، فَهَؤُلَاءِ يَجُوزُ لِلْإِمَامِ أَنْ يُعْطِيَهُمْ مِنْ خُمْسِ خُمْسِ الْغَنِيمَةِ، وَالْفَيْءِ سَهْمِ النَّبِيِّ ﷺ، وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعْطِيهِمْ مِنْ ذَلِكَ وَلَا يُعْطِيهِمْ مِنَ الصَّدَقَاتِ.
{وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ} “ve kalpleri [İslam'a] ısındırılacak olanlar”; sadakayı hak eden dördüncü sınıf: Müellefe-i kulûbtur. Bunlar iki kısımdır: Bir kısmı Müslümanlar, bir kısmı da kâfirlerdir. Müslümanlara gelince, onlar da iki kısımdır: Bir kısmı İslam'a girmiş olup niyetleri zayıf olanlardır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Uyeyne b. Badr'a, el-Akra' b. Hâbis'e ve Abbâs b. Mirdâs'a verdiği gibi kalplerini ısındırmak için onlara verirdi. Yahut Müslüman olmuş olup İslam'da niyetleri güçlü olan, kavimleri içinde şerefli kimselerdir; Adiy b. Hâtim ve ez-Zibrikan b. Badr gibi; kavimlerinin kalbini ısındırmak ve benzerlerini İslam'a teşvik etmek için onlara verirdi. Bunlara devlet başkanının ganimetin beşte birinin beşte birinden ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in payı olan feyden vermesi caizdir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara bundan verirdi, sadakalardan (zekâttan) vermezdi.
وَالْقِسْمُ الثَّانِي مِنْ مُؤَلَّفَةِ الْمُسْلِمِينَ: أَنْ يَكُونَ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِإِزَاءِ قَوْمٍ كَفَّارٍ فِي مَوْضِعٍ مُتَنَاطٍ لَا تَبْلُغُهُمْ جُيُوشُ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا بِمُؤْنَةٍ كَثِيرَةٍ وَهُمْ لَا يُجَاهِدُونَ، إِمَّا لِضَعْفِ نِيَّتِهِمْ أَوْ لِضَعْفِ حَالِهِمْ، فَيَجُوزُ لِلْإِمَامِ أَنْ يُعْطِيَهُمْ مِنْ سَهْمِ الْغُزَاةِ مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ. وَقِيلَ: مِنْ سَهْمِ الْمُؤَلَّفَةِ. وَمِنْهُمْ قَوْمٌ بِإِزَاءِ جَمَاعَةٍ مِنْ مَانِعِي الزَّكَاةِ يَأْخُذُونَ مِنْهُمُ الزَّكَاةَ يَحْمِلُونَهَا إِلَى الْإِمَامِ، فَيُعْطِيهِمُ الْإِمَامُ مِنْ سَهْمِ الْمُؤَلِّفَةِ مِنَ الصَّدَقَاتِ. وَقِيلَ: مِنْ سَهْمِ سَبِيلِ اللَّهِ.
Müslümanlardan olan müellefe[-i kulûb]un ikinci kısmı ise şöyledir: Müslümanlardan bir topluluğun, kâfir bir topluluğun karşısında uzak ve sapa bir yerde bulunmasıdır ki, Müslüman orduları ancak büyük bir külfetle onlara ulaşabilmektedir ve onlar da ya niyetlerinin zayıflığı yahut hallerinin [maddi güçlerinin] yetersizliği sebebiyle cihat etmemektedirler. Bu durumda devlet başkanının (imamın), sadaka malından gazilerin payından onlara vermesi caizdir. Bir görüşe göre müellefe payından verilir. Yine onlardan [müellefeden] bir kısmı da zekât vermeyen bir topluluğun karşısında bulunup onlardan zekâtı alarak devlet başkanına ulaştırırlar; devlet başkanı da onlara sadakalardan müellefe payından verir. Bir görüşe göre ise 'fî sebîlillâh' (Allah yolundakiler) payından verir.
رُوِيَ أَنَّ عُدَيَّ بْنَ حَاتِمٍ جَاءَ أَبَا بَكْرٍ الصَّدِيقَ بِثَلَاثِمِائَةٍ مِنَ الْإِبِلِ مِنْ صَدَقَاتِ قَوْمِهِ فَأَعْطَاهُ أَبُو بَكْرٍ مِنْهَا ثَلَاثِينَ بَعِيرًا.
Rivayet edildiğine göre Adiy b. Hâtim, Ebû Bekir es-Sıddîk'a kavminin sadakalarından üç yüz deve getirdi; Ebû Bekir de onlardan otuz deveyi ona verdi.
وَأَمَّا الْكُفَّارُ مِنَ الْمُؤَلَّفَةِ: فَهُوَ مَنْ يُخْشَى شَرُّهُ مِنْهُمْ، أَوْ يُرْجَى إِسْلَامُهُ، فَيُرِيدُ الْإِمَامُ أَنَّ يُعْطِيَ هَذَا حَذَرًا مِنْ شَرِّهِ، أَوْ يُعْطِيَ ذَلِكَ تَرْغِيبًا لَهُ في الإسلام ١٦٠/أفَقَدْ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُعْطِيهِمْ مِنْ خُمْسِ الْخُمْسِ، كَمَا أَعْطَى صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ لِمَا يَرَى مِنْ مَيْلِهِ إِلَى الْإِسْلَامِ، أَمَّا الْيَوْمُ فَقَدْ أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ فَلَهُ الْحَمْدُ، وَأَغْنَاهُ أَنْ يُتَأَلَّفَ عَلَيْهِ رِجَالٌ، فَلَا يُعْطَى مُشْرِكٌ تَأَلُّفًا بِحَالٍ، وَقَدْ قَالَ بِهَذَا كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمُؤَلَّفَةَ مُنْقَطِعَةٌ وَسَهْمَهُمْ سَاقِطٌ. رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عِكْرِمَةَ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَإِسْحَاقُ بْنُ رَاهَوَيْهِ.
Müellefeden kâfirlere gelince: Bunlar kendilerinden şer beklenilen veya İslam'a girmesi umulan kimsedir; imam şerrinden sakınmak için buna vermek ister veya İslam'a teşvik etmek için şuna vermek ister. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, İslam'a meylini gördüğü için Safvân b. Ümeyye'ye verdiği gibi onlara humusun humusundan (beşte birin beşte birinden) verirdi. Günümüzde ise hamdolsun ki Allah İslam'ı aziz kılmış ve kalplerin ona ısındırılmasına ihtiyaç bırakmayacak derecede onu zengin kılmıştır; dolayısıyla hiçbir müşrike kalbini ısındırmak maksadıyla hiçbir halükarda verilmez. İlim ehlinden pek çoğu müellefenin hükmünün kesildiğini ve paylarının düştüğünü söylemiştir. Bu İkrime'den rivayet edilmiştir; Şa'bî'nin kavlidir; Mâlik, Sevrî, Rey ehli ve İshak b. Râhûye de bu görüştedir.
وَقَالَ قَوْمٌ: سَهْمُهُمْ ثَابِتٌ، يُرْوَى ذَلِكَ عَنْ الْحَسَنِ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ، وَأَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، وَأَبِي ثَوْرٍ، وَقَالَ أَحْمَدُ: يُعْطَونَ إِنِ احْتَاجَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى ذَلِكَ.
Bir topluluk ise: 'Onların payı sabittir' demiştir; bu Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edilir; Zührî, Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali ve Ebû Sevr'in kavlidir. Ahmed de: 'Müslümanlar buna ihtiyaç duyarsa onlara verilir' demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَفِي الرِّقَابِ} وَالصِّنْفُ الْخَامِسُ: هُمُ الرِّقَابُ، وَهُمُ الْمُكَاتَبُونَ، لَهُمْ سَهْمٌ مِنَ الصَّدَقَةِ، هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالنَّخَعِيُّ، وَالزُّهْرِيُّ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، وَالشَّافِعِيُّ. وَقَالَ جَمَاعَةٌ: يُشْتَرَى بِسَهْمِ الرِّقَابِ عَبِيدٌ فَيُعْتَقُونَ. وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَفِي الرِّقَابِ} “köleler [için]” sözü; beşinci sınıf: Rikâb (boyunlar/köleler)dır, bunlar mükâtep (özgürlüğünü satın almak üzere anlaşma yapmış) kölelerdir, sadakadan onlara bir pay vardır; fakihlerin çoğunun kavli budur, Saîd b. Cübeyr, en-Nehaî, ez-Zührî, el-Leys b. Sa'd ve eş-Şâfiî de bu görüştedir. Bir grup ise: 'Rikâb payıyla köleler satın alınır ve azat edilir' demiştir. Bu Hasan[-ı Basrî]'nin kavlidir; Mâlik, Ahmed ve İshak da bu görüştedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْغَارِمِينَ} الصِّنْفُ السَّادِسُ هُمْ: الْغَارِمُونَ، وَهُمْ قِسْمَانِ: قِسْمٌ دَانُوا لِأَنْفُسِهِمْ فِي غَيْرِ مَعْصِيَتِهِ، فَإِنَّهُمْ يُعْطَوْنَ مِنَ الصَّدَقَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مِنَ الْمَالِ مَا يَفِي بِدُيُونِهِمْ، فَإِنْ كَانَ عِنْدَهُمْ وَفَاءٌ فَلَا يُعْطَوْنَ، وَقِسْمٌ أَدَانُوا فِي الْمَعْرُوفِ وَإِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ فَإِنَّهُمْ يُعْطَوْنَ مِنْ مَالِ الصَّدَقَةِ مَا يَقْضُونَ بِهِ دُيُونَهُمْ، وَإِنْ كَانُوا أَغْنِيَاءَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَالْغَارِمِينَ} “borçlular [için]” sözü; altıncı sınıf: Gârimûn (borçlular)dur. Bunlar iki kısımdır: Bir kısmı, [Allah'a] isyan olmayan hususlarda kendi nefisleri için borçlananlardır; borçlarını ödeyecek malları bulunmadığı takdirde kendilerine sadakadan verilir; eğer ödeyecek güçleri varsa verilmez. Diğer bir kısmı ise, iyilik ve insanların arasını düzeltmek hususunda borçlananlardır; zengin dahi olsalar borçlarını ödeyecekleri miktar kendilerine sadaka malından verilir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرْخَسِيُّ، أَنْبَأَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلَّا لِخَمْسَةٍ: لِغَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ لِغَارِمٍ، أَوْ لِرَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ، أَوْ لِرَجُلٍ لَهُ جَارٌ مِسْكِينٌ فَتَصَدَّقَ عَلَى الْمَسَاكِينِ فَأَهْدَى الْمِسْكِينُ لِلْغَنِيِّ، أَوْ لِعَامِلٍ عَلَيْهَا" .
Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Zeyd b. Eslem'den, [o da] Atâ b. Yesâr'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: "Sadaka zengine helal olmaz; ancak beş kişi müstesna: Allah yolundaki gaziye, borçluya, onu kendi malıyla satın alan adama veya bir yoksul komşusu olup da yoksullara sadaka verilip o yoksulun da zengine hediye ettiği adama ya da onun (zekâtın) üzerindeki memura."
وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مُتَّصِلًا بِمَعْنَاهُ .
Ma'mer de bunu Zeyd b. Eslem'den, [o] Atâ b. Yesâr'dan, [o] Ebû Saîd el-Hudrî'den, [o da] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu anlamda muttasıl olarak rivayet etmiştir.
أَمَّا مَنْ كَانَ دَيْنُهُ فِي مَعْصِيَةٍ فَلَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ.
Borcu bir günah uğrunda olan kimseye gelince, ona [zekâttan] verilmez.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ} أَرَادَ بِهَا: الْغُزَاةَ، فَلَهُمْ سَهْمٌ مِنَ الصَّدَقَةِ، يُعْطَوْنَ إِذَا أَرَادُوا الْخُرُوجَ إِلَى الْغَزْوِ، وَمَا يَسْتَعِينُونَ بِهِ عَلَى أَمْرِ الْغَزْوِ مِنَ: النَّفَقَةِ، وَالْكُسْوَةِ، وَالسِّلَاحِ، وَالْحُمُولَةِ، وَإِنْ كَانُوا أَغْنِيَاءَ، وَلَا يُعْطَى مِنْهُ شَيْءٌ فِي الْحَجِّ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Allah yolunda olanlar [için]” sözüyle gazileri kastetmiştir; sadakadan onlara bir pay vardır. Gazaya çıkmak istediklerinde kendilerine; nafaka, giyecek, silah ve binek gibi gaza işinde kendisiyle yardım görecekleri şeyler, zengin dahi olsalar verilir. İlim ehlinin çoğuna göre bundan hac için hiçbir şey verilmez.
وَقَالَ قَوْمٌ: يَجُوزُ أَنْ يُصَرَفَ سَهْمُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلَى الْحَجِّ. وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ.
Bir topluluk ise: 'Allah yolu (fî sebîlillâh) payının hacca sarf edilmesi caizdir' demiştir. Bu İbn Abbâs'tan rivayet edilir; Hasan[-ı Basrî], Ahmed ve İshak'ın kavlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَابْنَ السَّبِيلِ} الصِّنْفُ الثَّامِنُ: هُمْ أَبْنَاءُ السَّبِيلِ، فَكُلُّ مَنْ يُرِيدُ سَفَرًا مُبَاحًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ مَا يَقْطَعُ بِهِ الْمَسَافَةَ يُعْطَى مِنَ الصَّدَقَةِ بِقَدْرِ مَا يَقْطَعُ بِهِ تِلْكَ الْمَسَافَةَ، سَوَاءٌ كَانَ لَهُ فِي الْبَلَدِ الْمُنْتَقِلِ إِلَيْهِ مَالٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ.
Allah Teâlâ'nın: {وَابْنَ السَّبِيلِ} “ve yolcular [için]” sözü; sekizinci sınıf: İbnü's-sebîl (yolda kalmışlar)dir. Mubah bir yolculuk yapmak isteyip mesafeyi katetmesini sağlayacak şeyi bulunmayan herkese, gideceği beldede malı olsun veya olmasın, o mesafeyi katedeceği miktarda sadakadan verilir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: ابْنُ السَّبِيلِ هُوَ الضَّيْفُ.
Katâde: 'İbnü's-sebîl, misafirdir' demiştir.
وَقَالَ فُقَهَاءُ الْعِرَاقِ: ابْنُ السَّبِيلِ: الْحَاجُّ الْمُنْقَطِعُ.
Irak fakihleri: 'İbnü's-sebîl, yolda kalmış hacıdır' demiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَرِيضَةً} أَيْ: وَاجِبَةً {مِنَ اللَّهِ} وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْقَطْعِ، وَقِيلَ: عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: فَرَضَ اللَّهُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ فَرِيضَةً. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
Allah Teâlâ'nın: {فَرِيضَةً} “bir farz olarak” yani farz kılınmış bir vazife olarak, {مِنَ اللَّهِ} “Allah tarafından” sözü; bu [kelime] kat' üzere mansubdur, [ayrıca] masdar üzere olduğu da söylenmiştir; yani: 'Allah bu şeyleri bir farz olarak farz kıldı.' {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
اخْتَلَفَ الْفُقَهَاءُ فِي كَيْفِيَّةِ قَسْمِ الصَّدَقَاتِ، وَفِي جَوَازِ صَرْفِهَا إِلَى بَعْضِ الْأَصْنَافِ:
Fakihler sadakaların taksim edilme keyfiyetinde ve bunların sınıfların bir kısmına sarf edilmesinin caiz olup olmamasında ihtilaf etmişlerdir:
فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ صَرْفُهَا كُلُّهَا إِلَى بَعْضِهِمْ مَعَ وُجُودِ سَائِرِ الْأَصْنَافِ، وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، قَالَ: يَجِبُ أَنْ تُقَسَّمَ زَكَاةُ كُلِّ صِنْفٍ مِنْ مَالِهِ عَلَى الْمَوْجُودِينَ مِنَ الْأَصْنَافِ السِّتَّةِ، الَّذِينَ سُهْمَانُهُمْ ثَابِتَةٌ قِسْمَةً عَلَى السَّوَاءِ، لِأَنَّ سَهْمَ الْمُؤَلَّفَةِ سَاقِطٌ، وَسَهْمَ الْعَامِلِ إِذَا قُسِّمَ بِنَفْسِهِ، ثُمَّ حِصَّةُ كُلِّ صِنْفٍ مِنْهُمْ لَا يَجُوزُ أَنْ تُصْرَفَ إِلَى أَقَلِّ مِنْ ثَلَاثَةٍ مِنْهُمْ إِنْ وُجِدَ مِنْهُمْ ثَلَاثَةٌ أَوْ أَكَثُرُ، فَلَوْ فَاوَتَ بَيْنَ أُولَئِكَ الثَّلَاثِ يَجُوزُ، فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ مِنْ بَعْضِ الْأَصْنَافِ إِلَّا وَاحِدٌ صُرِفَ حِصَّةُ ذَلِكَ الصِّنْفِ إِلَيْهِ مَا لَمْ يَخْرُجْ عَنْ حَدِ الِاسْتِحْقَاقِ، فَإِنِ انْتَهَتْ حَاجَتُهُ وَفَضُلَ شَيْءٌ رَدَّهُ إِلَى الْبَاقِينَ.
Bir grup, diğer sınıflar mevcut iken sadakanın tamamının bunlardan bir kısmına sarf edilmesinin caiz olmadığı görüşüne varmıştır. Bu İkrime'nin kavlidir; eş-Şâfiî de bu görüştedir. O şöyle demiştir: Her sınıfın malının zekâtının, payları sabit olan altı sınıftan mevcut olanlar arasında eşit bir taksimatla taksim edilmesi vaciptir; zira müellefe payı düşmüştür, [zekât] bizzat taksim edildiğinde de memurun payı düşer. Sonra onlardan her bir sınıfın hissesinin, eğer onlardan üç veya daha fazla kişi bulunuyorsa üçten daha azına sarf edilmesi caiz değildir; bu üç kişi arasında farklılık gözetirse bu caizdir. Şayet bazı sınıflardan sadece bir kişi bulunursa, müstahaklık sınırından çıkmadığı sürece o sınıfın hissesi ona sarf edilir; ihtiyacı biter de bir şey artarsa onu kalanlara devreder.
وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَوْ صَرَفَ الْكُلَّ إِلَى صِنْفٍ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَصْنَافِ، أَوْ إِلَى شَخْصٍ وَاحِدٍ مِنْهُمْ يَجُوزُ، وَإِنَّمَا سَمَّى اللَّهَ تَعَالَى هَذِهِ الْأَصْنَافَ الثَّمَانِيَةَ إِعْلَامًا مِنْهُ أَنَّ الصَّدَقَةَ لَا تُخْرَجُ عَنْ هَذِهِ
Bir grup ise, sadakanın tamamı bu sınıflardan tek bir sınıfa veya onlardan tek bir şahsa sarf edilse dahi bunun caiz olduğu görüşüne varmıştır. Allah Teâlâ bu sekiz sınıfı, sadakanın bunların dışına çıkarılamayacağını bildirmek için zikretmiştir;
الْأَصْنَافِ، لَا إِيجَابًا لِقَسْمِهَا بَيْنَهُمْ جَمِيعًا. وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَطَاءٌ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ، قَالَ: يَجُوزُ أَنْ يَضَعَهَا فِي صِنْفٍ وَاحِدٍ وَتَفْرِيقُهَا أَوْلَى.
hepsi arasında taksim edilmesini vacip kılmak için değil. Bu Ömer'in ve İbn Abbâs'ın kavlidir; Saîd b. Cübeyr ve Atâ da bu görüştedir; Süfyân es-Sevrî ve Rey ehli bu görüşe varmıştır; Ahmed de bu görüştedir ve şöyle demiştir: 'Onu tek bir sınıfa vermesi caizdir, ancak dağıtması daha efdaldir.'
وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِنْ كَانَ الْمَالُ كَثِيرًا يَحْتَمِلُ الْإِجْزَاءَ قَسَّمَهُ عَلَى الْأَصْنَافِ، وَإِنْ كَانَ قَلِيلًا جَازَ وَضْعُهُ فِي صِنْفٍ وَاحِدٍ.
İbrâhim şöyle demiştir: 'Eğer mal paylaştırmaya elverişli olacak kadar çoksa onu sınıflar arasında paylaştırır; eğer az ise tek bir sınıfa verilmesi caizdir.'
وَقَالَ مَالِكٌ: يَتَحَرَّى مَوْضِعَ الْحَاجَةِ مِنْهُمْ، وَيُقَدِّمُ الْأَوْلَى فَالْأَوْلَى مِنْ أَهْلِ الْخُلَّةِ وَالْحَاجَةِ، فَإِنْ رَأَى الْخُلَّةَ فِي الْفُقَرَاءِ فِي عَامٍ أَكْثَرَ قَدَّمَهُمْ، وَإِنْ رَآهَا فِي عَامٍ فِي صِنْفٍ آخَرَ حَوَّلَهَا إِلَيْهِمْ.
Mâlik şöyle demiştir: 'Aralarındaki ihtiyaç yerini araştırır; darlık ve ihtiyaç ehlinden en öncelikli olanı öne alır. Eğer bir yılda darlığı fakirlerde daha fazla görürse onları öne alır; şayet başka bir yılda bunu başka bir sınıfta görürse [sadakayı] onlara yönlendirir.'
وَكُلُّ مَنْ دُفِعَ إِلَيْهِ شَيْءٌ مِنَ الصَّدَقَةِ لَا يَزِيدُ عَلَى قَدْرِ الِاسْتِحْقَاقِ، فَلَا يَزِيدُ الْفَقِيرُ عَلَى قَدْرِ غِنَاهُ، فَإِذَا حَصَلَ أَدْنَى اسْمُ الْغِنَى لَا يُعْطَى بَعْدَهُ، فَإِنْ كَانَ مُحْتَرِفًا لَكِنَّهُ لَا يَجِدُ آلَةَ حِرْفَتِهِ: فَيُعْطَى قَدْرَ مَا يُحَصِّلُ بِهِ آلَةَ حِرْفَتِهِ، وَلَا يُزَادُ الْعَامِلُ عَلَى أَجْرِ عَمَلِهِ، وَالْمُكَاتَبُ عَلَى قَدْرِ مَا يُعْتَقُ بِهِ، وَلِلْغَرِيمِ عَلَى قَدْرِ دَيْنِهِ، وَلِلْغَازِي عَلَى قَدْرِ نَفَقَتِهِ لِلذَّهَابِ وَالرُّجُوعِ وَالْمَقَامِ فِي مَغْزَاهُ وَمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنَ الْفَرَسِ وَالسِّلَاحِ، وَلِابْنِ السَّبِيلِ عَلَى قَدْرِ إِتْيَانِهِ مَقْصِدَهُ أَوْ مَآلَهُ.
Kendisine sadakadan bir şey verilen hiç kimseye müstahaklık miktarından fazlası verilmez; fakire zenginleşme miktarından fazlası verilmez, en alt düzeyde zenginlik ismi hasıl olduğunda ondan sonra artık verilmez. Şayet meslek sahibi olup mesleğinin aletini bulamıyorsa: Mesleğinin aletini temin edeceği miktar verilir. Memura işinin ücretinden fazlası verilmez; mükâtep köleye azat olacağı miktarından fazlası verilmez; borçluya borcu miktarından fazlası verilmez; gaziye gidiş, dönüş ve gazve yerindeki ikameti için gereken nafaka miktarı ile ihtiyaç duyduğu at ve silahından fazlası verilmez; yolcuya ise maksadına veya döneceği yere varması miktarından fazlası verilmez.
وَاخْتَلَفُوا فِي نَقْلِ الصَّدَقَةِ عَنْ بَلَدِ الْمَالِ إِلَى مَوْضِعٍ آخَرَ، مَعَ وُجُودِ الْمُسْتَحِقِّينَ فِيهِ: فَكَرِهَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ، لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو كَرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْن إِسْحَاقَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّيْفِيِّ عَنْ أَبِي مِعْبَدٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ: "إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنْ مُحَمَّدًا رَسُولَ اللَّهِ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ فَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتَرُدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ" .
Orada müstahak olanlar bulunduğu halde sadakanın malın bulunduğu beldeden başka bir yere nakledilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinin çoğu bunu mekruh görmüştür; nitekim bize Ebû Osman Saîd b. İsmâil ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî anlattı, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Ebû Küreyb anlattı, bize Vekî' anlattı, bize Zekeriyyâ b. İshâk el-Mekkî anlattı, bize Yahyâ b. Abdillâh b. Sayfî, Ebû Ma'bed'den, [o da] İbn Abbâs'tan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz'ı Yemen'e gönderdiğinde şöyle buyurduğunu anlattı: "Muhakkak ki sen Ehl-i Kitap olan bir topluluğa gidiyorsun; onları Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet etmeye çağır. Eğer buna itaat ederlerse, Allah'ın onlara bir gün ve gecede beş vakit namazı farz kıldığını kendilerine bildir. Eğer buna da itaat ederlerse, Allah'ın onlara, zenginlerinden alınıp fakirlerine verilecek bir sadakayı farz kıldığını kendilerine bildir. Eğer buna da itaat ederlerse, onların mallarının en kıymetlilerini almaktan sakın ve mazlumun duasından sakın; zira onunla Allah arasında bir perde yoktur."
فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ صَدَقَةَ أَغْنِيَاءِ كُلِّ قَوْمٍ تُرَدُّ عَلَى فُقَرَاءِ ذَلِكَ الْقَوْمِ.
İşte bu, her kavmin zenginlerinin sadakasının o kavmin fakirlerine verileceğine delalet eder.
وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا نُقِلَ مِنْ بَلَدٍ إِلَى بَلَدٍ آخَرَ أُدِّيَ مَعَ الْكَرَاهَةِ، وَسَقَطَ الْفَرْضُ عَنْ ذِمَّتِهِ، إِلَّا ما
[Âlimler], bir beldeden başka bir beldeye nakledildiği takdirde kerahetle birlikte [sadakanın] ifa edilmiş sayılacağı ve farzın kişinin zimmetinden düşeceği hususunda ise ittifak etmişlerdir; ancak şu
حُكي ١٦٠/ب عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ﵁ أَنَّهُ رَدَّ صَدَقَةً حُمِلَتْ مِنْ خُرَاسَانَ إِلَى الشَّامِ إِلَى مَكَانِهَا مِنْ خُرَاسَانَ.
Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh'tan rivayet edilen [olay] müstesnadır; zira o, Horasan'dan Şam'a getirilen bir sadakayı Horasan'daki yerine geri göndermiştir.
{وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦١) } .
{وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦١)} “İçlerinden öyleleri vardır ki Peygamber'i incitirler ve: 'O [her söze kulak veren] bir kulaktır' derler. De ki: 'O, sizin için bir hayır kulağıdır; Allah'a inanır, müminlere inanır ve sizden iman edenler için bir rahmettir. Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır.'”
{وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} نَزَلَتْ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُؤْذُونَ النَّبِيَّ ﷺ، وَيَقُولُونَ مَا لَا يَنْبَغِي، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا تَفْعَلُوا، فَإِنَّا نَخَافُ أَنْ يَبْلُغَهُ مَا تَقُولُونَ فَيَقَعُ بِنَا. فَقَالَ الْجُلَاسُ بْنُ سُوَيْدٍ مِنْهُمْ: بَلْ نَقُولُ مَا شِئْنَا، ثُمَّ نَأْتِيهِ فَنُنْكِرُ مَا قُلْنَا، وَنَحْلِفُ فَيُصَدِّقُنَا بِمَا نَقُولُ، فَإِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ أَيْ: أُذُنٌ سَامِعَةٌ، يُقَالُ: فَلَانٌ أُذُنٌ وأُذُنَةٌ عَلَى وَزْن فُعُلَةٍ إِذَا كَانَ يَسْمَعُ كُلَّ مَا قِيلَ لَهُ وَيَقْبَلُهُ. وَأَصْلُهُ مِنْ أَذِنَ يَأْذَنُ أُذُنًا أَيِ: اسْتَمَعَ. وَقِيلَ: هُوَ أُذُنٌ أَيْ: ذُو أُذُنٍ سَامِعَةٍ.
{وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ} “İçlerinden öyleleri vardır ki Peygamber'i incitirler ve: 'O bir kulaktır' derler” ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i inciten ve uygunsuz sözler söyleyen bir grup münafık hakkında inmiştir. Onlardan bazıları: 'Bunu yapmayın; zira söylediklerinizin ona ulaşmasından ve başımıza bir iş gelmesinden korkuyoruz' dedi. Onlardan el-Cülâs b. Süveyd ise şöyle dedi: 'Aksine, dilediğimizi söyleriz, sonra ona gider söylediğimizi inkar ederiz ve yemin ederiz, o da söylediğimiz hususta bizi doğrular; çünkü Muhammed sadece bir kulaktır (uẕun)' yani işiten bir kulaktır. Kendisine söylenen her şeyi dinleyip kabul eden kimse için fulanetün uẕunun ve uẕunetün (فُعُلَة vezninde) denir. Bunun aslı 'eẕine, ye'ẕenu, uẕunen' (dinledi) fiilindendir. 'O bir kulaktır' sözünün; 'işiten bir kulağa sahiptir' anlamına geldiği de söylenmiştir.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ يَسَارٍ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يُقَالُ لَهُ نَبْتَلُ بْنُ الْحَارِثِ، وَكَانَ رَجُلًا أَذْلَمَ، ثَائِرَ شَعْرِ الرَّأْسِ، أَحْمَرَ الْعَيْنَيْنِ، أَسْفَعَ الْخَدَّيْنِ، مُشَوَّهَ الْخِلْقَةِ، وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى الشَّيْطَانِ فَلْيَنْظُرْ إِلَى نَبْتَلَ بْنِ الْحَارِثِ"، وَكَانَ يَنِمُّ حَدِيثَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، فَقِيلَ لَهُ: لَا تَفْعَلْ، فَقَالَ: إِنَّمَا مُحَمَّدٌ أُذُنٌ فَمَنْ حَدَّثَهُ شَيْئًا صَدَقَهُ، فَنَقُولُ مَا شِئْنَا، ثُمَّ نَأْتِيهِ وَنَحْلِفُ بِاللَّهِ فَيُصَدِّقُنَا. فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ .
Muhammed b. İshâk b. Yesâr şöyle dedi: [Bu ayet] Nebtel b. el-Hâris denilen münafıklardan bir adam hakkında inmiştir. O; esmer, başının saçları kabarık ve dağınık, gözleri kırmızı, yanakları kara benekli ve çirkin yaratılışlı bir adamdı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şeytana bakmaktan hoşlanan kimse Nebtel b. el-Hâris'e baksın" buyurmuştu. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözlerini münafıklara laf taşıyarak aktarırdı. Kendisine: 'Bunu yapma' denilince, o: 'Muhammed ancak bir kulaktır, kim ona bir şey söylese onu doğrular; öyleyse dilediğimizi söyleriz, sonra ona varır Allah'a yemin ederiz, o da bizi tasdik eder' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ} قَرَأَهُ الْعَامَّةُ بِالْإِضَافَةِ، أَيْ: مُسْتَمِعُ خَيْرٍ وَصَلَاحٍ لَكُمْ، لَا مُسْتَمِعَ شَرٍّ وَفَسَادٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ والبُرْجُمِيُّ عَنْ أَبِي بَكْرٍ: {أُذُنٌ خَيْرٌ لَكُمْ} مَرْفُوعَيْنِ مُنَوَّنَيْنِ، يَعْنِي: أَنْ يَسْمَعَ مِنْكُمْ وَيُصَدِّقَكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ مِنْ أَنْ يُكَذِّبَكُمْ وَلَا يَقْبَلُ قَوْلَكُمْ، ثُمَّ كَذَّبَهُمْ فَقَالَ: {يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ} أَيْ: لَا بَلْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ، {وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} أَيْ: يُصَدِّقُ الْمُؤْمِنِينَ وَيَقْبَلُ مِنْهُمْ لَا مِنَ الْمُنَافِقِينَ. يُقَالُ: أَمِنْتُهُ وَأَمِنْتُ لَهُ بِمَعْنَى صَدَّقْتُهُ. {وَرَحْمَةٌ} قَرَأَ حَمْزَةُ: " وَرَحْمَةٍ " بِالْخَفْضِ عَلَى مَعْنَى أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ، وَأُذُنُ رَحْمَةٍ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "وَرَحْمَةٌ" بِالرَّفْعِ، أَيْ: هُوَ أُذُنُ خَيْرٍ، وَهُوَ رَحْمَةٌ {لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ} لِأَنَّهُ كَانَ سَبَبَ إِيمَانِ الْمُؤْمِنِينَ. {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
Yüce Allah'ın: {قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ} “De ki: '[O,] sizin için bir hayır kulağıdır'” kavli: Cumhur [kıraat imamları] bunu izâfetle [uẕunu ḫayrin şeklinde] okumuştur; yani sizin için şer ve fesadı değil, hayrı ve salahı dinleyendir. el-A‘meş ve Ebû Bekir'den rivayetle el-Burcumî ise iki kelimeyi de merfû ve tenvinli olarak {أُذُنٌ خَيْرٌ لَكُمْ} [uẕunun ḫayrun lekum şeklinde] okumuşlardır; yani [onun] sizi dinleyip doğrulaması, sizi yalanlamasından ve sözünüzü kabul etmemesinden sizin için daha hayırlıdır. Ardından [Allah] onları yalanlayarak şöyle buyurmuştur: {يُؤْمِنُ بِاللَّهِ} “Allah'a iman eder”; yani hayır, bilakis O Allah'a inanır, {وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlere güvenir [onları tasdik eder]”; yani münafıkları değil, müminleri doğrular ve [sözlerini] onlardan kabul eder. [Arapçada] onu doğruladım anlamında 'emintuhû' (أَمِنْتُهُ) ve 'emintu lehû' (أَمِنْتُ لَهُ) denir. {وَرَحْمَةٌ} “Ve [o bir] rahmettir”; Hamza, 'sizin için bir hayır kulağı ve bir rahmet kulağıdır' manasında [ikinci kelimeyi] cer ile “ve rahmetin” (وَرَحْمَةٍ) şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise 'O bir hayır kulağıdır ve ... bir rahmettir' manasında ref ile “ve rahmetün” (وَرَحْمَةٌ) şeklinde okumuşlardır: {لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ} “İçinizden iman edenler için”; çünkü o, müminlerin iman etmesine vesile olmuştur. {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Allah'ın Resûlü'nü incitenler için ise can yakıcı bir azap vardır”.
{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣) يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤) } .
{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ (٦٢) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ (٦٣) يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ مَا تَحْذَرُونَ (٦٤)} “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır. (62) Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse, muhakkak onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır! İşte büyük rüsvalık budur. (63) Münafıklar, kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin aleyhlerine indirilmesinden çekinirler. De ki: 'Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır.' (64)”
{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ} قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: اجْتَمَعَ نَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِيهِمْ الْجُلَاسُ بْنُ سُوِيدٍ، وَوَدِيعَةُ بْنُ ثَابِتٍ، فَوَقَعُوا فِي النَّبِيِّ ﷺ، وَقَالُوا: إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حُقًّا فَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، وَكَانَ عِنْدَهُمْ غُلَامٌ مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ، فَحَقَّرُوهُ وَقَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ، فَغَضِبَ الْغُلَامُ وَقَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حُقٌّ وَأَنْتُمْ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، ثُمَّ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَدَعَاهُمْ وَسَأَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَحَلَفُوا أَنَّ عَامِرًا كَذَّابٌ. وَحَلَفَ عَامِرٌ أَنَّهُمْ كَذَبَةٌ فَصَدَّقَهُمُ النَّبِيُّ ﷺ، فَجَعَلَ عَامِرٌ يَدْعُو وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ صَدِّقِ الصَّادِقَ وَكَذِّبِ الْكَاذِبَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ .
{يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ} “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler”; Katâde ve es-Süddî şöyle demiştir: Münafıklardan aralarında el-Cülâs b. Süveyd ve Vedîa b. Sâbit'in de bulunduğu birtakım kimseler toplandılar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhinde konuşup: 'Eğer Muhammed'in dediği doğruysa biz eşeklerden daha kötüyüz' dediler. Yanlarında Ensar'dan Âmir b. Kays denilen bir genç vardı; onu küçümsediler ve bu sözü söylediler. Bunun üzerine genç kızdı ve: 'Vallahi Muhammed'in dediği haktır ve siz eşeklerden daha kötüsünüz!' dedi. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona [durumu] bildirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çağırıp kendilerine sordu; onlar Âmir'in bir yalancı olduğuna yemin ettiler. Âmir de onların yalancı olduğuna yemin etti; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise onları tasdik etti. Bunun üzerine Âmir dua etmeye başlayıp: 'Allah'ım, doğru söyleyeni doğrula, yalancıyı da yalanla!' dedi ve Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي رَهْطٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَتَوْهُ يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ" {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ} .
Mukâtil ve el-Kelbî ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Tebük Gazvesi'nden geri kalan münafıklardan bir topluluk hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döndüğü zaman ona gelip özür beyan ettiler ve yemin ettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ} “Sizi razı etmek için Allah'a yemin ederler. Eğer mümin iseler, razı etmelerine Allah ve Resûlü daha layıktır.”
{أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} يُخَالِفُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أَنْ يَكُونُوا فِي جَانِبٍ وَاحِدٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، {فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ} أَيِ: الْفَضِيحَةُ الْعَظِيمَةُ.
{أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَنْ يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelirse” yani Allah ve Resûlü'ne muhalefet ederse, Allah ve Resûlü'nün tarafında yer almazsa, {فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ذَلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ} “muhakkak onun için içinde ebedî kalacağı cehennem ateşi vardır! İşte büyük rüsvalık budur” yani büyük rezilliktir.
{يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ} أَيْ: يَخْشَى الْمُنَافِقُونَ، {أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} أَيْ: تُنَزَّلُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، {سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ} أَيْ: بِمَا فِي قُلُوبِ الْمُنَافِقِينَ مِنَ الْحَسَدِ وَالْعَدَاوَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ، كَانُوا يَقُولُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَيُسِرُّونَ وَيَخَافُونَ الْفَضِيحَةَ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ فِي شَأْنِهِمْ.
{يَحْذَرُ الْمُنَافِقُونَ} “Münafıklar çekinirler” yani korkarlar, {أَنْ تُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ} “aleyhlerine indirilmesinden” yani müminlerin aleyhine/üzerine indirilmesinden, {سُورَةٌ تُنَبِّئُهُمْ بِمَا فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde olanı kendilerine haber verecek bir surenin” yani münafıkların kalplerinde müminlere karşı besledikleri haset ve düşmanlığı [haber verecek bir surenin indirilmesinden çekinirler]. Kendi aralarında konuşurlar, gizlerler ve haklarında Kur'an inmesiyle rezil olmaktan korkarlardı.
قَالَ قَتَادَةُ: هَذِهِ السُّورَةُ تُسَمَّى الْفَاضِحَةَ وَالْمُبَعْثِرَةَ وَالْمُثِيرَةَ، أَثَارَتْ مَخَازِيَهُمْ وَمَثَالِبَهُمْ.
Katâde şöyle demiştir: 'Bu sure el-Fâdıha (rezil eden), el-Müba'sire (altüst edip açığa çıkaran) ve el-Müsîre (deşip meydana döken) diye isimlendirilir; zira onların rezilliklerini ve ayıplarını ortaya dökmüştür.'
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ سَبْعِينَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ بِأَسْمَائِهِمْ وَأَسْمَاءِ آبَائِهِمْ ثُمَّ نَسَخَ ذِكْرَ الْأَسْمَاءِ رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، لِئَلَّا يُعَيِّرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، لِأَنَّ أَوْلَادَهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ.
Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "Allah Teâlâ münafıklardan yetmiş kişinin isimlerini ve babalarının isimlerini indirmişti. Sonra çocukları mümin olduğu için birbirlerini ayıplamasınlar diye, müminlere bir rahmet olarak isimlerin zikrini nesh etti (kaldırdı)."
{قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ} مُظْهِرٌ {مَا تَحْذَرُونَ} .
{قُلِ اسْتَهْزِئُوا إِنَّ اللَّهَ مُخْرِجٌ} “De ki: 'Alay edin bakalım! Şüphesiz Allah ortaya çıkaracaktır'” açığa vuracaktır {مَا تَحْذَرُونَ} “çekindiğiniz şeyi.”
قَالَ ابْنُ كِيسَانَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ، وَقَفُوا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى الْعَقَبَةِ لَمَّا رَجَعَ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ لِيَفْتِكُوا بِهِ إِذَا عَلَاهَا، وَمَعَهُمْ رَجُلٌ مُسْلِمٌ يُخْفِيهِمْ شَأْنَهُ، وَتَنَكَّرُوا لَهُ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ، فَأَخْبَرَ جِبْرِيلُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِمَا قَدَّرُوا، وَأَمَرَهُ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مَنْ يَضْرِبُ وُجُوهَ رَوَاحِلِهِمْ، وَعَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ يَقُودُ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَاحِلَتَهُ، وَحُذَيْفَةُ يَسُوقُ بِهِ، فَقَالَ لِحُذَيْفَةَ: اضْرِبْ وُجُوهَ رَوَاحِلَهُمْ فَضَرَبَهَا حَتَّى نَحَّاهَا، فَلَمَّا نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ لِحُذَيْفَةَ: مَنْ عَرَفْتَ مِنَ الْقَوْمِ؟ قَالَ: لَمْ أَعْرِفْ مِنْهُمْ أَحَدًا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فَإِنَّهُمْ فُلَانٌ وَفُلَانٌ حَتَّى عَدَّهُمْ كُلَّهُمْ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ: أَلَا تَبْعَثُ إِلَيْهِمْ فَتَقْتُلَهُمْ؟ فَقَالَ: أَكْرَهُ أَنْ تَقُولَ الْعَرَبُ. لَمَّا ظَفِرَ بِأَصْحَابِهِ أَقْبَلَ يَقْتُلُهُمْ، بَلْ يَكْفِينَاهُمُ اللَّهُ بِالدُّبَيْلَةِ" .
İbn Keysân şöyle demiştir: Bu ayet, Tebük Gazvesi'nden döndüğü zaman Akabe'ye tırmandığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemek üzere pusuya yatan on iki münafık hakkında inmiştir; yanlarında durumunu kendilerinden gizleyen Müslüman bir adam da vardı. Karanlık bir gecede ona pusu kurup kimliklerini gizlediler; Cebrâîl ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onların tasarladıkları şeyi haber verdi ve bineklerinin yüzlerine vuracak birini onlara göndermesini emretti. Ammâr b. Yâsir Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bineğini önden çekiyor, Huzeyfe de onu arkadan sürüyordu. [Peygamber] Huzeyfe'ye: 'Bineklerinin yüzlerine vur!' buyurdu; o da onları uzaklaştırıncaya kadar yüzlerine vurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem konakladığı zaman Huzeyfe'ye: 'Bu topluluktan kimi tanıdın?' diye sordu. O: 'Onlardan hiçbir kimseyi tanıyamadım' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onlar falan ve falandır' buyurarak hepsini tek tek saydı. Huzeyfe: 'Onlara [birini] gönderip öldürtmez misin?' deyince, O: 'Arapların: "Arkadaşlarına zafer kazandığında onları öldürmeye başladı" demelerini hoş görmem; bilakis Allah onlar için dübeyle (iç organları delen ölümcül çıban) ile bize kafi gelecektir' buyurdu.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادَةَ قَالَ: قُلْنَا لِعَمَّارٍ: أَرَأَيْتَ قِتَالَكُمْ أَرَأْيًا رَأَيْتُمُوهُ؟ فَإِنَّ الرَّأْيَ يُخْطِئُ وَيُصِيبُ، أَوْ عَهْدًا عَهِدَهُ إِلَيْكُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ: مَا عَهِدَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا لَمْ يَعْهَدْهُ إِلَى النَّاسِ كَافَّةً، وَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ فِي أُمَّتِي -قَالَ شُعْبَةُ وَأَحْسَبُهُ قَالَ: حَدَّثَنِي حُذَيْفَةُ قَالَ فِي أُمَّتِي-اثْنَا عَشَرَ مُنَافِقًا لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، وَلَا يَجِدُونَ رِيحَهَا، حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ، ثَمَانِيَةٌ مِنْهُمْ تَكْفِيهِمُ الدُّبَيْلَةُ، سِرَاجٌ مِنَ النَّارِ يَظْهَرُ فِي أَكْتَافِهِمْ، حَتَّى يَنْجُمَ مِنْ صُدُورِهِمْ" .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Îsâ bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Katâde'den, [o] Ebû Nadra'dan, [o da] Kays b. Ubâde'den anlattı; o şöyle demiştir: Ammâr'a: 'Savaşınız hakkında ne dersiniz, kendi ortaya koyduğunuz bir re'y (şahsi görüş) midir -ki şüphesiz görüş isabet de eder yanılır da-, yoksa Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in size vasiyet ettiği bir ahid midir?' dedik. O şöyle dedi: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara bütünüyle bildirmediği hiçbir şeyi bize hususi olarak vasiyet etmedi.' Ve [şöyle devam etti]: Muhakkak ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz ümmetim içinde -Şu'be dedi ki: Sanırım o: Bana Huzeyfe rivayet etti, 'Ümmetim içinde' dedi- on iki münafık vardır ki, deve iğne deliğinden geçmedikçe onlar cennete giremezler ve onun kokusunu dahi alamazlar. Onlardan sekizine dübeyle kafi gelecektir; o, omuzlarında belirip göğüslerinden çıkıncaya kadar [yakan] ateşten bir kandildir."
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥) } .
{وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (٦٥)} “Şayet onlara soracak olsan mutlaka: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' diyeceklerdir. De ki: 'Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} الْآيَةُ، وَسَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَا قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَسِيرُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ وَبَيْنَ يَدَيْهِ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، اثْنَانِ يَسْتَهْزِئَانِ بِالْقُرْآنِ وَالرَّسُولِ، وَالثَّالِثُ يَضْحَكُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ لَيَقُولُنَّ إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ} “Şayet onlara soracak olsan mutlaka: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' diyeceklerdir” ayeti; bu ayetin iniş sebebi el-Kelbî, Mukâtil ve Katâde'nin dediğine göre şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi'nde yürürken önünde münafıklardan üç kişi bulunuyordu; ikisi Kur'an ve Resûl ile alay ediyor, üçüncüsü ise gülüyordu.
قِيلَ: كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَزْعُمُ أَنَّهُ يَغْلِبُ الرُّومَ وَيَفْتَحُ مَدَائِنَهُمْ مَا أَبْعَدَهُ مِنْ ذَلِكَ!
Şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: 'Muhammed, Rumlara galip geleceğini ve onların şehirlerini fethedeceğini iddia ediyor; o bundan ne kadar da uzaktır!'
وَقِيلَ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَزْعُمُ أَنَّهُ نَزَلَ فِي أَصْحَابِنَا الْمُقِيمِينَ بِالْمَدِينَةِ قُرْآنٌ، وَإِنَّمَا هُوَ قَوْلُهُ وَكَلَامُهُ، فَأَطْلَعَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ عَلَى ذَلِكَ؛ فَقَالَ: احْبِسُوا عَلَيَّ الرَّكْبَ، فَدَعَاهُمْ وَقَالَ لَهُمْ: قُلْتُمْ
Şöyle de rivayet edilmiştir: Onlar: 'Muhammed, Medine'de ikamet eden arkadaşlarımız hakkında Kur'an indiğini iddia ediyor; oysa bu sadece onun kendi sözü ve kelamıdır' diyorlardı. Bunun üzerine Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i bu durumdan haberdar etti. O da: 'Kafileyi benim için durdurun!' buyurdu. Ardından onları çağırıp kendilerine: '[Siz] şöyle
كَذَا وَكَذَا، فَقَالُوا: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، أَيْ كُنَّا نَتَحَدَّثُ وَنَخُوضُ فِي الْكَلَامِ كَمَا يَفْعَلُ الرَّكْبُ لِقَطْعِ الطَّرِيقِ بِالْحَدِيثِ وَاللَّعِبِ.
şöyle dediniz' buyurdu. Onlar: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' dediler; yani biz yolcuların sohbet ve eğlence ile yolu kısaltmak için yaptığı gibi lafa dalıp konuşuyorduk.
قَالَ عمر فلقد ١٦١/أرَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ يَشْتَدُّ قُدَّامَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْحِجَارَةُ تَنْكُبُهُ وَهُوَ يَقُولُ: إِنَّمَا كُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ، مَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ وَلَا يَزِيدُ عَلَيْهِ .
Ömer dedi ki: Gerçekten de Abdullah b. Übeyy'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde koştuğunu, taşların ayaklarına çarptığını ve onun: 'Biz sadece dalıp eğleniyorduk' dediğini gördüm; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise ona iltifat etmeksizin ve bundan fazlasını söylemeksizin: 'Allah ile, O'nun ayetleriyle ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?' buyuruyordu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ} أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ} كِتَابِهِ، {وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ} .
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ} “De ki” yani: De ki ey Muhammed! {أَبِاللَّهِ وَآيَاتِهِ} “Allah ile, O'nun ayetleriyle” Kitabı ile, {وَرَسُولِهِ كُنْتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ} “ve O'nun Resûlü ile mi alay ediyordunuz?”
{لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦) } .
{لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ (٦٦)} “Özür dilemeyin! İmanınızdan sonra muhakkak küfre düştünüz. İçinizden bir topluluğu affetsek bile, suçlu/günahkâr oldukları için diğer bir topluluğa azap edeceğiz.”
{لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ، وَهُمْ لَمْ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ؟.
{لَا تَعْتَذِرُوا قَدْ كَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ} “Özür dilemeyin! İmanınızdan sonra muhakkak küfre düştünüz”; şayet: 'Onlar mümin olmadıkları halde nasıl "imanınızdan sonra küfre düştünüz" buyurmuştur?' diye sorulursa,
قِيلَ: مَعْنَاهُ: أَظْهَرْتُمُ الْكَفْرَ بَعْدَمَا أَظْهَرْتُمُ الْإِيمَانَ.
Şöyle denilir: Bunun manası: 'İmanı açığa vurduktan sonra küfrü açığa vurdunuz' demektir.
{إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} أَيْ: نَتُبْ عَلَى طَائِفَةٍ مِنْكُمْ، وَأَرَادَ بِالطَّائِفَةِ وَاحِدًا، {نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} بِالِاسْتِهْزَاءِ. قَرَأَ عَاصِمٌ: "نَعْفُ" بِالنُّونِ وَفَتْحِهَا وَضَمِّ الْفَاءِ، "نُعَذِّبْ" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الذَّالِ، {طَائِفَةً} نُصِبَ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "يُعْفَ" بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا وَفَتَحِ الْفَاءِ، {تُعَذَّبْ} بِالتَّاءِ وَفَتْحِ الذَّالِ، "طَائِفٌ" رُفِعَ عَلَى غَيْرِ تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ.
{إِنْ نَعْفُ عَنْ طَائِفَةٍ مِنْكُمْ} “İçinizden bir topluluğu affetsek bile” yani: Sizden bir taifenin tövbesini kabul etsek bile -ki taife ile bir kişiyi kastetmiştir-, {نُعَذِّبْ طَائِفَةً بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ} “suçlu/günahkâr oldukları için diğer bir topluluğa azap edeceğiz” yani alay etmeleri sebebiyle [azap edeceğiz]. Âsım, nun ile ve fethasıyla, fâ'nın zammıyla "na'fü"; nun ile ve zâl'in kesrasıyla "nü'azzib"; {طَائِفَةً} kelimesini de mansub olarak okumuştur. Diğerleri ise yâ ile ve zammıyla, fâ'nın fethasıyla "yü'fâ"; tâ ile ve zâl'in fethasıyla {تُعَذَّبْ}; "tâifetün" kelimesini de fâilin zikredilmemesi (meçhul bina) üzere merfû olarak okumuşlardır.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: الَّذِي عَفَا عَنْهُ رَجُلٌ وَاحِدٌ، هُوَ مَخْشِيُّ بْنُ حُمَيِّرٍ الْأَشْجَعِيِّ، يُقَالُ هُوَ الَّذِي كَانَ يَضْحَكُ وَلَا يَخُوضُ، وَكَانَ يَمْشِي مُجَانِبًا لَهُمْ وَيُنْكِرُ بَعْضَ مَا يَسْمَعُ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَابَ مِنْ نِفَاقِهِ، وَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي لَا أَزَالُ أَسَمَعُ آيَةً تُقْرَأُ أُعْنَى بِهَا تَقْشَعِرُّ الْجُلُودُ مِنْهَا، وَتَجِبُ مِنْهَا الْقُلُوبُ، اللَّهُمَّ اجْعَلْ وَفَاتِي قَتْلًا فِي سَبِيلِكَ لَا يَقُولُ أَحَدٌ أَنَّا غُسِّلْتُ أَنَا كُفِّنْتُ أَنَا دُفِنْتُ، فَأُصِيبَ يَوْمَ الْيَمَامَةِ، فَمَا أَحَدٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَّا عُرِفَ مَصْرَعُهُ غَيْرَهُ .
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: [Allah'ın] kendisini affettiği kimse tek bir adamdı; o da Mahşî b. Humeyyir el-Eşcaî idi. Denildiğine göre o, gülen fakat [alay ve batıl söze] dalmayan bir kimseydi. Onların yanında [ayrıca] yürür ve işittiklerinin bir kısmını inkâr ederdi (kabul etmezdi). Bu ayet indiğinde nifakından tövbe etti ve şöyle dedi: “Allahım! Ne zaman kendimin kastedildiği okunan bir ayet işitsem ondan dolayı deriler ürperiyor, kalpler titriyor. Allahım! Benim ölümümü senin yolunda öldürülmek kıl ki hiç kimse 'Onu ben yıkadım, ben kefenledim, ben defnettim' diyemesin.” Bunun üzerine Yemâme günü [şehit edilerek] vuruldu ve Müslümanlar arasında kendisinden başka nerede vurulup düştüğü bilinmeyen hiç kimse kalmadı.
{الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨) } .
{الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٦٧) وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٦٨)} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir; kötülüğü emrederler, iyilikten alıkoyarlar ve ellerini sıkı tutarlar. Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu. Muhakkak ki münafıklar, yoldan çıkan fasıkların ta kendileridir. (67) Allah münafık erkeklere, münafık kadınlara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter! Allah onlara lanet etmiştir ve onlar için sürekli bir azap vardır. (68)”
{كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩) أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢) } .
{كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ وَخُضْتُمْ كَالَّذِي خَاضُوا أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ (٦٩) أَلَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٧٠) وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٧١) وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٧٢)} “Tıpkı sizden öncekiler gibi; onlar kuvvetçe sizden daha zorlu, mal ve evlatça daha çok idiler. Onlar kendi paylarından yararlanıp zevk sürdüler; sizden öncekilerin kendi paylarıyla zevk sürdükleri gibi siz de kendi payınızla zevk sürdünüz ve onların daldığı gibi siz de [batıla] daldınız. İşte onların dünyada ve ahirette amelleri boşa gitmiştir ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir. (69) Onlara kendilerinden öncekilerin; Nuh kavminin, Âd'ın, Semûd'un, İbrahim kavminin, Medyen ehlinin ve altüst olan şehirlerin haberi gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti. Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (70) Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; iyiliği emrederler, kötülükten alıkoyarlar, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Şüphesiz Allah üstün güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (71) Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, Adn cennetlerinde güzel meskenler vadetti. Allah'ın rızası ise en büyüktür. İşte büyük kurtuluş budur. (72)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ} أَيْ: هُمْ عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ. وَقِيلَ: أَمْرُهُمْ وَاحِدٌ بِالِاجْتِمَاعِ عَلَى النِّفَاقِ، {يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ} بِالشَّرَكِ وَالْمَعْصِيَةِ، {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} أَيْ عَنِ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ، {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} أَيْ: يُمْسِكُونَهَا عَنِ الصَّدَقَةِ وَالْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَبْسُطُونَهَا بِخَيْرٍ، {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} تَرَكُوا طَاعَةَ اللَّهِ، فَتَرَكَهُمُ اللَّهُ مِنْ تَوْفِيقِهِ وَهِدَايَتِهِ فِي الدُّنْيَا، وَمِنْ رَحْمَتِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَتَرَكَهُمْ فِي عَذَابِهِ، {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} .
Allah Teâlâ'nın: {الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir” sözü; yani: Onlar tek bir din üzeredirler. Nifak üzerinde toplanmak hususunda işleri birdir, diye de söylenmiştir. {يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ} “kötülüğü emrederler” şirk ve isyanı, {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ} “iyilikten alıkoyarlar” yani iman ve itaatten [alıkoyarlar], {وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ} “ve ellerini sıkı tutarlar” yani sadakadan ve Allah yolunda infak etmekten ellerini tutarlar, hayır hususunda ellerini açmazlar, {نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ} “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu” Allah'a itaati terk ettiler, Allah da onları dünyada muvaffakiyet ve hidayetinden, ahirette ise rahmetinden mahrum bıraktı ve onları azabı içinde terk etti. {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “Muhakkak ki münafıklar, yoldan çıkan fasıkların ta kendileridir.”