{وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ} كَافِيَتُهُمْ جَزَاءً عَلَى كُفْرِهِمْ، {وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ} أَبْعَدَهُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} دَائِمٌ.
{وَعَدَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْكُفَّارَ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا هِيَ حَسْبُهُمْ} “Allah erkek münafıklara, kadın münafıklara ve kâfirlere, içinde ebedî kalacakları cehennem ateşini vadetti. O onlara yeter” inkârlarının cezası olarak onlara kâfidir. {وَلَعَنَهُمُ اللَّهُ} “Allah onlara lânet etmiştir” onları rahmetinden uzaklaştırmıştır {وَلَهُمْ عَذَابٌ مُقِيمٌ} “ve onlar için sürekli bir azap vardır” kalıcı [bir azap].
{كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} أَيْ: فَعَلْتُمْ كَفِعْلِ الَّذِينَ مِنْ قبلكم بالعدول من أَمْرِ اللَّهِ، فَلُعِنْتُمْ كَمَا لُعِنُوا {كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً} بَطْشًا وَمَنَعَةً، {وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} فَتَمَتَّعُوا أَوِ انْتَفَعُوا بِخَلَاقِهِمْ؛ بِنَصِيبِهِمْ مِنَ الدُّنْيَا بِاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ وَرَضُوا بِهِ عِوَضًا عَنِ الْآخِرَةِ، {فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ} أَيُّهَا الْكُفَّارُ وَالْمُنَافِقُونَ، {كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ} وَسَلَكْتُمْ سَبِيلَهُمْ، {وَخُضْتُمْ} فِي الْبَاطِلِ وَالْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَتَكْذِيبِ رُسُلِهِ، وَبِالِاسْتِهْزَاءِ بِالْمُؤْمِنِينَ، {كَالَّذِي خَاضُوا} أَيْ: كَمَا خَاضُوا. وَقِيلَ: كَالَّذِي يَعْنِي كَالَّذِينِ خَاضُوا، وَذَلِكَ أَنَّ "الَّذِي" اسْمٌ نَاقِصٌ، مِثْلُ "مَا" وَ"مَنْ" يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمِيعِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا" ثُمَّ قَالَ: "ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ" (الْبَقْرَةِ -١٧) .
{كَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Sizden öncekiler gibi” yani: Allah'ın emrinden yüz çevirerek sizden öncekilerin yaptığı gibi yaptınız, böylece onlar lanetlendiği gibi siz de lanetlendiniz. {كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً} “Onlar kuvvetçe sizden daha üstündüler” güç ve savunma bakımından, {وَأَكْثَرَ أَمْوَالًا وَأَوْلَادًا فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلَاقِهِمْ} “ve mal ve evlatça daha çoktular. Onlar kendi paylarından yararlandılar” şehvetlerin peşinden giderek dünyadaki nasipleriyle zevk sürdüler veya faydalandılar ve ahirete karşılık ona razı oldular. {فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلَاقِكُمْ} “siz de kendi payınızla zevk sürdünüz” ey kâfirler ve münafıklar! {كَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ بِخَلَاقِهِمْ} “sizden öncekilerin kendi paylarıyla zevk sürdükleri gibi” ve onların yolunu tuttunuz. {وَخُضْتُمْ} “ve siz de daldınız” batıla, Allah Teâlâ'ya karşı yalana, peygamberlerini yalanlamaya ve müminlerle alay etmeye [daldınız], {كَالَّذِي خَاضُوا} “onların daldığı gibi” yani: Onların [batıla] daldıkları gibi. Bir görüşe göre, “ellezî” (الَّذِي) ile “ellezîne” (الَّذِينَ) yani “onların daldıkları kimseler gibi” kastedilmiştir; çünkü “ellezî” (الَّذِي) ismi mevsulü tıpkı “mâ” (مَا) ve “men” (مَنْ) gibi hem tekil hem de çoğul için kullanılan eksik bir isimdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: “Ateş yakan kimsenin durumu gibidir”, ardından da “Allah onların nurlarını giderdi” buyurmuştur. (el-Bakara: 17)
{أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} أَيْ: كَمَا حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ وَخَسِرُوا كَذَلِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُكُمْ وَخَسِرْتُمْ.
{أُولَئِكَ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “İşte onların dünyada ve ahirette amelleri boşa gitmiştir ve işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” yani: Onların amelleri boşa çıkıp hüsrana uğradıkları gibi, sizin de amelleriniz boşa çıkmış ve siz de hüsrana uğramışsınızdır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَرَ الصَّنْعَانِيُّ مِنَ الْيَمَنِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَتَتَّبِعُنَّ سُنَنَ مَنْ قَبْلَكُمْ شِبْرًا بِشِبْرٍ وَذِرَاعًا بِذِرَاعٍ حَتَّى لَوْ دَخَلُوا جُحْرَ ضَبٍّ لَاتَّبَعْتُمُوهُمْ"، قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى؟ قَالَ: "فَمَنْ"؟ وَفِي رِوَايَةِ أَبِي هُرَيْرَةَ: "فَهَلِ النَّاسُ إِلَّا هُمْ"، وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: "أَنْتُمْ أَشْبَهُ الْأُمَمِ بِبَنِي إِسْرَائِيلَ سَمْتًا وَهَدْيًا تَتَّبِعُونَ عَمَلَهُمْ حَذْوَ الْقُذَّةِ بِالْقُذَّةِ غَيْرَ أَنِّي لَا أَدْرِي أَتَعْبُدُونَ الْعِجْلَ أَمْ لَا؟ " .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. Abdilazîz anlattı, bize Yemen'den Ebû Ömer es-San‘ânî, Zeyd b. Eslem'den, o Atâ b. Yesâr'dan, o da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sizden öncekilerin yollarına karışı karışına, arşını arşınına mutlaka uyacaksınız. Hatta onlar bir keler deliğine girseler, siz de onların peşinden mutlaka gideceksiniz." Biz: "Ey Allah'ın Resûlü, Yahudiler ve Hristiyanlar mı?" dedik. "[Onlar değilse] başka kim?" buyurdu. Ebû Hureyre'nin rivayetinde ise: "İnsanlardan onlar dışında kim olabilir?" [şeklindedir]. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh da şöyle demiştir: "Sizler tutum ve gidişatça İsrâiloğullarına en çok benzeyen ümmetsiniz; okun yeleğe denk geldiği gibi onların amellerini adım adım takip edersiniz, şu kadar var ki buzağıya tapıp tapmayacağınızı bilmiyorum!"
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ يَأْتِهِمْ} يَعْنِي الْمُنَافِقِينَ، {نَبَأُ} خَبَرُ، {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} حِينَ عَصَوْا رُسُلَنَا، وَخَالَفُوا أَمْرَنَا كَيْفَ عَذَّبْنَاهُمْ وَأَهْلَكْنَاهُمْ. ثُمَّ ذَكَرَهُمْ، فَقَالَ: {قَوْمِ نُوحٍ} أُهْلِكُوا بِالطُّوفَانِ، {وَعَادٍ} أُهْلِكُوا بِالرِّيحِ {وَثَمُودَ} بِالرَّجْفَةِ، {وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ} بِسَلْبِ النِّعْمَةِ وَهَلَاكِ نَمْرُودَ، {وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ} يَعْنِي قَوْمَ شُعَيْبٍ أُهْلِكُوا بِعَذَابِ يَوْمِ الظُّلَّةِ، {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} الْمُنْقَلِبَاتِ الَّتِي جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَهُمْ قَوْمُ لُوطٍ، {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} فَكَذَّبُوهُمْ وَعَصَوْهُمْ كَمَا فَعَلْتُمْ يَا مَعْشَرَ الْكُفَّارِ، فَاحْذَرُوا تَعْجِيلَ النِّقْمَةِ، {فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} .
Allah Teâlâ'nın: {أَلَمْ يَأْتِهِمْ} “Onlara gelmedi mi” yani münafıklara, {نَبَأُ} “haberi” {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin” elçilerimize isyan edip emrimize karşı geldiklerinde onları nasıl cezalandırdığımız ve helak ettiğimiz [haberi gelmedi mi?] sözü. Sonra onları zikrederek şöyle buyurdu: {قَوْمِ نُوحٍ} “Nuh kavminin” tufanla helak edildiler, {وَعَادٍ} “ve Âd'ın” rüzgârla helak edildiler, {وَثَمُودَ} “ve Semûd'un” şiddetli sarsıntıyla [helak edildiler], {وَقَوْمِ إِبْرَاهِيمَ} “ve İbrahim kavminin” nimetin ellerinden alınması ve Nemrud'un helakiyle [cezalandırıldılar], {وَأَصْحَابِ مَدْيَنَ} “ve Medyen ehlinin” yani Şuayb'ın kavminin ki gölge günü azabıyla helak edildiler, {وَالْمُؤْتَفِكَاتِ} “ve altüst olan şehirlerin” altını üstüne getirdiğimiz şehirlerin ki onlar Lût kavmidir. {أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “Peygamberleri onlara apaçık deliller getirmişti” fakat ey kâfirler topluluğu, sizin yaptığınız gibi onlar da [elçilerini] yalanladılar ve onlara isyan ettiler; artık cezanın çarçabuk gelmesinden sakının! {فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “Demek ki Allah onlara zulmediyor değildi, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} فِي الدِّينِ وَاتِّفَاقِ الْكَلِمَةِ وَالْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ. {يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} بِالْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ وَالْخَيْرِ، {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} عَنِ الشِّرْكِ
Allah Teâlâ'nın: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir (dost ve yardımcılarıdır)” dinde, söz birliğinde, yardımlaşmada ve destekte [birbirlerinin dostudurlar]. {يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emrederler” imanı, itaati ve hayrı [emrederler], {وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “kötülükten de menederler” şirkten
وَالْمَعْصِيَةِ وَمَا لَا يُعْرَفُ فِي الشَّرْعِ، {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} الْمَفْرُوضَةَ، {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} .
isyan ve şeriatta meşru görülmeyen şeylerden [alıkoyarlar], {وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılarlar” farz kılınan [namazı], {وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “zekâtı verirler, Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Şüphesiz Allah üstün güç sahibidir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
{وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً} مَنَازِلَ طَيِّبَةً، {فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ} أَيْ: بَسَاتِينُ خُلْدٍ وَإِقَامَةٍ، يُقَالُ: عَدَنَ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ.
{وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً} “Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve güzel meskenler vadetti” güzel konaklar, {فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ} “Adn cennetlerinde” yani: Ebediyet ve ikamet bahçelerinde. Bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde “adene bi'l-mekân” (عَدَنَ بِالْمَكَانِ) denir.
قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ بُطْنَانُ الْجَنَّةِ، أَيْ: وَسَطُهَا.
İbn Mes'ûd şöyle demiştir: O, cennetin ortası yani merkezidir.
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: إِنَّ فِي الْجَنَّةِ قَصْرًا يُقَالُ لَهُ: "عَدَنٌ" حَوْلَهُ الْبُرُوجُ وَالْمُرُوجُ، لَهُ خَمْسَةُ آلَافِ بَابٍ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ.
Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: Cennette “Adn” denilen bir köşk vardır; çevresinde burçlar ve çayırlar bulunur, beş bin kapısı vardır; oraya ancak bir peygamber, bir sıddîk veya bir şehit girer.
وَقَالَ الْحَسَنُ: قَصْرٌ مِنْ ذَهَبٍ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ أَوْ حَكَمٌ عَدْلٌ.
Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: [O,] altından bir köşktür; oraya ancak bir peygamber, bir sıddîk, bir şehit veya adil bir yönetici girer.
وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ: "عَدَنٌ" نَهْرٌ فِي الْجَنَّةِ [جِنَانُهُ] (١) عَلَى حَافَّتَيْهِ.
Atâ b. es-Sâib şöyle demiştir: “Adn”, cennette iki kenarında bahçeleri bulunan bir nehirdir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: "عَدَنٌ" أَعْلَى دَرَجَةٍ فِي الْجَنَّةِ، وَفِيهَا عَيْنُ التَّسْنِيمِ، وَالْجِنَانُ حَوْلَهَا، مُحْدِقَةٌ بِهَا، وَهِيَ مُغَطَّاةٌ مِنْ حِينِ خَلَقَهَا اللَّهُ تَعَالَى حَتَّى يَنْزِلَهَا أَهْلُهَا: الْأَنْبِيَاءُ وَالصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ وَالصَّالِحُونَ، وَمَنْ شَاءَ اللَّهُ، وَفِيهَا قُصُورُ الدُّرِّ وَالْيَوَاقِيتُ وَالذَّهَبُ، فَتَهُبُّ رِيحٌ طَيِّبَةٌ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ فَتَدْخُلُ عَلَيْهِمْ كُثْبَانُ الْمِسْكِ الْأَذْفَرِ الْأَبْيَضِ.
Mukâtil ve el-Kelbî şöyle demiştir: “Adn”, cennetteki en yüksek derecedir; orada Tesnîm pınarı vardır, cennetler onun etrafında olup onu kuşatmıştır. Allah Teâlâ onu yarattığı andan itibaren, ehli olan peygamberler, sıddîklar, şehitler, salihler ve Allah'ın dilediği kimseler oraya yerleşinceye kadar üzeri örtülmüştür. Orada inciden, yakuttan ve altından saraylar vardır. Arş'ın altından hoş bir rüzgâr eser ve onların üzerlerine beyaz, keskin kokulu misk tepeleri ulaştırır.
{وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} أَيْ: رِضَا اللَّهِ عَنْهُمْ أَكْبَرُ مِنْ ذَلِكَ، {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} رَوَيْنَا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "يَقُولُ اللَّهُ ﷿ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ هَلْ رَضِيتُمْ؟ فيقولون: ربنا ومالنا لَا نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ، فَيَقُولُ: أَفَلَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا وَأَيُّ شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُ: أَحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلَا أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا" .
{وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ} “Allah'ın bir rızası ise daha büyüktür.” Yani: Allah'ın onlardan razı olması bundan daha büyüktür. {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur.” Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğimize göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « يَقُولُ اللَّهُ ﷿ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ هَلْ رَضِيتُمْ؟ فيقولون: ربنا ومالنا لَا نَرْضَى وَقَدْ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ، فَيَقُولُ: أَفَلَا أُعْطِيكُمْ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُونَ: رَبَّنَا وَأَيُّ شَيْءٍ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُ: أَحِلُّ عَلَيْكُمْ رِضْوَانِي فَلَا أَسْخَطُ عَلَيْكُمْ بَعْدَهُ أَبَدًا » «Allah Azze ve Celle cennet ehline: "Ey cennet ehli! Razı oldunuz mu?" buyurur. Onlar: "Rabbimiz! Yaratıklarından hiçbirine vermediğin nimetleri bize vermişken nasıl razı olmayalım?" derler. Bunun üzerine [Allah Teâlâ]: "Size bundan daha üstününü vereyim mi?" buyurur. Onlar: "Rabbimiz! Bundan daha üstün hangi şey olabilir ki?" derler. O da şöyle buyurur: "Üzerinize rızamı indiriyorum; artık bundan sonra size ebediyen asla gazap etmeyeceğim."».
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٧٤) } .
{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٧٣) يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (٧٤) } “Ey Peygamber! Kâfirlere ve münafıklara karşı cihad et ve onlara sert davran. Onların barınağı cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir! (73) Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar. Hâlbuki küfür sözünü elbette söylediler ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular. Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler. Onların intikam almaya kalkışmaları, sırf Allah'ın ve Resûlü'nün lütfundan onları zengin etmesindendir. Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur. Eğer yüz çevirirlerse Allah onları dünyada da ahirette de elem verici bir azapla cezalandırır. Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (74)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ} بِالسَّيْفِ وَالْقَتْلِ، {وَالْمُنَافِقِينَ} وَاخْتَلَفُوا فِي صِفَةِ جِهَادِ الْمُنَافِقِينَ، قال ابن ١٦١/ب مَسْعُودٍ: بِيَدِهِ فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ وَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ، وَقَالَ لَا تَلَقَ الْمُنَافِقِينَ إِلَّا بِوَجْهٍ مُكْفَهِرٍّ . وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِاللِّسَانِ وَتَرْكِ الرِّفْقِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بِتَغْلِيظِ الْكَلَامِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: بِإِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَيْهِمْ. {وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ} فِي الْآخِرَةِ،. {جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} قَالَ عَطَاءٌ: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ.
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ} “Ey Peygamber! Kâfirlere karşı cihad et” kılıçla ve öldürmekle, {وَالْمُنَافِقِينَ} “ve münafıklara [karşı da]” sözü. Münafıklarla cihadın niteliği hususunda ihtilaf ettiler; İbn Mes'ûd: "Eliyle, gücü yetmezse diliyle, buna da gücü yetmezse kalbiyle [cihad eder]" dedi ve: "Münafıklarla ancak çatık bir yüzle karşılaş" dedi. İbn Abbâs: "Dille ve yumuşaklığı terk ederek" dedi. Dahhâk: "Sert söz söyleyerek" dedi. Hasan[-ı Basrî] ve Katâde ise: "Onlara had cezalarını uygulayarak" dediler. {وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ} “ve onlara sert davran. Onların barınağı” ahirette, {جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir!” Atâ şöyle demiştir: Bu ayet, af ve hoşgörüye dair her şeyi neshetmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسًا فِي ظِلِّ حُجْرَةٍ فَقَالَ: "إِنَّهُ سَيَأْتِيكُمْ إِنْسَانٌ فَيَنْظُرُ إِلَيْكُمْ بِعَيْنَيْ شَيْطَانٍ، فَإِذَا جَاءَ فَلَا تُكَلِّمُوهُ"، فَلَمْ يَلْبَثُوا أَنْ طَلَعَ رَجُلٌ أَزْرَقُ، فَدَعَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "عَلَامَ تَشْتُمُنِي أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ"؟ فَانْطَلَقَ الرَّجُلُ، فَجَاءَ بِأَصْحَابِهِ، فَحَلَفُوا بِاللَّهِ، مَا قَالُوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ .
Allah Teâlâ'nın: {يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُوا} “Söylemediklerine dair Allah'a yemin ediyorlar” sözü. İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir odanın gölgesinde oturuyordu, şöyle buyurdu: "Şimdi size bir adam gelecek ve size şeytanın iki gözüyle bakacaktır; geldiğinde onunla konuşmayın." Çok geçmeden gök gözlü bir adam çıkageldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp: "Sen ve arkadaşların bana niçin hakaret ediyorsunuz?" dedi. Adam gitti, arkadaşlarını getirdi. Onlar da [böyle bir şey] söylemediklerine dair Allah'a yemin ettiler; bunun üzerine Allah azze ve celle bu ayeti indirdi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الْجُلَاسِ بْنِ سُوِيدٍ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَطَبَ ذَاتَ يَوْمٍ بِتَبُوكَ، فَذَكَرَ الْمُنَافِقِينَ وَسَمَّاهُمْ رِجْسًا وَعَابَهُمْ، فَقَالَ جُلَاسٌ: لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا لِنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ. فَسَمِعَهُ عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ، فَقَالَ: أَجَلْ إِنَّ مُحَمَّدًا لَصَادِقٌ وَأَنْتُمْ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ أَتَاهُ عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ فَأَخْبَرَهُ بِمَا قَالَ الْجُلَاسُ، فَقَالَ الْجُلَاسُ: كَذَبَ عَلَيَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَأَمَرَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَحْلِفَا عِنْدَ الْمِنْبَرِ، فَقَامَ الْجُلَاسُ عِنْدَ الْمِنْبَرِ بَعْدَ الْعَصْرِ فَحَلَفَ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ مَا قَالَهُ، وَلَقَدْ كَذَبَ عَلَيَّ عَامِرٌ، ثُمَّ قَامَ عَامِرٌ فَحَلَفَ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَقَدْ قَالَهُ وَمَا
Kelbî ise şöyle demiştir: [Bu ayet] Cülâs b. Süveyd hakkında inmiştir. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün Tebük'te hutbe irad etti; münafıklardan bahsedip onları pislik olarak isimlendirdi ve kınadı. Bunun üzerine Cülâs: "Eğer Muhammed doğru söylüyorsa, biz kesinlikle eşeklerden daha kötüyüz!" dedi. Bunu Âmir b. Kays işitti ve: "Evet, Muhammed kesinlikle doğru söylüyor, sizler ise eşeklerden daha kötüsünüz!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndüğünde Âmir b. Kays onun yanına gelip Cülâs'ın söylediklerini haber verdi. Cülâs: "Ey Allah'ın Resûlü, bana iftira attı!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisine minberin yanında yemin etmelerini emretti. Cülâs ikindiden sonra minberin yanında durup kendisinden başka ilah olmayan Allah'a bunu söylemediğine ve Âmir'in kendisine iftira attığına yemin etti. Sonra Âmir kalkıp kendisinden başka ilah olmayan Allah'a onun bunu kesinlikle söylediğine ve...
كَذَبْتُ عَلَيْهِ، ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ: اللَّهُمَّ أَنْزِلْ عَلَى نَبِيِّكَ تَصْدِيقَ الصَّادِقِ مِنَّا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُؤْمِنُونَ: آمِينَ. فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ قَبْلَ أَنْ يَتَفَرَّقَا بِهَذِهِ الْآيَةِ، حَتَّى بَلَغَ: {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ} فَقَامَ الْجُلَاسُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَسْمَعُ [اللَّهَ ﷿] (١) قَدْ عَرَضَ عَلَيَّ التَّوْبَةَ، صَدَقَ عَامِرُ بْنُ قَيْسٍ فِيمَا قَالَهُ، لَقَدْ قُلْتُهُ وَأَنَا أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ، فَقَبِلَ رَسُولُ اللَّهِ ذَلِكَ مِنْهُ وَحَسُنَتْ تَوْبَتُهُ.
ona iftira etmediğine yemin etti. Sonra ellerini semaya kaldırıp: "Allah'ım, peygamberine hangimizin doğru sözlü olduğunu doğrulayan [bir vahiy] indir!" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler de "Âmin" dediler. Onlar henüz ayrılmadan Cibrîl aleyhisselâm şu ayetle indi: {فَإِنْ يَتُوبُوا يَكُ خَيْرًا لَهُمْ} “Eğer tövbe ederlerse bu kendileri için hayırlı olur” kısmına kadar [indi]. Bunun üzerine Cülâs ayağa kalkıp şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resûlü, Allah azze ve celle'nin bana tövbe teklif ettiğini işitiyorum. Âmir b. Kays söylediği şeyde doğru söylemiştir; ben onu gerçekten söyledim, şimdi Allah'tan bağışlanma diliyor ve O'na tövbe ediyorum." Resûlullah da bunu ondan kabul etti ve onun tövbesi güzel oldu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} أَيْ: أَظْهَرُوا الْكَفْرَ بَعْدَ إِظْهَارِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: هِيَ سَبُّ النَّبِيِّ ﷺ. وَقِيلَ: كَلِمَةُ الْكُفْرِ قَوْلُ الْجُلَاسِ: لَئِنْ كَانَ مُحَمَّدٌ صَادِقًا لِنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ. وَقِيلَ: كَلِمَةُ الْكُفْرِ قَوْلُهُمْ "لَئِنْ رَجَعْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَّ"، (الْمُنَافِقِينَ -٨) وَسَتَأْتِي تِلْكَ الْقِصَّةُ [فِي مَوْضِعِهَا فِي سُورَةِ الْمُنَافِقِينَ] (٢) {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} قَالَ مُجَاهِدٌ: هَمَّ الْمُنَافِقُونَ بِقَتْلِ الْمُسْلِمِ الَّذِي سَمِعَ قَوْلَهُمْ: لَنَحْنُ شَرٌّ مِنَ الْحَمِيرِ، لِكَيْ لَا يُفْشِيَهُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ قَالُوا كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُوا بَعْدَ إِسْلَامِهِمْ} “Hâlbuki küfür sözünü elbette söylediler ve Müslüman olduktan sonra kâfir oldular” yani: İman ve İslam'ı açığa vurduktan sonra küfrü açığa vurdular, sözü. Bunun Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e sövmek olduğu da söylenmiştir. Küfür sözünün, Cülâs'ın: "Eğer Muhammed doğru söylüyorsa biz merkeplerden daha kötüyüz" sözü olduğu da söylenmiştir. Küfür sözünün, onların: "Eğer Medine'ye dönersek, en üstün olan en alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır" (el-Münâfikûn: 8) sözü olduğu da söylenmiştir; bu kıssa Münâfikûn Sûresi'ndeki yerinde gelecektir. {وَهَمُّوا بِمَا لَمْ يَنَالُوا} “Başaramadıkları bir şeye de yeltendiler” Mücâhid şöyle demiştir: Münafıklar, "Biz merkeplerden daha kötüyüz" sözlerini ifşa etmesin diye, bu sözü işiten Müslümanı öldürmeye yeltendiler.
وَقِيلَ: هُمُ اثْنَا عَشَرَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَقَفُوا عَلَى الْعَقَبَةِ فِي طَرِيقِ تَبُوكَ لِيَفْتِكُوا بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ وَأمَرَهُ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مَنْ يَضْرِبُ وُجُوهَ رَوَاحِلَهُمْ، فَأَرْسَلَ حُذَيْفَةَ لِذَلِكَ.
Bir görüşe göre ise onlar, Tebük yolunda Akabe mevkiinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e suikast düzenlemek üzere pusu kuran münafıklardan on iki kişiydiler. Cibrîl aleyhisselâm gelip bineklerinin yüzlerine vuracak birini göndermesini emretti; o da bunun için Huzeyfe'yi gönderdi.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: قَالُوا إِذَا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ عَقَدْنَا عَلَى رَأْسِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبِيٍّ تَاجًا، فَلَمْ يَصِلُوا إِلَيْهِ.
Süddî şöyle demiştir: "Medine'ye vardığımızda Abdullah b. Übeyy'in başına taç giydireceğiz" dediler, fakat buna muvaffak olamadılar.
{وَمَا نَقَمُوا} وَمَا كَرِهُوا وَمَا أَنْكَرُوا مِنْهُمْ، {إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} وَذَلِكَ أَنَّ مَوْلَى الْجُلَاسِ قُتِلَ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِدِيَتِهِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَاسْتَغْنَى. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا قَبْلَ قُدُومِ النَّبِيِّ ﷺ فِي ضَنْكٍ مِنَ الْعَيْشِ، فَلَمَّا قَدِمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ ﷺ اسْتَغْنَوْا بِالْغَنَائِمِ.
{وَمَا نَقَمُوا} “Onların intikam almaya kalkışmaları” hoşlanmadıkları ve inkâr ettikleri şey değildir, {إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ} “sırf Allah'ın ve Resûlü'nün lütfundan onları zengin etmesindendir.” Şöyle ki: Cülâs'ın azatlısı öldürülmüştü, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun için on iki bin dirhem diyet ödenmesini emretti, o da zenginleşti. Kelbî ise şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem gelmeden önce geçim darlığı içindeydiler; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onlara gelince ganimetlerle zenginleştiler.
{فَإِنْ يَتُوبُوا} مِنْ نِفَاقِهِمْ وَكُفْرِهِمْ {يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا} يُعْرِضُوا عَنِ الْإِيمَانِ، {يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا} بِالْخِزْيِ، {وَالْآخِرَةِ} أَيْ: وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ، {وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} .
{فَإِنْ يَتُوبُوا} “Eğer tövbe ederlerse” nifaklarından ve küfürlerinden {يَكُ خَيْرًا لَهُمْ وَإِنْ يَتَوَلَّوْا} “bu kendileri için hayırlı olur. Eğer yüz çevirirlerse” imandan yüz çevirirlerse, {يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا} “Allah onları dünyada elem verici bir azapla cezalandırır” rezil ve rüsva ederek, {وَالْآخِرَةِ} “ve ahirette” yani: Ahirette de ateşle [cezalandırır], {وَمَا لَهُمْ فِي الْأَرْضِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “Yeryüzünde onlar için ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”
{وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } .
{وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) } “Onlardan kimi de: 'Andolsun, eğer [Allah] lütfundan bize verirse mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette salihlerden olacağız' diye Allah'a ahdetmişti. (75)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} الْآيَةُ. أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ الْأَصْفَهَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ
Yüce Allah'ın: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} “Onlardan kimi de: 'Andolsun, eğer [Allah] lütfundan bize verirse mutlaka sadaka vereceğiz...'” ayeti [hakkında]. Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî anlattı, bize Ebû Abdillâh b. Hâmid el-İsfahânî haber verdi, bize Ahmed b.
مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ السَّمَرْقَنْدِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو الْأَزْهَرِ أَحْمَدُ بْنُ الْأَزْهَرِ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَيْبٍ حَدَّثَنَا مُعَانُ (١) بْنُ رِفَاعَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ (٢) عَنْ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ الْبَاهِلِيِّ قَالَ: جَاءَ ثَعْلَبَةُ بْنُ حَاطِبٍ الْأَنْصَارِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَيْحَكَ يَا ثَعْلَبَةُ قَلِيلٌ تُؤَدِّي شُكْرَهُ خَيْرٌ مِنْ كَثِيرٍ لَا تُطِيقُهُ"، ثُمَّ أَتَاهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَمَا لَكَ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؟ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ تَسِيرَ الْجِبَالُ مَعِي ذَهَبًا وَفِضَّةً لَسَارَتْ" ثُمَّ أَتَاهُ بَعْدَ ذَلِكَ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَنِي مَالًا فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَئِنْ رَزَقَنِي اللَّهُ مَالًا لَأُعْطِيَنَ كُلَّ ذِي حَقِّ حَقَّهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "اللَّهُمَّ ارْزُقْ ثَعْلَبَةَ مَالًا".
Muhammed b. İbrâhîm es-Semerkandî anlattı, bize Muhammed b. Nasr anlattı, bana Ebü'l-Ezher Ahmed b. el-Ezher anlattı, bize Mervân b. Muhammed b. Şuayb anlattı, bize Muân b. Rifâa, Ali b. Yezîd'den, o el-Kâsım b. Abdirrahmân'dan, o da Ebû Ümâme el-Bâhilî'den rivayetle anlattı ki o şöyle dedi: Sa'lebe b. Hâtıb el-Ensârî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal vermesi için Allah'a dua et" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yazık sana ey Sa'lebe! Şükrünü eda ettiğin az mal, güç yetiremeyeceğin çok maldan daha hayırlıdır" buyurdu. Bundan sonra tekrar gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal vermesi için Allah'a dua et" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ın Resûlü'nde senin için güzel bir örnek yok mudur? Canım elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, dağların benimle birlikte altın ve gümüş olarak yürümesini isteseydim yürürlerdi" buyurdu. Bundan sonra tekrar gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Bana mal vermesi için Allah'a dua et; seni hak ile gönderene yemin olsun ki, eğer Allah bana mal verirse her hak sahibine hakkını mutlaka vereceğim" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah'ım, Sa'lebe'ye mal ver!" diye dua etti.
قَالَ: فَاتَّخَذَ غَنَمًا فَنَمَتْ كَمَا يَنْمُو الدُّودُ، فَضَاقَتْ عَلَيْهِ الْمَدِينَةُ فَتَنَحَّى عَنْهَا، فَنَزَلَ وَادِيًا مِنْ أَوْدِيَتِهَا وَهِيَ تَنْمُو كَالدُّودِ، فَكَانَ يُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ ﷺ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ، وَيُصَلِّي فِي غَنَمِهِ سَائِرَ الصَّلَوَاتِ، ثُمَّ كَثُرَتْ وَنَمَتْ حَتَّى تَبَاعَدَ بِهَا عَنِ الْمَدِينَةِ، فَصَارَ لَا يَشْهَدُ إِلَّا الْجُمُعَةَ، ثُمَّ كَثُرَتْ فَنَمَتْ فَتَبَاعَدَ أَيْضًا حَتَّى كَانَ لَا يَشْهَدُ جُمْعَةً وَلَا جَمَاعَةً. فَكَانَ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ خَرَجَ يَتَلَقَّى النَّاسَ يَسْأَلُهُمْ عَنِ الْأَخْبَارِ، فَذَكَرَهُ ﷺ ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ: مَا فَعَلَ ثَعْلَبَةُ؟ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ اتَّخَذَ ثَعْلَبَةُ غَنَمًا مَا يَسَعُهَا وَادٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ". فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الصَّدَقَاتِ، فَبَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رَجُلًا مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ وَرَجُلًا مِنْ جُهَيْنَةَ وَكَتَبَ لَهُمَا أَسْنَانَ الصَّدَقَةِ، كَيْفَ يَأْخُذَانِ؟ وَقَالَ لَهُمَا: "مُرَّا بِثَعْلَبَةَ بن حاطب، و [بفلان] ، رَجُلٍ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ فَخُذَا صَدَقَاتِهِمَا، فَخَرَجَا حَتَّى أَتَيَا ثَعْلَبَةَ فَسَأَلَاهُ الصَّدَقَةَ وَأَقْرَآهُ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: مَا هَذِهِ إِلَّا جِزْيَةٌ مَا هَذِهِ إِلَّا أُخْتُ الْجِزْيَةِ، انْطَلِقَا حَتَّى تَفْرُغَا ثُمَّ عُودَا إِلَيَّ، فَانْطَلَقَا وَسَمِعَ بِهِمَا السُّلَمِيُّ فَنَظَرَ إِلَى خِيَارِ أَسْنَانِ إِبِلِهِ فَعَزَلَهَا لِلصَّدَقَةِ ثُمَّ اسْتَقْبَلَهُمَا بِهَا فَلَمَّا رَأَوْهَا قَالُوا: مَا هَذِهِ عَلَيْكَ. قَالَ: خُذَاهُ فَإِنَّ نَفْسِي بِذَلِكَ طَيِّبَةٌ، فَمَرَّا عَلَى النَّاسِ فَأَخَذَا الصَّدَقَاتِ، ثُمَّ رَجَعَا إِلَى ثَعْلَبَةَ، فَقَالَ: أَرُوْنِي كِتَابَكُمَا فَقَرَأَهُ، ثُمَّ قَالَ: مَا هَذِهِ إِلَّا أُخْتُ الْجِزْيَةِ، اذْهَبَا حَتَّى أَرَى رَأْيِي.
[Râvi] dedi ki: [Sa'lebe] koyun edindi ve bunlar kurtçuklar gibi üreyip çoğaldı; öyle ki Medine ona dar geldi ve oradan çekilip vadilerinden bir vadiye yerleşti. Koyunlar kurtçuklar gibi çoğalmaya devam ediyordu. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile sadece öğle ve ikindi namazlarını kılıyor, diğer namazları koyunlarının başında kılıyordu. Sonra [koyunlar] daha da çoğalıp arttı; nihayet onları Medine'den iyice uzaklaştırdı ve artık sadece Cuma namazına katılır oldu. Sonra daha da çoğalıp arttı, bu defa daha da uzaklaştı; öyle ki ne Cumaya ne de cemaate katılmaz oldu. Cuma günü olunca insanların karşısına çıkıp onlardan haberleri sorardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün onu anarak: "Sa'lebe ne yaptı?" diye sordu. "Ey Allah'ın Resûlü, Sa'lebe bir vadinin alamayacağı kadar koyun edindi" dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Yazık oldu Sa'lebe'ye! Yazık oldu Sa'lebe'ye! Yazık oldu Sa'lebe'ye!" buyurdu. Derken Allah zekât ayetini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Süleym'den bir adam ile Cüheyne'den bir adamı görevlendirdi ve onlara zekât olarak alınacak hayvanların yaşlarını, nasıl alacaklarını yazıp verdi ve kendilerine: "Sa'lebe b. Hâtıb'a ve Benî Süleym'den falan adama uğrayın ve zekâtlarını alın" buyurdu. İkisi çıkıp Sa'lebe'ye geldiler, ondan zekâtı istediler ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mektubunu ona okudular. O: "Bu cizyeden başka bir şey değildir, bu ancak cizyenin kardeşidir! İşinizi bitirinceye kadar gidin, sonra bana tekrar uğrayın" dedi. İkisi gittiler. Süleymî onların geldiğini işitince develerinin en iyi yaşta olanlarına baktı ve onları zekât için ayırdı, sonra develerle onları karşıladı. Onlar [develeri] görünce: "Bu sana vacip değildir" dediler. O: "Bunları alın; zira gönlüm bununla tamamen hoştur" dedi. İkisi insanlara uğrayıp zekâtları topladılar, sonra Sa'lebe'ye döndüler. O: "Mektubunuzu bana gösterin" dedi ve onu okudu. Sonra: "Bu ancak cizyenin kardeşidir; gidin, ben bir düşüneyim" dedi.
قَالَ فَأَقْبَلَا فَلَمَّا رَآهُمَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُكَلِّمَاهُ قَالَ: يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ يَا وَيْحَ ثَعْلَبَةَ، ثُمَّ دَعَا لِلسُّلَمِيِّ بِخَيْرٍ، فَأَخْبَرَاهُ بِالَّذِي صَنَعَ ثَعْلَبَةُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} ١٦٢/أالْآيَةَ، إِلَى قَوْلِهِ: {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} وَعِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ رَجُلٌ مِنْ أَقَارِبِ ثَعْلَبَةَ
[Râvi] dedi ki: İkisi dönüp geldiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onlar henüz kendisiyle konuşmadan önce onları görünce: «Yazık oldu Sa'lebe'ye, yazık oldu Sa'lebe'ye!» buyurdu; sonra Sülemî için hayır duada bulundu. Bunun üzerine onlar da Sa'lebe'nin ne yaptığını kendisine haber verdiler. Allah Teâlâ da onun hakkında: {وَمِنْهُمْ مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} “Onlardan kimi de: 'Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz...'” ayetini {وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “...ve yalan söylemekte oldukları için” buyruğuna kadar indirdi. O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında Sa'lebe'nin akrabalarından bir adam bulunuyordu.
فَسَمِعَ ذَلِكَ فَخَرَجَ حَتَّى أَتَاهُ فَقَالَ: وَيَحُكَ يَا ثَعْلَبَةُ لِقَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِيكَ كَذَا وَكَذَا، فَخَرَجَ ثَعْلَبَةُ حَتَّى أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَسَأَلَهُ أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ الصَّدَقَةَ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ مَنَعَنِي أَنْ أَقْبَلَ مِنْكَ صَدَقَتَكَ، فَجَعَلَ يَحْثُو التُّرَابَ عَلَى رَأْسِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: هَذَا عَمَلُكَ وَقَدْ أَمَرْتُكَ فَلَمْ تُطِعْنِي، فَلَمَّا أَبَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَقْبِضَ صَدَقَتَهُ، رَجَعَ إِلَى مَنْزِلِهِ. وَقُبِضَ رَسُول اللَّهِ ﷺ. ثُمَّ أَتَى أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ: اقْبَلْ صَدَقَتِي، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لِمَ يَقْبَلْهَا مِنْكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ أَنَا أَقْبَلُهَا؟ فَقُبِضَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَقْبَلْهَا. فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ أَتَاهُ فَقَالَ: اقْبَلْ صَدَقَتِي، فَقَالَ: لَمْ يَقْبَلْهَا مِنْكَ رَسُولُ اللَّهِ وَلَا أَبُو بَكْرٍ، أَنَا أَقْبَلُهَا مِنْكَ؟ فَلَمْ يَقْبَلْهَا فَلَمَّا وَلِيَ عُثْمَانُ أَتَاهُ فَلَمْ يَقْبَلْهَا مِنْهُ، وَهَلَكَ ثَعْلَبَةُ فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ .
bunu işitince çıkıp [Sa'lebe'ye] gitti ve: "Yazıklar olsun sana ey Sa'lebe! Allah senin hakkında şöyle şöyle ayet indirdi" dedi. Bunun üzerine Sa'lebe çıkıp Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve kendisinden zekâtı kabul etmesini istedi. [Resûlullah]: "Allah azze ve celle senin zekâtını kabul etmekten beni menetti" buyurdu. Bunun üzerine [Sa'lebe] başına toprak saçmaya başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bu senin kendi amelindir; ben sana emretmiştim fakat sen bana itaat etmedin" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun zekâtını almaktan imtina edince evine döndü. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etti. Sonra Ebû Bekir'e gelip: "Zekâtımı kabul et" dedi. Ebû Bekir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu senden kabul etmemişken ben mi kabul edeceğim?" dedi. Ebû Bekir de onu kabul etmeden vefat etti. Ömer halife olunca ona gelip: "Zekâtımı kabul et" dedi. O da: "Resûlullah da Ebû Bekir de onu senden kabul etmedi, ben mi senden kabul edeceğim?" dedi ve onu kabul etmedi. Osman halife olunca ona geldi, o da ondan kabul etmedi ve Sa'lebe, Osman'ın hilafeti döneminde helak olup gitti.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ: أَتَى ثَعْلَبَةُ مَجْلِسًا مِنَ الْأَنْصَارِ فَأَشْهَدَهُمْ لَئِنْ آتَانِيَ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ آتَيْتُ مِنْهُ كُلَّ ذِي حَقِّ حَقِّهِ، وَتَصَدَّقَتُ مِنْهُ، وَوَصَلْتُ الرَّحِمَ، وَأَحْسَنْتُ إِلَى الْقَرَابَةِ، فَمَاتَ ابْنُ عَمٍّ لَهُ [فَوَرَّثَهُ] مَالًا فَلَمْ يَفِ بِمَا قَالَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .
İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr ve Katâde şöyle demiştir: Sa'lebe, Ensâr'dan bir meclise gelip onları şahit tutarak: "Eğer Allah lütfundan bana verirse, ondan her hak sahibine hakkını mutlaka vereceğim, sadaka vereceğim, akrabayı gözetip yakınlara iyilik edeceğim" dedi. Derken bir amcasının oğlu öldü ve ona mal miras bıraktı; fakat o söylediği şeyi yerine getirmedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي ثَعْلَبَةَ بْنِ حَاطِبٍ وَمُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ، وَهُمَا مِنْ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، خَرَجَا عَلَى مَلَأٍ قُعُودٍ وَقَالَا وَاللَّهِ لَئِنْ رَزَقَنَا اللَّهُ [مَالًا] لَنَصَّدَّقَنَّ، فَلَمَّا رَزَقَهُمَا اللَّهُ ﷿ بَخِلَا بِهِ فَقَوْلُهُ ﷿ {وَمِنْهُمْ} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ {مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} وَلِنُؤَدِّيَن حَقَّ اللَّهِ مِنْهُ. {وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ} نَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الصَّلَاحِ فِيهِ؛ مِنْ صِلَةِ الرَّحِمِ وَالنَّفَقَةِ فِي الْخَيْرِ.
Hasan ve Mücâhid şöyle demiştir: [Bu ayet] Benî Amr b. Avf'tan Sa'lebe b. Hâtıb ile Muattib b. Kuşeyr hakkında inmiştir. Bu ikisi, oturmakta olan bir topluluğun yanına çıkıp: "Vallahi eğer Allah bize [mal] rızık olarak verirse mutlaka sadaka vereceğiz" dediler. Allah azze ve celle onlara rızık ihsan ettiğinde ise onda cimrilik ettiler. [Allah] azze ve celle'nin: {وَمِنْهُمْ} “Onlardan...” yani münafıklardan; {مَنْ عَاهَدَ اللَّهَ لَئِنْ آتَانَا مِنْ فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ} “...kimi de: ‘Eğer [Allah] lütfundan bize verirse, mutlaka sadaka vereceğiz’ diye Allah'a ahdetmiştir” [kavli], ve bundaki Allah'ın hakkını mutlaka ifa edeceğiz [demektir]. {وَلَنَكُونَنَّ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Ve elbette salihlerden olacağız” [kavli ise]; [o mal vesilesiyle] akrabayı gözetmek ve hayır yolunda infakta bulunmak gibi salih kimselerin ameliyle amel edeceğiz [anlamındadır].
{فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٧٨) الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩) } .
{فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٧٦) فَأَعْقَبَهُمْ نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ (٧٧) أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ (٧٨) الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٧٩) } “Fakat [Allah] lütfundan kendilerine verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler. (76) Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için O da, O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar kalplerinde kalacak bir nifakla onları cezalandırdı. (77) Bilmediler mi ki, şüphesiz Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir ve şüphesiz Allah bütün gaybları çok iyi bilendir. (78) Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri ve güçlerinin yettiğinden başkasını bulamayanları ayıplayıp onlarla alay edenler var ya; Allah da onları maskaraya çevirmiştir ve onlar için elem verici bir azap vardır. (79)”
"فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ". {فَأَعْقَبَهُم} فَأَخَلَفَهُمْ، {نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ} أَيْ: صَيَّرَ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمُ النِّفَاقَ، يُقَالُ: أَعْقَبَ فَلَانَا نَدَامَةً إِذَا صَيَّرَ عَاقِبَةَ أَمْرِهِ ذَلِكَ. وَقِيلَ: عَاقَبَهُمْ بِنِفَاقِ قُلُوبِهِمْ. يُقَالُ: عَاقَبْتُهُ وَأَعْقَبْتُهُ بِمَعْنَى وَاحِدٍ. {إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} يُرِيدُ حَرَمَهُمُ التَّوْبَةَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، {بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} .
“Fakat [Allah] lütfundan kendilerine verince onda cimrilik ettiler ve yüz çevirerek dönüp gittiler.” {فَأَعْقَبَهُم} “onları cezalandırdı” yani onların ardında bıraktı, {نِفَاقًا فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde bir nifakla” yani: İşlerinin akıbetini nifak kıldı. Bir kimsenin işinin akıbeti öyle kılındığında “a‘kabe fulânen nedâmeten” (أَعْقَبَ فَلَانَا نَدَامَةً) denir. Bir görüşe göre: Kalplerindeki nifak sebebiyle onları cezalandırdı. “Âkabtühû” (عَاقَبْتُهُ) ve “a‘kabtühû” (أَعْقَبْتُهُ) aynı manada kullanılır. {إِلَى يَوْمِ يَلْقَوْنَهُ} “O'nun huzuruna çıkacakları güne kadar” kıyamet gününe kadar onları tövbeden mahrum bıraktı, {بِمَا أَخْلَفُوا اللَّهَ مَا وَعَدُوهُ وَبِمَا كَانُوا يَكْذِبُونَ} “Allah'a verdikleri sözden döndükleri ve yalan söyledikleri için.”
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرَقِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَيْسَفُونِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَجَرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ أَخْبَرَنَا أَبُو سُهَيْلٍ نَافِعُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "آيَةُ الْمُنَافِق ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا ائتُمِنَ خَانَ" .
Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî haber verdi, bize Ebü'l-Hasan Ali b. Abdillâh et-Taysefûnî anlattı, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî anlattı, bize Ahmed b. Ali el-Küşmîhenî anlattı, bize Ali b. Hacr anlattı, bize İsmâîl b. Ca'fer anlattı, bize Ebû Süheyl Nâfi' b. Mâlik, babasından, o Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünden döner, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder."
قَوْلُهُ ﷿: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} يَعْنِي: مَا أَضْمَرُوا فِي قُلُوبِهِمْ وَمَا تَنَاجَوْا بِهِ بَيْنَهُمْ، {وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} .
Allah azze ve celle'nin: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ} “Bilmediler mi ki, şüphesiz Allah onların sırlarını da fısıltılarını da bilir” yani: Kalplerinde gizlediklerini de aralarında gizlice konuştuklarını da [bilir], {وَأَنَّ اللَّهَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ} “ve şüphesiz Allah bütün gaybları çok iyi bilendir” sözü.
قَوْلُهُ ﷿: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} الْآيَةُ.
Allah azze ve celle'nin: {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “Sadakalar konusunda müminlerden gönüllü verenleri... ayıplayanlar” ayeti.
قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: حَثَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى الصَّدَقَةِ، فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي ثَمَانِيَةُ آلَافٍ جِئْتُكَ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ فَاجْعَلْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَأَمْسَكْتُ أَرْبَعَةَ آلَافٍ لِعِيَالِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَفِيمَا أَمْسَكْتَ"، فَبَارَكَ اللَّهُ فِي
Tefsir ehli şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka vermeye teşvik etti. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf dört bin dirhem getirip: "Ey Allah'ın Resûlü! Malım sekiz bin [dirhem]dir; sana dört bin getirdim, onu Allah yolunda sarf et, dört binini de ailem için alıkoydum" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَفِيمَا أَمْسَكْتَ» «Verdiğinde de alıkoyduğunda da Allah sana bereket ihsan eylesin» buyurdu. Allah da [onun]
مَالِهِ حَتَّى إِنَّهُ خَلَّفَ امْرَأَتَيْنِ يَوْم مَاتَ فَبَلَغَ ثُمُنُ مَالِهِ لَهُمَا مِائَةً وَسِتِّينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ. وَتَصَدَّقَ يَوْمَئِذٍ عَاصِمُ بْنُ عُدَيٍّ الْعَجْلَانِيُّ بِمِائَةِ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ. وَجَاءَ أَبُو عَقِيلٍ الْأَنْصَارِيُّ وَاسْمُهُ الْحَبَّابُ بِصَاعٍ مِنْ تَمْرٍ، وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ بِتُّ لَيْلَتِي أَجُرُّ بِالْجَرِيرِ الْمَاءَ حَتَّى نِلْتُ صَاعَيْنِ مِنْ تَمْرٍ فَأَمْسَكْتُ أَحَدَهُمَا لِأَهْلِي وَأَتَيْتُكَ بِالْآخَرِ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَنْثُرَهُ فِي الصَّدَقَةِ، فَلَمِزَهُمُ الْمُنَافِقُونَ، فَقَالُوا: مَا أَعْطَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَعَاصِمٌ إِلَّا رِيَاءً، وَإِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَغَنِيَّانِ عَنْ صَاعِ أَبِي عَقِيلٍ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُذْكِّرَ بِنَفْسِهِ لِيُعْطَى مِنَ الصَّدَقَةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: (١)
malına bereket verdi; öyle ki öldüğü gün geride iki kadın bıraktı ve ikisinin terekesindeki sekizde bir payı yüz altmış bin dirheme ulaştı. O gün Âsım b. Adiy el-Aclânî de yüz vesk hurma sadaka verdi. Ebû Akîl el-Ensârî -ki adı el-Habbâb'dır- bir sa' hurma getirdi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Gece boyunca kova ile su çekerek çalıştım, nihayet iki sa' hurma elde ettim; birini aileme ayırdım, diğerini ise sana getirdim" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona bunu sadakaların içine dökmesini emretti. Bunun üzerine münafıklar onları ayıplayıp şöyle dediler: "Abdurrahman ve Âsım ancak gösteriş için verdiler; şüphesiz Allah da Resûlü de Ebû Akîl'in bir sa' hurmasına muhtaç değildir, lâkin o sadakadan kendisine verilsin diye kendini hatırlatmak istedi." Bunun üzerine Allah azze ve celle şu ayeti indirdi:
{الَّذِينَ يَلْمِزُونَ} أَيْ: يَعِيبُونَ {الْمُطَّوِّعِينَ} الْمُتَبَرِّعِينَ {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} يَعْنِي: عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ وَعَاصِمًا. {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} أَيْ: طَاقَتُهُمْ، يَعْنِي: أَبَا عَقِيلٍ. وَالْجُهْدُ: الطَّاقَةُ، بِالضَّمِّ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَأَهْلِ الْحِجَازِ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ بِالْفَتْحِ. قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: الْجُهْدُ بِالضَّمِّ الطَّاقَةُ وَبِالْفَتْحِ الْمَشَقَّةُ. {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ} يَسْتَهْزِئُونَ مِنْهُمْ، {سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ} أَيْ: جَازَاهُمُ اللَّهُ عَلَى السُّخْرِيَةِ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
{الَّذِينَ يَلْمِزُونَ} “Kınayanlar...” yani ayıplayanlar, {الْمُطَّوِّعِينَ} “gönüllü olarak verenleri” yani bağışta bulunanları {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ} “müminlerden sadakalar hususunda” yani Abdurrahman b. Avf ile Âsım'ı. {وَالَّذِينَ لَا يَجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ} “ve güçlerinden başkasını bulamayanları” yani güç yetirebildiklerinden başkasını [bulamayanları]; kastedilen Ebû Akîl'dir. *Cuhd* (الْجُهْدُ), güç/takat demektir; [ilk harfin] damme ile [okunuşu] Kureyş ve Hicaz ehlinin lehçesidir. el-A'rec ise fetha ile (*cehd*) okumuştur. el-Kuteybî şöyle demiştir: Damme ile *cuhd* (الْجُهْدُ) takat (güç yetirme), fetha ile *cehd* (الْجَهْدُ) ise meşakkattir. {فَيَسْخَرُونَ مِنْهُمْ} “ve onlarla alay edenler” yani onları maskaraya alanlar [var ya], {سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ} “Allah da onlarla alay etmiştir” yani Allah onlara bu alaylarının cezasını vermiştir. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Ve onlar için can yakıcı bir azap vardır.”
{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠) فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣) } .
{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ (٨٠) فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ (٨١) فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ (٨٣) } “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme; onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. Bu, onların Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerindendir. Allah yoldan çıkan fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez. (80) Geri bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarına sevindiler; mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler. De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklıkça daha şiddetlidir!' Keşke anlasalardı! (81) Artık kazandıklarının cezası olarak az gülsünler, çok ağlasınlar! (82) Eğer Allah seni onlardan bir grubun yanına geri döndürür de [başka bir sefere] çıkmak için senden izin isterlerse de ki: 'Benimle asla çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla asla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz; artık geri kalanlarla beraber oturun!' (83)”
{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} لَفْظُهُ أَمْرٌ، وَمَعْنَاهُ خَبَرٌ، تَقْدِيرُهُ: اسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ. {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} وَذِكْرُ عَدَدِ السَّبْعِينَ لِلْمُبَالِغَةِ فِي الْيَأْسِ عَلَى طَمَعِ الْمَغْفِرَةِ.
{اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “Onlar için ister bağışlanma dile, ister bağışlanma dileme” lafzı emir olup manası haberdir; takdiri şöyledir: Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır. {إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır.” Yetmiş sayısının zikredilmesi, bağışlanma umudunun tamamen kesilmesinde mübalağa içindir.
قَالَ الضَّحَّاكُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ قَدْ رَخَّصَ لِي فَلَأَزِيدَنَّ عَلَى السَّبْعِينَ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} (١) .
Dahhâk şöyle demiştir: Bu ayet inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Allah bana ruhsat verdi; Allah'ın onları bağışlaması ümidiyle yetmişten fazlasını dileyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e şu ayeti indirdi: {سَوَاءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ} “Onlar için bağışlanma dilesen de dilemesen de onlar için birdir; Allah onları asla bağışlamayacaktır.”
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} .
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ} “Bu, onların Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmelerindendir. Allah yoldan çıkan fasıklar topluluğunu hidayete erdirmez.”
{فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ} عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَالْمُخَلَّفُ: الْمَتْرُوكُ {بِمَقْعَدِهِمْ} أَيْ بِقُعُودِهِمْ
{فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ} “[Savaştan] geri bırakılanlar sevindi” Tebük Gazvesi'nden [geri kalanlar]. Muhallef (الْمُخَلَّفُ), terk edilen [geride bırakılan] demektir. {بِمَقْعَدِهِمْ} “[evlerinde] oturmaları sebebiyle” yani oturup [savaşa gitmemeleriyle].
{خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقِيلَ: مُخَالَفَةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ حِينَ سَارَ وَأَقَامُوا، {وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ} وَكَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ، {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} يَعْلَمُونَ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ.
{خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ} “Resûlullah'ın arkasından” Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra [Medine'de kalarak]. O yola çıktığında onların geride kalması sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet ederek [sevindiler] de denilmiştir. {وَكَرِهُوا أَنْ يُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَالُوا لَا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ} “mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi kerih gördüler ve: 'Bu sıcakta savaşa çıkmayın' dediler” Tebük gazvesi şiddetli sıcakta gerçekleşmişti. {قُلْ نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كَانُوا يَفْقَهُونَ} “De ki: 'Cehennem ateşi sıcaklıkça daha şiddetlidir!' Keşke anlasalardı” bilselerdi. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında da bu böyledir.
{فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} فِي الدُّنْيَا، {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} فِي الْآخِرَةِ. تَقْدِيرُهُ: فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا فَسَيَبْكُونَ كَثِيرًا، {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} .
{فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا} “Artık az gülsünler” dünyada, {وَلْيَبْكُوا كَثِيرًا} “çok ağlasınlar” ahirette. Takdiri şöyledir: Az gülsünler, [çünkü ahirette] çok ağlayacaklardır; {جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazandıklarının cezası olarak.”
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَنْبَأَنَا السَّيِّدُ أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ [الْحُسَيْنِ الْعَلَوِيُّ] قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحُسَيْنِ الشَّرْقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَنَسٍ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَلَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلًا وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا" .
Bize İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize es-Seyyid Ebü'l-Hasan Muhammed b. el-Hüseyn el-Alevî bildirdi, dedi ki: Bize Abdullah b. Muhammed el-Hüseyn eş-Şarkî haber verdi, bize Abdullah b. Hâşim anlattı, bize Yahyâ b. Saîd anlattı, bize Şu'be, Mûsâ b. Enes'ten, o Enes radıyallâhu anh'tan anlattı ki o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eğer benim bildiklerimi bilseydiniz, mutlaka az güler çok ağlardınız."
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا [أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ] يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ زَيْدٍ الثَّعْلَبِيِّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ سَمِعَتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ ابْكُوا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَتَبَاكَوْا، فَإِنَّ أَهْلَ النَّارِ يَبْكُونَ فِي النَّارِ حَتَّى تَسِيلَ دُمُوعُهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ كَأَنَّهَا جَدَاوِلُ، ثُمَّ تَنْقَطِعُ الدُّمُوعُ، فَتَسِيلُ الدِّمَاءُ فَتَقَرَّحُ الْعُيُونُ، فَلَوْ أَنَّ سُفُنًا أُجْرِيَتْ فِيهَا لَجَرَتْ" .
Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed el-Hâris anlattı, bize [Ebü'l-Hasan Muhammed b.] Ya'kûb el-Kisâî anlattı, bize Abdullâh b. Mahmûd anlattı, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl anlattı, bize Abdullâh b. el-Mübârek, İmrân b. Zeyd es-Sa'lebî'den anlattı, bize Yezîd er-Rakaşî, Enes b. Mâlik'ten anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: « يَا أَيُّهَا النَّاسُ ابْكُوا، فَإِنْ لَمْ تَسْتَطِيعُوا فَتَبَاكَوْا، فَإِنَّ أَهْلَ النَّارِ يَبْكُونَ فِي النَّارِ حَتَّى تَسِيلَ دُمُوعُهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ كَأَنَّهَا جَدَاوِلُ، ثُمَّ تَنْقَطِعُ الدُّمُوعُ، فَتَسِيلُ الدِّمَاءُ فَتَقَرَّحُ الْعُيُونُ، فَلَوْ أَنَّ سُفُنًا أُجْرِيَتْ فِيهَا لَجَرَتْ » «Ey insanlar! Ağlayın; şayet ağlayamazsanız ağlamaya çalışın. Şüphesiz cehennem ehli, cehennemde gözyaşları yüzlerinde nehirler gibi akıncaya kadar ağlarlar. Sonra gözyaşları kesilir, bu defa kan akar ve gözler yaralanır. Öyle ki şayet orada gemiler yüzdürülseydi muhakkak yüzerdi.»
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ} أَيْ: رَدَّكَ يَا مُحَمَّدُ مِنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ، {إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ} يَعْنِي: مِنَ الْمُخَلَّفِينَ. وَإِنَّمَا قَالَ: "طَائِفَةٍ مِنْهُمْ" لِأَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ كَانَ مُنَافِقًا، {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ} مَعَكَ فِي غَزْوَةٍ أُخْرَى، {فَقُلْ} لَهُمْ {لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا} فِي سَفَرٍ، {وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ} أَيْ: مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ، وَقِيلَ مَعَ الزَّمْنَى والمرضى.
Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ رَجَعَكَ اللَّهُ} “Eğer Allah seni geri döndürürse” yani: Ey Muhammed, seni Tebük gazvesinden geri döndürürse, {إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ} “onlardan bir grubun yanına” yani: Geri kalanlardan [bir grubun yanına]. "Onlardan bir grup" buyurmuştur; zira Tebük gazvesinden geri kalanların hepsi münafık değildi. {فَاسْتَأْذَنُوكَ لِلْخُرُوجِ} “çıkmak için senden izin isterlerse” başka bir gazvede seninle beraber [çıkmak için], {فَقُلْ} “de ki” onlara: {لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَدًا} “Benimle asla çıkmayacaksınız” hiçbir seferde, {وَلَنْ تُقَاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا إِنَّكُمْ رَضِيتُمْ بِالْقُعُودِ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ve benimle beraber hiçbir düşmanla asla savaşmayacaksınız! Çünkü siz ilk defasında oturup kalmaya razı oldunuz” Tebük gazvesinde, {فَاقْعُدُوا مَعَ الْخَالِفِينَ} “artık geri kalanlarla beraber oturun!” yani: Kadınlar ve çocuklarla beraber, kötürümler ve hastalarla beraber diye de söylenmiştir.
وقال ١٦٢/ب ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا بِغَيْرِ عُذْرٍ.
İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Özürsüz olarak geride kalanlarla beraber.
وَقِيلَ: {مَعَ الْخَالِفِينَ} قَالَ الْفَرَّاءُ: يُقَالُ: صَاحِبٌ خَالِفٌ إِذَا كَانَ مُخَالِفًا.
Şöyle de denilmiştir: {مَعَ الْخَالِفِينَ} “geri kalanlarla beraber”. Ferrâ şöyle demiştir: Bir kimse muhalif olduğunda "sâhibun hâlif" (muhalif arkadaş) denir.
{وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤) وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥) وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦) } .
{وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ (٨٤) وَلَا تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ (٨٥) وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ (٨٦) } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını ebediyen kılma ve kabrinin başında da durma! Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler. Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını ister. ‘Allah'a iman edin ve Resûlü ile beraber cihad edin’ diye bir sure indirildiği zaman, içlerinden servet sahibi olanlar senden izin isteyip: ‘Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım’ dediler.”
{رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧) لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } .
{رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ (٨٧) لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٨٨) أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٨٩) وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٩٠) } “Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular ve kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar. Fakat Peygamber ve onunla beraber iman edenler, mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır ve işte kurtuluşa erenler onlardır. Allah onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur! Bedevilerden mazeret ileri sürenler kendilerine izin verilsin diye geldiler; Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar. Onlardan inkâr edenlere can yakıcı bir azap isabet edecektir.”
{وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا} الْآيَةَ. قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: بَعَثَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ مَرِيضٌ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهُ أَهْلَكَكَ حُبُّ الْيَهُودِ؟ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَبْعَثْ إِلَيْكَ لِتُؤَنِّبَنِي، إِنَّمَا بَعَثْتُ إِلَيْكَ لِتَسْتَغْفِرَ لِي، وَسَأَلَهُ أَنْ يُكَفِّنَهُ فِي قَمِيصِهِ وَيُصَلِّيَ عَلَيْهِ.
{وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin namazını asla kılma!” ayeti kerimesi hakkında tefsir ehli şöyle demiştir: Abdullah b. Übey b. Selûl hastalandığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber gönderdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun yanına girince ona: "Yahudi sevgisi seni helak etti!" buyurdu. O da: "Ey Allah'ın Resûlü! Ben sana beni azarlayasın diye haber göndermedim, ancak benim için mağfiret dileyip bağışlanma isteyesin diye haber gönderdim" dedi ve kendisini gömleğine kefenlemesini ve cenaze namazını kılmasını istedi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عَقِيلٍ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵃ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا مَاتَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولَ دُعِيَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِيُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَلِمَا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَثَبْتُ إِلَيْهِ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتُصَلِّي عَلَى ابْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ وَقَدْ قَالَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا كَذَا وَكَذَا؟ أُعَدِّدُ عَلَيْهِ قَوْلَهُ، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: "أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ" فَلَمَّا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ: إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ، لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي إِنْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ يُغْفَرْ لَهُ لَزِدْتُ عَلَيْهَا، قَالَ: فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ انْصَرَفَ فَلَمْ يَمْكُثْ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتِ الْآيَتَانِ مِنْ بَرَاءَةَ: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} إِلَى قَوْلِهِ: {وَهُمْ فَاسِقُونَ} قَالَ: فَعَجِبْتُ بَعْدُ مِنْ جُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَئِذٍ، وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bana Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan, o Ubeydullâh b. Abdillâh b. Abbâs'tan, o Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan anlattı ki o şöyle dedi: Abdullah b. Übey b. Selûl öldüğünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cenaze namazını kılması için çağrıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [namaza] kalkınca hemen ona doğru atıldım ve: "Ey Allah'ın Resûlü! İbn Übey b. Selûl falan gün şöyle şöyle, filan gün böyle böyle demişken onun cenaze namazını mı kılacaksın?" diyerek onun sözlerini bir bir saydım. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebessüm etti ve: "Benden geri dur ey Ömer!" buyurdu. Israrımı artırınca şöyle buyurdu: "Ben muhayyer bırakıldım ve tercihimi yaptım. Eğer yetmişten fazla bağışlanma dilediğimde onun bağışlanacağını bilseydim, mutlaka bunu artırırdım." Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun cenaze namazını kıldı, sonra oradan ayrıldı. Çok geçmeden Berâe [Tevbe] suresinden şu iki ayet indi: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin namazını asla kılma ve kabrinin başında da durma!” ayetinden {وَهُمْ فَاسِقُونَ} “ve onlar fâsık olarak...” sözüne kadar. [Ömer] dedi ki: "Daha sonra o gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı gösterdiğim bu cesaretime şaştım kaldım. Allah ve Resûlü en iyisini bilir."
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ عَمْرٌو: سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبَدِ اللَّهِ قَالَ: أَتَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ بَعْدَمَا أُدْخِلَ فِي حُفْرَتِهِ فَأَمَرَ بِهِ فَأُخْرِجَ فَوَضَعَهُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ وَنَفَثَ فِي فِيهِ مِنْ رِيقِهِ وَأَلْبَسَهُ قَمِيصَهُ. فَاللَّهُ أَعْلَمُ وَكَانَ كَسَا عَبَّاسًا قَمِيصًا.
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî anlattı, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize Süfyân anlattı, Amr dedi ki: Câbir b. Abdillâh'ın şöyle dediğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Übey kabrine konulduktan sonra geldi; onun [kabirden] çıkarılmasını emretti, çıkarıldı ve onu dizlerinin üstüne koydu, ağzına tükürüğünden üfledi ve ona kendi gömleğini giydirdi. Allah en iyisini bilir ya, o [Abdullah] da Abbâs'a bir gömlek giydirmişti.
قَالَ سُفْيَانُ: وَقَالَ هَارُونُ: وَكَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَمِيصَانِ فَقَالَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ: يَا رَسُولَ اللَّهِ [أَلْبِسْ أَبِي] قَمِيصَكَ الَّذِي يَلِي جِلْدَكَ .
Süfyân dedi ki: Hârûn da şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde iki gömlek vardı. Bunun üzerine Abdullah'ın oğlu: "Ey Allah'ın Resûlü! [Babama] tenine temas eden gömleğini giydir" dedi.
وَرُوِيَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ أُتِيَ بِالْعَبَّاسِ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ ثَوْبٌ فَوَجَدُوا قَمِيصَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ
Câbir'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bedir günü olunca Abbâs getirildi ve üzerinde bir elbise yoktu. Abdullah b.
أُبَيٍّ يَقْدِرُ عَلَيْهِ، فَكَسَاهُ النَّبِيُّ ﷺ إِيَّاهُ، فَلِذَلِكَ نَزَعَ النَّبِيُّ ﷺ قَمِيصَهُ الَّذِي أَلْبَسَهُ عَبْدَ اللَّهِ. قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ: كَانَتْ لَهُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ يَدٌ فَأَحَبَّ أَنْ يُكَافِئَهُ .
Übey'in gömleğinin ona tam geldiğini gördüler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de onu ona giydirdi. İşte bundan dolayı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah'a giydirdiği gömleğini çıkarıp vermişti. İbn Uyeyne şöyle demiştir: Onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanında bir iyiliği vardı, o da buna karşılık vermek istedi.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كُلِّمَ فِيمَا فَعَلَ بِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ فَقَالَ ﷺ: "وَمَا يُغْنِي عَنْهُ قَمِيصِي وَصَلَاتِي مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَاللَّهِ إِنِّي كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يُسْلِمَ بِهِ أَلْفٌ مِنْ قَوْمِهِ"، وَرُوِيَ أَنَّهُ أَسْلَمَ بِهِ أَلْفٌ مِنْ قَوْمِهِ لَمَّا رَأَوْهُ يَتَبَرَّكُ بِقَمِيصِ النَّبِيِّ ﷺ .
Rivayet edildiğine göre Abdullah b. Übey'e yaptığı şey hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşulduğunda şöyle buyurdu: "Gömleğim ve duam ona Allah katından hiçbir fayda sağlamaz. Vallahi ben onun sebebiyle kavminden bin kişinin Müslüman olacağını umuyordum." Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gömleğiyle teberrük ettiğini gördüklerinde kavminden bin kişinin onun sebebiyle Müslüman olduğu da rivayet edilmiştir.
قَوْلُهُ: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} وَلَا تَقِفْ عَلَيْهِ، وَلَا تَتَوَلَّ دَفْنَهُ، مِنْ قَوْلِهِمْ: قَامَ فَلَانٌ بِأَمْرِ فُلَانٍ: إِذَا كَفَاهُ أَمْرَهُ. {إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ} فَمَا صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَهَا عَلَى مُنَافِقٍ وَلَا قَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى قُبِضَ.
[Allah Teâlâ'nın]: {وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ} “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını ebediyen kılma ve kabrinin başında da durma!” sözü; onun başında durma ve defnini üstlenme demektir. Bu, onların: "Filan kişi filanın işini üstlendi" yani onun işini gördü sözünden gelir. {إِنَّهُمْ كَفَرُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُوا وَهُمْ فَاسِقُونَ} “Çünkü onlar Allah'ı ve Resûlünü inkâr ettiler ve fâsık olarak öldüler.” Bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edinceye kadar hiçbir münafığın cenaze namazını kılmadı ve kabrinin başında durmadı.
قَوْلُهُ تَعَالَى: " وَلَا تعجبك أموالهم ولا أولادهم إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِهَا فِي الدُّنْيَا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كَافِرُونَ "
Allah Teâlâ'nın: "Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin! Allah bunlarla ancak dünyada onlara azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını ister." sözü.
{وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ} ذَوُو الْغِنَى وَالسَّعَةِ مِنْهُمْ فِي الْقُعُودِ، {وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ} فِي رِحَالِهِمْ.
{وَإِذَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ أَنْ آمِنُوا بِاللَّهِ وَجَاهِدُوا مَعَ رَسُولِهِ اسْتَأْذَنَكَ أُولُو الطَّوْلِ مِنْهُمْ} “‘Allah'a iman edin ve Resûlü ile beraber cihad edin’ diye bir sure indirildiği zaman, içlerinden servet sahibi olanlar senden izin isteyip” yani [savaşa katılmayıp] oturup kalmak hususunda onlardan zengin ve imkân sahibi olanlar izin isterler, {وَقَالُوا ذَرْنَا نَكُنْ مَعَ الْقَاعِدِينَ} “ve: ‘Bizi bırak, oturanlarla beraber kalalım’ dediler” yani yurtlarında [oturanlarla beraber].
{رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} يَعْنِي النِّسَاءَ. وَقِيلَ: مَعَ أَدْنِيَاءِ النَّاسِ وَسَفَلَتِهِمْ. يُقَالُ: فَلَانٌ خَالِفَةُ قَوْمِهِ إِذَا كَانَ دُونَهُمْ. {وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ} .
{رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular” yani kadınlarla. İnsanların en aşağılık ve ayak takımı olanlarıyla beraber diye de söylenmiştir. Bir kimse kavminden aşağı seviyede olduğu zaman "felânun hâlifetu kavmihî" (filan kişi kavminin geride kalan ayak takımıdır) denir. {وَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ} “ve kalpleri mühürlendi; artık onlar anlamazlar.”
{لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ} يَعْنِي:
{لَكِنِ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ جَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ وَأُولَئِكَ لَهُمُ الْخَيْرَاتُ} “Fakat Peygamber ve onunla beraber inananlar mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte bütün hayırlar onlarındır” yani:
الْحَسَنَاتِ، وَقِيلَ: الْجَوَارِي الْحِسَانُ فِي الْجَنَّةِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} ، جَمْعُ خَيْرَةٍ وَحُكِيَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ [الْخَيْرَ] (٢) لَا يَعْلَمُ مَعْنَاهُ إِلَّا اللَّهُ كَمَا قَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: "فَلَا تَعْلَمُ نَفْسٌ مَا أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ" (السَّجْدَةِ-١٧) . {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}
Güzellikler, cennetteki güzel cariyeler/huriler olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır”, hayra kelimesinin çoğuludur. İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre hayrın anlamını ancak Allah bilir; nitekim zikri yüce olan Allah şöyle buyurmuştur: "Onlara yaptıklarına karşılık olarak ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez" (Secde-17). {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “ve işte kurtuluşa erenler onlardır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} الْآيَةُ، قَرَأَ يَعْقُوبُ وَمُجَاهِدٌ: {َ الْمُعْذِرُونَ} بِالتَّخْفِيفِ وَهُمُ الْمُبَالِغُونَ فِي الْعُذْرِ، يُقَالُ فِي الْمَثَلِ: "لَقَدْ أَعْذَرَ مَنْ أَنْذَرَ" أَيْ: بَالَغَ فِي الْعُذْرِ مَنْ قَدَّمَ النِّذَارَةَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ " الْمُعَذِّرُونَ " بِالتَّشْدِيدِ أَيِ: الْمُقَصِّرُونَ، يُقَالُ: عَذَّرَ أَيْ: قَصَّرَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمُعَذِّرُونَ الْمُعْتَذِرُونَ أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الذَّالِ وَنُقِلَتْ حَرَكَةُ التَّاءِ إِلَى الْعَيْنِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الْأَعْرَابِ لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} “Bedevilerden mazeret ileri sürenler kendilerine izin verilsin diye geldiler” ayeti kerimesini Ya'kūb ve Mücâhid hafifle (şeddesiz olarak) {الْمُعْذِرُونَ} şeklinde okumuşlardır; bunlar mazeret beyanında ileri gidenlerdir. Meselde şöyle denir: "Le-kad a'zere men enzere" yani: Önceden uyarıda bulunan kimse mazeretini tam olarak ortaya koymuştur. Diğerleri ise şeddeli olarak "el-Mu'azzirûne" şeklinde okumuşlardır ki bu, kusur edenler/savsaklayanlar demektir. "Azzere", kusur etti/savsakladı anlamına gelir. Ferrâ ise şöyle demiştir: el-Mu'azzirûn, el-mu'tezirûn (mazeret beyan edenler) demektir; "te" harfi "zâl" harfine idgam edilmiş ve te'nin harekesi ayn harfine nakledilmiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْمُعَذِّرُونَ هُمْ رَهْطُ عَامِرِ بن الطفيل جاؤوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ دِفَاعًا عَنْ أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنْ نَحْنُ غَزَوْنَا مَعَكَ تُغير أعراب طيء عَلَى حَلَائِلِنَا وَأَوْلَادِنَا وَمَوَاشِينَا، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "قَدْ أَنْبَأَنِي اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيُغْنِي اللَّهُ عَنْكُمْ" .
Dahhâk şöyle demiştir: Mazeret beyan edenler, Âmir b. et-Tufeyl'in topluluğudur; kendilerini savunmak üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Nebîsi! Eğer biz seninle beraber savaşa çıkarsak Tayy bedevileri eşlerimize, çocuklarımıza ve hayvanlarımıza baskın yapar" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara: "Allah bana sizin haberlerinizi bildirdi; Allah sizi[n yardımınızı] müstağni kılacaktır (size muhtaç etmeyecektir)" buyurdu.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا بِعُذْرٍ بِإِذْنِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ .
İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in izniyle bir mazeretten ötürü geride kalan kimselerdir.
{وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ.
{وَقَعَدَ الَّذِينَ كَذَبُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah'a ve Resûlüne yalan söyleyenler ise oturup kaldılar” yani: Münafıklar.
قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: كِلَا الْفَرِيقَيْنِ كَانَ مُسِيئًا قَوْمٌ تَكَلَّفُوا عُذْرًا بِالْبَاطِلِ، وَهُمُ الَّذِينَ عَنَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِقَوْلِهِ: {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ} وَقَوْمٌ تَخْلَّفُوا عَنْ غَيْرِ تَكَلُّفِ عُذْرٍ فَقَعَدُوا جُرْأَةً عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَهُمْ
Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: Her iki fırka da kusurlu idi; bir topluluk bâtıl yere bir mazeret ileri sürmeye kalkıştı ki Allah Teâlâ'nın {وَجَاءَ الْمُعَذِّرُونَ} “Özür beyan edenler geldiler” kavliyle kastettiği kimseler bunlardır. Diğer bir topluluk ise mazeret uydurma külfetine bile girmeksizin geri kaldı da Allah Teâlâ'ya karşı cüretkârlık göstererek oturup kaldı; onlar da
الْمُنَافِقُونَ فَأَوْعَدَهُمُ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} .
münafıklardır. Allah onları şu sözüyle tehdit etmiştir: {سَيُصِيبُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “Onlardan inkâr edenlere can yakıcı bir azap isabet edecektir.”
{لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) } .
{لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩١) وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ (٩٢) } “Allah ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde zayıflara, hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara hiçbir sorumluluk yoktur. İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Kendilerini bindirip sefere ulaştırasın diye sana geldiklerinde: ‘Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum’ dediğin zaman, harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş dökerek geri dönenlere de bir sorumluluk yoktur.”
ثُمَّ ذَكَرَ أَهْلَ الْعُذْرِ، فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الزَّمْنَى وَالْمَشَايِخَ وَالْعَجَزَةَ. وَقِيلَ: هُمُ الصِّبْيَانُ وَقِيلَ: النِّسْوَانُ، {وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ} يَعْنِي الْفُقَرَاءَ {حَرَجٌ} مَأْثَمٌ. وَقِيلَ: ضِيقٌ فِي الْقُعُودِ عَنِ الْغَزْوِ، {إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} فِي مَغِيبِهِمْ وَأَخْلَصُوا الْإِيمَانَ وَالْعَمَلَ لِلَّهِ وَبَايَعُوا الرَّسُولَ. {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ} أَيْ: مِنْ طَرِيقٍ بِالْعُقُوبَةِ، {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
Sonra mazeret sahiplerini zikrederek şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {لَيْسَ عَلَى الضُّعَفَاءِ} “Zayıflara hiçbir sorumluluk yoktur”. İbn Abbâs: Yani kötürümlere, yaşlılara ve acizlere demiştir. Çocuklar olduğu da söylenmiştir; kadınlar olduğu da söylenmiştir. {وَلَا عَلَى الْمَرْضَى وَلَا عَلَى الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنْفِقُونَ} “hastalara ve harcayacak bir şey bulamayanlara da” yani fakirlere {حَرَجٌ} “hiçbir sorumluluk” yani günah [yoktur]. Savaşa katılmayıp oturmaktan dolayı bir darlık/sıkıntı yoktur diye de söylenmiştir, {إِذَا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah ve Resûlüne sadık kaldıkları takdirde” yani gıyaplarında samimi olup imanı ve ameli Allah için ihlaslı kıldıklarında ve Resûl'e biat ettiklerinde. {مَا عَلَى الْمُحْسِنِينَ مِنْ سَبِيلٍ} “İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur” yani cezalandırma yolu yoktur, {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي عَائِذِ بْنِ عَمْرٍو وَأَصْحَابِهِ .
Katâde dedi ki: Âiz b. Amr ve arkadaşları hakkında inmiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بن أَمِّ مَكْتُومٍ وَكَانَ ضَرِيرَ الْبَصَرِ .
Dahhâk ise şöyle demiştir: Abdullah b. Ümmi Mektûm hakkında inmiştir, o gözleri görmeyen biriydi.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} مَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَا سَبِيلَ عَلَى الْأَوَّلِينَ وَلَا عَلَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَتَوْكَ وَهُمْ سَبْعَةُ نَفَرٍ سُمُّوا الْبَكَّائِينَ: مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ، وَصَخْرُ بن خَنْسَاءَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَعُلْبَةُ بْنُ زَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَسَالِمُ بْنُ عُمَيْرٍ، وَثَعْلَبَةُ بْنُ غَنَمَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُغَفَّلٍ الْمُزْنِيُّ، أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ نَدَبَنَا إِلَى الْخُرُوجِ مَعَكَ فَاحْمِلْنَا .
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ} “Kendilerini bindirip sefere ulaştırasın diye sana geldiklerinde o kimselere de [bir sorumluluk yoktur]” sözünün anlamı: Ne öncekilerin ne de sana gelen bu kimselerin aleyhine bir yol yoktur. Bunlar kendilerine "el-Bekkâûn" (çok ağlayanlar) denilen yedi kişidir: Ma'kıl b. Yesâr, Sahr b. Hansâ, Abdullah b. Ka'b el-Ensârî, Ulbe b. Zeyd el-Ensârî, Sâlim b. Umeyr, Sa'lebe b. Ganeme ve Abdullah b. Mugaffel el-Müzenî. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah bizi seninle beraber sefere çıkmaya çağırdı, bizi [binek üzerine] bindir" dediler.
وَاخْتَلَفُوا فِي قَوْلِهِ: {لِتَحْمِلَهُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلُوهُ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الدَّوَابِّ.
{لِتَحْمِلَهُمْ} “kendilerini bindiresin diye” sözü hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs: Kendilerini binek hayvanlarına bindirmesini istediler, dedi.
وَقِيلَ سَأَلُوهُ أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى الْخِفَافِ المرفوعة والنعال ١٦٣/أالْمَخْصُوفَةِ، لِيَغْزُوا مَعَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ" تَوَلَّوْا، وَهُمْ يَبْكُونَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ}
Şöyle de denilmiştir: Kendisiyle birlikte gazaya katılabilmeleri için onlara dikilmiş mestler ve tabanı dikilmiş/yamalı çarıklar tedarik etmesini istediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum» buyurdu. Onlar da ağlayarak geri döndüler. İşte Allah Teâlâ'nın: {تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ} “[Harcayacak] bir şey bulamadıklarından dolayı kederlerinden gözleri yaş dökerek geri döndüler” buyruğu bu sebepledir.
{إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) } .
{إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٩٣) } “Sorumluluk ancak zengin oldukları halde senden izin isteyenlerin aleyhinedir. Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular. Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”
{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٩٦) } .
{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٤) سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْسٌ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٩٥) يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ (٩٦) } “Onların yanına döndüğünüz zaman size mazeret beyan ederler. De ki: Mazeret beyan etmeyin, size asla inanmayız! Çünkü Allah bize sizin durumlarınızı bildirmiştir. Allah da Resûlü de amelinizi görecektir. Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmakta olduklarınızı haber verecektir. Onların yanına döndüğünüz zaman, kendilerinden vazgeçesiniz diye Allah adına size yemin edeceklerdir. Artık onlardan yüz çevirin! Çünkü onlar pistir. Kazanmakta olduklarının karşılığı olarak varacakları yer de cehennemdir. Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.”
{إِنَّمَا السَّبِيلُ} بِالْعُقُوبَةِ، {عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ} فِي التَّخَلُّفِ {وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} مَعَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ، {وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} .
{إِنَّمَا السَّبِيلُ} “Sorumluluk ancak... aleyhinedir” cezalandırma [yolu], {عَلَى الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ} “senden izin isteyenlerin” geride kalmak hususunda {وَهُمْ أَغْنِيَاءُ رَضُوا بِأَنْ يَكُونُوا مَعَ الْخَوَالِفِ} “zengin oldukları halde. Onlar geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular” kadınlar ve çocuklarla beraber, {وَطَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Allah da onların kalplerini mühürledi; artık onlar bilmezler.”
{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ} يُرْوَى أَنَّ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ كَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ نَفَرًا، فَلَمَّا رَجَعَ رسول الله ﷺ جاؤوا يَعْتَذِرُونَ بِالْبَاطِلِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ} لَنْ نُصَدِّقَكُمْ، {قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ} فِيمَا سَلَفَ، {وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} فِي الْمُسْتَأْنَفِ أَتَتُوبُونَ مِنْ نِفَاقِكُمْ أَمْ تُقِيمُونَ عَلَيْهِ؟ {ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} .
{يَعْتَذِرُونَ إِلَيْكُمْ إِذَا رَجَعْتُمْ إِلَيْهِمْ} “Onların yanına döndüğünüz zaman size mazeret beyan ederler”. Tebük gazvesinden geride kalan münafıkların seksen küsur kişi olduğu rivayet edilir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönünce gelip asılsız mazeretler ileri sürdüler. Allah Teâlâ buyurdu ki: {قُلْ لَا تَعْتَذِرُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكُمْ} “De ki: Mazeret beyan etmeyin, size asla inanmayız!” sizi tasdik etmeyiz, {قَدْ نَبَّأَنَا اللَّهُ مِنْ أَخْبَارِكُمْ} “Çünkü Allah bize sizin durumlarınızı bildirmiştir” geçmişte yaptıklarınız hakkında, {وَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ} “Allah da Resûlü de amelinizi görecektir” gelecekte; nifakınızdan tevbe mi edeceksiniz yoksa onda ısrar mı edeceksiniz? {ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Sonra gizliyi de açığı da bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmakta olduklarınızı haber verecektir.”
{سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ} إِذَا انْصَرَفْتُمْ إِلَيْهِمْ مِنْ غَزْوِكُمْ، {لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ} لِتَصْفَحُوا عَنْهُمْ وَلَا تُؤَنِّبُوهُمْ، {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ} فَدَعَوْهُمْ وَمَا اخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ مِنَ النِّفَاقِ، {إِنَّهُمْ رِجْسٌ} نَجِسٌ أَيْ: إِنَّ عَمَلَهُمْ قَبِيحٌ، {وَمَأْوَاهُمْ} فِي الْآخِرَةِ، {جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} .
{سَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ إِذَا انْقَلَبْتُمْ إِلَيْهِمْ} “Onların yanına döndüğünüz zaman Allah adına size yemin edeceklerdir” gazvenizden onların yanına döndüğünüzde, {لِتُعْرِضُوا عَنْهُمْ} “kendilerinden vazgeçesiniz diye” onları affedip azarlamayasınız diye, {فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ} “Artık onlardan yüz çevirin!” onları kendi hallerine ve kendileri için seçtikleri nifaka bırakın, {إِنَّهُمْ رِجْسٌ} “Çünkü onlar pistir” necistir, yani amelleri çirkindir, {وَمَأْوَاهُمْ} “ve varacakları yer de” ahirette, {جَهَنَّمُ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “kazanmakta olduklarının karşılığı olarak cehennemdir.”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي جَدِّ بْنِ قَيْسٍ وَمُعَتِّبِ بْنِ قُشَيْرٍ وَأَصْحَابِهِمَا وَكَانُوا ثَمَانِينَ رَجُلًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ حِينَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ: "لَا تُجَالِسُوهُمْ وَلَا تُكَلِّمُوهُمْ" .
İbn Abbâs dedi ki: Cedd b. Kays, Muattib b. Kuşeyr ve münafıklardan seksen kişi olan arkadaşları hakkında inmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde: "Onlarla oturup kalkmayın ve onlarla konuşmayın" buyurdu.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ حَلَفَ لِلنَّبِيِّ ﷺ بِاللَّهِ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَا يَتَخَلَّفُ عَنْهُ بَعْدَهَا، وَطَلَبَ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَرْضَى عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ، وَنَزَلَ:
Mukâtil şöyle dedi: [Bu ayet] Abdullah b. Übey hakkında indi. O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'a yemin ederek bundan sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den asla geri kalmayacağını söyledi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden razı olmasını talep etti. Bunun üzerine azîz ve celîl olan Allah bu ayeti indirdi. [Ayrıca] şu [ayet de] indi:
{يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} .
{يَحْلِفُونَ لَكُمْ لِتَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنْ تَرْضَوْا عَنْهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنِ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ} “Kendilerinden razı olasınız diye size yemin ederler. Siz onlardan razı olsanız bile, şüphesiz Allah fâsıklar topluluğundan asla razı olmaz.”
{الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } .
{الْأَعْرَابُ أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٩٧) وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوَائِرَ عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٩٨) وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٩٩) } “Bedeviler inkâr ve nifak bakımından daha şiddetli ve Allah'ın Resûlüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye daha yatkındırlar. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir. Bedevilerden kimi de var ki harcadığını angarya sayar ve başınıza felaketlerin gelmesini bekler. Kötü felaket onların başına olsun! Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Bedevilerden kimi de vardır ki Allah'a ve ahiret gününe iman eder, harcadığını Allah katında yakınlıklara ve Resûl'ün dualarına vesile sayar. Haberiniz olsun ki o kendileri için bir yakınlıktır. Allah onları rahmetine sokacaktır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{الْأَعْرَابُ} أَيْ: أَهْلُ الْبَدْوِ، {أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} مِنْ أَهْلِ الْحَضَرِ، {وَأَجْدَرُ} أَخْلَقُ وَأَحْرَى، {أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} وَذَلِكَ لِبُعْدِهِمْ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ وَمَعْرِفَةِ السُّنَنِ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بِمَا فِي قُلُوبِ خَلْقِهِ {حَكِيمٌ} فِيمَا فَرَضَ مِنْ فَرَائِضِهِ.
{الْأَعْرَابُ} “Bedeviler” yani çöl ehli, {أَشَدُّ كُفْرًا وَنِفَاقًا} “inkâr ve nifak bakımından daha şiddetlidir” şehir ehline göre, {وَأَجْدَرُ} “ve daha yatkındırlar” daha layık ve daha uygundurlar, {أَلَّا يَعْلَمُوا حُدُودَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ} “Allah'ın Resûlüne indirdiği şeylerin sınırlarını bilmemeye”. Bu da onların Kur'an'ı işitmekten ve sünnetleri öğrenmekten uzak olmalarından ötürüdür. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi bilendir” kullarının kalplerinde olanı, {حَكِيمٌ} “hikmet sahibidir” farz kıldığı hükümlerinde.
{وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا} قَالَ عَطَاءٌ: لَا يَرْجُو (٢) عَلَى إِعْطَائِهِ ثَوَابًا، وَلَا يَخَافُ عَلَى إِمْسَاكِهِ عِقَابًا، إِنَّمَا يُنْفِقُ خَوْفًا أَوْ رِيَاءً وَالْمَغْرَمُ الْتِزَامُ مَا لَا يُلْزَمُ. {وَيَتَرَبَّصُ} وَيَنْتَظِرُ {بِكُمُ الدَّوَائِرَ} يَعْنِي: صُرُوفَ الزَّمَانِ، الَّتِي تَأْتِي مَرَّةً بِالْخَيْرِ وَمَرَّةً بِالشَّرِّ. وَقَالَ يَمَانُ بْنُ رِئَابٍ: يَعْنِي يَنْقَلِبُ الزَّمَانُ عَلَيْكُمْ فَيَمُوتُ الرَّسُولُ وَيَظْهَرُ الْمُشْرِكُونَ، {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} [عَلَيْهِمْ] (٣) يَدُورُ الْبَلَاءُ وَالْحَزَنُ. وَلَا يَرَوْنَ فِي مُحَمَّدٍ وَدِينِهِ إِلَّا مَا يَسُوءُهُمْ.
{وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ مَغْرَمًا} “Bedevilerden kimi de var ki harcadığını angarya sayar”. Atâ şöyle demiştir: Verdiği şey karşılığında bir sevap ummaz, tuttuğu/vermediği şey karşılığında da bir azaptan korkmaz; sadece korkudan ya da gösteriş için harcar. Mağrem (مَغْرَم), insanın üzerine vacip olmayan bir şeyi yüklenmesi [angarya] demektir. {وَيَتَرَبَّصُ} “ve bekler” gözetir, {بِكُمُ الدَّوَائِرَ} “başınıza devranların gelmesini” yani bazen hayır bazen şer getiren zamanın çalkantılarını. Yemân b. Riâb: Yani zamanın aleyhinize dönmesini, Peygamber'in vefat etmesini ve müşriklerin üstün gelmesini bekler, demiştir. {عَلَيْهِمْ دَائِرَةُ السَّوْءِ} “Kötü devran onların başına olsun!” Bela ve hüzün onların üzerine dönsün. Onlar Muhammed ve dini hakkında kendilerini üzen şeyden başkasını görmezler.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: {دَائِرَةُ السَّوْءِ} ها هنا وَفِي سُورَةِ الْفَتْحِ، بِضَمِّ السِّينِ، مَعْنَاهُ: الضُّرُّ وَالْبَلَاءُ وَالْمَكْرُوهُ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ السِّينِ عَلَى الْمَصْدَرِ. وَقِيلَ: بِالْفَتْحِ الرِّدَّةُ وَالْفَسَادُ، وَبِالضَّمِّ الضُّرُّ وَالْمَكْرُوهُ.
İbn Kesîr ve Ebû Amr, burada ve Fetih suresinde geçen {دَائِرَةُ السَّوْءِ} ibaresini sîn harfinin zammesiyle [es-Sû'] okumuşlardır; bunun anlamı zarar, bela ve hoşa gitmeyen şeydir. Diğerleri ise masdar olarak sîn harfinin fethasıyla [es-Sev'] okumuşlardır. Fetha ile olanın dinden dönme ve fesat, zamme ile olanın ise zarar ve hoşa gitmeyen şey anlamına geldiği de söylenmiştir.
{وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} نَزَلَتْ فِي أَعْرَابِ أَسَدٍ وغَطَفَانَ وَتَمِيمٍ . ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ:
{وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Esed, Gatafân ve Temîm bedevileri hakkında inmiştir. Sonra istisna yaparak şöyle buyurdu:
{وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: هُمْ بَنُو مُقَرِّنٍ مِنْ مُزَيْنَةَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَسْلَمُ وَغِفَارٌ وَجُهَيْنَةُ.
{وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Bedevilerden öyleleri de vardır ki, Allah’a ve ahiret gününe iman eder” Mücâhid şöyle demiştir: Onlar Müzeyne kabilesinden Mukarrinoğullarıdır. Kelbî ise: [Onlar] Eslem, Gıfâr ve Cüheyne’dir, demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَنْبَأَنَا جَدِّي عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّارُ، أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا العَذَافِرِيُّ، أَنْبَأَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّبَرِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَسَلَمُ وَغِفَارٌ وَشَيْءٌ مِنْ جُهَيْنَةَ ومُزَيْنَةَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ تَمِيمٍ وَأَسَدِ بْنِ خُزَيْمَةَ وَهَوَازِنَ وغَطَفَانَ" .
Bize Ebû Saîd Abdullah b. Ahmed et-Tâhirî haber verdi, bize dedem Abdüssamed b. Abdirrahmân el-Bezzâr bildirdi, bize Ebû Bekir Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî bildirdi, bize İshak b. İbrâhîm ed-Deberî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Eyyûb'dan, o İbn Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Eslem, Gıfâr ve Cüheyne ile Müzeyne'den bir kısım [insanlar], kıyamet gününde Allah katında Temîm'den, Esed b. Huzeyme'den, Hevâzin'den ve Gatafân'dan daha hayırlıdır."
{وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ} الْقُرُبَاتُ جَمْعُ الْقُرْبَةِ، أَيْ: يَطْلُبُ الْقُرْبَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، {وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ} أَيْ: دُعَاءَهُ وَاسْتِغْفَارَهُ، قَالَ عَطَاءٌ: يَرْغَبُونَ فِي دُعَاءِ النَّبِيِّ ﷺ. {أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ} قَرَأَ نَافِعٌ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ "قُرُبَةٌ" بِضَمِّ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِسُكُونِهَا. {سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ} فِي جَنَّتِهِ، {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} .
{وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ} “ve infak ettiğini Allah katında yakınlıklara vesile edinir”; el-kurbât (الْقُرُبَاتُ), kurbe kelimesinin çoğuludur. Yani Yüce Allah'a yakınlık arar. {وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ} “ve Resûl'ün dualarına [vesile edinir]”; yani onun duasını ve istiğfarını [talep eder]. Atâ: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasını arzu ederler” demiştir. {أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ} “Bilesiniz ki o, kendileri için bir yakınlıktır”. Nâfi', Verş rivayetinde râ harfinin ötresiyle "kurubetün" (قُرُبَةٌ) şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise râ'nın sükûnu ile [kurbetün şeklinde] okumuşlardır. {سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ} “Allah onları rahmetine sokacaktır”; [yani] cennetine [koyacaktır]. {إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) } .
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٠٠) } “Muhacirlerden ve Ensardan ilk öne geçenler ile onlara güzellikle tabi olanlar var ya, Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Allah onlar için, altından ırmaklar akan ve içinde ebediyen kalacakları cennetler hazırlamıştır. İşte büyük kurtuluş budur.”
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} الْآيَةَ. قَرَأَ يَعْقُوبُ بِالرَّفْعِ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: "وَالسَّابِقُونَ".
{وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhacirlerden ve Ensardan ilk öne geçenler” ayeti kerimesi. Ya'kūb, "ve's-sâbikūn" sözüne atıfla [el-ensâru şeklinde] ref' ile okumuştur.
وَاخْتَلَفُوا فِي السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَقَتَادَةُ، وَابْنُ سَيْرَيْنَ وَجَمَاعَةٌ: هُمُ الَّذِينَ صَلَّوا إِلَى الْقِبْلَتَيْنِ.
İlk öne geçenler (es-Sâbikūne'l-Evvelûn) hakkında ihtilaf ettiler. Saîd b. el-Müseyyeb, Katâde, İbn Sîrîn ve bir topluluk: "Onlar iki kıbleye doğru da namaz kılanlardır" dediler.
وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: هُمْ أهْلُ بَدْرٍ.
Atâ b. Ebî Rebâh ise: "Onlar Bedir ehlidir" demiştir.