وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: هُمُ الَّذِينَ شَهِدُوا بَيْعَةَ الرِّضْوَانِ، وَكَانَتْ بَيْعَةُ الرِّضْوَانِ بِالْحُدَيْبِيَةِ.
Şa'bî ise: "Onlar Rıdvan Biatı'nda bulunanlardır; Rıdvan Biatı da Hudeybiye'de idi" demiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَوَّلِ مَنْ آمَنَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ امْرَأَتِهِ خَدِيجَةَ، مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّهَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَوَّلُ مَنْ آمَنَ وَصَلَّى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَهُوَ قَوْلُ جَابِرٍ، وَبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ إِسْحَاقَ، أَسْلَمَ وَهُوَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ.
Hanımı Hatice'nin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman eden ilk kişi olduğu konusunda ittifak etmekle birlikte, ondan sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk iman eden kimse hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları: "İlk iman eden ve namaz kılan Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tır" dediler; bu Câbir'in görüşüdür; Mücâhid ve İbn İshâk da böyle demiştir. O, on yaşında iken Müslüman olmuştu.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بَعْدَ خَدِيجَةَ أَبُو بَكْرٍ الصَّدِيقُ ﵁، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ.
Bazıları: "Hatice'den sonra ilk iman eden Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tır" dediler; bu İbn Abbâs, İbrâhîm en-Nehaî ve Şa'bî'nin görüşüdür.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ، وَهُوَ قَوْلُ الزُّهْرِيِّ وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ.
Bazıları ise: "İlk Müslüman olan Zeyd b. Hârise'dir" dediler; bu Zührî ve Urve b. ez-Zübeyr'in görüşüdür.
وَكَانَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الحَنْظَلِيُّ يَجْمَعُ بَيْنَ هَذِهِ الْأَقْوَالِ فَيَقُولُ: أَوَّلُ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الرِّجَالِ أَبُو بَكْرٍ
İshâk b. İbrâhîm el-Hanzalî bu görüşleri birleştirir ve şöyle derdi: "Erkeklerden ilk Müslüman olan Ebû Bekir
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ، وَمِنَ النِّسَاءِ خَدِيجَةُ، وَمِنَ الصِّبْيَانِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁، وَمِنْ الْعَبِيدِ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ.
radıyallâhu anh, kadınlardan Hatice, çocuklardan Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve kölelerden (azatlılardan) Zeyd b. Hârise'dir."
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: فَلَمَّا أَسْلَمَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ أَظْهَرَ إِسْلَامَهُ وَدَعَا إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ، وَكَانَ رَجُلًا مُحَبَّبًا سَهْلًا وَكَانَ أَنْسَبَ قُرَيْشٍ وَأَعْلَمَهَا بِمَا كَانَ فِيهَا، وَكَانَ تَاجِرًا ذَا خُلُقٍ وَمَعْرُوفٍ، وَكَانَ رِجَالُ قَوْمِهِ يَأْتُونَهُ وَيَأْلَفُونَهُ لِغَيْرٍ وَاحِدٍ مِنَ الْأَمْرِ؛ لِعِلْمِهِ وَحُسْنِ مُجَالَسَتِهِ، فَجَعَلَ يَدْعُو إِلَى الْإِسْلَامِ مَنْ وَثَقَ بِهِ مَنْ قَوْمِهِ، فَأَسْلَمَ عَلَى يَدَيْهِ -فِيمَا بَلَغَنِي-: عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَالزُّبَيْرُ بْنُ الْعَوَّامِ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ، وَطَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، فَجَاءَ بِهِمْ إِلَى رَسُولِ ﷺ حِينَ اسْتَجَابُوا لَهُ فَأَسْلَمُوا وَصَلَّوْا، فَكَانَ هَؤُلَاءِ الثَّمَانِيَةُ النَّفَرَ الَّذِينَ سَبَقُوا إِلَى الْإِسْلَامِ (١) . ثُمَّ تَتَابَعَ النَّاسُ فِي الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، أَمَّا السَّابِقُونَ مِنَ الْأَنْصَارِ: فَهُمُ الَّذِينَ بَايَعُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ، وَكَانُوا سِتَّةً (٢) فِي الْعَقَبَةِ الْأُولَى، وَسَبْعِينَ فِي الثَّانِيَةِ، وَالَّذِينَ آمَنُوا حِينَ قَدِمَ عَلَيْهِمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ يُعَلِّمُهُمُ الْقُرْآنَ، فَأَسْلَمَ مَعَهُ خُلُقٌ كَثِيرٌ وَجَمَاعَةٌ مِنَ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ.
İbn İshâk dedi ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh Müslüman olunca Müslümanlığını açıkladı, Allah'a ve Resûlü'ne davet etti. O sevilen, yumuşak huylu bir adamdı; Kureyş'in nesebini en iyi bileni ve onların içinde olup bitenleri en iyi bileniydi. Ahlaklı ve iyiliksever bir tüccardı; kavminin adamları bilgisi ve güzel sohbeti sebebiyle birçok hususta ona gelir ve onunla kaynaşırlardı. Kavminden güvendiği kişileri İslam'a davet etmeye başladı. Bana ulaştığına göre onun vesilesiyle: Osman b. Affân, Zübeyr b. el-Avvâm, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Talha b. Ubeydullah Müslüman oldular. Kendisine icabet ettiklerinde onları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirdi; onlar da Müslüman olup namaz kıldılar. İşte bu sekiz kişi İslam'a ilk öne geçenler idi (١). Sonra insanlar akın akın İslam'a girmeye devam ettiler. Ensar'dan ilk öne geçenlere gelince: Onlar Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat edenlerdir; birinci Akabe'de altı (٢), ikinci Akabe'de yetmiş kişiydiler. Ve Mus'ab b. Umeyr kendilerine Kur'an'ı öğretmek üzere yanlarına geldiğinde iman edenlerdir; onun vesilesiyle pek çok insan ile bir grup kadın ve çocuk Müslüman oldu.
قَوْلُهُ ﷿: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ} الَّذِينَ هَاجَرُوا قَوْمَهُمْ وَعَشِيرَتَهُمْ وَفَارَقُوا أَوْطَانَهُمْ. {وَالْأَنْصَارِ} أَيْ: وَمِنَ الْأَنْصَارِ، وَهُمُ الَّذِينَ نَصَرُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَعْدَائِهِ مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَآوَوْا أَصْحَابَهُ، {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} قِيلَ: هُمْ بَقِيَّةُ الْمُهَاجِرِينَ والأنصار سوى ١٦٣/ب السَّابِقِينَ الْأَوَّلِينَ.
Allah azze ve celle'nin: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ} “Muhacirlerden ilk öne geçenler” kavli, kavimlerini ve akrabalarını terk edip yurtlarından ayrılanlardır. {وَالْأَنْصَارِ} “ve Ensardan” yani Ensar'dan olanlar; onlar Medine ehlinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlarına karşı yardım eden ve ashabını barındıran kimselerdir. {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tabi olanlar”. Denildi ki: Onlar, ilk öne geçenler dışındaki geriye kalan Muhacirler ve Ensar'dır.
وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ سَلَكُوا سَبِيلَهُمْ فِي الْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ أَوِ النُّصْرَةِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
Denildi ki: Onlar kıyamet gününe kadar iman, hicret veya yardım konusunda onların yolunu izleyenlerdir.
وَقَالَ عَطَاءٌ: هُمُ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارَ بِالتَّرَحُّمِ وَالدُّعَاءِ.
Atâ: "Onlar Muhacirleri ve Ensar'ı rahmetle anan ve onlara dua edenlerdir" demiştir.
وَقَالَ أَبُو صَخْرٍ حُمَيْدُ بْنُ زِيَادٍ: أَتَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ كَعَّبٍ الْقُرَظِيَّ فَقُلْتُ لَهُ: مَا قَوْلُكَ فِي أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ: جَمِيعُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْجَنَّةِ مُحْسِنُهُمْ وَمُسِيئُهُمْ، فَقُلْتُ مِنْ أَيْنَ تَقُولُ هَذَا؟ فَقَالَ: يَا هَذَا اقْرَأْ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} إِلَى أَنْ قَالَ: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} وَقَالَ: {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} شَرَطَ فِي التَّابِعَيْنِ شَرِيطَةً وَهِيَ أَنْ يَتْبَعُوهُمْ فِي أَفْعَالِهِمُ الْحَسَنَةِ دُونَ السَّيِّئَةِ.
Ebû Sahr Humeyd b. Ziyâd şöyle demiştir: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'ye gelip ona: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı hakkında ne dersin?" dedim. O da: "İyilik edeniyle kötülük edeniyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının hepsi cennettedir" dedi. "Bunu nereden söylüyorsun?" dedim. Dedi ki: "Ey kişi! Allah Teâlâ'nın şu kavlini oku: {وَالسَّابِقُونَ الْأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Muhacirlerden ve Ensardan ilk öne geçenler...” ayetinden {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır” kısmına kadar okudu ve şöyle dedi: {وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ} “ve onlara güzellikle tabi olanlar” buyurarak tabi olanlara bir şart koşmuştur ki o da kötü amellerinde değil, iyi amellerinde onlara tabi olmalarıdır."
قَالَ أَبُو صَخْرٍ: فَكَأَنِّي لَمْ أَقْرَأْ هَذِهِ الْآيَةَ قَطُّ (٣) .
Ebû Sahr dedi ki: "Sanki bu ayeti daha önce hiç okumamış gibi oldum" (٣).
رَوَيْنَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا
Biz, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettik: «لَا تَسُبُّوا أَصْحَابِي فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ أَنْفَقَ مِثْلَ أُحُدٍ ذَهَبًا» «Ashabıma sövmeyiniz! Nefsim elinde olan [Allah]’a yemin ederim ki, sizden biri Uhud [dağı] kadar altın infak etse...»
مَا أَدْرَكَ مَدَّ أَحَدِهِمْ وَلَا نَصِيفَهُ" (١) .
onlardan birinin bir müddüne (avuç dolusuna) ve hatta yarısına bile ulaşamaz" (١).
ثُمَّ جَمَعَهُمُ اللَّهُ ﷿ فِي الثَّوَابِ فَقَالَ: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: {مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِ أَهْلِ مَكَّةَ، {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} .
Sonra Allah azze ve celle onları sevapta birleştirerek şöyle buyurdu: {رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ} “Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Ve onlar için altından ırmaklar akan cennetler hazırlamıştır”. İbn Kesîr: {مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “altlarından ırmaklar akan” şeklinde okumuştur ve Mekke ehlinin mushaflarında da böyledir. {خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “içinde ebediyen kalıcıdırlar. İşte büyük kurtuluş budur.”
{وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } .
{وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ لَا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ (١٠١) } “Çevrenizdeki bedevilerden münafıklar vardır. Medine halkından da nifak üzere diretenler vardır. Sen onları bilmezsin, biz onları biliriz. Onlara iki defa azap edeceğiz; sonra da büyük bir azaba döndürüleceklerdir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ} وَهُمْ مِنْ مُزَيْنَةَ وَجُهَيْنَةَ وَأَشْجَعَ وَأَسْلَمَ وَغِفَارٍ، كَانَتْ مَنَازِلُهُمْ حَوْلَ الْمَدِينَةِ، يَقُولُ: مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ، {وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ} أَيْ: وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنَ الْأَوْسِ وَالْخَزْرَجِ قَوْمٌ مُنَافِقُونَ، {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} أَيْ: مُرِّنُوا عَلَى النِّفَاقِ، يُقَالُ: تَمَرَّدَ فَلَانٌ عَلَى رَبِّهِ أَيْ: عَتَا، وَمَرَدَ عَلَى مَعْصِيَتِهِ، أَيْ: مُرِّنَ وَثَبَتَ عَلَيْهَا وَاعْتَادَهَا. وَمِنْهُ: الْمُرِيدُ وَالْمَارِدُ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: لَجُّوا فِيهِ وَأَبَوْا غَيْرَهُ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ} “Çevrenizdeki bedevilerden münafıklar vardır”; onlar Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Eslem ve Gıfâr kabilelerindendir, konaklama yerleri Medine çevresindeydi. Şöyle buyurmaktadır: Bu bedevilerden münafık olanlar vardır. {وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ} “Medine halkından da” yani Medine halkından, Evs ve Hazrec'den münafık bir topluluk vardır. {مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ} “nifak üzere diretenler” yani nifak üzerinde alışkanlık kazanmışlardır. Denilir ki: Felanca rabbine temerrüd etti (تَمَرَّدَ), yani haddi aştı, azgınlaştı; günahı üzere merade (مَرَدَ), yani ona alıştı, onda sebat etti ve onu adet edindi. El-Mürîd ve el-Mârid (itaatsiz, azgın) kelimeleri de bundandır. İbn İshâk: "Onda inat ettiler ve ondan başkasına yanaşmadılar" demiştir.
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَقَامُوا عَلَيْهِ وَلَمْ يَتُوبُوا.
İbn Zeyd ise: "Onun üzerinde ısrarla durdular ve tevbe etmediler" demiştir.
{لَا تَعْلَمُهُمْ} أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ، {نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} اخْتَلَفُوا فِي هَذَيْنَ الْعَذَابَيْنِ.
{لَا تَعْلَمُهُمْ} “Sen onları bilmezsin” [ey Muhammed], {نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ سَنُعَذِّبُهُمْ مَرَّتَيْنِ} “Biz onları biliriz. Onlara iki defa azap edeceğiz”. Bu iki azap hakkında ihtilaf ettiler.
قَالَ الْكَلْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ: قَامَ النَّبِيُّ ﷺ خَطِيبَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ: "اخْرُجْ يَا فُلَانُ فَإِنَّكَ مُنَافِقٌ اخْرُجْ يَا فُلَانُ. أَخْرَجَ نَاسًا مِنَ الْمَسْجِدِ وَفَضَحَهُمْ، فَهَذَا هُوَ الْعَذَابُ الْأَوَّلُ. وَالثَّانِي: عَذَابُ الْقَبْرِ" (٢) .
Kelbî ve Süddî dediler ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü hatip olarak kalktı ve şöyle buyurdu: "Çık ey felanca, çünkü sen bir münafıksın! Çık ey felanca!" İnsanları mescitten çıkardı ve onları rezil etti; işte bu birinci azaptır. İkincisi ise kabir azabıdır (٢).
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَوَّلُ: الْقَتْلُ وَالسَّبْيُ، وَالثَّانِي: عَذَابُ الْقَبْرِ. وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى: عُذِّبُوا بِالْجُوعِ مَرَّتَيْنِ.
Mücâhid dedi ki: Birincisi öldürülmek ve esir edilmektir; ikincisi ise kabir azabıdır. Ondan gelen başka bir rivayette ise: "Açlıkla iki defa azap edildiler" denmiştir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: الدُّبَيْلَةُ فِي الدُّنْيَا وَعَذَابُ الْقَبْرِ.
Katâde: "Dünyada dübeyle (iç organlarda çıkan ölümcül bir çıban) ve kabir azabıdır" demiştir.
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْأُولَى الْمَصَائِبُ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ فِي الدُّنْيَا، وَالْأُخْرَى عَذَابُ الْآخِرَةِ.
İbn Zeyd ise: "Birincisi dünyada mallara ve evlatlara gelen musibetler, diğeri ise ahiret azabıdır" demiştir.
وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْأُولَى إِقَامَةُ الْحُدُودِ عَلَيْهِمْ، وَالْأُخْرَى عَذَابُ الْقَبْرِ.
İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre: "Birincisi kendilerine had cezalarının uygulanması, diğeri ise kabir azabıdır."
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ مَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ مِنْ غَيْظِ الْإِسْلَامِ وَدُخُولِهِمْ فِيهِ مِنْ غَيْرِ حِسْبَةٍ ثُمَّ عَذَابُ الْقَبْرِ.
İbn İshâk: "İslam'ın [yükselişi sebebiyle] içlerine düşen öfke ve samimiyetsizce ona girmeleri, sonra da kabir azabıdır" demiştir.
وَقِيلَ: إِحْدَاهُمَا ضَرْبُ الْمَلَائِكَةِ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ عِنْدَ قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ، وَالْأُخْرَى عَذَابُ الْقَبْرِ.
Denildi ki: Biri, ruhları kabzedilirken meleklerin yüzlerine ve arkalarına vurmaları; diğeri ise kabir azabıdır.
وَقِيلَ: الْأُولَى إِحْرَاقُ مَسْجِدِهِمْ، مَسْجِدِ الضِّرَارِ، وَالْأُخْرَى إِحْرَاقِهِمْ بِنَارِ جَهَنَّمَ . {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} أَيْ: إِلَى عَذَابِ جَهَنَّمَ يَخْلُدُونَ فِيهِ.
Denildi ki: İlki, mescidleri olan Mescid-i Dırâr'ın yakılması; diğeri ise cehennem ateşiyle yakılmalarıdır. {ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى عَذَابٍ عَظِيمٍ} “Sonra da büyük bir azaba döndürülürler” yani içinde ebedî kalacakları cehennem azabına [döndürülürler].
{وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) } .
{وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٠٢) } “Diğer bir kısmı da günahlarını itiraf ettiler; iyi bir ameli başka kötü bir amelle karıştırdılar. Umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَآخَرُونَ} أَيْ: وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ، أَوْ: مِنَ الْأَعْرَابِ آخَرُونَ، وَلَا يَرْجِعُ هَذَا إِلَى الْمُنَافِقِينَ، {اعْتَرَفُوا} أَقَرُّوا، {بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} وَهُوَ إِقْرَارُهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَتَوْبَتُهُمْ {وَآخَرَ سَيِّئًا} أَيْ: بِعَمَلٍ آخَرَ سَيِّئٍ، وَضْعُ الْوَاوِ مَوْضِعَ الْبَاءِ، كَمَا يُقَالُ: خَلَطْتُ الْمَاءَ وَاللَّبَنَ، أَيْ: بِاللَّبَنِ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {وَآخَرُونَ} “Diğer bir kısmı da” yani Medine halkından veya bedevilerden diğer bir topluluktur; bu münafıklara dönük değildir. {اعْتَرَفُوا} “itiraf ettiler” ikrar ettiler, {بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا} “günahlarını; iyi bir ameli karıştırdılar” ki bu günahlarını ikrar etmeleri ve tevbeleridir; {وَآخَرَ سَيِّئًا} “ve başka kötü olanı da” yani başka kötü bir amelle; burada vâv harfi bâ harfi yerine konulmuştur, nitekim süte su karıştırdım (خَلَطْتُ الْمَاءَ وَاللَّبَنَ) denildiğinde sütle karıştırdım (بِاللَّبَنِ) kastedilir.
وَالْعَمَلُ السَّيِّئُ: هُوَ تَخَلُّفُهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Kötü amel: Onların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalmalarıdır.
وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ: هُوَ نَدَامَتُهُمْ وَرَبْطُهُمْ أَنْفُسَهُمْ بِالسَّوَارِي وَقِيلَ: غَزَوَاتُهُمْ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ.
Salih amel ise: Pişmanlık duymaları ve kendilerini direklere bağlamalarıdır; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yaptıkları gazveler olduğu da söylenmiştir.
{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ تَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، ثُمَّ نَدِمُوا عَلَى ذَلِكَ، وَقَالُوا: نَكُونُ فِي الظِّلَالِ مَعَ النِّسَاءِ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَصْحَابُهُ فِي الْجِهَادِ وَاللَّأْوَاءِ! فَلَمَّا قَرُبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ قَالُوا وَاللَّهِ لَنُوثِقَنَّ أَنْفُسَنَا بِالسَّوَارِي فَلَا نُطْلِقُهَا حَتَّى يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ الَّذِي يُطْلِقُهَا، وَيَعْذُرُنَا، فَأَوْثَقُوا أَنْفُسَهُمْ بِسَوَارِي الْمَسْجِدِ فَلَمَّا رَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَرَّ بِهِمْ فَرَآهُمْ فَقَالَ: مَنْ هَؤُلَاءِ؟ فَقَالُوا: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْكَ فَعَاهَدُوا اللَّهَ ﷿ أَنْ لَا يُطْلِقُوا أَنْفُسَهُمْ حَتَّى تَكُونَ أَنْتَ تُطْلِقُهُمْ وَتَرْضَى عَنْهُمْ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَأَنَا أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَا أُطْلِقُهُمْ وَلَا أَعْذُرُهُمْ حَتَّى أُومَرَ بِإِطْلَاقِهِمْ، رَغِبُوا عَنِّي وَتَخَلَّفُوا عَنِ الْغَزْوِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ! فَأَنْزِلُ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَطْلَقَهُمْ وَعَذَرَهُمْ، فَلَمَّا أُطْلِقُوا قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذِهِ أَمْوَالُنَا الَّتِي خَلَّفَتْنَا عَنْكَ فَتَصَدَّقْ بِهَا وَطَهِّرْنَا وَاسْتَغْفِرْ لَنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا أُمِرْتُ أَنْ آخُذَ مِنْ أَمْوَالِكُمْ شَيْئًا"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} الْآيَةَ (١) .
{عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Umulur ki Allah onların tevbelerini kabul eder. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Bu ayet Tebük Gazvesi'nde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalan, sonra da buna pişman olup: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı cihatta ve meşakkatte iken biz gölgelerde kadınlarla beraber mi olacağız!" diyen bir topluluk hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye yaklaştığında: "Vallahi kendimizi direklere bağlayacağız ve bizi çözen bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olup bizi mazur görünceye kadar kendimizi çözmeyeceğiz" dediler ve kendilerini mescidin direklerine bağladılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dönünce onların yanından geçti, onları gördü ve: "Bunlar kim?" diye sordu. Dediler ki: "Bunlar senden geri kalan kimselerdir; bizzat sen onları çözüp onlardan razı olmadıkça kendilerini çözmeyeceklerine dair Allah azze ve celle'ye söz verdiler." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ben de Allah'a yemin ederim ki, onları çözmem emredilinceye kadar onları çözmeyeceğim ve mazur görmeyeceğim; beni istemediler ve Müslümanlarla birlikte savaşa gitmekten geri kaldılar!" Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onlara haber gönderip onları çözdü ve mazur gördü. Çözüldüklerinde dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, işte bunlar bizi senden alıkoyan mallarımızdır; bunları sadaka olarak al, bizi arındır ve bizim için istiğfarda bulun." Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Mallarınızdan bir şey almakla emrolunmadım" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً} “Onların mallarından sadaka al...” ayetini indirdi (١).
وَاخْتَلَفُوا فِي أَعْدَادِ هَؤُلَاءِ التَّائِبِينَ، فَرُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: كَانُوا عَشَرَةً مِنْهُمْ أَبُو لُبَابَةَ. وَرَوَى عَطِيَّةُ عَنْهُ: أَنَّهُمْ كَانُوا خَمْسَةً أَحَدُهُمْ أَبُو لُبَابَةَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: كَانُوا ثَمَانِيَةً. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ: كَانُوا سَبْعَةً. وَقَالُوا جَمِيعًا: أَحَدُهُمْ أَبُو لُبَابَةَ (٢) .
Bu tevbe edenlerin sayısı hakkında ihtilaf ettiler. Ali b. Ebî Talha'dan, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'nın şöyle dediği rivayet edilmiştir: "On kişiydiler, biri Ebû Lübâbe idi." Atiyye'nin ondan rivayetine göre ise: "Beş kişiydiler, birisi Ebû Lübâbe idi." Saîd b. Cübeyr ve Zeyd b. Eslem: "Sekiz kişiydiler" dediler. Dahhâk ve Katâde: "Yedi kişiydiler" dediler. Hepsi de: "Onlardan biri Ebû Lübâbe idi" demişlerdir (٢).
وَقَالَ قَوْمٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَةَ خَاصَّةً. وَاخْتَلَفُوا فِي ذَنْبِهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي أَبِي لُبَابَةَ حِينَ قَالَ لِقُرَيْظَةَ: إِنْ نَزَلْتُمْ عَلَى حُكْمِهِ فَهُوَ الذَّبْحُ وَأَشَارَ إِلَى حَلْقِهِ .
Bir topluluk da şöyle dedi: "[Bu ayet] özellikle Ebû Lübâbe hakkında indi." Onun işlediği günah hakkında da ihtilaf ettiler. Mücâhid şöyle dedi: "[Bu ayet], Ebû Lübâbe'nin [Benî] Kurayza'ya: 'Eğer onun hükmüne boyun eğip teslim olursanız, bu boğazlanmaktır' deyip boğazına işaret ettiği zaman indi."
وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: نَزَلَتْ فِي تَخَلُّفِهِ عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ فَرَبْطَ نَفْسَهُ بِسَارِيَةٍ، وَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَحِلُّ نَفْسِي وَلَا أَذُوقُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا، حَتَّى أَمُوتَ أَوْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيَّ! فَمَكَثَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ لَا يَذُوقُ طَعَامًا وَلَا شَرَابًا حَتَّى خَرَّ مَغْشِيًّا عَلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، فَقِيلَ لَهُ: قَدْ تِيْبَ عَلَيْكَ!، فَقَالَ: وَاللَّهِ لَا أَحِلُّ نَفْسِي حَتَّى يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هُوَ الَّذِي يَحِلُّنِي، فَجَاءَ النَّبِيُّ ﷺ فَحَلَّهُ بِيَدِهِ، ثُمَّ قَالَ أَبُو لُبَابَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَهْجُرَ دَارَ قَوْمِي الَّتِي أَصَبْتُ فِيهَا الذَّنْبَ، وَأَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي كُلِّهِ صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ، قَالَ: يَجْزِيكَ يَا أَبَا لُبَابَةَ الثُّلْثُ (١) .
Zührî dedi ki: "Tebük Gazvesi'nden geri kalması üzerine indi; o da kendisini bir direğe bağladı ve: 'Vallahi ölene veya Allah tevbemi kabul edene kadar kendimi çözmeyeceğim, ne bir yemek ne de bir içecek tadacağım!' dedi. Yedi gün boyunca ne yemek ne de içecek tatmadan kaldı, nihayet bayılarak yere düştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Kendisine: 'Tevben kabul edildi!' denildi. O ise: 'Vallahi beni bizzat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çözmedikçe kendimi çözmem' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gelip onu kendi eliyle çözdü. Sonra Ebû Lübâbe: 'Ey Allah'ın Resûlü, günah işlediğim kavmimin yurdunu terk etmem ve bütün malımdan Allah ve Resûlü yolunda sadaka olarak sıyrılıp çıkmam tevbemden sayılır mı?' dedi. [Peygamber]: 'Ey Ebû Lübâbe, üçte biri sana yeter' buyurdu" (١).
قَالُوا جَمِيعًا: فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثُلْثَ أَمْوَالِهِمْ، وَتَرَكَ الثُّلْثَيْنِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ} وَلَمْ يَقِلْ: خُذْ أَمْوَالَهُمْ. قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: هَؤُلَاءِ سِوَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا.
Hepsi dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem mallarının üçte birini aldı ve üçte ikisini bıraktı; çünkü Allah Teâlâ: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ} “onların mallarından al” buyurmuş, "mallarını al" buyurmamıştır. Hasan ve Katâde: "Bunlar, haklarında hüküm ertelenen o üç kişinin dışındakilerdir" dediler.
{خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) } .
{خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَاتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (١٠٣) } “Onların mallarından, kendilerini onunla arındırıp temizleyeceğin bir sadaka al ve onlara dua et. Şüphesiz senin duan onlar için bir huzurdur. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} بِهَا مِنْ ذُنُوبِهِمْ، {وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} أَيْ: تَرْفَعُهُمْ مِنْ مَنَازِلِ الْمُنَافِقِينَ إِلَى مَنَازِلِ الْمُخْلِصِينَ. وَقِيلَ: تُنَمِّي أَمْوَالَهُمْ {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} أَيِ: ادْعُ لَهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُ السَّاعِي [لِلْمُصَّدِّقِ] (٢) إِذَا أَخَذَ الصَّدَقَةَ مِنْهُ: آجَرَكَ اللَّهُ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَبَارَكَ لَكَ فِيمَا أَبْقَيْتَ. وَالصَّلَاةُ فِي اللُّغَةِ: الدُّعَاءُ. {إِنَّ صَلَاتَكَ} قَرَأَ حمزة والكسائي: ١٦٤/أ "صَلَاتَكَ" عَلَى التَّوْحِيدِ؛ ونصب التاء ها هنا وَفِي سُورَةِ هُودٍ "أَصَلَاتُك" وَفِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ "عَلَى صَلَاتِهِمْ" [كُلُّهُنَّ عَلَى التَّوْحِيدِ] (٣) وافقهما حفص ها هنا وَفِي سُورَةِ هُودٍ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَمْعِ فِيهِنَّ ويكسرون التاء ها هنا.
Allah Teâlâ'nın kavli: {خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ} “Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin bir sadaka al” onunla günahlarından temizlersin, {وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا} “ve kendilerini onunla arındıracağın” yani onları münafıkların derecelerinden ihlaslıların derecelerine yükseltirsin. Mallarını bereketlendirip artırırsın da denilmiştir. {وَصَلِّ عَلَيْهِمْ} “ve onlara dua et” yani onlar için dua et ve istiğfarda bulun. Zekat toplayıcı görevlinin [zekat verene], zekatı kendisinden aldığı zaman: "Verdiğin şeyde Allah seni mükafatlandırsın, geride bıraktığın şeyde de sana bereket versin" demesidir de denilmiştir. Salât (صَلَاة) kelimesi lügatte duadır. {إِنَّ صَلَاتَكَ} “Şüphesiz senin duan”. Hamza ve Kisâî burada tekil olarak "salâteke" (صَلَاتَكَ) şeklinde tâ harfinin fethasıyla okumuşlar, Hûd sûresindeki "asulâtüke" ve el-Mü'minûn sûresindeki "alâ salâtihim" kıraatlerini de [hepsini tekil olarak] okumuşlardır; Hafs da burada ve Hûd sûresinde onlara muvafakat etmiştir. Diğer kurrâlar ise hepsinde çoğul olarak okumuşlar ve buradaki tâ harfini kesre ile okumuşlardır.
{سَكَنٌ لَهُمْ} أَيْ: إِنَّ دُعَاءَكَ رَحْمَةٌ لَهُمْ. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: طُمَأْنِينَةٌ لَهُمْ، وَسُكُونٌ لَهُمْ، أَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ قَبِلَ مِنْهُمْ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: تَثْبِيتٌ لِقُلُوبِهِمْ. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} .
{سَكَنٌ لَهُمْ} “onlar için bir huzurdur” yani senin duan onlar için bir rahmettir; bunu İbn Abbâs söylemiştir. Allah azze ve celle'nin kendilerinden [tevbelerini] kabul ettiğine dair bir güven ve kalplerine bir sükûnettir de denilmiştir. Ebû Ubeyde ise: "Kalplerini pekiştirmektir" demiştir. {وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ الدُّعَاءِ عَلَى الْإِمَامِ عِنْدَ أَخْذِ الصَّدَقَةِ: قَالَ بَعْضُهُمْ: يَجِبُ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يُسْتَحَبُّ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَجِبُ فِي صَدَقَةِ الْفَرْضِ وَيَسْتَحِبُّ فِي صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ. وَقِيلَ: يَجِبُ عَلَى الْإِمَامِ، وَيُسْتَحَبُّ لِلْفَقِيرِ أَنْ يَدْعُوَ لِلْمُعْطِي.
Zekat alındığında devlet başkanının (imamın) dua etmesinin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf ettiler: Bazıları "Vaciptir" dedi. Bazıları "Müstehaptır" dedi. Bazıları ise "Farz olan zekatta vaciptir, nafile sadakada ise müstehaptır" dedi. İmama vacip olduğu, fakirin ise verene dua etmesinin müstehap olduğu da söylenmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى -وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ-قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا أَتَاهُ قَوْمُهُ بِصَدَقَةٍ قَالَ: "اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ"، فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ: "اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip [dedi ki]: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verip [dedi ki]: Bize Muhammed b. Yûsuf haber verip [dedi ki]: Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet edip [dedi ki]: Bize Âdem b. Ebî İyâs rivayet edip [dedi ki]: Bize Şu'be, Amr b. Mürre'den rivayet etti, o şöyle dedi: Ağaç altında biat edenlerden (Ashâb-ı Şecere'den) olan Abdullah b. Ebî Evfâ'yı [radıyallâhu anh] şöyle derken işittim: Bir kavim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e zekatını (sadakasını) getirdiği zaman: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِمْ» «Allah'ım, onlara salât eyle (rahmet buyur)» derdi. Babam da ona zekatını getirince: «اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى» «Allah'ım, Ebû Evfâ ailesine salât eyle (rahmet ihsan et)» buyurdu.
وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانِ: لَيْسَ هَذَا فِي صَدَقَةِ الْفَرْضِ إِنَّمَا هُوَ فِي صَدَقَةِ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ.
İbn Keysân: "Bu farz olan zekatta değil, ancak yemin kefareti sadakasındadır" demiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هِيَ صَدَقَةُ الْفَرْضِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ تَوْبَةُ هَؤُلَاءِ قَالَ الَّذِينَ لَمَّ يَتُوبُوا مِنَ الْمُتَخَلِّفِينَ: هَؤُلَاءِ كَانُوا مَعَنَا بِالْأَمْسِ لَا [يُكَلَّمُونَ] (١) وَلَا يُجَالَسُون، فَمَا لَهُمْ؟
İkrime ise şöyle demiştir: O, farz olan zekattır. Bunların tevbesi indiğinde, seferden geri kalanlardan henüz tevbe etmemiş olanlar dediler ki: "Bunlar dün bizimle beraberdiler; kendileriyle konuşulmuyor ve oturulmuyordu, bunlara ne oluyor?"
{أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) } .
{أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١٠٤) وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٠٥) وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١٠٦) } “Bilmediler mi ki, kullarının tevbesini kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır; ve şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. De ki: Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonra gaybı ve görünen alemi bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir. Diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır; ya onlara azap eder ya da tevbelerini kabul buyurur. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
فَقَالَ تَعَالَى: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} أَيْ: يَقْبَلُهَا، {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .
Allah Teâlâ buyurdu ki: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} “Bilmediler mi ki, kullarının tevbesini kabul eden ve sadakaları alan ancak Allah'tır” yani onları kabul eder, {وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “ve şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْأَصَمُّ، أَنْبَأَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَنْبَأَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ ابْنِ عَجْلَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁. قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا الْقَاسِم ﷺ يَقُولُ: "وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا مِنْ عَبْدٍ يَتَصَدَّقُ بِصَدَقَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ، وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا طِيبًا وَلَا يَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ إِلَّا طِيبٌ إِلَّا كَأَنَّمَا يَضَعُهَا فِي يَدِ الرَّحْمَنِ ﷿ فَيُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ، حَتَّى إِنَّ اللُّقْمَةَ لِتَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنَّهَا لِمِثْلُ الْجَبَلِ الْعَظِيمِ، ثُمَّ قَرَأَ: {أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} (٢) .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kūb el-Esam anlattı, bize Rebî' b. Süleymân bildirdi, bize Şâfiî bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, İbn Aclân'dan, o Saîd b. Yesâr'dan, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdi; dedi ki: Ebu'l-Kāsım sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, helal kazançtan bir sadaka veren hiçbir kul yoktur ki —ki Allah sadece helal ve temiz olanı kabul eder ve göğe sadece temiz olan yükselir— sanki onu Rahmân azze ve celle'nin eline bırakmış gibi olmasın. Sizden birinin tayını büyüttüğü gibi O da bunu onun için büyütür; öyle ki bir lokma bile kıyamet gününde kocaman bir dağ gibi gelir." Sonra şu ayeti okudu: {أَنَّ اللَّهَ هُوَ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِهِ وَيَأْخُذُ الصَّدَقَاتِ} “Şüphesiz Allah, kullarının tevbesini kabul eden ve sadakaları alandır” (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: هَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ. قِيلَ: رُؤْيَةُ النَّبِيِّ ﷺ بِإِعْلَامِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ، وَرُؤْيَةُ الْمُؤْمِنِينَ بِإِيقَاعِ الْمَحَبَّةِ فِي قُلُوبِهِمْ لِأَهْلِ الصَّلَاحِ، وَالْبِغْضَةِ لِأَهْلِ الْفَسَادِ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {وَقُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “De ki: Çalışın! Amelinizi Allah da Resûlü de müminler de görecektir. Sonra gaybı ve görünen alemi bilene döndürüleceksiniz; O da size yapmış olduklarınızı haber verecektir.” Mücâhid: "Bu onlar için bir tehdittir" dedi. Denildi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in görmesi Allah Teâlâ'nın ona bildirmesiyle, müminlerin görmesi ise salih kimseler için kalplerine sevgi, bozguncu kimseler için ise buğuz düşürmesi iledir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ: "مُرْجَوْنَ" بِغَيْرِ هَمْزٍ، وَالْآخَرُونَ: بِالْهَمْزِ، وَالْإِرْجَاءُ: التَّأْخِيرُ، مُرْجَوْنَ: مُؤَخَّرُونَ. لِأَمْرِ اللَّهِ: لِحُكْمِ اللَّهِ ﷿ فِيهِمْ، وَهُمُ الثَّلَاثَةُ الَّذِينَ تَأْتِي قِصَّتُهُمْ مِنْ بَعْدُ: كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ،
Allah Teâlâ'nın kavli: {وَآخَرُونَ مُرْجَوْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ وَإِمَّا يَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Diğer bir kısmı da Allah'ın emrine bırakılmışlardır; O, ya kendilerine azap eder yahut tevbelerini kabul buyurur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Medine ve Kûfe ehli -Ebû Bekr hariç- [bu kelimeyi] hemzesiz olarak "mürcûne" (مُرْجَوْنَ) şeklinde, diğer [kıraat imamları] ise hemzeli [mürceûne (مُرْجَؤُونَ) şeklinde] okumuştur. İrcâ' (الْإِرْجَاءُ); ertelemek/tehir etmek demektir; "mürcûne" ise "ertelenmiş/geciktirilmiş olanlar" (müeharûn) manasındadır. "Allah'ın emrine" [ifadesi], haklarında Allah azze ve celle'nin vereceği hükme [bırakılmışlardır] demektir. Bunlar, kıssaları daha sonra gelecek olan şu üç kişidir: Ka‘b b. Mâlik,
وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ، وَمَرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ، لَمْ يُبَالِغُوا فِي التَّوْبَةِ وَالِاعْتِذَارِ كَمَا فَعَلَ أَبُو لُبَابَةَ، فَوَقَفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَمْسِينَ لَيْلَةً وَنَهَى النَّاسَ عَنْ مُكَالَمَتِهِمْ وَمُخَالَطَتِهِمْ، حَتَّى شَقَّهُمُ الْقَلَقُ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ، وَكَانُوا مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ فَجَعَلَ أُنَاسٌ يَقُولُونَ: هَلَكُوا، وَآخَرُونَ يَقُولُونَ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ، فَصَارُوا مُرْجَئِيْنَ لِأَمْرِ اللَّهِ [لَا يَدْرُونَ] أَيُعَذِّبُهُمْ أَمْ يَرْحَمُهُمْ، حَتَّى نَزَلَتْ تَوْبَتُهُمْ بَعْدَ خَمْسِينَ لَيْلَةً .
[Diğer ikisi de] Hilâl b. Ümeyye ve Murâre b. er-Rebî'dir. Bunlar, Ebû Lübâbe'nin yaptığı gibi tevbe ve özür dilemede ileri gitmediler (kendilerini direğe bağlamadılar). Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların durumunu elli gece bekletti; insanlara onlarla konuşmayı ve görüşüp bir arada bulunmayı yasakladı. Öyle ki iç sıkıntısı ve keder onlara çok ağır geldi ve bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara daraldı. Bunlar Bedir ehlindendi. İnsanlardan bazıları: "Helak oldular!" diyor, diğer bazıları ise: "Umulur ki Allah onları bağışlar" diyordu. Böylece onlar, [Allah'ın] kendilerine azap mı edeceğini yoksa merhamet mi edeceğini [bilemez halde] Allah'ın emrine ertelenmiş oldular. Nihayet elli gece sonra tevbeleri[nin kabul edildiğine dair ayet] indi.
{وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٠٧) } .
{وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ (١٠٧) } “Bir de zarar vermek, inkarı pekiştirmek, müminlerin arasını ayırmak ve daha önce Allah ve Resûlü'ne karşı savaşanlara gözetleme yeri hazırlamak üzere bir mescit edinenler vardır. 'Biz sadece iyilik istedik' diye mutlaka yemin edeceklerdir. Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا} قَرَأَ: أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ "الَّذِينَ" بَلَا وَاوٍ، وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِهِمْ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "وَالَّذِينَ" بِالْوَاوِ. {مَسْجِدًا ضِرَارًا} نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، بَنَوْا مَسْجِدًا يُضَارُّونَ بِهِ مَسْجِدَ قُبَاءٍ، وَكَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ النِّفَاقِ: وَدِيعَةُ بْنُ ثَابِتٍ، وَجُذَامُ بْنُ خَالِدٍ، وَمِنْ دَارِهِ أُخْرِجُ هَذَا الْمَسْجِدُ، وَثَعْلَبَةُ بْنُ حَاطِبٍ، وَجَارِيَةُ بْنُ عَامِرٍ، وَابْنَاهُ مُجَمِّعٌ وَزَيْدٌ، وَمُعَتِّبُ بْنُ قُشَيْرٍ، وَعَبَّادُ بْنُ حَنِيفٍ أَخُو سَهْلِ بْنِ حَنِيفٍ، وَأَبُو حُبَيْبَةَ بْنُ الْأَزْعَرِ، وَنَبْتَلُ بْنُ الْحَارِثِ، وَبِجَادُ بْنُ عُثْمَانَ، وَرَجُلٌ يُقَالُ لَهُ: بَحْزَجُ، (١) بَنَوْا هَذَا الْمَسْجِدَ ضِرَارًا، يَعْنِي: مُضَارَّةً لِلْمُؤْمِنِينَ، {وَكُفْرًا} بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، {وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ} ؛ لِأَنَّهُمْ كَانُوا جَمِيعًا يُصَلُّونَ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فَبَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ، لِيُصَلِّيَ فِيهِ بَعْضُهُمْ، فَيُؤَدِّيَ ذَلِكَ إِلَى الِاخْتِلَافِ وَافْتِرَاقِ الْكَلِمَةِ، وَكَانَ يُصَلِّي بِهِمْ مُجَمِّعُ بْنُ جَارِيَةَ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا} “O kimseler ki edindiler” Medine ve Şam ehli vav (و) harfi olmadan "ellezîne" (الَّذِينَ) şeklinde okumuşlardır ve onların mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise vav ile "ve'llezîne" (وَالَّذِينَ) şeklinde okumuşlardır. {مَسْجِدًا ضِرَارًا} “Zarar vermek üzere bir mescit”: Bu ayet, Kuba Mescidi'ne zarar vermek amacıyla bir mescit inşa eden münafıklardan bir grup hakkında indi. Bunlar nifak ehlinden on iki kişiydi: Vedîa b. Sâbit, Cüzâm b. Hâlid -ki bu mescit onun evinden çıkarılarak [yapılmıştı]-, Sa'lebe b. Hâtıb, Câriye b. Âmir ve iki oğlu Mücemmi' ile Zeyd, Muattib b. Kuşeyr, Sehl b. Huneyf'in kardeşi Abbâd b. Huneyf, Ebû Habîbe b. el-Ez'ar, Nebtel b. el-Hâris, Bicâd b. Osmân ve kendisine Bahzec denilen bir adam (١). Bu mescidi zarar vermek, yani müminlere zarar vermek maksadıyla, {وَكُفْرًا} “ve inkârı [pekiştirmek]” Allah'ı ve Resûlü'nü inkâr etmek için, {وَتَفْرِيقًا بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlerin arasını ayırmak” için inşa ettiler. Çünkü hepsi birden Kuba Mescidi'nde namaz kılıyorlardı; bir kısmı orada kılsın da bu durum ihtilafa ve birliklerinin bozulmasına yol açsın diye Mescid-i Dırâr'ı inşa ettiler. Onlara Mücemmi' b. Câriye namaz kıldırıyordu.
فِلْمًا فَرَغُوا مِنْ بِنَائِهِ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَتَجَهَّزُ إِلَى تَبُوكَ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا قَدْ بَنَيْنَا مَسْجِدًا لِذِي الْعِلَّةِ وَالْحَاجَةِ، وَاللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ وَاللَّيْلَةِ الشَّاتِيَةِ، وَإِنَّا نُحِبُّ أَنْ تَأْتِيَنَا وَتُصَلِّيَ بنا فيه وتدعوا لَنَا بِالْبَرَكَةِ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي عَلَى جَنَاحِ سَفَرٍ، وَلَوْ قَدِمْنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَتَيْنَاكُمْ فَصَلَّيْنَا لَكُمْ فِيهِ" .
[Münafıklar] onun inşasını bitirince, Tebük'e [sefer için] hazırlanmakta olan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip şöyle dediler: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz hastalar, ihtiyaç sahipleri, yağmurlu geceler ve kış geceleri için bir mescit inşa ettik. Bize gelip orada bize [namaz] kıldırmanı ve bizim için bereket duası etmeni arzu ediyoruz." Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «Şüphesiz ben yolculuk üzereyim (yola çıkmak üzereyim). İnşallah [seferden] döndüğümüzde size gelir ve orada sizin için namaz kılarız.» buyurdu.
{وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ} أَيِ: انْتِظَارًا وَإِعْدَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ. يُقَالُ: أَرْصَدْتُ لَهُ: إِذَا أَعْدَدْتُ لَهُ. وَهُوَ أَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ وَكَانَ أَبُو عَامِرٍ هَذَا رَجُلًا مِنْهُمْ، وَهُوَ أَبُو حَنْظَلَةَ غِسِّيلُ الْمَلَائِكَةِ، وَكَانَ قَدْ تَرَهَّبَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَتَنَصَّرَ وَلَبِسَ الْمُسُوحَ، فَلَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ قَالَ لَهُ أَبُو عَامِرٍ: مَا هَذَا الَّذِي جِئْتَ بِهِ؟ قَالَ: جِئْتُ بِالْحَنِيفِيَّةِ دِينِ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَبُو عَامِرٍ: فَإِنَّا عَلَيْهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّكَ لَسْتَ عَلَيْهَا"، قَالَ: بَلَى وَلَكِنَّكَ أَدْخَلْتَ فِي الْحَنِيفِيَّةِ مَا لَيْسَ مِنْهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَا فَعَلْتُ وَلَكِنِّي جِئْتُ بِهَا بَيْضَاءَ نَقِيَّةً"، فَقَالَ أَبُو عَامِرٍ: أَمَاتَ اللَّهُ الْكَاذِبَ مِنَّا طَرِيدًا وَحِيدًا غَرِيبًا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "آمِينَ". وَسَمَّاهُ أَبَا عَامِرٍ الْفَاسِقَ.
{وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ} “Ve daha önce Allah ve Resûlü'ne karşı savaşan kimse için bir gözetleme yeri [hazırlamak üzere]” yani Allah ve Resûlü ile savaşan kimseyi beklemek ve [ona ortam] hazırlamak için. "Onun için hazırlık yaptım" denildiğinde "ersadtü lehû" (أَرْصَدْتُ لَهُ) denir. Bu kimse Râhib Ebû Âmir'dir. Bu Ebû Âmir onlardan bir adamdı ve meleklerin yıkadığı Hanzale'nin babasıydı. Câhiliye devrinde rahiplik yapmış, Hristiyan olmuş ve kıldan çul giymişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Ebû Âmir ona: "Bu getirdiğin şey nedir?" dedi. [Resûlullah]: "İbrahim'in dini olan Haniflik ile geldim" buyurdu. Ebû Âmir: "Biz de onun üzerindeyiz" dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sen onun üzerinde değilsin" buyurdu. O: "Bilakis öyleyim, lâkin sen Hanifliğe onda olmayan şeyleri soktun" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Bunu yapmadım, bilakis onu bembeyaz ve tertemiz olarak getirdim" buyurdu. Ebû Âmir: "Allah bizden yalancı olanı kovulmuş, yalnız ve gurbette öldürsün" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: "Âmin" dedi ve onu Ebû Âmir el-Fâsık (yoldan çıkmış) diye isimlendirdi.
فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ قَالَ أَبُو عَامِرٍ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: لَا أَجِدُ قَوْمًا يُقَاتِلُونَك إِلَّا قَاتَلْتُكَ مَعَهُمْ، فَلَمْ يَزَلْ يُقَاتِلُهُ إِلَى يَوْمِ حُنَيْنٍ، فَلَمَّا انْهَزَمَتْ هَوَازِنُ يَئِسَ وَخَرَجَ هَارِبًا إِلَى الشَّامِ فَأَرْسَلَ إِلَى الْمُنَافِقِينَ أَنِ اسْتَعَدُّوا بِمَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ سِلَاحٍ، وَابْنُوا لِي مَسْجِدًا فَإِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى قَيْصَرَ مَلِكِ الرُّومِ فَآتٍ بِجُنْدٍ مِنَ الرُّومِ، فَأُخْرِجُ مُحَمَّدًا وَأَصْحَابَهُ، فَبَنَوْا مَسْجِدَ الضِّرَارِ إِلَى جَنْبِ مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} وَهُوَ أَبُو عَامِرٍ الْفَاسِقُ، لِيُصَلِّيَ فِيهِ إِذَا رَجَعَ مِنَ الشَّامِ.
Uhud günü olunca Ebû Âmir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Seninle savaşan hangi topluluğu bulursam onlarla beraber mutlaka seninle savaşacağım" dedi ve Huneyn gününe kadar onunla savaşmaya devam etti. Hevâzin hezimete uğrayınca ümidini kesti ve kaçarak Şam'a gitti. Münafıklara da: "Gücünüz yettiğince kuvvet ve silahtan hazırlık yapın ve benim için bir mescit inşa edin; zira ben Rum hükümdarı Kayser'e gidip Rumlardan bir ordu getireceğim ve Muhammed ile ashabını [oradan] çıkaracağım" diye haber gönderdi. Bunun üzerine Kuba Mescidi'nin yanına Mescid-i Dırâr'ı inşa ettiler. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Ve daha önce Allah ve Resûlü'ne karşı savaşan kimse için bir gözetleme yeri [hazırlamak üzere]” kavli budur. O da Ebû Âmir el-Fâsık'tır; Şam'dan döndüğünde orada namaz kılsın diye [yapmışlardı].
قَوْلُهُ: {مِنْ قَبْلُ} يَرْجِعُ إِلَى أَبِي عَامِرٍ يَعْنِي حَارَبَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ بِنَاءِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ.
O'nun: {مِنْ قَبْلُ} “Daha önce” kavli Ebû Âmir'e racidir. Yani Mescid-i Dırâr inşa edilmeden önce Allah ve Resûlü ile savaşmıştı.
{وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا} مَا أَرَدْنَا بِبِنَائِهِ، {إِلَّا الْحُسْنَى} إِلَّا الْفِعْلَةَ الْحُسْنَى وَهُوَ الرِّفْقُ بِالْمُسْلِمِينَ وَالتَّوْسِعَةُ عَلَى أَهْلِ الضَّعْفِ وَالْعَجْزِ عَنِ الْمَسِيرِ إِلَى مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
{وَلَيَحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا} “Ve mutlaka yemin edeceklerdir: 'Biz istemedik'” onu inşa etmekle istemedik, {إِلَّا الْحُسْنَى} “ancak en güzel olanı” yani güzel bir fiilden başka bir şey istemedik ki o da Müslümanlara kolaylık sağlamak, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidine gitmekten aciz olan zayıf kimselere genişlik tanımaktır.
{وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} فِي قِيْلِهِمْ وَحَلِفِهِمْ. رُوِيَ لَمَّا انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ تَبُوكَ وَنَزَلَ بِذِي أَوَانٍ مَوْضِعٍ قَرِيبٍ مِنَ الْمَدِينَةِ أَتَوْهُ فَسَأَلُوهُ إِتْيَانَ مسجدهم فدعا ١٦٤/ب بِقَمِيصِهِ لِيَلْبَسَهُ وَيَأْتِيَهُمْ، فَنَزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَأَخْبَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى خَبَرَ مَسْجِدِ الضِّرَارِ وَمَا هَمُّوا بِهِ، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَالِكَ بْنَ الدُّخْشُمِ، وَمَعْنَ بْنَ عُدَيٍّ، وَعَامِرَ بْنَ السَّكَنِ، وَوَحْشِيًّا قَاتِلَ حَمْزَةَ، وَقَالَ لَهُمْ: انْطَلِقُوا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ الظَّالِمِ أَهْلُهُ فَاهْدِمُوهُ وَاحْرُقُوهُ، فَخَرَجُوا سَرِيعًا حَتَّى أَتَوْا بَنِي سَالِمِ بْنِ عَوْفٍ، وَهُمْ رَهْطُ مَالِكِ بْنِ الدُّخْشُمِ، فَقَالَ مَالِكٌ: أَنْظِرُونِي حَتَّى أَخْرُجَ إِلَيْكُمْ بِنَارٍ مِنْ أَهْلِي، فَدَخْلَ أَهْلَهُ فَأَخَذَ سَعَفًا مِنَ النَّخْلِ فَأَشْعَلَ فِيهِ نَارًا، ثُمَّ خَرَجُوا يَشْتَدُّونَ، حَتَّى دَخَلُوا الْمَسْجِدَ وَفِيهِ أَهْلُهُ، فحرَّقُوهُ وَهَدَمُوهُ، وَتَفَرَّقَ عَنْهُ أَهْلُهُ، وَأمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يُتَّخَذَ ذَلِكَ كُنَاسَةً تُلْقَى فِيهِ الْجِيَفُ وَالنَّتْنُ وَالْقُمَامَةُ. وَمَاتَ أَبُو عَامِرٍ الرَّاهِبُ بِالشَّامِ وَحِيدًا فَرِيدًا غَرِيبًا.
{وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Allah şahittir ki onlar kesinlikle yalancıdırlar” sözlerinde ve yeminlerinde. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük'ten dönüp Medine'ye yakın bir yer olan Zû Evân mevkiine indiğinde ona gelip mescitlerine gelmesini istediler. O da giyinip onlara gitmek için gömleğini istedi ١٦٤/ب. Bunun üzerine ona Kur'an indi ve Allah Teâlâ ona Mescid-i Dırâr'ın haberini ve niyetlendikleri şeyi bildirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mâlik b. ed-Duhşum'u, Ma'n b. Adiyy'i, Âmir b. es-Seken'i ve Hamza'nın katili Vahşî'yi çağırıp onlara: "Halkı zalim olan şu mescide gidin, onu yıkın ve yakın!" buyurdu. Hızla çıkıp Mâlik b. ed-Duhşum'un kavmi olan Benî Sâlim b. Avf'a geldiler. Mâlik: "Bana mühlet verin de ailemden size bir ateş çıkarayım" dedi. Ailesinin yanına girip bir hurma dalı aldı ve onu tutuşturdu. Sonra koşarak çıktılar; nihayet içinde cemaati varken mescide girdiler. Onu yaktılar ve yıktılar; cemaati de oradan dağıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oranın leşlerin, pisliklerin ve çöplerin atıldığı bir çöplük yapılmasını emretti. Râhib Ebû Âmir ise Şam'da yalnız, tek başına ve gurbette öldü.
وَرُوِيَ أَنَّ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، الَّذِينَ بَنَوْا مَسْجِدَ قُبَاءٍ، أَتَوْا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي خِلَافَتِهِ لِيَأْذَنَ لِمُجَمَّعَ بْنَ حَارِثَةَ فَيَؤُمَّهُمْ فِي مَسْجِدِهِمْ، فَقَالَ: لَا وَلَا نِعْمَةُ عَيْنٍ، أَلَيْسَ بِإِمَامِ مَسْجِدِ الضِّرَارِ؟ فَقَالَ لَهُ مُجَمَّعٌ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ: لَا تَعْجَلْ عَلَيَّ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ صَلَّيْتُ فِيهِ وَإِنِّي لَا أَعْلَمُ مَا أَضْمَرُوا عَلَيْهِ، وَلَوْ عَلِمْتُ مَا صَلَّيْتُ مَعَهُمْ فِيهِ، كُنْتُ غُلَامًا قَارِئًا لِلْقُرْآنِ، وَكَانُوا شُيُوخًا لَا يَقْرَؤُونَ الْقُرْآنَ فَصَلَّيْتُ وَلَا أَحْسَبُ إِلَّا أَنَّهُمْ يَتَقَرَّبُونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمْ أَعْلَمْ مَا فِي أَنْفُسِهِمْ، فَعَذَرَهُ عُمَرُ وَصَدَّقَهُ وَأَمَرَهُ بِالصَّلَاةِ فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ.
Rivayet edildiğine göre Kuba Mescidi'ni inşa eden Benî Amr b. Avf, hilafeti döneminde Ömer b. el-Hattâb'a gelerek Mücemmi' b. Câriye'nin mescitlerinde kendilerine imamlık yapmasına izin vermesini istediler. Ömer: "Hayır, asla olmaz! O Mescid-i Dırâr'ın imamı değil miydi?" dedi. Mücemmi' ona şöyle dedi: "Ey Müminlerin Emiri! Bana karşı acele hüküm verme. Vallahi ben orada namaz kıldım ama onların kalplerinde ne gizlediklerini bilmiyordum. Şayet bilseydim onlarla beraber orada namaz kılmazdım. Ben Kur'an okuyan genç bir delikanlıydım, onlarsa Kur'an okuyamayan yaşlı kimselerdi; bu yüzden namaz kıldırdım ve onların Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak istediklerini zannetmekten başka bir şey düşünmedim, içlerinde ne olduğunu bilmedim." Bunun üzerine Ömer onu mazur gördü, sözünü tasdik etti ve Kuba Mescidi'nde [onlara] namaz kıldırmasını emretti.
وَقَالَ عَطَاءٌ: لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى عُمَرَ الْأَمْصَارَ أمَرَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَبْنُوا الْمَسَاجِدَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ لَا يَبْنُوا فِي مَدِينَتِهِمْ مَسْجِدَيْنِ يُضَارُّ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ.
Atâ dedi ki: Allah Ömer'e fetihleri nasip edip memleketler açılınca, Müslümanlara mescitler inşa etmelerini emretti ve bir şehirde birbirine zarar verecek şekilde iki mescit yapmamalarını emretti.
{لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) } .
{لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ (١٠٨) } “Orada asla namaza durma! İlk günden temeli takva üzerine kurulan mescit, içinde namaz kılmana elbette daha layıktır. Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır. Allah da çok temizlenenleri sever.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: "لَا تُصَلِّ فِيهِ" مَنَعَ اللَّهُ تَعَالَى نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يُصَلِّيَ فِي مَسْجِدِ الضِّرَارِ. {لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى} اللَّامُ لَامُ الِابْتِدَاءِ. وَقِيلَ: لَامُ الْقَسَمِ، تَقْدِيرُهُ: وَاللَّهِ لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ، أَيْ: بُنِيَ أَصْلُهُ عَلَى التَّقْوَى، {مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ} أَيْ: مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ بُنِيَ وَوُضِعَ أَسَاسُهُ، {أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ} مُصَلِّيًا.
Allah Teâlâ'nın kavli: {لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا} “Orada asla durma” İbn Abbâs: "Orada namaz kılma" dedi. Allah Teâlâ Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i Mescid-i Dırâr'da namaz kılmaktan menetti. {لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى} “Temeli takva üzerine kurulan mescit elbette...” Başındaki lâm ibtidâ lâmıdır. Yemin lâmı olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: "Vallahi temeli takva üzerine inşa edilen mescit..." {مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ} “İlk günden” yani inşa edildiği ve temeli atıldığı ilk günden beri, {أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ} “içinde [namaza] durmana daha layıktır” namaz kılıcı olarak.
وَاخْتَلَفُوا فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى: فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: هُوَ مَسْجِدُ الْمَدِينَةِ، مَسْجِدُ الرَّسُولِ ﷺ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ:
Takva üzerine kurulan mescit hakkında ihtilaf ettiler: İbn Ömer, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Saîd el-Hudrî: "O, Medine Mescidi'dir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescididir" dediler. Bunun delili ise:
مَا أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ حُمَيْدٍ الْخَرَّاطِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ قَالَ: مَرَّ بِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ: فَقُلْتُ لَهُ: كَيْفَ سَمِعْتَ أَبَاكَ يَذْكُرُ فِي الْمَسْجِدِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى؟ فَقَالَ: قَالَ أَبِي: دَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي بَيْتِ بَعْضِ نِسَائِهِ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّ الْمَسْجِدَيْنِ الَّذِي أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى؟ قَالَ: فَأَخَذَ كَفًّا مِنَ الْحَصْبَاءِ فَضَرَبَ بِهِ الْأَرْضَ، ثُمَّ قَالَ: هُوَ مَسْجِدُكُمْ هَذَا، مَسْجِدُ الْمَدِينَةِ، قَالَ: فَقُلْتُ: أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُ أَبَاكَ هَكَذَا يَذْكُرُهُ (١) .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir'in bildirdiği, bize Abdülgâfir b. Muhammed'in haber verdiği, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî'nin anlattığı, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân'ın anlattığı, bize Müslim b. el-Haccâc'ın anlattığı, bize Muhammed b. Hâtim'in anlattığı, bize Yahyâ b. Saîd'in Humeyd el-Harrât'tan anlattığı rivayettir; o şöyle dedi: Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ı şöyle derken işittim: Bana Abdurrahmân b. Ebî Saîd uğradı. Dedim ki: "Babanın takva üzerine kurulan mescit hakkında ne zikrettiğini işittin?" Dedi ki: Babam şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birinin evinde onun yanına girdim ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Takva üzerine kurulan mescit iki mescitten hangisidir?" dedim. Dedi ki: Bunun üzerine [Resûlullah] bir avuç çakıl taşı alıp yere attı, sonra: "O, şu sizin mescidinizdir; Medine Mescidi'dir" buyurdu. [Ebû Seleme] dedi ki: Ben de: "Şahitlik ederim ki babanı bunu böyle zikrederken işittim" dedim (١).
وَأَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الشَّيْرَزِيُّ أَنْبَأَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَنْبَأَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَا بَيْنَ بَيْتِي وَمِنْبَرِي رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ، وَمِنْبَرِي عَلَى حَوْضِي" .
Bize Ebu’l-Hasan eş-Şîrâzî'nin bildirdiği, bize Zâhir b. Ahmed'in haber verdiği, bize Ebû İshâk el-Hâşimî'nin haber verdiği, bize Ebû Mus‘ab'ın Mâlik'ten, onun Hubeyb b. Abdirrahmân'dan, onun Hafs b. Âsım'dan, onun da Ebû Hüreyre'den [rivayet ettiğine göre] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Evim ile minberimin arası cennet bahçelerinden bir bahçedir ve minberim havzımın üzerindedir.»
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ مَسْجِدُ قُبَاءٍ، وَهُوَ رِوَايَةُ عَطِيَّةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهُوَ قَوْلُ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ [وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ] (١) وَقَتَادَةَ:
Bir topluluk ise onun Kuba Mescidi olduğu görüşüne varmıştır. Bu, Atıyye'nin İbn Abbâs'tan rivayetidir ve Urve b. ez-Zübeyr, [Saîd b. Cübeyr] (١) ile Katâde'nin de kavlidir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِد الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَأْتِي مَسْجِدَ قُبَاءٍ كُلَّ سَبْتٍ مَاشِيًا وَرَاكِبًا، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَفْعَلُهُ (٢) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî'nin bildirdiği, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin bildirdiği, bize Muhammed b. Yûsuf'un bildirdiği, bize Muhammed b. İsmâil'in anlattığı, bize Mûsâ b. İsmâil'in anlattığı, bize Abdülazîz b. Müslim'in Abdullah b. Dînâr'dan, onun İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan anlattığı rivayette o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her cumartesi günü yaya ve binekli olarak Kuba Mescidi'ne gelirdi; Abdullah b. Ömer de böyle yapardı (٢).
وَزَادَ نَافِعٌ عَنْ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيُصَلِّي فِيهِ رَكْعَتَيْنِ (٣) .
Nâfi' ise İbn Ömer'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen şunu ziyade etti: "Orada iki rekat namaz kılardı." (٣)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} مِنَ الْأَحْدَاثِ وَالْجُنَابَاتِ وَالنَّجَاسَاتِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ وَلَا يَنَامُونَ بِاللَّيْلِ عَلَى الْجَنَابَةِ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır” abdestsizlikten, cünüplükten ve pisliklerden. Atâ dedi ki: Su ile istinca yaparlar ve geceleri cünüp olarak uyumazlardı.
أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ القَاشَانِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو عُمَرَ الْقَاسِمُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْهَاشِمِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو عَلِيٍّ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَمْرٍو الْلُّؤْلُؤِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ الْأَشْعَثِ السِّجِسْتَانِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَهْلِ قُبَاءٍ": {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} قَالَ: "كَانُوا يَسْتَنْجُونَ بِالْمَاءِ فَنَزَلَتْ فِيهِمْ هَذِهِ الْآيَةُ" (٤) . {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} أَيِ الْمُتَطَهِّرِينَ.
Bize Ebû Tâhir Ömer b. Abdilazîz el-Kâşânî'nin bildirdiği, bize Ebû Ömer el-Kâsım b. Ca'fer b. Abdilvâhid el-Hâşimî'nin haber verdiği, bize Ebû Alî Muhammed b. Ahmed b. Amr el-Lü'lüî'nin haber verdiği, bize Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş'as es-Sicistânî'nin anlattığı, bize Muhammed b. el-Alâ'nın haber verdiği, bize Muâviye b. Hişâm'ın Yûnus b. el-Hâris'ten, onun İbrâhim b. Ebî Meymûne'den, onun Ebû Sâlih'ten, onun Ebû Hüreyre'den rivayetinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bu ayet Kuba ehli hakkında indi": {فِيهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا} “Orada temizlenmeyi seven adamlar vardır”. Dedi ki: "Onlar su ile istinca yapıyorlardı, bunun üzerine haklarında bu ayet indi" (٤). {وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ} “Allah da çok temizlenenleri sever” yani tertemiz olanları.
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) } .
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا جُرُفٍ هَارٍ فَانْهَارَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (١٠٩) } “Binasını Allah'tan gelen bir takva ve rıza üzerine kuran kimse mi daha hayırlıdır, yoksa binasını yıkılmak üzere olan bir yarın kenarına kurup da onunla beraber cehennem ateşine yuvarlanan kimse mi? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ "أُسِّسَ" بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَكَسْرِ السِّينِ، "بُنْيَانُهُ" بِرَفْع النُّونِ فِيهِمَا جَمِيعًا عَلَى غَيْرِ تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "أَسَّسَ" فَتْحُ الْهَمْزَةِ وَالسِّينِ، "بُنْيَانَهُ": بِنَصْبِ النُّونِ،
{أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} “Binasını kuran kimse mi...”: Nâfi‘ ve İbn Âmir, her iki yerde de meçhul (faili zikredilmeksizin) olmak üzere hemzenin zammesi ve sînin kesresiyle “üssise” (أُسِّسَ), nûn harfinin merfû oluşuyla da “bünyânühû” (بُنْيَانُهُ) şeklinde okumuşlardır. Diğer [kıraat imamları] ise hemzenin ve sînin fethasıyla “essese” (أَسَّسَ), nûn harfinin mansûb oluşuyla “bünyânehû” (بُنْيَانَهُ) şeklinde [okumuşlardır],
عَلَى تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ. {عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ} أَيْ: عَلَى طَلَبِ التَّقْوَى وَرِضَا اللَّهِ تَعَالَى خَيْرٌ {أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا} عَلَى شَفِيرِ، {جُرُفٍ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ "جُرْفٍ" سَاكِنَةُ الرَّاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الرَّاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ، وَهِيَ الْبِئْرُ الَّتِي لَمَّ تُطْوَ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ الْهُوَّةُ وَمَا يَجْرُفُهُ السَّيْلُ مِنَ الْأَوْدِيَةِ فَيَنْجَرِفُ (١) بِالْمَاءِ فَيَبْقَى وَاهِيًا، {هَارٍ} أَيْ: هَائِرٌ وَهُوَ السَّاقِطُ يُقَالُ: هَارَ يَهُورُ فَهُوَ هَائِرٌ، ثُمَّ يُقْلَبُ فَيُقَالُ: هَارٍ مِثْلُ شَاكٍ وَشَائِكٍ وَعَاقٍ وَعَائِقٍ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ يُهَارُ: إِذَا انْهَدَمَ، وَمَعْنَاهُ: السَّاقِطُ الَّذِي يَتَدَاعَى بَعْضُهُ فِي إِثْرِ بَعْضٍ، كَمَا يَنْهَارُ الرَّمْلُ وَالشَّيْءُ الرَّخْوُ. {فَانْهَارَ بِهِ} أَيْ: سَقَطَ بِالْبَانِي {فِي نَارِ جَهَنَّمَ} يُرِيدُ بِنَاءَ هَذَا الْمَسْجِدِ الضِّرَارِ كَالْبِنَاءِ عَلَى شَفِيرِ جَهَنَّمَ فَيَهُورُ بِأَهْلِهَا فِيهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ صَيَّرَهُمُ النِّفَاقُ إِلَى النَّارِ.
faili zikrederek [okumuşlardır]. {عَلَى تَقْوَى مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَيْرٌ} “Allah'tan gelen bir takva ve rıza üzerine [kuran kimse] mi daha hayırlıdır” yani takva ve Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek üzere [kuran mı daha hayırlıdır], {أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ عَلَى شَفَا} “yoksa binasını ... kenarına kuran kimse mi?” kıyısına [kuran mı?] {جُرُفٍ} “yar”: Ebû Amr, Hamza ve Ebû Bekir râ'nın sükûnu ile "curf" (جُرْفٍ) şeklinde, diğerleri ise râ'nın dammesi ile okumuşlardır; bunlar iki ayrı lügattir. Bu, içi taşla örülmemiş kuyudur. Ebû Ubeyde dedi ki: O bir çukurdur ve sel sularının vadilerden oyup süpürdüğü, su ile aşınarak (١) dayanıksız kalan yerdir. {هَارٍ} “yıkılmak üzere olan” yani yıkılan; "hâre yehûru fe-hüve hâirun" denir, sonra kalbedilerek "şâkin" ve "şâikun", "âkın" ve "âikun" gibi "hârin" denir. Yıkıldığı zaman söylenen "yühâru" fiilinden geldiği de söylenmiştir; manası da kumun ve gevşek maddelerin çökmesi gibi birbiri ardınca yıkılıp çöken demektir. {فَانْهَارَ بِهِ} “Onunla beraber yuvarlanan” yani binayı yapan kimse ile birlikte çöktü, {فِي نَارِ جَهَنَّمَ} “cehennem ateşine”. Bu Mescid-i Dırâr'ın inşasını, cehennemin kenarındaki bir yapı gibi kastediyor ki ehliyle beraber oraya yıkılır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Nifak onları ateşe sevk etti demektir" dedi.
{وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} قَالَ قَتَادَةُ (٢) : وَاللَّهِ مَا تَنَاهَى أَنْ وَقَعَ فِي النَّارِ، وَذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ حُفِرَتْ بُقْعَةٌ فِيهِ، فَرُئِيَ الدُّخَانُ يَخْرُجُ مِنْهَا. وَقَالَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ: رَأَيْتُ الدُّخَانَ يَخْرُجُ مِنْ مَسْجِدِ الضِّرَارِ (٣) .
{وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ} “Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.” Katâde dedi ki (٢): "Vallahi [bu mescit] ateşe düşmekten geri kalmadı." Bize nakledildiğine göre orada bir yer kazılmış ve oradan duman çıktığı görülmüştür. Câbir b. Abdillâh da şöyle demiştir: "Ben Mescid-i Dırâr'dan duman çıktığını gördüm." (٣)
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠) إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) } .
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (١١٠) إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١١١) } “Yaptıkları bina, kalpleri parçalanıncaya kadar yüreklerinde bir şüphe [ve nifak kaynağı] olarak kalmaya devam edecektir. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır. Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler. Bu, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da Allah'ın üzerine hak olan bir vaattir. Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? O halde yaptığınız bu alışverişten dolayı sevinin. İşte asıl büyük kazanç ve kurtuluş budur.”
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً} أَيْ: شَكًّا وَنِفَاقًا، {فِي قُلُوبِهِمْ} يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي بُنْيَانِهِ مُحْسِنِينَ كَمَا حُبِّبَ الْعِجْلُ إِلَى قَوْمِ مُوسَى. قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: حَسْرَةٌ وَنَدَامَةٌ لِأَنَّهُمْ نَدِمُوا عَلَى بِنَائِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَا يَزَالُ هَدْمُ بِنَائِهِمْ رِيبَةً وَحَزَازَةً وَغَيْظًا فِي قُلُوبِهِمْ.
{لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً} “Yaptıkları bina ... bir şüphe olarak kalmaya devam edecektir” yani şüphe ve nifak olarak, {فِي قُلُوبِهِمْ} “kalplerinde”. Mûsâ'nın kavmine buzağının sevdirildiği gibi onlar da onu inşa etmekle iyi bir iş yaptıklarını sanırlar. Bunu İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Kelbî ise: "Hüsran ve pişmanlıktır, çünkü onu inşa ettiklerine pişman oldular" dedi. Süddî ise şöyle demiştir: "Binalarının yıkılması, kalplerinde bir şüphe, keder ve öfke olarak kalmaya devam edecektir."
{إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} أَيْ: تَتَصَدَّعَ قُلُوبُهُمْ فَيَمُوتُوا. قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَحَمْزَةُ، وَحَفْصٌ: "تَقَطَّعَ" بِفَتْحِ التَّاءِ أَيْ: تَتَقَطَّعُ. وَالْآخَرُونَ بِضَمِّهَا. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَحَدَّهُ: "إِلَى أَنْ" خَفِيفٌ، عَلَى الْغَايَةِ، "تُقْطَعَ" بِضَمِّ التَّاءِ، خَفِيفٌ، مِنَ الْقَطْعِ يَدُلُّ عَلَيْهِ تَفْسِيرُ الضَّحَّاكِ وَقَتَادَةَ: لَا يَزَالُونَ فِي شَكٍّ مِنْهُ إِلَى أَنْ
{إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ} “Ancak kalpleri paramparça olması müstesna” yani kalpleri yarılıp ölürler. İbn Âmir, Ebû Ca'fer, Hamza ve Hafs, tâ harfinin fethasıyla “tekattaa” (تَقَطَّعَ) -yani tetekattaa- şeklinde okudular. Diğer [kıraat imamları] ise [tâ harfinin] zammesiyle okudular. Ya'kūb ise tek başına gaye bildiren [ve hemzesi ile nun'u] şeddesiz olarak “ilâ en” (إِلَى أَنْ) ve kesmek (kat') kökünden, tâ harfinin zammesi ve şeddesiz olarak “tuktaa” (تُقْطَعَ) şeklinde okumuştur. Dahhâk ve Katâde'nin şu tefsiri de buna delalet etmektedir: Ta ki...
يَمُوتُوا فَيَسْتَيْقِنُوا. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} .
ölürler ve kesin bilgiye (yakîne) ererler. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} الْآيَةُ. قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: لَمَّا بَايَعَتِ الْأَنْصَارُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ليلة العقبة ١٦٥/أبِمَكَّةَ وَهْم سَبْعُونَ نَفْسًا، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ اشْتَرِطْ لِرَبِّكَ وَلِنَفْسِكَ مَا شِئْتَ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ} “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” ayeti. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî dedi ki: Ensar, Akabe gecesi Mekke'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat ettiklerinde -ki yetmiş kişiydiler- Abdullah b. Revâha: "Ey Allah'ın Resûlü! Rabbin için ve kendin için dilediğin şartı koş" dedi ١٦٥/أ.
فَقَالَ: أَشْتَرِطُ لِرَبِّي ﷿: أَنْ تَعْبُدُوهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا، وَأَشْتَرِطُ لِنَفْسِي، أَنْ تَمْنَعُونِي مِمَّا تَمْنَعُونَ مِنْهُ أَنْفُسَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ.
Bunun üzerine [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Rabbim azze ve celle için şartım; O'na ibadet etmeniz ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamanızdır. Kendim için şartım ise; nefislerinizi ve mallarınızı koruduğunuz şeylerden beni de korumanızdır."
قَالُوا: فَإِذَا فَعَلْنَا ذَلِكَ فَمَا لَنَا؟
Onlar: "Bunu yaptığımız takdirde bizim için ne vardır?" dediler.
قَالَ: الْجَنَّةُ، قَالُوا: رَبِحَ الْبَيْعُ لَا نُقِيلُ وَلَا نَسْتَقِيلُ (١) فَنَزَلَتْ: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} (٢) .
O: "Cennet" buyurdu. Onlar: "Alışveriş kazançlı oldu; bu akdi ne bozarız ne de bozulmasını isteriz" dediler (١). Bunun üzerine: {إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ} “Şüphesiz Allah, cennet karşılığında müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” (٢) ayeti indi.
وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ: " بِالْجَنَّةِ ".
A'meş ise "bi'l-cenneti" (بِالْجَنَّةِ) şeklinde okumuştur.
{يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "فَيُقْتَلُونَ" بِتَقْدِيمِ الْمَفْعُولِ عَلَى الْفَاعِلِ بِمَعْنَى يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَيَقْتُلُ الْبَاقُونَ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِتَقْدِيمِ الْفَاعِلِ. {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} أَيْ: ثَوَابُ الْجَنَّةِ لَهُمْ وَعْدٌ وحقٌ {فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ} يَعْنِي أَنَّ اللَّهَ ﷿ وَعَدَهُمْ هَذَا الْوَعْدَ، وَبَيَّنَهُ فِي هَذِهِ الْكُتُبِ. وَقِيلَ (٣) : فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَهْلَ الْمِلَلِ كُلِّهُمْ أُمِرُوا بِالْجِهَادِ عَلَى ثَوَابِ الْجَنَّةِ، ثُمَّ هَنَّأَهُمْ فَقَالَ: {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا} فَافْرَحُوا {بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} قَالَ عُمَرُ ﵁: إِنَّ اللَّهَ ﷿ بَايَعَكَ وَجَعَلَ الصَّفْقَتَيْنِ لَكَ.
{يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} “Onlar Allah yolunda savaşırlar; öldürürler ve öldürülürler”: Hamza ve Kisâî, bir kısmı öldürülür, geri kalanlar ise öldürür manasında mefulü failin önüne alarak "fe yuktelûne [ve yaktulûn]" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise faili öne alarak okumuşlardır. {وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا} “O'nun üzerine hak olan bir vaat olarak” yani cennet sevabı onlar için bir vaat ve haktır, {فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالْقُرْآنِ} “Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'an'da” yani Allah azze ve celle onlara bu vaatte bulunmuş ve bunu bu kitaplarda açıklamıştır. Denildi ki (٣): Bunda bütün din mensuplarına cennet sevabı karşılığında cihadın emredildiğine bir delil vardır. Sonra onları tebrik ederek şöyle buyurdu: {وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا} “Allah'tan daha çok ahdine vefa gösteren kim vardır? O halde sevinin” yani müjdelenip sevinin, {بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ وَذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “yaptığınız bu alışverişten dolayı. İşte asıl büyük kazanç ve kurtuluş budur.” Ömer radıyallâhu anh dedi ki: "Allah azze ve celle seninle alışveriş yaptı ve iki bedeli de sana verdi."
وَقَالَ قَتَادَةُ: ثَامَنَهُمُ اللَّه ﷿ فَأَغْلَى لَهُمْ (٤) .
Katâde dedi ki: "Allah azze ve celle onlarla pazarlık yaptı ve değerlerini onlar için çok yüksek tuttu." (٤)
وَقَالَ الْحَسَنُ: اسْمَعُوا إِلَى بَيْعَةٍ رَبِيحَةٍ بَايَعَ اللَّهُ بِهَا كُلَّ مُؤْمِنٍ. وَعَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَعْطَاكَ الدُّنْيَا فَاشْتَرِ الْجَنَّةَ بِبَعْضِهَا.
Hasan dedi ki: "Allah'ın her müminle yaptığı bu çok kazançlı alışverişe kulak verin!" Yine ondan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah sana dünyayı verdi; öyleyse onun bir kısmıyla cenneti satın al."
ثُمَّ وَصَفَهُمْ فَقَالَ: {التَّائِبُونَ} قَالَ الْفَرَّاءُ: اسْتُؤْنِفَتْ بِالرَّفْعِ لِتَمَامِ الْآيَةِ وَانْقِطَاعِ الْكَلَامِ. وَقَالَ
Sonra onları niteleyerek şöyle buyurdu: {التَّائِبُونَ} “[Onlar] tövbe edenlerdir...” Ferrâ şöyle dedi: “Ayet tamamlandığı ve söz kesildiği için [yeni bir cümleye] merfû olarak başlanmıştır (istînâf yapılmıştır).” [ez-Zeccâc ise] şöyle dedi:
الزَّجَّاجُ: التَّائِبُونَ رُفِعَ لِلِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ مُضْمَرٌ. الْمَعْنَى: التَّائِبُونَ -إِلَى آخَرِ الْآيَةِ-لَهُمُ الْجَنَّةُ أَيْضًا. أَيْ: مَنْ لَمْ يُجَاهِدْ غَيْرَ مُعَانِدٍ وَلَا قَاصِدٍ لِتَرْكِ الْجِهَادِ، لِأَنَّ بَعْضَ الْمُسْلِمِينَ يَجْزِي عَنْ بَعْضٍ فِي الْجِهَادِ، [فَمَنْ كَانَتْ هَذِهِ صِفَتُهُ] فَلَهُ الْجَنَّةُ أَيْضًا، وَهَذَا أَحْسَنُ، فَكَأَنَّهُ وَعَدَ الْجَنَّةَ لِجَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ، كَمَا قَالَ: "وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى" (النِّسَاءِ-٩٥) ، فَمَنْ جَعَلَهُ تَابِعًا لِلْأَوَّلِ كَانَ الْوَعْدُ بِالْجَنَّةِ خَاصًّا لِلْمُجَاهِدِينَ الْمَوْصُوفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ .
ez-Zeccâc [şöyle dedi]: "التَّائِبُونَ (et-Tâibûn) [kelimesi] ibtida (mübteda olma) sebebiyle merfûdur, haberi ise gizlidir (takdir edilmiştir). Mana şöyledir: Tövbe edenler -ayetin sonuna kadar- için de cennet vardır. Yani inat etmeksizin ve cihadı terk etme kastı taşımaksızın cihada bizzat katılmayan kimse de [böyledir]; çünkü cihadda Müslümanların bir kısmı diğerlerinin yerine kifayet eder. [Dolayısıyla kimin niteliği bu olursa] onun için de cennet vardır. Bu [yorum] daha güzeldir; zira sanki {وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى} “Allah hepsine en güzel olanı vaad etmiştir” (en-Nisâ, 95) buyurduğu gibi, bütün müminlere cennet vaadinde bulunulmuştur. Kim de bu kelimeyi önceki [ayete] tâbi kılarsa, cennet vaadi yalnızca bu sıfatla nitelenen mücahidlere mahsus olur."
{التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) } .
{التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (١١٢) } “O tevbe edenler, ibadet edenler, hamdedenler, oruç tutanlar (seyahat edenler), rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten alıkoyanlar ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... Müminleri müjdele!”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {التَّائِبُونَ} أَيِ: الَّذِينَ تَابُوا مِنَ الشِّرْكِ وَبَرِئُوا مِنَ النِّفَاقِ، {الْعَابِدُونَ} الْمُطِيعُونَ الَّذِينَ أَخْلَصُوا الْعِبَادَةَ لِلَّهِ ﷿ {الْحَامِدُونَ} الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ عَلَى كُلِّ حَالٍ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ.
Allah Teâlâ'nın kavli: {التَّائِبُونَ} “Tevbe edenler” yani şirkten tevbe edip nifaktan beri olanlar, {الْعَابِدُونَ} “ibadet edenler” ibadeti Allah azze ve celle'ye ihlasla yapan itaatkâr kimseler, {الْحَامِدُونَ} “hamdedenler” darlıkta ve bollukta, her hâlükârda Allah'a hamdedenler.
وَرَوَيْنَا عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَوَّلُ مَنْ يُدْعَى إِلَى الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ" (١) . {السَّائِحُونَ} قَالَ ابْن مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هُمُ الصَّائِمُونَ (٢) .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettik: "Kıyamet gününde cennete ilk çağrılacak olanlar, darlıkta ve bollukta Allah'a hamdedenlerdir." (١) {السَّائِحُونَ} “Sâihûn (oruç tutanlar/seyahat edenler)”: İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Onlar oruç tutanlardır" dediler (٢).
وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: إِنَّمَا سُمِّيَ الصَّائِمُ سَائِحًا لِتَرْكِهِ اللَّذَّاتِ كُلِّهَا مِنَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ وَالنِّكَاحِ.
Süfyân b. Uyeyne dedi ki: "Oruç tutan kimseye sâih denilmesinin sebebi; yeme, içme ve nikah gibi bütün lezzetleri terk etmesindendir."
وَقَالَ عَطَاءٌ: السَّائِحُونَ الْغُزَاةُ الْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ. رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ، ﵁، أَنَّهُ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ائْذَنْ لِي فِي السِّيَاحَةِ، فَقَالَ: "إِنَّ سِيَاحَةَ أُمَّتِي الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" (٣) .
Atâ dedi ki: "Sâihûn, Allah yolunda gaza ve cihad edenlerdir." Osman b. Maz'ûn radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o: "Ey Allah'ın Resûlü! Seyahat (dünyadan el çekip gezme) konusunda bana izin ver" demiş, [Resûlullah da]: "Şüphesiz ümmetimin seyahati Allah yolunda cihaddır" buyurmuştur (٣).
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: السَّائِحُونَ هُمْ طَلَبَةُ الْعِلْمِ.
İkrime dedi ki: "Sâihûn, ilim talebeleridir."
{الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} يَعْنِي: الْمُصَلِّينَ، {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} بِالْإِيمَانِ، {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} عَنِ الشِّرْكِ. وَقِيلَ: الْمَعْرُوفُ: السَّنَةُ، وَالْمُنْكَرُ: الْبِدْعَةُ. {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} الْقَائِمُونَ بِأَوَامِرِ اللَّهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ: أَهْلُ الْوَفَاءِ بِبَيْعَةِ اللَّهِ. {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}
{الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ} “Rükû edenler, secde edenler”; yani namaz kılanlar demektir. {الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emredenler”; [yani] imanı [emredenler], {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “kötülükten sakındıranlar”; [yani] şirkten [sakındıranlar] demektir. Bir görüşe göre de mâruf: Sünnet, münker ise: Bidattir. {وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarını koruyanlar”; Allah'ın emirlerini yerine getirenlerdir. Hasan[-ı Basrî] de şöyle demiştir: "Allah'a verdikleri biat ve ahde vefa gösterenlerdir." {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele!”
{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١١٣) } .
{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (١١٣) } “Cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra -akraba bile olsalar- müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz.”
{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ.
{مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz”. Bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf ettiler.
قَالَ قَوْمٌ: سَبَبُ نُزُولِهَا: مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِد بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِيهِ. قَالَ: لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَوَجَدَ عِنْدَهُ أَبَا جَهْلٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ: فَقَالَ: أَيْ عَمِّ قُلْ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَلِمَةً أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ. فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ: أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ؟ فَلَمْ يَزَلْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَعْرِضُهَا عَلَيْهِ وَيُعِيدَانِ بِتِلْكَ الْمَقَالَةِ، حَتَّى قَالَ أَبُو طَالِبٍ آخِرَ مَا كَلَّمَهُمْ: عَلَى مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَأَبَى أَنْ يَقُولَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَاللَّهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ مَا لَمْ أُنْهَ عَنْكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} وَأُنْزِلَ فِي أَبِي طَالِبٍ: "إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ" (١) .
Bir topluluk dedi ki: Bunun nüzul sebebi şudur: Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî'nin bildirdiği, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin bildirdiği, bize Muhammed b. Yûsuf'un bildirdiği, bize Muhammed b. İsmâil'in anlattığı, bize Ebu'l-Yemân'ın anlattığı, bize Şuayb'ın Zührî'den haber verdiği, bana Saîd b. el-Müseyyeb'in babasından anlattığı rivayette o şöyle dedi: Ebû Tâlib'e vefat hali gelince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanına geldi ve yanında Ebû Cehil ile Abdullah b. Ebî Ümeyye b. el-Mugîre'yi buldu. Dedi ki: "Ey amcam! 'Lâ ilâhe illallâh' de; öyle bir kelime ki onunla Allah katında senin lehine hüccet getireyim." Bunun üzerine Ebû Cehil ve Abdullah b. Ebî Ümeyye: "Abdülmuttalib'in dininden yüz mü çevireceksin?" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ona teklif etmeye devam etti, onlar da bu sözü tekrarlayıp durdular. Nihayet Ebû Tâlib onlara söylediği son söz olarak: "Abdülmuttalib'in dini üzere" dedi ve "Lâ ilâhe illallâh" demekten kaçındı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Vallahi, senin hakkında menedilmediğim sürece senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “Cehennemlik oldukları kendilerine açıkça belli olduktan sonra -akraba bile olsalar- müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz” ayetini indirdi. Ebû Tâlib hakkında ise: "Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; lâkin Allah dilediğine hidayet verir" (١) ayeti indirildi.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ الْأَشْجَعِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لِعَمِّهِ: "قُلْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَشْهَدْ لَكَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ" فَقَالَ: لَوْلَا أَنْ تُعَيِّرَنِي قُرَيْشٌ، فَيَقُولُونَ: إِنَّمَا حَمَلَهُ عَلَى ذَلِكَ الْجَزَعُ، لَأَقْرَرْتُ بِهَا عَيْنَكَ. فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} (٢) .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir'in bildirdiği, bize Abdülgâfir b. Muhammed'in haber verdiği, bize Muhammed b. Îsâ'nın haber verdiği, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân'ın anlattığı, bize Müslim b. el-Haccâc'ın anlattığı, bana Muhammed b. Hâtim b. Meymûn'un anlattığı, bize Yahyâ b. Saîd'in anlattığı, bize Yezîd b. Keysân'ın anlattığı, bana Ebû Hâzim el-Eşcaî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiği rivayette o şöyle dedi: Resûlullah amcasına: "Lâ ilâhe illallâh de ki kıyamet gününde senin için buna şahitlik edeyim" buyurdu. O da: "Kureyş'in beni ayıplayıp 'Onu buna ancak ölüm korkusu sevk etti' demeyecek olsalardı, mutlaka bununla senin gözünü aydın ederdim" dedi. Bunun üzerine Allah azze ve celle: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir” (٢) ayetini indirdi.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ [ثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ] حَدَّثَنِي اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ الْهَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ، وَذُكِرَ عِنْدَهُ عَمُّهُ فَقَالَ: "لَعَلَّهُ تَنْفَعُهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيُجْعَلُ فِي ضَحْضَاحٍ مِنَ النَّارِ يَبْلُغُ كَعْبَيْهِ يَغْلِي مِنْهُ دِمَاغُهُ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî'nin bildirdiği, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin haber verdiği, bize Muhammed b. Yûsuf'un haber verdiği, bize Muhammed b. İsmâil'in [bize Abdullah b. Yûsuf'un anlattığı], bana Leys'in anlattığı, bana Yezîd b. el-Hâd'ın Abdullah b. Habbâb'dan, onun da Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre kendisi Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'i, yanında amcası anıldığında şöyle buyururken işitmiştir: «Kıyamet gününde şefaatimin ona fayda vermesi ve topuklarına kadar varıp da dimağını kaynatacak sığ bir ateşin içine konulması umulur.»
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ وَبِرَيْدَةُ: لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَكَّةَ أَتَى قَبْرَ أُمِّهِ آمِنَةَ فَوَقَفَ عَلَيْهِ حَتَّى حَمِيَتِ الشَّمْسُ رَجَاءَ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ فَيَسْتَغْفِرَ لَهَا فَنَزَلَتْ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} (١) الْآيَةَ.
Ebû Hüreyre ve Büreyde şöyle dediler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye geldiğinde annesi Âmine'nin kabrine geldi ve kendisine izin verilip de onun için mağfiret dileyebilmek ümidiyle güneş kızgınlaşıncaya kadar başında durup bekledi. Bunun üzerine: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ} “Müşrikler için af dilemek ne Peygamber'e ne de iman edenlere yakışmaz” (١) ayeti indi.