Binûn

Tevbe — 7. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: زَارَ النَّبِيُّ ﷺ قَبْرَ أُمِّهِ فَبَكَى وَأَبْكَى مَنْ حَوْلَهُ فَقَالَ: "اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي ﷿ فِي أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَهَا فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي وَاسْتَأْذَنْتُهُ فِي أَنْ أَزُورَ قَبْرَهَا فَأَذِنَ لِي فَزُورُوا الْقُبُورَ، فَإِنَّهَا تَذْكِّرُ الْمَوْتَ" (٢) .

Bize İsmâil b. Abdilkâhir'in anlattığı, bize Abdülgâfir b. Muhammed'in anlattığı, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî'nin anlattığı, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân'ın anlattığı, bize Müslim b. el-Haccâc'ın anlattığı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'nin anlattığı, bize Muhammed b. Ubeyd'in Yezîd b. Keysân'dan, onun Ebû Hâzim'den, onun da Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem annesinin kabrini ziyaret etti, ağladı ve etrafındakileri de ağlattı. Sonra şöyle buyurdu: "Rabbim azze ve celle'den onun için mağfiret dilemek hususunda izin istedim, bana izin verilmedi; kabrini ziyaret etmek hususunda izin istedim, bana izin verdi. Artık kabirleri ziyaret ediniz; çünkü kabir [ziyareti] ölümü hatırlatır." (٢)

{وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤) } .

{وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ (١١٤)} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, sadece ona vermiş olduğu bir sözden ötürü idi. Fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca, ondan uzaklaştı. Şüphesiz ki İbrahim çok duygulu/içli ve pek yumuşak huylu idi.”

قَالَ قَتَادَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: ": "لَأَسْتَغْفِرَنَّ لِأَبِي. كَمَا اسْتَغْفَرَ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} (٣) .

Katâde şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "İbrahim'in babası için mağfiret dilediği gibi ben de babam için mutlaka mağfiret dileyeceğim" buyurdu. Bunun üzerine Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “Müşriklerin cehennemlik oldukları kendilerine belli olduktan sonra -akraba bile olsalar- artık onlar için mağfiret dilemek ne Peygamber'e ne de müminlere yakışır.” (٣)

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ خَبَرًا عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ قَالَ لِأَبِيهِ: "سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي" سَمِعْتُ رَجُلًا يَسْتَغْفِرُ لِوَالِدَيْهِ وَهُمَا مُشْرِكَانِ، فقلت له: ١٦٥/ب تَسْتَغْفِرُ لَهُمَا وَهُمَا مشركان؟ فقال: أو لم يَسْتَغْفِرْ إِبْرَاهِيمُ لِأَبِيهِ؟ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ"، إِلَى قَوْلِهِ: "إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ" (٤) (الْمُمْتَحَنَةُ -٤) .

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh da şöyle demiştir: Allah azze ve celle İbrahim aleyhisselam'dan haber vererek onun babasına: "Sana selâm olsun, senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim" dediğini indirdiğinde, bir adamın müşrik olan anne babası için istiğfarda bulunduğunu işittim. Bunun üzerine ona: 'Onlar müşrik oldukları hâlde onlar için mağfiret mi diliyorsun?' dedim. O da: 'İbrahim babası için mağfiret dilemedi mi?' dedi. Ben de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip bu durumu ona anlattım. Bunun üzerine Allah azze ve celle: "İbrahim'de sizin için güzel bir örnek vardır..." ayetinden "İbrahim'in babasına: 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' demesi müstesna" (٤) (Mümtehine, 4) sözüne kadar olan kısmı indirdi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} قَالَ بَعْضُهُمْ: الْهَاءُ فِي إِيَّاهُ عَائِدَةٌ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇. وَالْوَعْدُ كَانَ مِنْ أَبِيهِ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَاهُ كَانَ وَعَدَهُ أَنْ يُسْلِمَ، فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي يَعْنِي إِذَا أَسْلَمْتَ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “İbrahim'in babası için mağfiret dilemesi, sadece ona vermiş olduğu bir sözden ötürü idi” kavli hakkında bazısı şöyle demiştir: 'İyyâhu' (إِيَّاهُ) ifadesindeki 'hâ' zamiri İbrahim aleyhisselam'a dönmektedir. Vaat ise babasından gelmişti; zira babası ona Müslüman olacağına dair söz vermişti. İbrahim de ona: 'Rabbimden senin için mağfiret dileyeceğim' yani 'Müslüman olduğun takdirde' demişti.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْأَبِ، وَذَلِكَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ وَعْدَ أَبَاهُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُ رَجَاءَ إِسْلَامِهِ. وَهُوَ قَوْلُهُ: "سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي". يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ: "وَعَدَهَا أَبَاهُ" بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ.

Bazıları da şöyle demiştir: [Buradaki] 'hâ' zamiri babaya dönmektedir. Bu da İbrahim'in, Müslüman olması ümidiyle babasına onun için mağfiret dileyeceğine dair söz vermesidir. Bu durum onun: {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” kavlidir. Hasan'ın [el-Basrî] tek noktalı bâ harfiyle okuduğu: “وَعَدَهَا أَبَاهُ” (babasına vaat ettiği) kıraati de buna delalet etmektedir.

وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْوَعْدَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ، وَكَانَ الِاسْتِغْفَارُ فِي حَالِ شِرْكِ الْأَبِ، قَوْلُهُ تَعَالَى: "قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ"، إِلَى أَنْ قَالَ: "إِلَّا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَّ لَكَ" (الْمُمْتَحَنَةُ -٤) فَصَرَّحَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَيْسَ بِقُدْوَةٍ فِي هَذَا الِاسْتِغْفَارِ، وَإِنَّمَا اسْتَغْفَرَ لَهُ وَهُوَ مُشْرِكٌ لِمَكَانِ الْوَعْدِ رَجَاءَ أَنْ يُسْلِمَ.

Vaadin İbrahim'den olduğuna ve istiğfarın babanın şirk hâlindeyken yapıldığına delil ise Allah Teâlâ'nın: "İbrahim'de sizin için güzel bir örnek vardır..." sözünden "İbrahim'in babasına: 'Senin için mutlaka mağfiret dileyeceğim' demesi müstesna" (Mümtehine, 4) kavline kadar olan kısımdır. Böylece İbrahim'in bu istiğfarında örnek alınacak bir kimse olmadığını açıkça belirtmiştir. O, sırf Müslüman olur ümidiyle verdiği sözden dolayı o müşrik iken onun için istiğfarda bulunmuştu.

{فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ} لِمَوْتِهِ عَلَى الْكُفْرِ، {تَبَرَّأَ مِنْهُ} وَقِيلَ: فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ [أَيْ: يَتَبَرَّأُ مِنْهُ] (١) وَذَلِكَ مَا:

Küfür üzere ölmesi sebebiyle {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ} “fakat onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıkça belli olunca”, {تَبَرَّأَ مِنْهُ} “ondan uzaklaştı”. Şöyle de denilmiştir: Ahirette onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine ayan beyan olunca ondan uzaklaştı [yani uzaklaşacaktır] (١). Bu da şudur:

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي أَخِي عَبْدُ الْحَمِيدِ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَلْقَى إِبْرَاهِيمُ أَبَاهُ آزَرَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَعَلَى وَجْهِ آزَرَ قَتَرَةٌ وَغَبَرَةٌ، فَيَقُولُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ: أَلَمْ أَقُلْ لَكَ لَا تَعْصِنِي؟! فَيَقُولُ لَهُ أَبُوهُ: فَالْيَوْمَ لَا أَعْصِيكَ، فَيَقُولُ إِبْرَاهِيمُ ﵇: يَا رَبِّ إِنَّكَ وَعَدْتَنِي أَنْ لَا تُخْزِيَنِي يَوْمَ يُبْعَثُونَ، فَأَيُّ خِزْيٍ أَخْزَى مِنْ أَبِي الْأَبْعَدِ؟ فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: إِنِّي حَرَّمْتُ الْجَنَّةَ عَلَى الْكَافِرِينَ. ثُمَّ يُقَالُ يَا إِبْرَاهِيمُ: مَا تَحْتَ رِجْلَيْكَ؟ فَيَنْظُرُ فَإِذَا هُوَ بِذِبْحٍ (٢) مُلْتَطِخٍ فَيُؤْخَذُ بِقَوَائِمِهِ فَيُلْقَى فِي النَّارِ" (٣) وَفِي رِوَايَةٍ: يَتَبَرَّأُ مِنْهُ يَوْمَئِذٍ.

Bize Abdülvâhid el-Melîhî'nin bildirdiği, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî'nin bildirdiği, bize Muhammed b. Yûsuf'un bildirdiği, bize Muhammed b. İsmâil'in anlattığı, bize İsmâil b. Abdillâh'ın anlattığı, bana kardeşim Abdülhamîd'in İbn Ebî Zi'b'den, onun Saîd el-Makburî'den, onun da Ebû Hüreyre'den, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Kıyamet gününde İbrahim babası Âzer ile karşılaşır; Âzer'in yüzünde ise bir karanlık ve toz toprak vardır. İbrahim ona: 'Ben sana bana isyan etme dememiş miydim?!' der. Babası da ona: 'İşte bugün sana isyan etmiyorum' der. Bunun üzerine İbrahim aleyhisselam: 'Ey Rabbim! İnsanların diriltilecekleri gün beni rezil etmeyeceğini bana vadetmiştin; rahmetinden uzak kalmış babamın durumundan daha büyük hangi rezillik vardır?' der. Allah Teâlâ da: 'Ben cenneti kâfirlere haram kıldım' buyurur. Sonra: 'Ey İbrahim! Ayaklarının altındaki nedir?' denilir. O da bakar, bir de görür ki pisliğe bulanmış bir kurbanlık hayvan/sırtlan (ذِبْح) (٢) vardır. Hemen ayaklarından tutulup ateşe atılır." (٣) Bir rivayette ise: 'O gün ondan uzaklaşır' [denmiştir].

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْأَوَّاهِ، جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "إِنَّ الْأَوَّاهَ الْخَاشِعُ الْمُتَضَرِّعُ" (٤) .

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَأَوَّاهٌ حَلِيمٌ} “Şüphesiz ki İbrahim çok duygulu/içli ve pek yumuşak huylu idi” kavlindeki evvâh (الْأَوَّاه) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Hadiste şöyle gelmiştir: "Şüphesiz ki evvâh, huşû sahibi ve yalvarıp yakarandır." (٤)

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: الْأَوَّاهُ الدَّعَّاءُ.

Abdullah b. Mes'ûd: "Evvâh, çokça dua edendir" demiştir.

وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ الْمُؤْمِنُ التَّوَّابُ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o: "O, çokça tövbe eden mümindir" demiştir.

وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: الْأَوَّاهُ الرَّحِيمُ بِعِبَادِ اللَّهِ.

el-Hasan ve Katâde: "Evvâh, Allah'ın kullarına karşı pek merhametli olandır" demişlerdir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَوَّاهُ الْمُوقِنُ.

Mücâhid: "Evvâh, yakîn (kesin inanç) sahibidir" demiştir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ الْمُسْتَيْقِنُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ.

İkrime: "O, Habeş dilinde kesin inanç sahibi demektir" demiştir.

وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: هُوَ الَّذِي يُكْثِرُ التَّأَوُّهَ، وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ يُكْثِرُ أَنْ يَقُولَ: آهٍ مِنَ النَّارِ، قَبْلَ أَنْ لَا يَنْفَعَ آهٍ.

Ka'b el-Ahbâr: "O, çokça ah çeken/inleyen kimsedir. İbrahim aleyhisselam 'Âh' etmenin fayda vermeyeceği [gün gelmeden] önce çokça 'Ateşten âh!' derdi" demiştir.

وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي يَتَأَوَّهُ مِنَ الذُّنُوبِ.

Şöyle de denilmiştir: "O, günahlardan dolayı âh çeken/inleyen kimsedir."

وَقَالَ عُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ: الْأَوَّاهُ الْكَثِيرُ الذِّكْرِ لِلَّهِ تَعَالَى.

Ukbe b. Âmir: "Evvâh, Allah Teâlâ'yı çokça zikredendir" demiştir.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: الْأَوَّاهُ الْمُسَبِّحُ. وَرُوِيَ عَنْهُ: الْأَوَّاهُ: الْمُعَلِّمُ لِلْخَيْرِ.

Saîd b. Cübeyr'den onun şöyle dediği nakledilmiştir: "Evvâh, çokça tesbih edendir." Ondan: "Evvâh, hayrı öğretendir" şeklinde de rivayet edilmiştir.

وَقَالَ النَّخَعِيُّ: هُوَ الْفَقِيهُ.

en-Nehaî: "O, fakih (derin anlayış sahibi) kimsedir" demiştir.

وَقَالَ عَطَاءٌ: هُوَ الرَّاجِعُ عَنْ كُلِّ مَا يَكْرَهُ اللَّهُ. وَقَالَ أَيْضًا: هُوَ الْخَائِفُ مِنَ النَّارِ.

Atâ: "O, Allah'ın hoşlanmadığı her şeyden dönendir" demiştir. Yine o: "O, cehennem ateşinden korkandır" da demiştir.

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ الْمُتَأَوِّهُ شَفَقًا وَفَرَقًا الْمُتَضَرِّعُ يَقِينًا. يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ تَضَرُّعُهُ يَقِينًا وَلُزُومًا لِلطَّاعَةِ.

Ebû Ubeyde: "O, şefkat ve korkudan dolayı iç çeken, yakîn ile yalvarıp yakarandır. Yani onun yakarışının yakîn ve itaate sarılma ile olmasını kasteder" demiştir.

قَالَ الزَّجَّاجُ: قَدِ انْتَظَمَ فِي قَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ أَكْثَرُ مَا قِيلَ فِي الْأَوَّاهِ.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Evvâh hakkında söylenenlerin çoğu Ebû Ubeyde'nin sözünde bir araya gelmiştir.

وَأَصْلُهُ: مِنَ التَّأَوُّهِ وَهُوَ أَنْ يُسْمَعَ لِلصَّدْرِ صَوْتٌ مِنْ تَنَفُّسِ الصُّعَدَاءِ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ أَوَّهَ وَتَأَوَّهَ، وَالْحَلِيمُ الصَّفُوحُ عَمَّنْ سَبَّهُ أَوْ نَالَهُ بِالْمَكْرُوهِ، كَمَا قَالَ لِأَبِيهِ، عِنْدَ وَعِيدِهِ، وَقَوْلُهُ: "لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي" {مَرْيَمُ -٤٦} .

Bunun aslı; teevvüh (تَأَوُّه) kökünden gelir ki bu da derin nefes alıp vermekten dolayı göğüsten ses işitilmesidir. Fiili 'evvehe' (أَوَّهَ) ve 'teevvehe' (تَأَوَّهَ) şeklindedir. Halîm ise, kendisine hakaret eden veya hoşlanmadığı bir muamelede bulunan kimseyi bağışlayandır. Nitekim babasının tehdidi esnasında onun: "Eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım; uzun bir süre benden uzak dur!" sözüne karşılık: "Sana selâm olsun, senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim" (Meryem, 46) demesi gibidir.

وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: الْحَلِيمُ السَّيِّدُ (١)

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakledildiğine göre o: "Halîm, efendi (seyyid) kimsedir" demiştir. (١)

{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .

{وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah bir topluluğu hidayete erdirdikten sonra, sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça onları sapıklığa düşürecek değildir. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ" الْآيَةَ. مَعْنَاهُ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيَحْكُمَ عَلَيْكُمْ بِالضَّلَالَةِ بِتَرْكِ الْأَوَامِرِ بِاسْتِغْفَارِكُمْ لِلْمُشْرِكِينَ، {حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} يُرِيدُ حَتَّى يَتَقَدَّمَ إِلَيْكُمْ بِالنَّهْيِ، فَإِذَا تَبَيَّنَ وَلَمْ تَأْخُذُوا بِهِ فَعِنْدَ ذَلِكَ تَسْتَحِقُّونَ الضَّلَالَ.

Allah Teâlâ'nın: "Allah bir topluluğu hidayete erdirdikten sonra onları saptıracak değildir" ayetinin anlamı şudur: Allah, müşrikler için istiğfar etmeniz sebebiyle emirleri terk etmekle sizin aleyhinize sapıklık hükmü verecek değildir; {حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَتَّقُونَ} “sakınacakları şeyleri kendilerine açıklamadıkça” yani size yasaklamayı önceden bildirmedikçe. Yasak açıkça ortaya konup da siz buna uymazsanız, işte o zaman sapıklığı hak edersiniz.

قَالَ مُجَاهِدٌ: (٢) بَيَانُ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِينَ فِي تَرْكِ الِاسْتِغْفَارِ لِلْمُشْرِكِينَ خَاصَّةً، وَبَيَانُهُ لَهُمْ فِي مَعْصِيَتِهِ وَطَاعَتِهِ عَامَّةً، فَافْعَلُوا أَوْ ذَرُوا.

Mücâhid şöyle demiştir: (٢) Allah'ın müminlere açıklaması özel olarak müşriklere istiğfarı terk etmeleri konusunda; genel olarak da O'na isyan ve itaat hususundadır; artık [istediğinizi] yapın veya terk edin.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَ قَوْمًا حَتَّى يُبَيِّنَ لَهُمْ مَا يَأْتُونَ وَمَا يَذْرُوَن.

ed-Dahhâk şöyle demiştir: Allah bir kavme yapacakları ve sakınacakları şeyleri açıklamadıkça onlara azap edecek değildir.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هَذَا فِي الْمَنْسُوخِ وَذَلِكَ أَنَّ قَوْمًا قَدِمُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَأَسْلَمُوا، وَلَمْ تَكُنِ الْخَمْرُ حَرَامًا، وَلَا الْقِبْلَةُ مَصْرُوفَةً إِلَى الْكَعْبَةِ، فَرَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ وَهُمْ عَلَى ذَلِكَ ثُمَّ حُرِّمَتِ الْخَمْرُ وَصُرِفَتِ الْقِبْلَةُ، وَلَا عِلْمَ لَهُمْ بِذَلِكَ، ثُمَّ قَدِمُوا بَعْدَ ذَلِكَ الْمَدِينَةَ فَوَجَدُوا الْخَمْرَ قَدْ حُرِّمَتْ وَالْقِبْلَةَ قَدْ صُرِفَتْ، فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ كُنْتَ عَلَى دِينٍ وَنَحْنُ عَلَى غَيْرِهِ فَنَحْنُ ضُلَّالٌ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ} (٣) يَعْنِي: مَا كَانَ اللَّهُ لِيُبْطِلَ عَمَلَ قَوْمٍ قَدْ عَلِمُوا بِالْمَنْسُوخِ حَتَّى يَتَبَيَّنَ (٤) لَهُمُ النَّاسِخُ. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .

Mukâtil ve el-Kelbî ise şöyle demişlerdir: Bu neshedilmiş (hükmü kaldırılmış) durumlar hakkındadır. Şöyle ki; bir topluluk Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslüman oldular. O sırada içki haram kılınmamış ve kıble de Kâbe'ye çevrilmemişti. Onlar bu hâl üzere kavimlerine döndüler. Daha sonra içki haram kılındı ve kıble çevrildi; fakat onların bundan haberi yoktu. Bundan sonra Medine'ye geldiklerinde içkinin haram kılındığını ve kıblenin çevrildiğini gördüler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen bir din üzereydin, biz ise başka bir şey üzereydik; biz şimdi sapıklıkta mıyız?' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْمًا بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ} “Allah bir topluluğu hidayete erdirdikten sonra onları sapıklığa düşürecek değildir” (٣) ayetini indirdi. Yani: Allah, nesheden hüküm kendilerine açıklanıncaya (٤) kadar, mensuh (hükmü kalkmış) olanla amel eden bir kavmin amelini boşa çıkaracak değildir. {إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١١٦) لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١١٧) } .

{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ (١١٦) لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١١٧)} “Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır. O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (116) Andolsun ki Allah, Peygamber'i ve içlerinden bir grubun kalpleri neredeyse eğrilmek üzere iken o zorluk anında ona uyan Muhacirler ile Ensar'ı bağışladı. Sonra da onların tövbelerini kabul buyurdu. Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. (117)”

ثُمَّ عَظَّمَ نَفْسَهُ فَقَالَ:

Sonra Kendi Zâtını yücelterek şöyle buyurdu:

{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} يَحْكُمُ بِمَا يَشَاءُ، {يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} .

{إِنَّ اللَّهَ لَهُ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin mülkü şüphesiz sadece Allah'ındır”, dilediği gibi hükmeder; {يُحْيِي وَيُمِيتُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ} “O diriltir ve öldürür. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”

قَوْلُهُ ﷿: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ} الْآيَةَ، تَابَ اللَّهُ أَيْ: تَجَاوَزَ وَصَفَحَ. وَمَعْنَى تَوْبَتِهِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِإِذْنِهِ لِلْمُنَافِقِينَ بِالتَّخَلُّفِ عَنْهُ. وَقِيلَ: افْتَتَحَ الْكَلَامَ بِهِ لِأَنَّهُ كَانَ سَبَبَ تَوْبَتِهِمْ، فَذَكَرَهُ مَعَهُمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ " (الْأَنْفَالُ -٤١) ، وَنَحْوِهِ. {وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} أَيْ: فِي وَقْتِ الْعُسْرَةِ، وَلَمْ يُرِدْ سَاعَةً بِعَيْنِهَا، وَكَانَتْ غَزْوَةُ تَبُوكَ تُسَمَّى غَزْوَةَ الْعُسْرَةِ، وَالْجَيْشُ يُسَمَّى جَيْشَ الْعُسْرَةِ. وَالْعُسْرَةُ: الشِّدَّةُ، وَكَانَتْ عَلَيْهِمْ غَزْوَةُ عُسْرَةٍ فِي الظَّهْرِ وَالزَّادِ وَالْمَاءِ.

Allah azze ve celle'nin: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ} “Andolsun ki Allah Peygamber'i bağışladı” ayetindeki 'tâbellâh' (تَابَ اللَّهُ); yani affetti ve bağışladı demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bağışlamasının anlamı, münafıklara [sefere katılmayıp] geride kalmaları için izin vermesinden ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: Onların tövbe etmelerine sebep olduğu için söze onunla başlamış ve: "Bilin ki ganimet olarak aldığınız şeylerin beşte biri Allah'a ve Resûl'e aittir..." (Enfâl, 41) ayeti ve benzerlerinde olduğu gibi onu da onlarla beraber zikretmiştir. {وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ} “Ve o zorluk anında ona uyan Muhacirler ile Ensar'ı” yani zorluk vaktinde [ona uyanları]; burada belirli bir saati kastetmemiştir. Tebük Gazvesi'ne 'Gazvetü'l-Usre' (Zorluk Gazvesi), orduya da 'Ceyşü'l-Usre' (Zorluk Ordusu) denilmekteydi. el-Usre (الْعُسْرَة) ise şiddet ve darlık demektir; bu gazve binek, azık ve su bakımından onlar için oldukça zorlu bir gazve olmuştu.

قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الْعَشَرَةُ مِنْهُمْ يَخْرُجُونَ عَلَى بَعِيرٍ وَاحِدٍ يَعْتَقِبُونَهُ، يَرْكَبُ الرَّجُلُ سَاعَةً، ثُمَّ يَنْزِلُ فَيَرْكَبُ صَاحِبُهُ كَذَلِكَ، وَكَانَ زَادُهُمُ التَّمْرَ الْمُسَوَّسَ وَالشَّعِيرَ الْمُتَغَيِّرَ، وَكَانَ النَّفَرُ مِنْهُمْ يَخْرُجُونَ مَا مَعَهُمْ إِلَّا التَّمَرَاتِ بَيْنَهُمْ، فَإِذَا بَلَغَ الْجُوعُ مِنْ أَحَدِهِمَا أَخَذَ التَّمْرَةَ فَلَاكَهَا حَتَّى يَجِدَ طَعْمَهَا ثُمَّ يُعْطِيَهَا صَاحِبَهُ فَيَمُصَّهَا، ثُمَّ يَشْرَبُ عَلَيْهَا جُرْعَةً مِنْ مَاءٍ كَذَلِكَ حَتَّى يَأْتِيَ عَلَى آخِرِهِمْ، وَلَا يَبْقَى مِنَ التَّمْرَةِ إِلَّا النَّوَاةُ، فَمَضَوْا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى تَبُوكَ عَلَى صِدْقِهِمْ وَيَقِينِهِمْ (١) .

el-Hasan şöyle demiştir: Onlardan on kişi tek bir deve üzerinde sırayla nöbetleşerek yola çıkıyorlardı; adam bir müddet biniyor, sonra iniyor ve arkadaşı da aynı şekilde biniyordu. Azıkları ise kurtlanmış hurma ve tadı bozulmuş arpa idi. Onlardan birkaç kişilik bir grup aralarında paylaştıkları birkaç hurmadan başka bir şeyleri olmadan çıkıyordu; içlerinden birini açlık bastırınca bir hurma alıp tadını hissedene kadar onu çiğniyor, sonra arkadaşına veriyor, o da onu emiyor, sonra da bunun üzerine bir yudum su içiyordu. Bu durum sonuncularına gelene kadar böyle sürüyor ve hurmadan geriye sadece çekirdeği kalıyordu. Doğrulukları ve kesin inançları üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Tebük'e doğru gittiler. (١)

وَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ: خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى تَبُوكَ فِي قَيْظٍ شَدِيدٍ فَنَزَلْنَا مَنْزِلًا أَصَابَنَا فِيهِ عَطَشٌ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّ رِقَابَنَا سَتَنْقَطِعُ، وَحَتَّى إِنْ كَانَ الرَّجُلُ لَيَذْهَبُ فَيَلْتَمِسُ الْمَاءَ فَلَا يَرْجِعُ حَتَّى نَظُنَّ أَنَّ رَقَبَتَهُ سَتَنْقَطِعُ، وَحَتَّى إِنَّ الرَّجُلَ لَيَنْحَرُ بَعِيرَهُ فَيَعْصِرُ فَرْثَهُ فَيَشْرَبُهُ وَيَجْعَلُ مَا بَقِيَ عَلَى كَبِدِهِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ قَدْ عَوَّدَكَ فِي الدُّعَاءِ خَيْرًا فَادْعُ اللَّهَ لَنَا.. قَالَ: "أتحب ذلك؟ " قل: نَعَمْ، فَرَفَعَ يَدَيْهِ فَلَمْ يَرْجِعْهُمَا حَتَّى قَالَتِ السَّمَاءُ فَأَظَلَّتْ ثم سَكبت، فملؤوا مَا مَعَهُمْ، ثُمَّ ذَهَبْنَا نَنْظُرُ فَلَمْ نَجِدْهَا جَازَتِ الْعَسْكَرَ . {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ: "يَزِيغُ" بِالْيَاءِ لِقَوْلِهِ: "كَادَ"

Ömer b. el-Hattâb [şöyle] demiştir: Şiddetli bir yaz sıcağında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Tebük'e çıktık. Öyle bir yerde konakladık ki orada susuzluktan neredeyse boyunlarımız kopacaktı. Hatta kişi su aramak için gidiyor ve [susuzluktan] boynunun kopacağı zannedilinceye kadar geri dönemiyordu. Hatta adam devesini boğazlıyor, işkembesini sıkıp [suyunu] içiyor, kalanını da [serinlemek için] ciğerinin üzerine koyuyordu. Bunun üzerine Ebû Bekir es-Sıddîk: "Ey Allah'ın Resûlü! Şüphesiz Allah, duada seni hep hayra alıştırmıştır; bizim için Allah'a dua ediver" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Bunu ister misin?» buyurdu. [Ebû Bekir]: "Evet" dedi. Bunun üzerine [Resûlullah] ellerini kaldırdı ve gökyüzü bulutlanıp ardından [yağmurunu] boşaltıncaya kadar ellerini indirmedi. Yanlarındaki [kapları] doldurdular. Sonra bakmaya gittik; [yağmurun] orduyu aşmadığını gördük. {مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ} “...neredeyse kaymak üzere iken...” Hamza ve Hafs, [öncesindeki] "kâde" (كَادَ) lafzından ötürü "yezîğu" (يَزِيغُ) kelimesini yâ ile okumuşlardır.

وَلَمْ يَقُلْ: كَادَتْ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ. وَالزَّيْغُ: الْمَيْلُ، أَيْ: مِنْ بعد ما ١٦٦/أكَادَ تَمِيلُ، {قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ} أَيْ: قُلُوبُ بَعْضِهِمْ، وَلَمْ يُرِدَ الْمَيْلَ عَنِ الدِّينِ، بَلْ أَرَادَ الْمَيْلَ إِلَى التَّخَلُّفِ وَالِانْصِرَافِ لِلشِّدَّةِ الَّتِي عَلَيْهِمْ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: هَمَّ نَاسٌ بِالتَّخَلُّفِ ثُمَّ لَحِقُوهُ.

"Kâdet" (كَادَتْ) dememiştir. Diğer kıraat imamları ise tâ ile okumuşlardır. ez-Zeyğ (الزَّيْغ) meyledip sapmak demektir; yani neredeyse kaymak üzere iken, {قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ} “içlerinden bir grubun kalpleri” yani bazılarının kalpleri. Bununla dinden dönmeyi değil; üzerlerindeki şiddetli meşakkat sebebiyle geri kalmaya ve geri dönmeye meyletmeyi kastetmiştir. el-Kelbî: 'Bir grup insan geri kalmayı düşündü, sonra ona yetiştiler' demiştir.

{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَعَادَ ذِكْرَ التَّوْبَةِ وَقَدْ قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ} ؟ .

{ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ} “Sonra da onların tövbelerini kabul buyurdu.” Eğer: 'Ayetin başında: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ} “Andolsun ki Allah Peygamber'i bağışladı” buyurmuşken tövbenin zikrini nasıl tekrarladı?' denilirse;

قِيلَ: ذَكَرَ التَّوْبَةَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ قَبْلَ ذِكْرِ الذَّنْبِ، وَهُوَ مَحْضُ الْفَضْلِ مِنَ اللَّهِ ﷿، فَلَمَّا ذَكَرَ الذَّنْبَ أَعَادَ ذِكْرَ التَّوْبَةِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ قَبُولُهَا.

Şöyle denilir: Ayetin başında tövbeyi günahtan söz etmeden önce zikretti ki bu Allah azze ve celle'den sırf bir lütuftur. Günahı zikredince tövbeyi yeniden zikretti; bundan maksat ise onun kabul edilmesidir.

{إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ لَمْ يُعَذِّبْهُ أَبَدًا.

{إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz O, onlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir.” İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah her kime tövbe nasip ederse ona asla azap etmez.

قَوْلُهُ ﷿: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} أَيْ خُلِّفُوا عَنْ غَزْوَةِ تَبُوكَ. وَقِيلَ: خُلِّفُوا أَيْ: أُرْجِئَ أَمْرُهُمْ، عَنْ تَوْبَةِ أَبِي لُبَابَةَ وَأَصْحَابِهِ، وَهَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةُ هُمْ: كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ الشَّاعِرُ، وَمَرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ، وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ، كُلُّهُمْ مِنَ الْأَنْصَارِ.

Allah azze ve celle'nin: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا} “Ve geri bırakılan o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]” kavlindeki ifade, yani Tebük Gazvesi'nden geri bırakılanlar demektir. Şöyle de denilmiştir: Geri bırakıldılar; yani Ebû Lübâbe ve arkadaşlarının tövbesinden sonraya bırakıldılar. Bu üç kişi şunlardır: Şair Kâ'b b. Mâlik, Murâre b. er-Rebî' ve Hilâl b. Ümeyye; hepsi de Ensar'dandır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ -وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ-قَالَ: سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ [غَزْوَةِ] تَبُوكَ، قَالَ كَعْبٌ: لَمْ أَتَخَلَّفْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي غَزْوَةٍ غَزَاهَا قَطُّ إِلَّا فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ، غَيْرَ أَنِّي كُنْتُ تَخَلَّفْتُ عَنْ غَزْوَةِ بَدْرٍ، وَلَمْ يُعَاتِبْ أَحَدًا تَخَلَّفَ عَنْهَا، إِنَّمَا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُرِيدُ عِيرَ قُرَيْشٍ حَتَّى جَمَعَ اللَّهُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ عَلَى غَيْرِ مِيعَادٍ، وَلَقَدْ شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةَ الْعَقَبَةِ حِينَ تَوَاثَقْنَا عَلَى الْإِسْلَامِ، وَمَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِهَا مَشْهَدَ بَدْرٍ، وَإِنْ كَانَتْ بَدْرٌ أَذْكَرَ فِي النَّاسِ مِنْهَا، وَكَانَ مِنْ خَبَرِي أَنِّي لَمْ أَكُنْ قَطُّ أَقْوَى وَلَا أَيْسَرَ حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْهُ فِي تِلْكَ الْغَزَاةِ، وَاللَّهِ مَا اجْتَمَعَتْ عِنْدِي قَبْلَهُ رَاحِلَتَانِ قَطُّ، حَتَّى جَمَعْتُهُمَا فِي تِلْكَ الْغَزْوَةِ، وَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُرِيدُ غَزْوَةً إِلَّا وَرَّى بِغَيْرِهَا، حَتَّى كَانَتْ تِلْكَ الْغَزْوَةُ، غَزَاهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي حَرٍّ شَدِيدٍ وَاسْتَقْبَلَ سَفَرًا بَعِيدًا وَمَفَازًا وَعَدُوًّا كَثِيرًا، فَجَلَّى لِلْمُسْلِمِينَ أَمْرَهُمْ لِيَتَأَهَّبُوا أُهْبَةَ غَزْوِهِمْ، فَأَخْبَرَهُمْ بِوَجْهِهِ الَّذِي يُرِيدُ، وَالْمُسْلِمُونَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَثِيرٌ، وَلَا يَجْمَعُهُمْ كِتَابٌ حَافِظٌ -يُرِيدُ الدِّيوَانَ-قَالَ كَعْبٌ: فَمَا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَتَغَيَّبَ إِلَّا ظَنَّ أَنَّ ذَلِكَ سَيَخْفَى لَهُ مَا لَمْ يَنْزِلْ فِيهِ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ، وَغَزَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تِلْكَ الْغَزْوَةَ حِينَ طَابَتِ الثِّمَارُ وَالظِّلَالُ، فَتَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Yahyâ b. Bükeyr rivayet etti, bize Leys, Ukayl'den, [o] İbn Şihâb'dan, [o] Abdurrahman b. Abdillâh b. Kâ'b b. Mâlik'ten rivayet etti ki; -Kâ'b gözlerini kaybettiğinde oğulları arasından onun elinden tutup ona rehberlik eden- Abdullâh b. Kâ'b b. Mâlik şöyle demiştir: Kâ'b b. Mâlik'i, Tebük [Gazvesi'nden] geri kaldığı zamanki [kıssasını] anlatırken işittim. Kâ'b şöyle dedi: Tebük Gazvesi hariç, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıktığı hiçbir gazveden asla geri kalmadım. Şu kadar var ki Bedir Gazvesi'nden de geri kalmıştım; fakat ondan geri kalan hiç kimseyi kınamamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yalnızca Kureyş kervanını yakalamak maksadıyla çıkmıştı; nihayet Allah, önceden kararlaştırılmış bir vakit olmaksızın onları düşmanlarıyla karşılaştırdı. Ben İslâm üzere ahitleştiğimizde Akabe gecesinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hazır bulundum. Bedir her ne kadar insanlar arasında daha çok anılsa da Akabe yerine Bedir'e katılmış olmayı arzu etmem. Durumuma gelince; o gazvede ondan geri kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha kuvvetli ve daha varlıklı olmamıştım. Vallahi bundan önce bende hiçbir zaman iki binek devesi bir arada bulunmamıştı; nihayet bu gazvede iki binek devesini bir araya getirmiştim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gazveye çıkmak istediğinde mutlaka [başka bir yönü kastediyormuş gibi] tevriye yapar [hedefini gizler]di. Nihayet bu gazve gelip çattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye şiddetli bir sıcakta çıktı, uzak bir yolculuk, çorak çöller ve çok sayıda bir düşmanla karşı karşıya kaldı. Bu sebeple Müslümanlara gazve hazırlıklarını eksiksiz yapabilmeleri için durumlarını açıkça bildirdi ve yönelmek istediği hedefi onlara haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber olan Müslümanlar pek çoktu ve onları bir arada kaydeden yazılı bir defter -divanı kastediyor- yoktu. Kâ'b dedi ki: Geri kalmak isteyen herhangi bir kimse, hakkında Allah'tan bir vahiy inmedikçe bu durumunun kendisi için gizli kalacağını sanırdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu gazveye meyvelerin ve gölgelerin güzelleştiği bir vakitte çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve Müslümanlar

مَعَهُ فَطَفِقْتُ أَغْدُو لِكَيْ أَتَجَهَّزَ مَعَهُمْ، فَأَرْجِعُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، وَأَقُولُ فِي نَفْسِي: أَنَا قَادِرٌ عَلَيْهِ إِذَا أَرَدْتُ، فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي الْأَمْرُ حَتَّى اشْتَدَّ بِالنَّاسِ الْجِدُّ، فَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمُونَ مَعَهُ، وَلَمْ أَقْضِ مِنْ جِهَازِي شَيْئًا. فَقُلْتُ: أَتَجَهَّزُ بَعْدَهُ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ ثُمَّ أَلْحَقُهُمْ، فَغَدَوْتُ بَعْدَ أَنْ فَصَلُوا لِأَتَجَهَّزَ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا، ثُمَّ غَدَوْتُ ثُمَّ رَجَعْتُ وَلَمْ أَقْضِ شَيْئًا فَلَمْ يَزَلْ يَتَمَادَى بِي حَتَّى أَسْرَعُوا، وَتَفَارَطَ الْغَزْوُ، وَهَمَمْتُ أَنْ أَرْتَحِلَ فَأُدْرِكَهُمْ، وَلَيْتَنِي فَعَلْتُ، فَلَمْ يُقَدَّرْ لِي ذَلِكَ، فَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ فِي النَّاسِ بَعْدَ خُرُوجِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَطُفْتُ فِيهِمْ أَحْزَنَنِي أَنِّي لَا أَرَى لِي أُسْوَةً إِلَّا رَجُلًا مَغْمُوصًا عَلَيْهِ فِي النِّفَاقِ أَوْ رَجُلًا مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ مِنَ الضُّعَفَاءِ، وَلَمْ يَذْكُرْنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى بَلَغَ تَبُوكَ، فَقَالَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي الْقَوْمِ بِتَبُوكَ: "مَا فَعَلَ كَعْبٌ؟ " فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ حَبَسَهُ بُرْدَاهُ وَنَظَرُهُ فِي عِطْفَيْهِ، فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: بِئْسَ مَا قُلْتَ، وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ إِلَّا خَيْرًا. فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Ben de onlarla birlikte hazırlanmak üzere sabahleyin çıkıyor, fakat hiçbir iş görmeden geri dönüyor ve içimden: 'İstediğim takdirde buna gücüm yeter' diyordum. Bu durum bende öylece uzayıp gitti, nihayet insanların hazırlık gayreti son derece ciddileşti. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki Müslümanlar yola çıktılar; bense hazırlığımdan hiçbir şey yapmamıştım. Kendi kendime: 'Ondan bir iki gün sonra hazırlanır, sonra onlara yetişirim' dedim. Onlar ayrıldıktan sonra hazırlanmak üzere sabah çıktım, fakat hiçbir şey halletmeden geri döndüm; sonra yine sabah çıktım, yine hiçbir şey yapamadan geri döndüm. Bu durum bende öylece devam edip gitti, nihayet onlar hızlandılar ve gazve fırsatı kaçtı. Hemen yola çıkıp onlara yetişmeyi kastettim; keşke yapsaydım! Fakat bu bana nasip olmadı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çıkışından sonra insanların arasına çıkıp da aralarında dolaştığımda, nifakla damgalanmış bir kimseden veya Allah'ın acizlerden sayıp mazur gördüğü bir kimseden başkasını kendime emsal görememek beni kederlendiriyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de Tebük'e varıncaya kadar beni anmamıştı. Tebük'te topluluğun arasında otururken: "Kâ'b ne yaptı?" diye sormuş. Benî Selime'den bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, iki hırkası ve böbürlenerek etrafına bakınması onu alıkoydu' demiş. Bunun üzerine Muâz b. Cebel: 'Ne kötü söyledin! Vallahi ey Allah'ın Resûlü, biz onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmeyiz' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise sükût buyurmuştur.

قَالَ كَعْبُ بْنُ مَالِكٍ: فَلَمَّا بَلَغَنِي أَنَّهُ تَوَجَّهَ قَافِلًا حَضَرَنِي هَمِّي، فَطَفِقْتُ أَتَذَكَّرُ الْكَذِبَ وَأَقُولُ: بِمَاذَا أَخْرُجُ مِنْ سُخْطِهِ غَدًا؟ وَاسْتَعَنْتُ عَلَى ذَلِكَ بِكُلِّ ذِي رَأْيٍ مِنْ أَهْلِي، فَلَمَّا قِيلَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَظَلَّ قَادِمًا زَاحَ عَنِّي الْبَاطِلُ، وَعَرَفْتُ أَنِّي لَنْ أَخْرُجَ مِنْهُ أَبَدًا بِشَيْءٍ فِيهِ كَذِبٌ، فَأَجْمَعْتُ صِدْقَهُ، وَأَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَادِمًا، وَكَانَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ بَدَأَ بِالْمَسْجِدِ، فَرَكَعَ فِيهِ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ جَلَسَ لِلنَّاسِ، فَلَمَّا فَعَلَ ذَلِكَ جَاءَهُ الْمُخَلَّفُونَ فَطَفِقُوا يَعْتَذِرُونَ إِلَيْهِ وَيَحْلِفُونَ لَهُ، وَكَانُوا بِضْعَةً وَثَمَانِينَ رَجُلًا فَقَبِلَ مِنْهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَانِيَتَهُمْ، وَبَايَعَهُمْ، وَاسْتَغْفَرَ لَهُمْ، وَوَكَلَ سَرَائِرَهُمْ إِلَى اللَّهِ، فَجِئْتُهُ فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَيْهِ تَبَسَّمَ تَبَسُّمَ الْمُغْضَبِ، ثُمَّ قَالَ: تَعَالَ، فَجِئْتُ أَمْشِي حَتَّى جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَقَالَ لِي: "مَا خَلَّفَكَ أَلَمْ تَكُنْ قَدِ ابْتَعْتَ ظَهْرَكَ؟ " فَقُلْتُ: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي وَاللَّهِ لَوْ جَلَسْتُ عِنْدَ غَيْرِكَ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا لَرَأَيْتُ أَنِّي سَأَخْرُجُ مِنْ سُخْطِهِ بِعُذْرٍ، وَلَقَدْ أُعْطِيتُ جَدَلًا وَلَكِنِّي وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ لَئِنْ حَدَّثْتُكَ الْيَوْمَ حَدِيثَ كَذِبٍ تَرْضَى بِهِ عَنِّي لِيُوشِكَنَّ اللَّهُ أَنْ يُسْخِطَكَ عَلِيَّ، وَلَئِنْ حَدَّثْتُكَ حَدِيثَ صِدْقٍ تَجِدُ عَلَيَّ فِيهِ، إِنِّي لِأَرْجُوَ فِيهِ عَفْوَ اللَّهِ، لَا وَاللَّهِ مَا كَانَ لِي مِنْ عُذْرٍ، وَاللَّهِ مَا كُنْتُ أَقْوَى قَطُّ وَلَا أَيْسَرَ مِنِّي حِينَ تَخَلَّفْتُ عَنْكَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمَّا هَذَا فَقَدْ صَدَقَ، فَقُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِيكَ.

Kâ'b b. Mâlik dedi ki: Onun geri dönmek üzere yöneldiği haberi bana ulaşınca kederim beni sardı; yalan mazeretler düşünmeye başladım ve: 'Yarın onun öfkesinden ne ile kurtulabilirim?' diyordum. Bu hususta ailemden her görüş sahibinden akıl danışıyordum. 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelmek üzere yaklaştı' denilince, benden batıl fikirler sıyrılıp gitti ve yalan içeren hiçbir şeyle onun karşısında asla kurtulamayacağımı anladım; böylece ona doğruyu söylemeye kesin karar verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabahleyin geldi. O bir yolculuktan döndüğünde önce mescide başlar, orada iki rekât namaz kılar, sonra da insanlar için otururdu. Bunu yapınca sefere katılmayanlar ona geldiler; mazeretler ileri sürmeye ve ona yemin etmeye başladılar. Bunlar seksen küsur adamdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların açık beyanlarını kabul etti, onlardan biat aldı, onlar için mağfiret diledi ve gizli hallerini Allah'a bıraktı. Ben de yanına geldim. Kendisine selâm verdiğimde öfkeli birinin tebessümüyle gülümsedi. Sonra: "Gel" buyurdu. Yürüyerek geldim ve nihayet huzuruna oturdum. Bana: "Seni geride bırakan neydi, binek devesi satın almamış mıydın?" buyurdu. Ben de: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü; vallahi dünyalıklardan senden başkasının yanında oturmuş olsaydım, bir mazeretle onun öfkesinden sıyrılabileceğimi görürdüm; zira bana tartışma kabiliyeti verilmiştir. Fakat vallahi kesinlikle bildim ki, eğer bugün sana beni kendinden razı edeceğin yalan bir söz söylersem, çok geçmeden Allah seni bana karşı öfkelendirir. Eğer sana bana kızacağın doğru bir söz söylersem, ben bunda Allah'ın affını umarım. Hayır, vallahi hiçbir mazeretim yoktu. Vallahi senden geride kaldığım zamanki kadar hiçbir vakit daha kuvvetli ve daha imkân sahibi olmamıştım' dedim. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İşte bu doğru söyledi; kalk, senin hakkında Allah hüküm verinceye kadar bekle" buyurdu.

فَقُمْتُ وَثَارَ رِجَالٌ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ فَاتَّبَعُونِي فَقَالُوا لِي: وَاللَّهِ مَا عَلِمْنَاكَ كُنْتَ أَذْنَبْتَ ذَنْبًا قَبْلَ هَذَا، وَلَقَدْ عَجَزْتَ فِي أَنْ لَا تَكَونَ اعْتَذَرْتَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمَا اعْتَذَرَ إِلَيْهِ الْمُخَلَّفُونَ، قَدْ كَانَ كَافِيَكَ ذَنْبَكَ اسْتِغْفَارُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَوَاللَّهِ مَا زَالُوا يُؤَنِّبُونَنِي حَتَّى أَرَدْتُ أَنْ أَرْجِعَ وَأُكَذِّبَ نَفْسِي، ثُمَّ قُلْتُ لَهُمْ: هَلْ لَقِيَ هَذَا مَعِي أَحَدٌ؟ قَالُوا: نَعَمْ، رَجُلَانِ قَالَا مِثْلَ مَا قُلْتَ، فَقِيلَ لَهُمَا مِثْلَ مَا قِيلَ لَكَ، فَقُلْتُ: مَنْ هُمَا قَالُوا: مَرَارَةُ بْنُ الرَّبِيعِ الْعُمْرِيُّ، وَهِلَالُ بْنُ أُمَيَّةَ الوَاقِفِيُّ، فَذَكَرُوا لِي رَجُلَيْنِ صَالِحَيْنِ قَدْ شَهِدَا بَدْرًا فِيهِمَا أُسْوَةٌ، فَمَضَيْتُ حِينَ ذَكَرُوهُمَا لِي.

Bunun üzerine kalktım. Benî Selime'den bazı adamlar sıçrayıp peşime düştüler ve bana: 'Vallahi bundan önce senin herhangi bir günah işlediğini bilmiyorduk. Geri kalanların Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mazeret beyan ettikleri gibi mazeret beyan edememekten aciz kaldın! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in senin için istiğfar etmesi günahına kâfi gelirdi' dediler. Vallahi beni öyle kınayıp durdular ki, nihayet geri dönüp kendimi yalanlamayı bile düşündüm. Sonra onlara: 'Benimle birlikte bu duruma düşen başka biri oldu mu?' diye sordum. 'Evet, iki adam senin dediğin gibi dedi ve sana söylenen şey onlara da söylendi' dediler. 'Onlar kimdir?' diye sordum. 'Murâre b. er-Rebî' el-Amrî ile Hilâl b. Ümeyye el-Vâkıfî' dediler. Bana Bedir'de bulunmuş, kendilerinde örnek alınacak taraf bulunan iki salih adamdan bahsettiler. Onları bana anlattıklarında ben de yoluma devam ettim.

قَالَ: وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلَامِنَا أَيُّهَا الثَّلَاثَةُ مِنْ بَيْنِ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُ، فَاجْتَنَبَنَا

[Kâ'b] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, savaştan geri kalanlar arasından biz üçümüzle konuşulmasını Müslümanlara yasakladı. Bunun üzerine insanlar bizden uzaklaştı

النَّاسُ وَتَغَيَّرُوا لَنَا حَتَّى تَنَكَّرَتْ فِي نَفْسِي الْأَرْضُ، فَمَا هِيَ بِالْأَرْضِ الَّتِي أَعْرِفُ، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، فَأَمَّا صَاحِبَايَ فَاسْتَكَانَا وَقَعَدَا فِي بُيُوتِهِمَا يَبْكِيَانِ، وَأَمَّا أَنَا فَكُنْتُ أَشَبَّ الْقَوْمِ وأَجْلَدَهُمْ، فَكُنْتُ أَخْرُجُ فَأَشْهَدُ الصَّلَاةَ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَطُوفُ فِي الْأَسْوَاقِ، وَلَا يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ وَهُوَ فِي مَجْلِسِهِ بَعْدَ الصَّلَاةِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي: هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلَامِ عَلَيَّ أَمْ لَا؟. ثُمَّ أُصَلِّي قَرِيبًا مِنْهُ وَأُسَارِقُهُ النَّظَرَ، فَإِذَا أَقْبَلْتُ عَلَى صَلَاتِي أَقْبَلَ إِلَيَّ وَإِذَا الْتَفَتُّ نَحْوَهُ أَعْرَضَ عَنِّي، حَتَّى إِذَا طَالَ عَلَيَّ ذَلِكَ مِنْ جَفْوَةِ النَّاسِ مَشَيْتُ حَتَّى تَسَوَّرْتُ جِدَارَ حَائِطِ أَبِي قَتَادَةَ، وَهُوَ ابْنُ عَمِّي وَأَحَبُّ النَّاسِ إِلَيَّ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَوَاللَّهِ مَا رَدَّ عَلَيَّ السَّلَامَ، فَقُلْتُ لَهُ: يَا أَبَا قَتَادَةَ أُنْشِدُكَ بِاللَّهِ هَلْ تَعْلَمُنِي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ؟ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ لَهُ فَنَشَدْتُهُ فَسَكَتَ، فَعُدْتُ فَنَشَدْتُهُ فَقَالَ: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَفَاضَتْ عَيْنَايَ، وَتَوَلَّيْتُ حَتَّى تسوَّرْتُ الْجِدَارَ.

ve bize karşı tavır değiştirdiler, hatta yeryüzü içimde yabancılaştı; sanki bildiğim yeryüzü değildi. Bu durum üzere elli gece kaldık. İki arkadaşım ise boyun eğip evlerinde oturdular, ağlıyorlardı. Bana gelince, ben topluluğun en genci ve en dayanıklısı idim. Çıkar, Müslümanlarla namaza katılır, çarşılarda dolaşırdım; kimse benimle konuşmazdı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip o namazdan sonraki meclisinde iken kendisine selâm verirdim de kendi kendime: 'Selâmımı almak için dudaklarını kıpırdattı mı, kıpırdatmadı mı?' derdim. Sonra ona yakın bir yerde namaz kılar ve gizlice ona bakardım; namazıma yöneldiğim zaman bana doğru yönelir, ona doğru baktığımda ise benden yüz çevirirdi. İnsanların bu soğukluğu bana uzayıp gelince, yürüdüm ve amcamın oğlu ve bana insanların en sevgilisi olan Ebû Katâde'nin bahçe duvarını aştım. Ona selâm verdim, vallahi selâmımı almadı. Ona: 'Ey Ebâ Katâde! Allah aşkına soruyorum, benim Allah'ı ve Resûlü'nü sevdiğimi biliyor musun?' dedim; sustu. Tekrar ona dönüp Allah adına and verdim, yine sustu. Yeniden dönüp and verince: 'Allah ve Resûlü daha iyi bilir' dedi. Bunun üzerine gözlerimden yaşlar boşandı ve dönüp duvardan aştım.

قَالَ: فَبَيْنَا أَنَا أَمْشِي بِسُوقِ الْمَدِينَةِ إِذَا نَبَطِيٌّ مِنْ أَنْبَاطِ الشَّامِ مِمَّنْ قَدِمَ بِالطَّعَامِ يَبِيعُهُ بِالْمَدِينَةِ يَقُولُ: مَنْ يَدُلُّ عَلَى كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، فَطَفِقَ النَّاسُ يُشِيرُونَ لَهُ نَحْوِي، حَتَّى إِذَا جَاءَنِي دَفَعَ إِلَيَّ كِتَابًا مِنْ مَلِكِ غَسَّانَ فَقَرَأْتُهُ فَإِذَا فِيهِ: أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّهُ قَدْ بَلَغَنِي أَنَّ صَاحِبَكَ قَدْ جَفَاكَ، وَلَمْ يَجْعَلْكَ اللَّهُ بِدَارِ هَوَانٍ وَلَا مَضْيَعَةٍ، فَالْحَقْ بِنَا نُوَاسِكَ، فَقُلْتُ لَمَّا قَرَأْتُهُ: وَهَذَا أَيْضًا مِنَ الْبَلَاءِ، فَتَيَمَّمْتُ بِهِ التَّنُّورَ فَسَجَّرْتُهُ.

Dedi ki: Medine çarşısında yürürken, Medine'de satmak üzere yiyecek getirmiş olan Şamlı Nabatîlerden bir Nabatî'nin: 'Kâ'b b. Mâlik'i bana kim gösterir?' dediğini gördüm. İnsanlar ona doğru beni işaret etmeye başladılar. Nihayet yanıma geldiğinde Gassân kralından bir mektup verdi. Okudum, mektupta şöyle yazıyordu: 'Emmâ ba'd: İşittiğime göre efendin seni terk etmiş. Allah seni hor görüleceğin ve ziyan olacağın bir yurtta kılmamıştır; bize katıl, sana ikram edip destek olalım.' Onu okuduğumda: 'Bu da imtihandandır' dedim ve mektubu tandıra doğru götürüp ateşe atarak yaktım.

حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ لَيْلَةً مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَأْتِينِي فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ، فَقُلْتُ: أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ؟ فَقَالَ: لَا بَلِ اعْتَزِلْهَا وَلَا تَقْرَبْهَا، وَأَرْسَلَ إِلَى صَاحِبَيَّ بِمِثْلِ ذَلِكَ، فَقُلْتُ لِامْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ وَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ فِي هَذَا الْأَمْرِ.

Nihayet elli geceden kırk gece geçtikten sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir elçisi bana gelip: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sana eşinden uzak durmanı emrediyor' dedi. Ben de: 'Onu boşayayım mı, yoksa ne yapayım?' dedim. O da: 'Hayır, bilakis ondan uzak dur ve ona yaklaşma' dedi. İki arkadaşıma da bunun aynısını göndermişti. Bunun üzerine eşime: 'Bu mesele hakkında Allah bir hüküm verinceye kadar ailenin yanına git ve onların yanında kal' dedim.

قَالَ كَعْبٌ: فَجَاءَتِ امْرَأَةُ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هِلَالَ بْنَ أُمَيَّةَ شَيْخٌ ضَائِعٌ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ فَهَلْ تَكْرَهُ أَنْ أَخْدِمَهُ؟ قَالَ: "لَا وَلَكِنْ لَا يَقْرَبْكِ"، قَالَتْ: إِنَّهُ وَاللَّهِ مَا بِهِ حَرَكَةٌ إِلَى شَيْءٍ، وَاللَّهِ مَا زَالَ يَبْكِي مُنْذُ كَانَ مِنْ أَمْرِهِ مَا كَانَ إِلَى يَوْمِهِ هَذَا.

Kâ'b dedi ki: Hilâl b. Ümeyye'nin eşi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hilâl b. Ümeyye kendisine bakacak bir hizmetçisi olmayan, bakıma muhtaç ihtiyar bir adamdır; ona hizmet etmemi hoş görmez misiniz?' dedi. O da: "Hayır, lâkin sana yaklaşmasın" buyurdu. Kadın: 'Vallahi onda hiçbir şeye mecal yoktur; vallahi onun başına gelen bu iş gerçekleştiğinden beri bugüne kadar ağlamaya devam etmektedir' dedi.

قَالَ كَعْبٌ: فَقَالَ لِي بَعْضُ أَهْلِي: لَوِ اسْتَأْذَنْتَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي امْرَأَتِكَ كَمَا أُذِنَ لِامْرَأَةِ هِلَالِ بْنِ أُمَيَّةَ أَنْ تَخْدِمَهُ. فَقُلْتُ: وَاللَّهِ لَا أَسْتَأْذِنُ فِيهَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، وَمَا يُدْرِينِي مَا يَقُولُ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا اسْتَأْذَنْتُهُ فِيهَا وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ، فَلَبِثْتُ بَعْدَ ذَلِكَ عَشْرَ لَيَالٍ حَتَّى كَمُلَتْ لَنَا خَمْسُونَ لَيْلَةً مِنْ حِينِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ كَلَامِنَا، فَلَمَّا صَلَّيْتُ الْفَجْرَ صُبْحَ خَمْسِينَ لَيْلَةٍ، وَأَنَا عَلَى ظَهْرِ بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِنَا، فَبَيْنَا أَنَا جَالِسٌ عَلَى الْحَالِ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ قَدْ ضَاقَتْ عَلَيَّ نَفْسِي وَضَاقَتْ عَلَيَّ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ سَمِعْتُ صَوْتَ صَارِخٍ أَوْفَى عَلَى جَبَلِ سَلْعٍ، يَقُولُ بِأَعْلَى صَوْتِهِ: يَا كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ أَبْشِرْ. فَخَرَرْتُ لِلَّهِ سَاجِدًا وَعَرَفْتُ أَنَّهُ قَدْ جَاءَ فَرَجٌ، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى صَلَاةَ الْفَجْرِ فَذَهَبَ النَّاسُ يُبَشِّرُونَنَا، وَذَهَبَ قِبَلَ صَاحِبَيَّ مُبَشِّرُونَ، وَرَكَضَ رَجُلٌ إِلَيَّ فَرَسًا وَسَعَى سَاعٍ مِنْ أَسْلَمَ، فَأَوْفَى عَلَى الْجَبَلِ فَكَانَ الصَّوْتُ أَسْرَعَ مِنَ الْفَرَسِ، فَلَمَّا جَاءَنِي الَّذِي سَمِعْتُ صَوْتَهُ يُبَشِّرُنِي نَزَعْتُ لَهُ ثَوْبَيَّ فَكَسَوْتُهُ إِيَّاهُمَا

Kâ'b dedi ki: Ailemden bazıları bana: 'Hilâl b. Ümeyye'nin hanımına ona hizmet etmesi için izin verildiği gibi, sen de eşin konusunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin isteseydin ya!' dediler. Ben de: 'Vallahi, onun hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istemem; ben genç bir adamken onun hakkında izin istediğimde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bana ne diyeceğini nereden bilebilirim?' dedim. Bundan sonra on gece daha kaldım; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizimle konuşulmasını yasakladığı andan itibaren elli gece tamamlandı. Elli gecenin sabahında sabah namazını kılıp evlerimizden birinin damı üzerindeyken ve Allah'ın [ayette] zikrettiği o halde, yani canım bana dar gelmiş ve yeryüzü bütün genişliğine rağmen bana daralmış bir vaziyette otururken, Sel' dağının tepesine çıkmış olan bir çağırıcının en yüksek sesiyle: 'Ey Kâ'b b. Mâlik! Müjdeler olsun!' diye bağıran sesini işittim. Bunun üzerine Allah için secdeye kapandım ve anladım ki bir kurtuluş gelmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kıldırdığında Allah'ın tevbemizi kabul buyurduğunu ilan etmişti. İnsanlar bize müjde vermek üzere koştular. İki arkadaşımın yanına da müjdeciler gitti. Bir adam bana doğru atını koşturdu, Eslem kabilesinden bir koşucu da koşup dağın tepesine çıktı; ses, attan daha hızlı ulaştı. Sesini işittiğim o müjdeci bana geldiğinde, [üzerimdeki] iki parça elbisemi çıkarıp bu müjdesine karşılık

بِبُشْرَاهُ، وَوَاللهِ مَا أَمْلِكُ غَيْرَهُمَا يَوْمَئِذٍ، وَاسْتَعَرْتُ ثَوْبَيْنِ فَلَبِسْتُهُمَا وَانْطَلَقْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَتَلَقَّانِي النَّاسُ فَوْجًا فَوْجًا يُهَنِّئُونَنِي بِالتَّوْبَةِ وَيَقُولُونَ: لِيَهْنِكَ تَوْبَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ. قَالَ كَعْبٌ: حَتَّى دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسٌ حَوْلَهُ النَّاسُ، فَقَامَ إِلَيَّ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ يُهَرْوِلُ حَتَّى صَافَحَنِي وَهَنَّأَنِي، وَاللَّهِ مَا قَامَ إِلَيَّ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ غَيْرُهُ، وَلَا أَنْسَاهَا لِطَلْحَةَ.

onları ona giydirdim. Vallahi o gün o ikisinden başka elbisem yoktu. Ödünç iki elbise alıp giydim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru gittim. İnsanlar beni grup grup karşılayıp tevbemi tebrik ediyorlar ve: 'Allah'ın tevbini kabul etmesi sana kutlu olsun!' diyorlardı. Kâ'b dedi ki: Nihayet mescide girdim, bir de gördüm ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem etrafında insanlar olduğu halde oturuyor. Talha b. Ubeydullah hızla koşarak bana doğru kalktı, nihayet elimi sıkıp beni tebrik etti. Vallahi Muhacirlerden ondan başka hiç kimse ayağa kalkmadı. Talha'nın bu davranışını asla unutmam.

قَالَ كَعْبٌ: فَلَمَّا سَلَّمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَبْرُقُ وَجْهُهُ مِنَ السُّرُورِ: "أَبْشِرْ بِخَيْرِ يَوْمٍ مَرَّ عَلَيْكَ مُنْذُ وَلَدَتْكَ أُمُّكَ"! قَالَ قُلْتُ: أَمِنْ عِنْدَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ؟ قَالَ: لَا بَلْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا سُرَّ اسْتَنَارَ وَجْهُهُ حَتَّى كَأَنَّهُ قِطْعَةُ قَمَرٍ، وَكُنَّا نَعْرِفُ ذَلِكَ مِنْهُ، فَلَمَّا جَلَسْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ قُلْتُ: [يَا رَسُولَ اللَّهِ] (١) إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ، قُلْتُ: فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ.

Kâ'b dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selâm verdiğimde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevinçten yüzü parıldayarak: "Annenin seni doğurduğu günden beri üzerinden geçen en hayırlı günle müjdelen!" buyurdu. [Kâ'b] dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Senin katından mı, yoksa Allah katından mı?' dedim. O da: "Hayır, bilakis Allah katından" buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sevindiğinde yüzü ay parçası gibi nurlanırdı; biz de bunu kendisinden anlardık. Önünde oturduğumda: '[Ey Allah'ın Resûlü!] Tevbemin bir şükrü olarak malımın tamamından Allah ve Resûlü uğruna sadaka verip çıkmak istiyorum' dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Malının bir kısmını yanında tut, bu senin için daha hayırlıdır" buyurdu. Ben de: 'O halde Hayber'deki payımı yanımda tutuyorum' dedim.

فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا نَجَّانِي اللَّهُ بِالصِّدْقِ، وَإِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَلَّا أُحَدِّثَ إِلَّا صِدْقًا مَا بَقِيتُ، فَوَاللَّهِ مَا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَبْلَاهُ اللَّهُ فِي صِدْقِ الْحَدِيثِ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَحْسَنَ مِمَّا أَبَلَانِي، مَا تَعَمَّدْتُ مُنْذُ ذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى يَوْمِي هَذَا كَذِبًا، وَإِنِّي لِأَرْجُوَ أَنْ يَحْفَظَنِي اللَّهُ فِيمَا بَقِيتُ. وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} إِلَى قَوْلِهِ: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} (٢) .

Ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah beni ancak doğru sözlülüğümle kurtardı. Tevbemin bir gereği de yaşadığım müddetçe sadece doğruyu söylememdir' dedim. Vallahi, bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikrettiğimden beri Allah'ın doğru sözlülük hususunda Müslümanlardan herhangi birine, bana lütfettiğinden daha güzelini lütfettiğini bilmiyorum. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylediğim günden bu günüme kadar kasten hiçbir yalan söylemedim. Geriye kalan ömrümde de Allah'ın beni korumasını umuyorum. Allah Teâlâ Resûlü'ne: {لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ} “Andolsun ki Allah Peygamber'i, Muhacirleri ve Ensar'ı tevbe ile bağışladı...” ayetinden {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} (٢) “...ve doğrularla beraber olun” sözüne kadar indirdi.

وَرَوَى إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ عَنْ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ كَعْبٍ، قَالَ: نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنْ كَلَامِي وَكَلَامِ صَاحِبَيَّ، فَلَبِثْتُ كَذَلِكَ حَتَّى طَالَ عَلَيَّ الْأَمْرُ، وَمَا مِنْ شَيْءٍ أَهَمُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَمُوتَ وَلَا يُصَلِّيَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، أَوْ يَمُوتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَكُونَ مِنَ النَّاسِ بِتِلْكَ الْمَنْزِلَةِ، فَلَا يُكَلِّمُنِي أَحَدٌ مِنْهُمْ وَلَا يُصَلِّي عَلَيَّ! وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَوْبَتَنَا عَلَى نَبِيِّهِ ﷺ حِينَ بَقِيَ الثُّلُثُ الْأَخِيرُ مِنَ اللَّيْلِ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ أُمِّ سَلَمَةَ وَكَانَتْ أُمُّ سَلَمَةَ مُحْسِنَةً فِي شَأْنِي، مُعِينَةً فِي أَمْرِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا أُمَّ سَلَمَةَ تِيْبَ عَلَى كَعْبٍ" قَالَتْ: أَفَلَا أُرْسِلُ إِلَيْهِ فَأُبَشِّرُهُ؟ قَالَ: إذًا يُحَطِّمُكُمُ النَّاسُ، فَيَمْنَعُونَكُمُ النَّوْمَ سَائِرَ اللَّيْلَةِ، حَتَّى إِذَا صَلَّى ﷺ صَلَاةَ الْفَجْرِ آذَنَ بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا .

İshâk b. Râşid, ez-Zührî'den bu isnadla Kâ'b'dan şöyle rivayet etti: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem benimle ve iki arkadaşımla konuşulmasını yasakladı. Bu şekilde kaldım, nihayet bu durum bana pek uzadı. Benim için, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [cenaze] namazımı kılmadan ölmemden yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat edip de insanlar nezdinde bu durumda kalmamdan, böylece onlardan hiçbir kimsenin benimle konuşmamasından ve cenaze namazımı kılmamasından daha mühim bir endişe yoktu! Nihayet gecenin son üçte biri kaldığında Allah, tevbemizi Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirdi. O sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'nin yanındaydı. Ümmü Seleme benim durumumda bana iyilik eden, işimde yardımcı olan biriydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ümmü Seleme! Kâ'b'ın tevbesi kabul edildi» buyurdu. [Ümmü Seleme]: 'Ona haber gönderip müjdeleyeyim mi?' dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «O zaman insanlar üzerinize akın eder de gecenin geri kalanında sizi uyutmazlar» buyurdu. Nihayet [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem sabah namazını kılınca Allah'ın tevbemizi kabul buyurduğunu bildirdi."

{وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) } .

{وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ وَظَنُّوا أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (١١٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ (١١٩) مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١٢٠) } “Ve [seferden] geri bırakılan o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmiş, canları kendilerine daralmış ve Allah'tan yine O'na sığınmaktan başka hiçbir sığınak olmadığını anlamışlardı. Sonra tevbe etsinler diye onların tevbesini kabul etti. Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, merhamet edendir. (118) Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun ve doğrularla beraber bulunun. (119) Medine halkına ve onların etrafındaki Bedevilere, Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak ve kendi canlarını onun canından üstün tutmak yakışmazdı. Bu, onların Allah yolunda çektikleri hiçbir susuzluk, hiçbir yorgunluk ve hiçbir açlığın; kâfirleri öfkelendirecek hiçbir yeri çiğnemelerinin ve düşmandan elde ettikleri hiçbir zaferin olmaması sebebiyledir ki, mutlaka bununla kendilerine salih bir amel yazılmış olsun. Şüphesiz Allah, iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez. (120)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} اتَّسَعَتْ، {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} غَمًّا وَهَمًّا، {وَظَنُّوا} أَيْ: تَيَقَّنُوا، {أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ} لَا مَفْزَعَ مِنَ اللَّهِ، {إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا} أَيْ: لِيَسْتَقِيمُوا عَلَى التَّوْبَةِ فَإِنَّ تَوْبَتَهُمْ قَدْ سَبَقَتْ. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} .

Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا حَتَّى إِذَا ضَاقَتْ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ} “Ve [seferden] geri bırakılan o üç kişinin de [tevbelerini kabul etti]. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü onlara dar gelmişti” yani geniş olmasına rağmen, {وَضَاقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْفُسُهُمْ} “ve canları kendilerine daralmıştı” keder ve tasadan dolayı, {وَظَنُّوا} “ve anlamışlardı” yani kesin olarak bilmişlerdi, {أَنْ لَا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan hiçbir sığınak olmadığını” Allah'tan başka sığınılacak hiçbir yer olmadığını, {إِلَّا إِلَيْهِ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ لِيَتُوبُوا} “yine O'na sığınmaktan başka. Sonra tevbe etsinler diye onların tevbesini kabul etti” yani tevbe üzere sebat etsinler diye; zira onların tevbesi önceden gerçekleşmişti. {إِنَّ اللَّهَ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz Allah, tevbeleri çokça kabul eden, merhamet edendir.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} قَالَ نَافِعٌ: مَعَ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَعَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ﵄. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَعَ الْمُهَاجِرِينَ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: " لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ " إِلَى قَوْلِهِ " أُولَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ " (الْحَشْرِ -٨) . وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: مَعَ الَّذِينَ صَدَقَتْ نِيَّاتُهُمْ وَاسْتَقَامَتْ قُلُوبُهُمْ وَأَعْمَالُهُمْ وَخَرَجُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَى تَبُوكَ بِإِخْلَاصِ نِيَّةٍ. وَقِيلَ: مَعَ الَّذِينَ صَدَقُوا فِي الِاعْتِرَافِ بِالذَّنْبِ وَلَمْ يَعْتَذِرُوا بِالْأَعْذَارِ الْكَاذِبَةِ.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ey iman edenler! Allah'a karşı takva sahibi olun ve doğrularla beraber bulunun.” Nâfi': 'Muhammed ve ashabıyla beraber' dedi. Saîd b. Cübeyr: 'Ebû Bekir ve Ömer radıyallâhu anhümâ ile beraber' dedi. İbn Cüreyc: 'Muhacirlerle beraber; zira Allah Teâlâ: "Fakir Muhacirler için..." buyurup "İşte onlar doğruların ta kendileridir" ayetine kadar (el-Haşr, 8) buyurmuştur' dedi. İbn Abbâs radıyallâhu teâlâ anhümâ ise: 'Niyetleri doğru, kalpleri ve amelleri dosdoğru olan ve ihlaslı bir niyetle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Tebük'e çıkanlarla beraber' dedi. Şöyle de denildi: 'Günahını itiraf etmede dürüst olan ve asılsız mazeretler ileri sürmeyenlerle beraber.'

وَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَقْرَأُ: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: إِنَّ الْكَذِبَ لَا يَصْلُحُ فِي جِدٍّ وَلَا هَزْلٍ، وَلَا أَنْ يَعِدَ أَحَدُكُمْ صَبِيِّهُ شَيْئًا ثُمَّ لَا ينجز له، اقرؤوا إِنَّ شِئْتُمْ وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ.

İbn Mes'ûd: {وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ} “Ve doğrularla beraber bulunun” şeklinde okurdu. İbn Mes'ûd şöyle dedi: 'Yalan ne ciddiyette ne de şakada caiz olur; birinizin çocuğuna bir şey vaat edip sonra onu yerine getirmemesi de [caiz değildir]. İsterseniz okuyun' dedi ve bu ayeti okudu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ} ظَاهِرُهُ خَبَرٌ، وَمَعْنَاهُ نَهْيٌ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَا كَانَ لَكُمْ أن تؤذوا ١٦٧/أرَسُولَ اللَّهِ" (الْأَحْزَابِ -٥٣) {وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} سُكَّانُ الْبَوَادِي: مُزَيْنَةُ، وَجُهَيْنَةُ، وَأَشْجَعُ، وَأَسْلَمُ، وَغِفَارٌ. {أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} إِذَا غَزَا. {وَلَا يَرْغَبُوا} أَيْ: وَلَا أَنْ يَرْغَبُوا، {بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} فِي مُصَاحَبَتِهِ وَمُعَاوَنَتِهِ وَالْجِهَادِ مَعَهُ. قَالَ الْحَسَنُ: لَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ أَنْ يُصِيبَهُمْ

Allah Teâlâ'nın: {مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ} “Medine halkına yakışmazdı” sözü; lafzen haberdir fakat anlamı yasaklamadır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: "Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz sizin için helal olmaz" (el-Ahzâb, 53) buyruğu gibidir. {وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ} “ve onların etrafındaki Bedevilere” yani çöl sakinleri olan Müzeyne, Cüheyne, Eşca', Eslem ve Gıfâr kabilelerine. {أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ} “Allah'ın Resûlü'nden geri kalmak” sefere çıktığında. {وَلَا يَرْغَبُوا} “ve tutmamak” yani canlarını üstün tutmamak, {بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ} “kendi canlarını onun canından” ona arkadaşlık etmekten, ona yardım etmekten ve onunla birlikte cihad etmekten [geri kalıp da]. Hasan: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yolculuk meşakkati ve yorgunluk çekerken kendilerine zorlukların isabet etmesinden korkup kendi canlarını üstün tutarak rahatı ve huzuru seçmeleri [onlara yakışmazdı]' demiştir.

مِنَ الشَّدَائِدِ فَيَخْتَارُوا الْخَفْضَ وَالدَّعَةَ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي مَشَقَّةِ السَّفَرِ وَمُقَاسَاةِ التَّعَبِ. {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ} فِي سَفَرِهِمْ، {ظَمَأٌ} عَطَشٌ، {وَلَا نَصَبٌ} تَعَبٌ، {وَلَا مَخْمَصَةٌ} مَجَاعَةٌ، {فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا} أَرْضًا، {يَغِيظُ الْكُفَّارَ} وَطْؤُهُمْ إِيَّاهُ {وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا} أَيْ: لَا يُصِيبُونَ مِنْ عَدُوِّهِمْ قَتْلًا أَوْ أَسْرًا أَوْ غَنِيمَةً أَوْ هَزِيمَةً، {إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} .

{ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ} “Bu, onların başına gelmemesi sebebiyledir” seferlerinde, {ظَمَأٌ} “bir susuzluk” susuzluk, {وَلَا نَصَبٌ} “ve bir yorgunluk” yorgunluk, {وَلَا مَخْمَصَةٌ} “ve bir açlık” açlık, {فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا} “Allah yolunda ve hiçbir yeri çiğnememeleri” hiçbir toprağı, {يَغِيظُ الْكُفَّارَ} “kâfirleri öfkelendirecek” orayı çiğnemeleri, {وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا} “ve düşmandan bir şey elde etmemeleri” yani düşmanlarından öldürme, esir alma, ganimet kazanma veya hezimete uğratma şeklinde bir şey elde etmemeleri, {إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “mutlaka bununla kendilerine salih bir amel yazılmış olması sebebiyledir. Şüphesiz Allah, iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez.”

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا عَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ قَالَ: أَدْرَكَنِي أَبُو عَبْسٍ وَأَنَا ذَاهِبٌ إِلَى الْجُمُعَةِ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَرَّمَهُمَا اللَّهُ عَلَى النَّارِ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ali b. Abdillâh anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Yezîd b. Ebî Meryem anlattı, bize Abâye b. Rifâa anlattı; o dedi ki: Cuma namazına giderken Ebû Abs bana yetişti ve şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Kimin iki ayağı Allah yolunda tozlanırsa, Allah o iki ayağı ateşe haram kılar" (١).

وَاخْتَلَفُوا فِي حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، قَالَ قَتَادَةُ: هَذِهِ خَاصَّةٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، إِذَا غَزَا بِنَفْسِهِ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُ إِلَّا بِعُذْرٍ، فَأَمَّا غَيْرُهُ مِنَ الْأَئِمَّةِ وَالْوُلَاةِ فَيَجُوزُ لِمَنْ شَاءَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَتَخَلَّفَ عَنْهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِالْمُسْلِمِينَ إِلَيْهِ ضَرُورَةٌ (٢) .

Bu ayetin hükmü konusunda ihtilaf ettiler. Katâde dedi ki: 'Bu, bizzat sefere çıktığında bir mazeret olmaksızın hiç kimsenin kendisinden geri kalmasının caiz olmadığı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustur. Ondan başka önderler ve yöneticilere gelince, Müslümanların ona [o sefere] zorunlu bir ihtiyacı bulunmadığı sürece Müslümanlardan dileyenin geri kalması caizdir' (٢).

وَقَالَ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ: سَمِعْتُ الْأَوْزَاعِيَّ، وَابْنَ الْمُبَارَكِ، وَابْنَ جَابِرٍ، وَعُمَرَ (٣) بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ يَقُولُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّهَا لأَوَّلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَآخِرِهَا (٤) .

el-Velîd b. Müslim şöyle dedi: el-Evzâî, İbnü'l-Mübârek, İbn Câbir ve Ömer (٣) b. Abdilazîz'in bu ayet hakkında: 'Şüphesiz bu ayet bu ümmetin ilki ve sonu içindir' dediklerini işittim (٤).

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هَذَا حِينَ كَانَ أَهْلُ الْإِسْلَامِ قَلِيلًا فَلَمَّا كَثُرُوا نَسَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَأَبَاحَ التَّخَلُّفَ لِمَنْ يَشَاءُ، فَقَالَ: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} (٥) .

İbn Zeyd ise şöyle dedi: Bu, İslâm ehlinin az olduğu zamandaydı. Çoğaldıkları vakit Allah Teâlâ bu hükmü neshetti ve dileyen kimse için geri kalmayı mubah kıldı da şöyle buyurdu: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} (٥) “Müminlerin toptan sefere çıkmaları gerekmez...”

{وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } .

{وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (١٢١) } “Küçük veya büyük bir harcama yapmazlar ve hiçbir vadiyi katetmezler ki, mutlaka bu da onların lehine yazılmış olmasın. Bu, Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırması içindir. (121)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً} أَيْ: فِي سَبِيلِ اللَّهِ، {صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} وَلَوْ عِلَاقَةَ سَوْطٍ، {وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا} لَا يُجَاوِزُونَ وَادِيًا فِي مَسِيرِهِمْ مُقْبِلِينَ أَوْ مُدْبِرِينَ. {إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ} يَعْنِي: آثَارَهُمْ وَخُطَاهُمْ، {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} رُوِيَ عَنْ خُرَيْمِ بْنِ فَاتِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُنْفِقُونَ نَفَقَةً} “Bir harcama yapmazlar” -yani Allah yolunda-, {صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} “küçük veya büyük” -bir kamçı askısı bile olsa-, {وَلَا يَقْطَعُونَ وَادِيًا} “ve hiçbir vadiyi katetmezler ki” -yürüyüşlerinde ister [sefere] giderken ister dönerken olsun hiçbir vadiyi geçmezler ki-, {إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ} “mutlaka bu da onların lehine yazılmış olmasın” -yani izleri ve adımları [yazılmış olur]-, {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “bu, Allah'ın onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırması içindir” buyruğudur. Hureym b. Fâtik'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûl...

اللَّهِ ﷺ: "مَنْ أَنْفَقَ نَفَقَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ كُتِبَ لَهُ سَبْعُمِائَةِ ضِعْفٍ" (١) .

sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kim Allah yolunda bir harcama yaparsa, onun için yedi yüz katı yazılır" buyurdu (١).

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ بِنَاقَةٍ مَخْطُومَةٍ فَقَالَ: هَذِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَكَ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سَبْعُمِائَةِ نَاقَةٍ كُلُّهَا مَخْطُومَةٌ" (٢) .

Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize İshâk b. İbrâhîm el-Hanzalî anlattı, bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Ebû Amr eş-Şeybânî'den, o Ebû Mes'ûd el-Ensârî'den bildirdi; o dedi ki: Bir adam yularlanmış bir deve getirip: 'Bu Allah yolundadır' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kıyamet gününde bunun karşılığında sana hepsi yularlanmış yedi yüz deve vardır" buyurdu (٢).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ [حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ] (٣) حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي بُسْرُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ خَالِدٍ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَدْ غَزَا، وَمَنْ خَلَفَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِخَيْرٍ فَقَدْ غَزَا" (٤) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ebû Ma'mer anlattı, bize Abdülvâris anlattı, bize el-Hüseyin anlattı, [bana Yahyâ b. Ebî Kesîr anlattı] (٣), bana Ebû Seleme anlattı, bana Büsr b. Saîd anlattı, bana Zeyd b. Hâlid radıyallâhu anh anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim Allah yolunda bir gaziyi donatırsa bizzat savaşa katılmış gibi olur; kim de Allah yolunda savaşa çıkan bir gazinin ailesine hayırla sahip çıkarsa bizzat savaşa katılmış gibi olur" (٤).

{وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) } .

{وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ (١٢٢) } “Müminlerin toptan sefere çıkmaları gerekmez. Her kabileden bir topluluğun dinde derin anlayış (fıkıh) sahibi olmak ve kavimleri kendilerine döndüklerinde onları uyarmak için sefere çıkmaları gerekmez miydi? Umulur ki sakınırlar. (122)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} الْآيَةُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ عُيُوبَ الْمُنَافِقِينَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَبْعَثُ السَّرَايَا فَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَنْفِرُونَ جَمِيعًا إِلَى الْغَزْوِ وَيَتْرُكُونَ النَّبِيَّ ﷺ وَحْدَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ (٥) وَهَذَا نَفِيٌ بِمَعْنَى النَّهْيِ.

Allah Azze ve Celle'nin: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً} “Müminlerin toptan sefere çıkmaları gerekmez” ayeti hakkında İbn Abbâs el-Kelbî'nin rivayetinde şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle Tebük Gazvesi'nde münafıkların ayıplarını indirdiği zaman, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müfrezeler gönderiyordu. Müslümanlar hep birlikte savaşa çıkıyor ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalnız bırakıyorlardı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle bu ayeti indirdi (٥). Bu ifade lafzen nefy (olumsuzluk) olup mana bakımından nehiy (yasaklama) anlamındadır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} أَيْ: فَهَلَّا خَرَجَ إِلَى الْغَزْوِ مِنْ كُلِّ قَبِيلَةِ جَمَاعَةٌ [وَيَبْقَى مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ جَمَاعَةٌ] (٦) {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} يَعْنِي الْفِرْقَةَ الْقَاعِدِينَ، يَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ وَالسُّنَنَ وَالْفَرَائِضَ وَالْأَحْكَامَ، فَإِذَا رَجَعَتِ السَّرَايَا أَخْبَرُوهُمْ بِمَا أُنْزِلُ بَعْدَهُمْ، فَتَمْكُثُ السَّرَايَا يَتَعَلَّمُونَ مَا نَزَلَ بَعْدَهُمْ، وَتُبْعَثُ سَرَايَا أُخَرُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ} وَلِيُعْلِمُوهُمْ بِالْقُرْآنِ وَيُخَوِّفُوهُمْ بِهِ، {إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} لَا يَعْمَلُونَ بِخِلَافِهِ.

Allah Teâlâ'nın: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} “Her kabileden bir topluluğun sefere çıkması gerekmez miydi?” yani her kabileden bir grup savaşa çıksaydı [bir grup da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile kalsaydı ya!] (٦) {لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ} “dinde derin anlayış sahibi olmak için” yani geride oturan grup Kur'an'ı, sünnetleri, feraizi ve hükümleri öğrensinler diye; böylece müfrezeler geri döndüğünde, onlardan sonra indirilen hükümleri onlara haber verirler; müfrezeler de kendilerinden sonra indirilenleri öğrenmek için kalır ve başka müfrezeler gönderilir. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu budur: {وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ} “ve kavimlerini uyarmak için” yani Kur'an ile onları bilgilendirip uyarsınlar diye, {إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ} “onlara döndüklerinde umulur ki sakınırlar” yani onun hilafına amel etmekten sakınsınlar.

وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا التَّفَقُّهُ وَالْإِنْذَارُ رَاجِعٌ إِلَى الْفِرْقَةِ النَّافِرَةِ، وَمَعْنَاهُ: هَلَّا نَفَرَ فِرْقَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا، أَيْ: لِيَتَبَصَّرُوا بِمَا يُرِيهِمُ اللَّهُ مِنَ الظُّهُورِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَنُصْرَةِ الدِّينِ، وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ

Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bu tefakkuh (dini derinlemesine kavrama) ve inzar (uyarıp sakındırma), sefere çıkan gruba aittir. Bunun anlamı şudur: Bir grup [dini] derinlemesine kavramak, yani Allah'ın kendilerine müşriklere karşı zafer nasip etmesini ve dine yardım etmesini göstermesiyle basiret sahibi olmak ve [kendilerine] geri döndüklerinde kâfir olan kavimlerini uyarıp sakındırmak için sefere çıksaydı ya!

مِنَ الْجِهَادِ فَيُخْبِرُوهُمْ بِنَصْرِ اللَّهِ رَسُولِهِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ أَنْ يُعَادُوا النَّبِيَّ ﷺ، فَيَنْزِلُ بِهِمْ مَا نَزَلَ بِأَصْحَابِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ (١) .

ve Allah'ın, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlere yardım ettiğini onlara haber versinler; ta ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık yapmaktan sakınsınlar da kâfir arkadaşlarının başına gelen azap onların da başına gelmesin (١).

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَهَا وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ أَحْيَاءً مِنْ بَنِي أَسَدٍ مِنْ خُزَيْمَةَ أَصَابَتْهُمْ سَنَةٌ شَدِيدَةٌ فَأَقْبَلُوا بِالذَّرَارِيِّ حَتَّى نَزَلُوا الْمَدِينَةَ فَأَفْسَدُوا طُرُقَهَا بِالْعَذِرَاتِ وَأَغْلَوْا أَسْعَارَهَا فَنَزَلَ قَوْلُهُ: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} (٢) أَيْ: لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَنْ يَنْفِرُوا كَافَّةً وَلَكِنْ مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ.

el-Kelbî dedi ki: Bunun bir diğer sebebi de şudur: Huzeyme'ye bağlı Benî Esed kabilelerine şiddetli bir kıtlık isabet etti. Çoluk çocuklarıyla birlikte gelip Medine'ye indiler, sokaklarını pisliklerle kirlettiler ve fiyatları pahalılaştırdılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: {وَمَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً فَلَوْلَا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ} (٢) “Müminlerin toptan çıkmaları gerekmez. Her kabileden bir topluluğun çıkması gerekmez miydi?” buyruğu indi; yani toptan çıkıp gelmeleri doğru değildi, aksine dinde derin anlayış (fıkıh) sahibi olmaları için her kabileden sadece bir grup gelmeliydi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ خَرَجُوا فِي الْبَوَادِي ابْتِغَاءَ الْخَيْرِ مِنْ أَهْلِهَا فَأَصَابُوا مِنْهُمْ مَعْرُوفًا، وَدَعَوْا مَنْ وَجَدُوا مِنَ النَّاسِ إِلَى الْهُدَى، فَقَالَ النَّاسُ لَهُمْ: مَا نَرَاكُمْ إِلَّا وَقَدْ تَرَكْتُمْ صَاحِبَكُمْ وَجِئْتُمُونَا، فَوَجَدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مِنْ ذَلِكَ حَرَجًا، وَأَقْبَلُوا كُلُّهُمْ مِنَ الْبَادِيَةِ حَتَّى دَخَلُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ، أَيْ: هَلَّا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَيَسْتَمِعُوا مَا أُنْزِلَ بَعْدَهُمْ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ، يَعْنِي: النَّاسَ كُلَّهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ وَيَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ، لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ بَأْسَ اللَّهِ وَنِقْمَتَهُ، وَقَعَدَتْ طَائِفَةٌ يَبْتَغُونَ الْخَيْرَ (٣) .

Mücâhid dedi ki: Çöl halkından hayır elde etmek amacıyla çöllere çıkan, onlardan bir iyilik gören ve buldukları insanları hidayete davet eden insanlar hakkında indi. İnsanlar onlara: 'Sizin efendinizi bırakıp bize geldiğinizi görüyoruz' dediler. Bundan dolayı içlerinde bir sıkıntı duydular ve hepsi birden çölden gelip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdiler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; yani dinde anlayış sahibi olmak, kendilerinden sonra indirilenleri dinlemek ve kavimlerine –yani bütün insanlara– geri döndüklerinde onları uyarıp Allah'a davet etmek üzere her kabileden bir topluluk sefere çıksaydı ya; umulur ki Allah'ın azabından ve intikamından sakınırlar; bir grup da geride kalıp hayır arardı (٣).

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَيْسَفُونِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الكُشْمِيهَنِيُّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَجَرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ" (٤) .

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Harakî haber verdi, bize Ebü'l-Hasen et-Taysefûnî bildirdi, bize Abdullâh b. Ömer el-Cevherî anlattı, bize Ahmed b. Alî el-Kuşmîhenî anlattı, bize Alî b. Hacr anlattı, bize İsmâîl b. Ca'fer anlattı, bize Abdullâh b. Ebî Saîd b. Ebî Hind babasından, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan anlattı; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah kimin hakkında hayır dilerse, onu dinde derin anlayış (fıkıh) sahibi kılar" (٤).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "تَجِدُونَ النَّاسَ مَعَادِنَ كَمَعَادِنِ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ، فَخِيَارُهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ خِيَارُهُمْ فِي الْإِسْلَامِ إِذَا فَقِهُوا" (٥) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl anlattı, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm anlattı, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Süfyân bildirdi, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "İnsanları altın ve gümüş madenleri gibi madenler [halinde] bulursunuz. Cahiliye devrinde hayırlı olanları, fıkıh (derin anlayış) sahibi oldukları takdirde İslâm'da da hayırlı olanlarıdır" (٥).

وَالْفِقْهُ: هُوَ مَعْرِفَةُ أَحْكَامِ الدِّينِ، وَهُوَ يَنْقَسِمُ إِلَى فَرْضِ عَيْنٍ وَفَرْضِ كِفَايَةٍ، فَفَرْضُ الْعَيْنِ مِثْلُ: عِلْمِ الطَّهَارَةِ وَالصَّلَاةِ، وَالصَّوْمِ، فَعَلَى كُلِّ مُكَلَّفٍ مَعْرِفَتُهُ، قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ

Fıkıh: Dinin hükümlerini bilmektir. O da farz-ı ayn ve farz-ı kifâye olmak üzere [ikiye] ayrılır. Farz-ı ayn; temizlik, namaz ve oruç ilmi gibidir ki her mükellefin bunu bilmesi gerekir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ» «İlim talep etmek her...»

مُسْلِمٍ" (١) . وَكَذَلِكَ كَلُّ عِبَادَةٍ أَوْجَبَهَا الشَّرْعُ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ، يَجِبُ عَلَيْهِ مَعْرِفَةُ عِلْمِهَا، مِثْلُ: عِلْمِ الزَّكَاةِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ، وَعِلْمِ الْحَجِّ إِنْ وَجَبَ عَلَيْهِ.

Müslümana farzdır" (١). Aynı şekilde şeriatın herkese tek tek vacip kıldığı her ibadetin ilmini bilmesi de o kimseye vaciptir; malı varsa zekât ilmini, üzerine farz olmuşsa hac ilmini bilmesi gibi.

وَأَمَّا فَرْضُ الْكِفَايَةِ فَهُوَ: أَنْ يَتَعَلَّمَ حَتَّى يبلغ درجة ١٦٧/ب الِاجْتِهَادِ وَرُتْبَةَ الْفُتْيَا، فَإِذَا قَعَدَ أَهْلُ بَلَدٍ عَنْ تَعَلُّمِهِ عَصَوْا جَمِيعًا، وَإِذَا قَامَ مِنْ كُلِّ بَلَدٍ وَاحِدٌ فَتَعَلَّمَهُ سَقَطَ الْفَرْضُ عَنِ الْآخَرِينَ، وَعَلَيْهِمْ تَقْلِيدُهُ فِيمَا يَقَعُ لَهُمْ مِنَ الْحَوَادِثِ، رَوَى أَبُو أُمَامَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فَضْلُ الْعَالَمِ عَلَى الْعَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ" (٢) .

Farz-ı kifâyeye gelince o; içtihat derecesine ve fetva rütbesine ulaşıncaya kadar ilim öğrenmektir. Bir beldenin halkı bunu öğrenmeyi toptan terk ederse hepsi günahkâr olur. Eğer her beldeden bir kişi kalkıp bunu öğrenirse farz diğerlerinin üzerinden düşer; başlarına gelen olaylarda da ona uymaları gerekir. Ebû Ümâme radıyallâhu anh rivayet etti, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Âlimin abide üstünlüğü, benim sizin en alt derecede olanınıza üstünlüğüm gibidir" (٢).

وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "فَقِيهٌ وَاحِدٌ أَشَدُّ عَلَى الشَّيْطَانِ مِنْ أَلْفِ عَابِدٍ" (٣) .

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Tek bir fakih, şeytana bin abidden daha çetindir" (٣).

قَالَ الشَّافِعِيُّ: طَلَبُ الْعِلْمِ أَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ النَّافِلَةِ.

Şâfiî şöyle demiştir: "İlim öğrenmek, nafile namazdan daha faziletlidir."

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} .

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın; onlar sizde bir sertlik bulsunlar. Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir.”

قوله ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} الْآيَةُ، أُمِرُوا بِقِتَالِ الْأَقْرَبِ فَالْأَقْرَبِ إِلَيْهِمْ فِي الدَّارِ وَالنَّسَبِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مِثْلُ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَخَيْبَرَ وَنَحْوِهَا.

Allah Azze ve Celle'nin: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ} “Ey iman edenler! Kâfirlerden size yakın olanlarla savaşın” ayeti hakkında; yurt ve soy bakımından kendilerine en yakın olandan başlanarak savaşılması emredildi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Kurayza, Nadîr, Hayber ve benzerleri gibi' demiştir.

وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِمُ الرُّومَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا سُكَّانَ الشَّامِ [وَكَانَ الشَّامُ] (١) أَقْرَبَ إِلَى الْمَدِينَةِ مِنَ الْعِرَاقِ، {وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} شِدَّةً وَحَمِيَّةً. قَالَ الْحَسَنُ: صَبْرًا عَلَى جِهَادِهِمْ، {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} بِالْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ.

Onlarla Bizanslıların kastedildiği de söylenmiştir; çünkü onlar Şam sakinleriydi [ve Şam], Medine'ye Irak'tan daha yakındı. {وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً} “onlar sizde bir sertlik bulsunlar” yani bir şiddet ve celadet. Hasan: 'Onlarla cihada karşı bir sabır' demiştir. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ} “Bilin ki Allah, takva sahipleriyle beraberdir” yani yardım ve zaferiyle.

{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ (١٢٥) أَوَلَا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) } .

{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (١٢٤) وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ (١٢٥) أَوَلَا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ (١٢٦) } “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der. İman edenlere gelince, onların imanını artırmıştır ve onlar müjdelenip sevinirler. (124) Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince, bu onların murdarlıklarına murdarlık katmış ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir. (125) Görmüyorlar mı ki, her yıl bir veya iki defa imtihan ediliyorlar da yine tevbe etmiyorlar ve ibret almıyorlar? (126)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا} يَقِينًا. كَانَ الْمُنَافِقُونَ يَقُولُونَ هَذَا اسْتِهْزَاءً، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا} يَقِينًا وَتَصْدِيقًا، {وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} يَفْرَحُونَ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ فَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ أَيُّكُمْ زَادَتْهُ هَذِهِ إِيمَانًا} “Bir sure indirildiği zaman onlardan kimi: 'Bu hanginizin imanını artırdı?' der” yani yakinini. Münafıklar bunu alay ederek söylüyorlardı. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَزَادَتْهُمْ إِيمَانًا} “İman edenlere gelince, onların imanını artırmıştır” yakin ve tasdikini, {وَهُمْ يَسْتَبْشِرُونَ} “ve onlar müjdelenip sevinirler” Kur'an'ın inişine sevinirler.

{وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} شَكٌّ وَنِفَاقٌ، {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} أَيْ: كُفْرًا إِلَى كُفْرِهِمْ، فَعِنْدَ نُزُولِ كُلِّ سُورَةٍ يُنْكِرُونَهَا يَزْدَادُ كُفْرُهُمْ بِهَا.

{وَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “Kalplerinde hastalık bulunanlara gelince” şüphe ve nifak, {فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَى رِجْسِهِمْ} “bu onların murdarlıklarına murdarlık katmıştır” yani küfürlerine küfür katmıştır; zira inkâr ettikleri her sure indikçe ona olan küfürleri artar.

قَالَ مُجَاهِدٌ: هَذِهِ الْآيَةُ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِيمَانِ: يَزِيدُ وَيَنْقُصُ.

Mücâhid dedi ki: 'Bu ayet, imanın artıp eksildiğine bir işarettir.'

وَكَانَ عُمَرُ يَأْخُذُ بِيَدِ الرَّجُلِ وَالرَّجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ فَيَقُولُ: تَعَالَوْا حَتَّى نَزْدَادَ إِيمَانًا.

Ömer, ashabından bir veya iki kişinin elinden tutar ve: 'Gelin, imanımızı artıralım' derdi.

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: إِنَّ الْإِيمَانَ يَبْدُو لَمْظَةً (٢) بَيْضَاءَ فِي الْقَلْبِ، فَكُلَّمَا ازْدَادَ الْإِيمَانُ عِظَمًا ازْدَادَ ذَلِكَ الْبَيَاضُ حَتَّى يَبْيَضَّ الْقَلْبُ كُلُّهُ، وَإِنَّ النِّفَاقَ يَبْدُو لَمْظَةً سَوْدَاءَ فِي الْقَلْبِ فَكُلَّمَا ازْدَادَ النِّفَاقُ ازْدَادَ ذَلِكَ السَّوَادُ حَتَّى يَسْوَدَّ الْقَلْبُ كُلُّهُ، وَايْمُ اللَّهِ لَوْ شَقَقْتُمْ عَنْ قَلْبٍ مُؤْمِنٍ لَوَجَدْتُمُوهُ أَبْيَضَ وَلَوْ شَقَقْتُمْ عَنْ قَلْبٍ مُنَافِقٍ لَوَجَدْتُمُوهُ أَسْوَدَ (٣) .

Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: 'İman, kalpte beyaz bir nokta (٢) olarak başlar. İman büyüdükçe o beyazlık da artar, nihayet kalbin tamamı bembeyaz olur. Nifak da kalpte siyah bir nokta olarak başlar. Nifak arttıkça o siyahlık da artar, nihayet kalbin tamamı simsiyah olur. Allah'a andolsun ki, bir müminin kalbini yarıp baksanız onu bembeyaz bulursunuz; bir münafığın kalbini yarıp baksanız onu simsiyah bulursunuz' (٣).

قَوْلُهُ: {وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} .

Allah'ın: {وَمَاتُوا وَهُمْ كَافِرُونَ} “Ve onlar kâfir olarak ölüp gitmişlerdir” buyruğu.

قَوْلُهُ: {أَوَلَا يَرَوْنَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ: "تَرَوْنَ" بِالتَّاءِ عَلَى خِطَابِ النَّبِيِّ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ، خَبَرٌ عَنِ الْمُنَافِقِينَ الْمَذْكُورِينَ. {أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ} يُبْتَلُونَ {فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ} بِالْأَمْرَاضِ

Allah'ın: {أَوَلَا يَرَوْنَ} “Görmüyorlar mı ki” buyruğu. Hamza ve Ya‘kûb, Peygamber'in [ve] müminlerin muhatap alınması [anlamında] "تَرَوْنَ" (görmüyor musunuz) şeklinde "te" harfiyle okumuştur. Diğerleri ise adı geçen münafıklardan haber verilmesi [anlamında] "ye" harfiyle [يَرَوْنَ şeklinde] okumuşlardır. {أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ} “onlar imtihan ediliyorlar” yani sınanıyorlar {فِي كُلِّ عَامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ} “her yıl bir veya iki defa” hastalıklarla

وَالشَّدَائِدِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بِالْقَحْطِ وَالشِّدَّةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بِالْغَزْوِ وَالْجِهَادِ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: يُفْضَحُونَ بِإِظْهَارِ نِفَاقِهِمْ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: يُنَافِقُونَ ثُمَّ يُؤْمِنُونَ ثُمَّ يُنَافِقُونَ. وَقَالَ يَمَانُ: يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي السَّنَةِ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ. {ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ} مِنْ نَقْضِ الْعَهْدِ وَلَا يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّهِ مِنَ النِّفَاقِ، {وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} أَيْ: لَا يَتَّعِظُونَ بِمَا يَرَوْنَ مِنْ تَصْدِيقِ وَعْدِ اللَّهِ بِالنَّصْرِ وَالظَّفَرِ لِلْمُسْلِمِينَ.

ve sıkıntılarla. Mücâhid: 'Kıtlık ve darlıkla' demiştir. Katâde: 'Savaş ve cihadla' demiştir. Mukâtil b. Hayyân: 'Nifaklarının açığa çıkarılmasıyla rezil edilirler' demiştir. İkrime: 'Münafıklık ederler, sonra iman ederler, sonra yine münafıklık ederler' demiştir. Yemân: 'Yılda bir veya iki defa ahitlerini bozarlar' demiştir. {ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ} “Yine de tevbe etmezler” ahdi bozmaktan ve nifaktan vazgeçip Allah'a dönmezler, {وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ} “ve ibret de almazlar” yani Allah'ın Müslümanlara yardım ve zafer vaadinin gerçekleştiğini gördükleri halde ibret almazlar.

{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧) لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } .

{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ ثُمَّ انْصَرَفُوا صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ (١٢٧) لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ (١٢٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (١٢٩) } “Bir sure indirildiği zaman: 'Sizi birisi görüyor mu?' diye birbirlerine bakarlar, sonra da sıvışıp giderler. Anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle Allah onların kalplerini çevirmiştir. (127) Andolsun, size içinizden öyle bir peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona pek ağır gelir; size çok düşkündür, müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir. (128) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Bana Allah yeter! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Ben O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir.' (129)”

{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ} فِيهَا عَيْبُ الْمُنَافِقِينَ وَتَوْبِيخُهُمْ، {نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} يُرِيدُونَ الْهَرَبَ يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ إِشَارَةً، {هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ} أَيْ: أَحَدٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنْ قُمْتُمْ، فَإِنْ لَمْ يَرَهُمْ أَحَدٌ خَرَجُوا مِنَ الْمَسْجِدِ، وَإِنْ عَلِمُوا أَنَّ أَحَدًا يَرَاهُمْ أَقَامُوا وَثَبَتُوا، {ثُمَّ انْصَرَفُوا} عَنِ الْإِيمَانِ بِهَا. وَقِيلَ: انْصَرَفُوا عَنْ مَوَاضِعِهِمُ الَّتِي يَسْمَعُونَ فِيهَا، {صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} عَنِ الْإِيمَانِ. قَالَ أَبُو إِسْحَاقَ الزَّجَّاجُ: أَضَلَّهُمُ اللَّهُ مُجَازَاةً عَلَى فِعْلِهِمْ ذَلِكَ، {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} عَنِ اللَّهِ دِينَهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: "لَا تَقُولُوا إِذَا صَلَّيْتُمُ انْصَرَفْنَا مِنَ الصَّلَاةِ فَإِنَّ قَوْمًا انْصَرَفُوا فَصَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ، وَلَكِنْ قُولُوا قَدْ قَضَيْنَا الصَّلَاةَ" (١) .

{وَإِذَا مَا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ} “Bir sure indirildiği zaman” içinde münafıkların ayıpları ve azarlanmaları bulunan [bir sure], {نَظَرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ} “birbirlerine bakarlar” kaçmak isteyerek birbirlerine işaretle şöyle derler: {هَلْ يَرَاكُمْ مِنْ أَحَدٍ} “'Sizi birisi görüyor mu?'” yani kalktığınızda müminlerden biri sizi görüyor mu? Eğer onları kimse görmüyorsa mescitten çıkıp giderler; birinin kendilerini gördüğünü bilirlerse kalıp otururlar. {ثُمَّ انْصَرَفُوا} “sonra da sıvışıp giderler” ona iman etmekten [yüz çevirirler]. Bir görüşe göre: Dinledikleri yerlerden dönüp giderler. {صَرَفَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ} “Allah onların kalplerini çevirmiştir” imandan. Ebû İshâk ez-Zeccâc: 'Bu yaptıklarına ceza olarak Allah onları saptırmıştır' dedi. {بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ} “anlamayan bir topluluk olmaları sebebiyle” Allah'tan dinini kavramayan. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: 'Namaz kıldığınızda «Namazdan ayrıldık (ınsarafna)» demeyiniz; zira bir topluluk sıvışıp gitti (ınsarafe) de Allah onların kalplerini çevirdi. Lâkin «Namazı eda ettik» deyiniz' (١).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} تَعْرِفُونَ نَسَبَهُ وَحَسَبَهُ، قَالَ السُّدِّيُّ: مِنَ الْعَرَبِ، مِنْ بَنِي إِسْمَاعِيلَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَيْسَ مِنَ الْعَرَبِ قَبِيلٌ إِلَّا وَقَدْ وَلَدَتِ النَّبِيَّ ﷺ، وَلَهُ فِيهِمْ نَسَبٌ.

Allah Teâlâ'nın: {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} “Andolsun, size içinizden bir peygamber gelmiştir” yani nesebini ve asaletini bildiğiniz. es-Süddî: 'Araplardan, İsmâil'in soyundan' demiştir. İbn Abbâs: 'Araplardan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden doğmadığı ve kendisinde bir nesebi bulunmadığı hiçbir kabile yoktur' demiştir.

وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ: لَمْ يُصِبْهُ شَيْءٌ مِنْ وِلَادِ الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ زَمَانِ آدَمَ ﵇.

Câfer b. Muhammed es-Sâdık şöyle demiştir: 'Âdem aleyhisselâm'ın zamanından beri ona Cahiliye döneminin gayrimeşru doğumlarından hiçbir şey bulaşmamıştır.'