أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ، حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنِي الْمَدَنِيُّ -يَعْنِي: أَبَا مَعْشَرٍ-عَنْ أَبِي الْحُوَيْرِثِ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا وَلَدَنِي مِنْ سِفَاحِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ شَيْءٌ، مَا وَلَدَنِي إِلَّا نِكَاحٌ كَنِكَاحِ الْإِسْلَامِ" (٢) .
Bize Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî bildirdi, bize Abdullah b. Hâmid bildirdi, bize Hâmid b. Muhammed anlattı, bize Ali b. Abdilazîz bildirdi, bize Muhammed b. Ebî Nüaym anlattı, bize Hüşeym anlattı, bana el-Medenî -yani Ebû Ma'şer- Ebü'l-Hüveyris'ten, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cahiliye ehlinin zinasından bana hiçbir şey bulaşmamıştır; beni ancak İslâm'daki nikâh gibi bir nikâh dünyaya getirmiştir" (٢).
وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالزُّهْرِيُّ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ "مَنْ أَنْفَسِكُمْ" بِفَتْحِ الْفَاءِ، أَيْ: مِنْ أَشْرَفِكُمْ وَأَفْضَلِكُمْ. {عَزِيزٌ عَلَيْهِ} شَدِيدٌ عَلَيْهِ، {مَا عَنِتُّمْ} قِيلَ "مَا" صِلَةٌ أَيْ: عَنَتُكُمْ، وَهُوَ دُخُولُ الْمَشَقَّةِ وَالْمَضَرَّةِ
İbn Abbâs, ez-Zührî ve İbn Muhaysın [fâ harfinin] fethasıyla “en-fesiküm” (أَنْفَسِكُمْ) şeklinde okumuşlardır; yani [sizin] en şereflinizden ve en faziletlinizden [demektir]. {عَزِيزٌ عَلَيْهِ} “Ona ağır gelir”, yani ona pek güç gelir; {مَا عَنِتُّمْ} “sıkıntıya düşmeniz”, [buradaki] “mâ” (مَا) harfinin sıla (fazlalık/tekit) olduğu söylenmiştir; yani [anlamı] sizin sıkıntıya düşmenizdir (anettüküm) ki bu da meşakkat ve zarara
عَلَيْكُمْ. وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: مَا أَعْنَتَكُمْ وَضَرَّكُمْ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا ضَلَلْتُمْ.
uğramanızdır. el-Kuteybî: 'Size meşakkat veren ve size zarar veren şey' demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ise: 'Sapıklığa düşmeniz' demiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ: مَا أَتْمَمْتُمْ.
Dahhâk ve el-Kelbî de: 'Günaha girmeniz' demişlerdir.
{حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} أَيْ: عَلَى إِيمَانِكُمْ وَصَلَاحِكُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ أَيْ: عَلَى ضَالِّكُمْ أَنْ يَهْدِيَهُ اللَّهُ، {بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} قيل: رؤوف بِالْمُطِيعِينَ رَحِيمٌ بِالْمُذْنِبِينَ.
{حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} “size çok düşkündür” yani imanınıza ve ıslahınıza. Katâde şöyle demiştir: {حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ} yani Allah'ın hidayet etmesi için aranızdaki sapmış kimselere düşkündür. {بِالْمُؤْمِنِينَ رَءُوفٌ رَحِيمٌ} “müminlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir”. Denildi ki: İtaat edenlere karşı şefkatli, günahkârlara karşı merhametlidir.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} إِنْ أَعْرَضُوا عَنِ الْإِيمَانِ وَنَاصَبُوكَ الْحَرْبَ {فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} .
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} “Eğer yüz çevirirlerse” imandan yüz çevirir ve sana savaş açarlarsa, {فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “de ki: 'Bana Allah yeter! O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Ben O'na tevekkül ettim ve O, yüce Arş'ın Rabbidir.'”
رُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: آخِرُ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ هَاتَانِ الْآيَتَانِ {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} إِلَى آخَرِ السُّورَةِ. وَقَالَ: هُمَا أَحْدَثُ الْآيَاتِ بِاللَّهِ عَهْدًا .
Ubeyy b. Ka'b'dan [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kur'an'dan en son inen, {لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ} “Andolsun, size kendi içinizden bir elçi gelmiştir” ayetinden surenin sonuna kadar olan bu iki ayettir. Ve şöyle demiştir: Bu ikisi, Allah'a ahdi en yeni olan (en son indirilen) ayetlerdir.