Binûn

Yûnus — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجَوَابٌ آخَرُ وَهُوَ: أَنَّ ذِكْرَ الْهِدَايَةِ عَلَى وَجْهِ الْمَجَازِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا اتَّخَذُوا الْأَصْنَامَ آلِهَةً وَأَنْزَلُوهَا مَنْزِلَةَ مَنْ يَسْمَعُ وَيَعْقِلُ عَبَّرَ عَنْهَا بِمَا يُعَبَّرُ عَمَّنْ يَعْلَمُ وَيَعْقِلُ، وَوُصِفَتْ بِصِفَةِ مَنْ يَعْقِلُ.

Bir diğer cevap da şudur: Hidayetin zikredilmesi mecaz yoluyladır; çünkü müşrikler putları ilahlar edinip onları işiten ve akleden varlıklar konumuna koydukları vakit, onlar hakkında bilen ve akleden kimseler için kullanılan ifadelerle ifade edilmiş ve akleden varlıkların sıfatıyla nitelendirilmiştir.

{فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} كَيْفَ تَقْضُونَ حِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا؟

{فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ} “Size ne oluyor, nasıl hüküm veriyorsunuz?”; Allah'ın bir ortağı olduğunu iddia ettiğinizde nasıl [böyle] hükmediyorsunuz?

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا} مِنْهُمْ، يَقُولُونَ: إِنَّ الْأَصْنَامَ آلِهَةٌ، وَإِنَّهَا تَشْفَعُ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ ظَنًّا مِنْهُمْ، لَمْ يَرِدْ بِهِ كِتَابٌ وَلَا رَسُولٌ، وَأَرَادَ بِالْأَكْثَرِ: جَمِيعَ مَنْ يَقُولُ ذَلِكَ، {إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا} أَيْ: لَا يَدْفَعُ عَنْهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ شَيْئًا. وَقِيلَ: لَا يَقُومُ مَقَامَ الْعِلْمِ، {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ}

Yüce Allah'ın: {وَمَا يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا} “Onların çoğu ancak bir zannın ardına düşer” kavli; kendilerinden [kaynaklanan bir zan]. Onlar putların ilah olduğunu ve ahirette kendilerine şefaat edeceğini bir zan olarak söylerler; bu hususta hiçbir kitap ve hiçbir peygamber gelmemiştir. Çoğunluk ile bunu söyleyenlerin tamamını kastetmiştir. {إِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا} “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyin yerini tutmaz” yani Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan defedemez. İlim yerine geçmez de denilmiştir. {إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarını hakkıyla bilendir.”

{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) } .

{وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (٣٧) أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٣٨) بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٣٩) وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ (٤٠) وَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ لِي عَمَلِي وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ (٤١) } “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz; ancak kendinden öncekilerin doğrulanması ve Kitab'ın açıklanmasıdır. Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur. (37) Yoksa: 'Onu o uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer doğru sözlüler iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın!' (38) Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları ve yorumu kendilerine henüz gelmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu! (39) Onlardan kimi ona inanır, kimi de ona inanmaz. Rabbin bozguncuları en iyi bilendir. (40) Eğer seni yalanlarlarsa de ki: 'Benim amelim bana, sizin ameliniz sizedir. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.' (41)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ} قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُ: وَمَا يَنْبَغِي لِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ " (آلِ عِمْرَانَ -١٦١) .

Yüce Allah'ın: {وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ أَنْ يُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Bu Kur'an, Allah'tan başkası tarafından uydurulmuş olamaz” kavli; el-Ferrâ şöyle demiştir: Anlamı, 'Kur'an gibi bir kitabın Allah'tan başkası tarafından uydurulması düşünülemez' demektir. Nitekim Yüce Allah: "وَمَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ" “Hiçbir peygamber için emanete hıyanet etmek olacak şey değildir” (Âl-i İmrân, 161) buyurmuştur.

وَقِيلَ: "أَنْ" بِمَعْنَى اللَّامِ، أَيْ: وَمَا كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ لِيُفْتَرَى مِنْ دُونِ اللَّهِ.

"En" (أَنْ) harfinin lâm (لِ) manasında olduğu da söylenmiştir; yani: 'Bu Kur'an Allah'tan başkası tarafından uydurulmak için olamaz.'

قَوْلُهُ: {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} أَيْ: بَيْنَ يَدَيِ الْقُرْآنِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ.

O'nun: {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “fakat kendinden öncekilerin doğrulanmasıdır” kavli; yani Kur'an'dan önceki Tevrat ve İncil'in [doğrulanmasıdır].

وَقِيلَ: تَصْدِيقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيِ الْقُرْآنِ مِنَ الْقِيَامَةِ وَالْبَعْثِ، {وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ} تَبْيِينَ مَا فِي الْكِتَابِ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْفَرَائِضِ وَالْأَحْكَامِ، {لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} .

Kur'an'ın önünde bulunan kıyamet ve dirilişin doğrulanması olduğu da söylenmiştir. {وَتَفْصِيلَ الْكِتَابِ} “ve Kitab'ın açıklanmasıdır”; Kitap'ta bulunan helal, haram, farzlar ve hükümlerin açıklanmasıdır. {لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi tarafından indirildiğinde hiçbir şüphe yoktur.”

{أَمْ يَقُولُونَ} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: "أَمْ" بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ: وَيَقُولُونَ، {افْتَرَاهُ} اخْتَلَقَ مُحَمَّدٌ الْقُرْآنَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، {قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ} شِبْهِ الْقُرْآنِ {وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ} مِمَّنْ تَعْبُدُونَ، {مِنْ دُونِ اللَّهِ} لِيُعِينُوكُمْ عَلَى ذَلِكَ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أَنَّ مُحَمَّدًا افْتَرَاهُ ثُمَّ قَالَ:

{أَمْ يَقُولُونَ} “Yoksa ... mi diyorlar?”; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Em' (أَمْ), vâv (وَ) anlamındadır; yani 've derler'. {افْتَرَاهُ} “Onu uydurdu”; Muhammed Kur'an'ı kendiliğinden uydurdu [derler]. {قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ} “De ki: 'Haydi onun benzeri bir sure getirin'”; Kur'an'ın benzeri. {وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ} “gücünüzün yettiklerini de çağırın”; taptıklarınızdan, {مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka”; buna karşı size yardım etmeleri için. {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlüler iseniz”; Muhammed'in onu uydurduğu iddiasında. Sonra şöyle buyurdu:

{بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، كَذَّبُوا بِهِ وَلَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ، {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} أَيْ: عَاقِبَةُ مَا وَعَدَ اللَّهُ فِي القرآن، أنه يؤول إِلَيْهِ أَمْرُهُمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ، يُرِيدُ: أَنَّهُمْ لَمْ يعلموا ما يؤول إِلَيْهِ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمْ. {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} أَيْ: كَمَا كَذَّبَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارُ بِالْقُرْآنِ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ كُفَّارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} آخِرُ أَمْرِ الْمُشْرِكِينَ بِالْهَلَاكِ.

{بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ} “Bilakis onlar, ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar”; yani Kur'an'ı; ilmini kavrayamadıkları halde onu yalanladılar. {وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ} “ve yorumu kendilerine henüz gelmemiş olan”; yani Allah'ın Kur'an'da vaat ettiği şeyin akıbeti, cezadan işlerinin varacağı son henüz gelmemişken. Şunu kastetmektedir: İşlerinin akıbetinin nereye varacağını bilmediler. {كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı”; yani bu kâfirler Kur'an'ı yalanladıkları gibi, onlardan önceki geçmiş ümmetlerin kâfirleri de böyle yalanlamışlardı. {فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ} “Bak, zalimlerin sonu nasıl oldu!”; helak ile müşriklerin işinin sonu [nasıl oldu].

{وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ} أَيْ: مِنْ قَوْمِكَ مَنْ يُؤْمِنُ بِالْقُرْآنِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ} لِعِلْمِ اللَّهِ السَّابِقِ فِيهِمْ، {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ} ١٧٠/أالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ.

{وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ} “Onlardan kimi ona inanır”; yani senin kavminden Kur'an'a inanan kimse vardır. {وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ} “kimi de ona inanmaz”; Allah'ın haklarındaki ezeli ilmi sebebiyle. {وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِالْمُفْسِدِينَ} “Rabbin bozguncuları en iyi bilendir” 170/a iman etmeyenleri.

{وَإِنْ كَذَّبُوكَ} يَا مُحَمَّدُ، {فَقُلْ لِي عَمَلِي} وَجَزَاؤُهُ، {وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ} وَجَزَاؤُهُ، {أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} هَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ " (الْقَصَصِ -٥٥) ،

{وَإِنْ كَذَّبُوكَ} “Eğer seni yalanlarlarsa” ey Muhammed, {فَقُلْ لِي عَمَلِي} “de ki: 'Benim amelim bana'” ve karşılığı bana, {وَلَكُمْ عَمَلُكُمْ} “sizin ameliniz sizedir” ve karşılığı sizedir. {أَنْتُمْ بَرِيئُونَ مِمَّا أَعْمَلُ وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تَعْمَلُونَ} “Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım.” Bu, Yüce Allah'ın: "لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ" “Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz sizedir” (Kasas, 55) kavli gibidir,

" لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ " (الْكَافِرُونَ -٦) .

[ve] "لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ" “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” (Kâfirûn, 6) [kavli gibidir].

قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْجِهَادِ .

el-Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: Bu ayet cihad ayeti ile neshedilmiştir.

ثُمَّ أَخْبَرَ أَنَّ التَّوْفِيقَ لِلْإِيمَانِ بِهِ لَا بِغَيْرِهِ:

Sonra imana muvaffak kılmanın başkasıyla değil, ancak Kendisiyle olduğunu haber vererek şöyle buyurdu:

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) } .

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ (٤٢) } “İçlerinden seni dinleyenler de vardır. Peki sağırlara —hele bir de akletmiyorlarsa— sen mi işittireceksin?”

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) } .

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ (٤٣) إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٤) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ (٤٥) } “İçlerinden sana bakanlar da vardır. Fakat körleri -hele bir de görmüyorlarsa- sen mi doğru yola ileteceksin? (43) Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler. (44) Onları toplayacağı gün, sanki gündüzün birbirleriyle tanıştıkları bir saatinden fazla kalmamış gibi olurlar. Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar ve doğru yolu bulamamış olanlar gerçekten ziyana uğramışlardır. (45)”

فَقَالَ: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} بِأَسْمَاعِهِمُ الظَّاهِرَةِ فَلَا يَنْفَعُهُمْ، {أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ} يُرِيدُ: سَمْعَ الْقَلْبِ، {وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ} .

Şöyle buyurdu: {وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} “İçlerinden seni dinleyenler vardır”; zahirî kulaklarıyla [dinlerler], fakat bu kendilerine fayda vermez. {أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ} “Fakat sağırlara sen mi işittireceksin?”; kalp kulağını kastetmektedir. {وَلَوْ كَانُوا لَا يَعْقِلُونَ} “hele bir de akletmiyorlarsa.”

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ} بِأَبْصَارِهِمُ الظَّاهِرَةِ، {أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ} يُرِيدُ عَمَى الْقَلْبِ، {وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} وَهَذَا تَسْلِيَةٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِنَبِيِّهِ ﷺ يَقُولُ: إِنَّكَ لَا تَقْدِرُ أَنْ تُسْمِعَ مَنْ سَلَبْتُهُ السَّمْعَ، وَلَا أَنْ تَهْدِيَ مَنْ سَلَبْتُهُ الْبَصَرَ، وَلَا أَنْ تُوَفِّقَ لِلْإِيمَانِ مَنْ حَكَمْتُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يُؤْمِنُ.

{وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْكَ} “İçlerinden sana bakanlar da vardır”; zahirî gözleriyle [bakarlar]. {أَفَأَنْتَ تَهْدِي الْعُمْيَ} “Fakat körleri sen mi doğru yola ileteceksin?”; kalp körlüğünü kastetmektedir. {وَلَوْ كَانُوا لَا يُبْصِرُونَ} “hele bir de görmüyorlarsa.” Bu, Yüce Allah'tan Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tesellidir; şöyle buyurmaktadır: 'İşitme duyusunu çekip aldığım kimseye işittirmeye, görme duyusunu çekip aldığım kimseyi hidayete erdirmeye ve iman etmeyeceğine hükmettiğim kimseyi imana muvaffak kılmaya senin gücün yetmez.'

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا} لِأَنَّهُ فِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ مُتَفَضِّلٌ عَادِلٌ، {وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} بِالْكَفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ.

{إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا} “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez”; çünkü O, bütün fiillerinde lütufkâr ve adildir. {وَلَكِنَّ النَّاسَ أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat insanlar kendilerine zulmederler”; küfür ve isyan ile.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} قَرَأَ حَفْصٌ بِالْيَاءِ، وَالْآخَرُونَ بِالنُّونِ، {كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ} قَالَ الضَّحَّاكُ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا فِي الدُّنْيَا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا فِي قُبُورِهِمْ إِلَّا قَدْرَ سَاعَةٍ مِنَ النَّهَارِ، {يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} يَعْرِفُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا حِينَ بُعِثُوا مِنَ الْقُبُورِ كَمَعْرِفَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ تَنْقَطِعُ الْمَعْرِفَةُ إِذَا عَايَنُوا أَهْوَالَ الْقِيَامَةِ. وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَعْرِفُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ بِجَنْبِهِ وَلَا يُكَلِّمُهُ هَيْبَةً وَخَشْيَةً.

Yüce Allah'ın: {وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ} “Onları toplayacağı gün” kavli; Hafs ye harfiyle, diğerleri nun harfiyle okumuşlardır. {كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ} “sanki gündüzün bir saatinden fazla kalmamış gibi olurlar”; ed-Dahhâk: 'Dünyada sanki gündüzün bir saatinden fazla kalmamışlar gibi' demiştir. İbn Abbâs ise: 'Kabirlerinde sanki gündüzün bir saati kadar kalmışlar gibi' demiştir. {يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ} “birbirleriyle tanışırlar”; kabirlerden diriltildiklerinde dünyadaki tanışıklıkları gibi birbirlerini tanırlar, sonra kıyametin dehşetini gördüklerinde tanışıklık kesilir. Bazı rivayetlerde [şöyle] geçmektedir: Kıyamet günü insan yanındakini tanır, fakat heybet ve korkudan dolayı onunla konuşamaz.

{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} وَالْمُرَادُ مِنَ الْخُسْرَانِ: خُسْرَانُ النَّفْسِ، وَلَا شَيْءَ أَعْظَمُ مِنْهُ.

{قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ} “Allah'a kavuşmayı yalanlayanlar kesinlikle hüsrana uğramışlardır ve onlar doğru yolda da değillerdi”. Hüsrandan maksat, kişinin bizzat kendini ziyana uğratmasıdır ki bundan daha büyük bir şey yoktur.

{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) } .

{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ (٤٦) وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٤٧) وَيَقُولُونَ مَتَى هَذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ (٤٨) قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي ضَرًّا وَلَا نَفْعًا إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ (٤٩) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ (٥٠) } “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onların dönüşü bizedir. Sonra Allah, onların yaptıklarına da şahittir. (46) Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiğinde aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez. (47) 'Eğer doğru sözlüler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. (48) De ki: 'Allah'ın dilediği dışında, ben kendime ne bir zarar ne de bir fayda verme gücüne sahibim. Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri geldiğinde ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler.' (49) De ki: 'Söyleyin bakalım, eğer O'nun azabı size geceleyin yahut gündüzün gelirse suçlular ondan neyi acele istiyorlar?' (50)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} يَا مُحَمَّدُ، {بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} فِي حَيَاتِكَ مِنَ الْعَذَابِ، {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قَبْلَ تَعْذِيبِهِمْ، {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} فِي الْآخِرَةِ، {ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} فَيَجْزِيهِمْ بِهِ، "ثُمَّ" بِمَعْنَى الْوَاوِ، تَقْدِيرُهُ: وَاللَّهُ شَهِيدٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَكَانَ الْبَعْضُ الَّذِي أَرَاهُ قَتْلَهُمْ بِبَدْرٍ، وَسَائِرُ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ بَعْدَ مَوْتِهِمْ.

Yüce Allah'ın: {وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ} “sana göstersek de” ey Muhammed, {بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “onlara vaat ettiğimizin bir kısmını”; hayatındayken azaptan [vaat ettiğimizi], {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut seni vefat ettirsek de”; onlara azap edilmeden önce, {فَإِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ} “onların dönüşü bizedir”; ahirette, {ثُمَّ اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا يَفْعَلُونَ} “sonra Allah, onların yaptıklarına da şahittir”; böylece onları bununla cezalandırır. "Sümme" (ثُمَّ), vâv (وَ) anlamındadır; takdiri: 'Ve Allah şahittir' şeklindedir. Mücâhid şöyle demiştir: O'na gösterdiği kısım Bedir'de öldürülmeleridir; azabın diğer türleri ise ölümlerinden sonradır.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ} وَكَذَّبُوهُ، {قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} أَيْ عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا وَأُهْلِكُوا بِالْعَذَابِ، يَعْنِي: قَبْلَ مَجِيءِ الرَّسُولِ، لَا ثَوَابَ وَلَا عِقَابَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ قُضِيَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} لَا يُعَذَّبُونَ بِغَيْرِ ذَنْبٍ وَلَا يُؤَاخَذُونَ بِغَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ حَسَنَاتِهِمْ وَلَا يُزَادُ عَلَى سَيِّئَاتِهِمْ.

Yüce Allah'ın: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiğinde” ve onu yalanladıklarında, {قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “aralarında adaletle hükmolunur”; yani dünyada azap edilir ve helak edilirler. Yani peygamberin gelişinden önce ne sevap ne de ceza vardır. Mücâhid ve Mukâtil şöyle demiştir: Kıyamet günü kendilerine gönderilen peygamberleri geldiğinde, onunla onlar arasında adaletle hükmolunur. {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla zulmedilmez”; günahsız yere azap edilmezler, delilsiz sorumlu tutulmazlar, iyiliklerinden eksiltilmez ve kötülüklerine ilave edilmez.

{وَيَقُولُونَ} أَيْ: وَيَقُولُ الْمُشْرِكُونَ: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} الَّذِي تَعِدُنَا يَا مُحَمَّدُ مِنَ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: قِيَامُ السَّاعَةِ، {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ وَأَتْبَاعُكَ.

{وَيَقُولُونَ} “Ve derler”; yani müşrikler derler ki: {مَتَى هَذَا الْوَعْدُ} “Bu vaat ne zaman?”; azaptan bize vaat ettiğin [şey ne zaman] ey Muhammed! Kıyametin kopması olduğu da söylenmiştir. {إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ} “Eğer doğru sözlüler iseniz”; sen ey Muhammed ve sana tâbi olanlar.

{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي} لَا أَقْدِرُ لَهَا عَلَى شَيْءٍ، {ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} أَيْ: دَفْعَ ضُرٍّ وَلَا جَلْبَ نَفْعٍ، {إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} أَنْ أَمْلِكَهُ، {لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ} مُدَّةٌ مَضْرُوبَةٌ، {إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ} وَقْتُ فَنَاءِ أَعْمَارِهِمْ، {فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} أَيْ: لَا يَتَأَخَّرُونَ وَلَا يَتَقَدَّمُونَ.

{قُلْ لَا أَمْلِكُ لِنَفْسِي} “De ki: 'Ben kendim için ... malik değilim'”; onun için hiçbir şeye güç yetiremem, {ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} “ne bir zarar ne de bir fayda”; yani ne zararı defetmeye ne de faydayı celbetmeye [gücüm yeter], {إِلَّا مَا شَاءَ اللَّهُ} “Allah'ın dilediği dışında”; malik olmamı [dilediği şey müstesna]. {لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ} “Her ümmetin bir eceli vardır”; belirlenmiş bir süre. {إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ} “Ecelleri geldiğinde”; ömürlerinin sona erme vakti [geldiğinde], {فَلَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ} “ne bir an geri kalabilirler ne de öne geçebilirler”; yani ne ertelenirler ne de öne alınırlar.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا} لَيْلًا {أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ} أَيْ: مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنَ اللَّهِ الْمُشْرِكُونَ. وَقِيلَ: مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنَ الْعَذَابِ الْمُجْرِمُونَ، وَقَدْ وَقَعُوا فِيهِ؟ وَحَقِيقَةُ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ الْعَذَابَ، فَيَقُولُونَ: " اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ " (الْأَنْفَالِ -٣٢) . فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: {مَاذَا يَسْتَعْجِلُ} يَعْنِي: أَيْشٍ يَعْلَمُ

Allah Teâlâ'nın şu kavli: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ بَيَاتًا} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer O'nun azabı size geceleyin... gelse'”; geceleyin {أَوْ نَهَارًا مَاذَا يَسْتَعْجِلُ مِنْهُ الْمُجْرِمُونَ} “yahut gündüz [gelse], suçlular O'ndan neyi acele istiyorlar?”; yani müşrikler Allah'tan neyi acele istiyorlar? Şöyle de denilmiştir: Suçlular azabın içine düşmüş olacakken ondan neyi acele istiyorlar? Mananın hakikati şudur: Onlar azabı acele istiyor ve şöyle diyorlardı: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Ey Allah! Eğer bu Senin katından gelen hak ise, üzerimize gökten taş yağdır veya bize elem verici bir azap getir!” (el-Enfâl, 32). Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: {مَاذَا يَسْتَعْجِلُ} “Neyi acele istiyor[lar]”; yani neyi bilir

الْمُجْرِمُونَ مَاذَا يَسْتَعْجِلُونَ وَيَطْلُبُونَ، كَالرَّجُلِ يَقُولُ لِغَيْرِهِ وَقَدْ فَعَلَ قَبِيحًا مَاذَا جَنَيْتَ عَلَى نَفْسِكَ.

suçluların neyi acele istediklerini ve talep ettiklerini [bilirler mi?]; tıpkı bir adamın çirkin bir iş yapmış bir başkasına: 'Kendine ne kötülük ettin!' demesi gibi.

{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) } .

{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ آلْآنَ وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ (٥١) ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٥٢) وَيَسْتَنْبِئُونَكَ أَحَقٌّ هُوَ قُلْ إِي وَرَبِّي إِنَّهُ لَحَقٌّ وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ (٥٣) } “O başınıza geldikten sonra mı O'na inanacaksınız? Şimdi mi? Oysa siz onu acele istiyordunuz! (51) Sonra zulmedenlere: 'Tadın ebedi azabı! Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' denilir. (52) 'O hak mıdır?' diye senden haber sorarlar. De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki o haktır ve siz [O'nu] aciz bırakacak değilsiniz.' (53)”

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) } .

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٥٤) أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٥٥) هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٥٦) } “Zulmetmiş olan her nefis yeryüzünde bulunanların hepsine sahip olsa, elbette onu fidye olarak verirdi. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler. Aralarında adaletle hükmolunur ve onlara asla zulmedilmez. (54) İyi bilin ki, göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. İyi bilin ki, Allah'ın vaadi haktır; fakat onların çoğu bilmezler. (55) O diriltir ve öldürür. O'na döndürüleceksiniz. (56)”

{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ} قِيلَ: مَعْنَاهُ أَهُنَالِكَ؟ وَحِينَئِذٍ، وَلَيْسَ بِحَرْفِ عَطْفٍ، " إِذَا مَا وَقَعَ " نَزَلَ الْعَذَابُ، {آمَنْتُمْ بِهِ} أَيْ بِاللَّهِ فِي وَقْتِ الْيَأْسِ. وَقِيلَ: آمَنْتُمْ بِهِ أَيْ صَدَّقْتُمْ بِالْعَذَابِ وَقْتَ نُزُولِهِ، {آلْآنَ} فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: يُقَالُ لَكُمْ: آلْآنَ تُؤْمِنُونَ حِينَ وَقَعَ الْعَذَابُ؟ {وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} تَكْذِيبًا وَاسْتِهْزَاءً.

{أَثُمَّ إِذَا مَا وَقَعَ} “O başınıza geldikten sonra mı?”; 'orada mı?' ve 'o vakit mi?' anlamında olduğu ve atıf harfi olmadığı söylenmiştir. "İzâ mâ veka'a" (إِذَا مَا وَقَعَ) azap indiği vakittir. {آمَنْتُمْ بِهِ} “O'na inanacaksınız?”; yani ümitsizlik vaktinde Allah'a [mı inanacaksınız?]. Şöyle de denilmiştir: "Ona iman ettiniz", yani indiği vakit azabı tasdik ettiniz [anlamındadır]. {آلْآنَ} “Şimdi mi?”; bunda gizli bir söz vardır; yani size şöyle denilir: Azap vuku bulduğu vakit şimdi mi iman ediyorsunuz? {وَقَدْ كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ} “Oysa siz onu acele istiyordunuz”; yalanlayarak ve alaya alarak.

{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} أَشْرَكُوا، {ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} فِي الدُّنْيَا.

{ثُمَّ قِيلَ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا} “Sonra zulmedenlere denilir”; şirk koşanlara, {ذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ} “'Tadın ebedi azabı! Kazandıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?'”; dünyada [kazandıklarınızdan].

{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ} أَيْ: يَسْتَخْبِرُونَكَ يَا مُحَمَّدُ، {أَحَقٌّ هُوَ} أَيْ: مَا تَعِدُنَا مِنَ الْعَذَابِ وَقِيَامِ السَّاعَةِ، {قُلْ إِي وَرَبِّي} أَيْ: نَعَمْ وَرَبِّي، {إِنَّهُ لَحَقٌّ} لَا شَكَّ فِيهِ، {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} أَيْ: بِفَائِتِينَ مِنَ الْعَذَابِ، لِأَنَّ مَنْ عَجَزَ عَنْ شَيْءٍ فَقَدْ فَاتَهُ.

{وَيَسْتَنْبِئُونَكَ} “Senden haber sorarlar”; yani sana sorarlar ey Muhammed, {أَحَقٌّ هُوَ} “'O hak mıdır?'”; yani bize vaat ettiğin azap ve kıyametin kopması [hak mıdır?]. {قُلْ إِي وَرَبِّي} “De ki: 'Evet, Rabbime andolsun ki'”; yani evet, Rabbime andolsun, {إِنَّهُ لَحَقٌّ} “o haktır”; onda hiçbir şüphe yoktur. {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “ve siz aciz bırakacak değilsiniz”; yani azaptan kaçıp kurtulacak değilsiniz; zira bir şeyden aciz kalan kimse onu elden kaçırmış olur.

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ} أَيْ: أَشْرَكَتْ، {مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ} يَوْمَ القيامة، والافتداء ها هنا: بَذْلُ مَا يَنْجُو بِهِ مِنَ الْعَذَابِ. {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَاهُ: أَظْهَرُوا النَّدَامَةَ، لِأَنَّهُ لَيْسَ ذَلِكَ الْيَوْمُ يَوْمَ تَصَبُّرٍ وَتَصَنُّعٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَخْفَوْا أَيْ: أَخْفَى الرُّؤَسَاءُ النَّدَامَةَ مِنَ الضُّعَفَاءِ، خَوْفًا من ملامتهم وتعبيرهم، {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} فَرَغَ مِنْ عَذَابِهِمْ، {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}

{وَلَوْ أَنَّ لِكُلِّ نَفْسٍ ظَلَمَتْ} “Zulmetmiş olan her nefis”; yani şirk koşmuş [olan nefis], {مَا فِي الْأَرْضِ لَافْتَدَتْ بِهِ} “yeryüzünde bulunanların hepsine sahip olsa, elbette onu fidye olarak verirdi”; kıyamet günü. Burada fidye vermek (iftidâ), azaptan kurtulacağı şeyi feda etmektir. {وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ} “Pişmanlıklarını içlerine gömerler”; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Anlamı 'pişmanlıklarını açığa vurdular' demektir; zira o gün sabretme ve yapmacık davranma günü değildir. Gizlediler anlamında olduğu da söylenmiştir; yani önderler, zayıfların kendilerini kınamasından ve ayıplamasından korkarak pişmanlıklarını onlardan gizlediler. {لَمَّا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ} “Azabı gördüklerinde; aralarında adaletle hükmolunur”; azaplarının hükmü bitirilir, {وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “ve onlara asla zulmedilmez.”

{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ ما في السموات وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} .

{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ ما في السموات وَالْأَرْضِ أَلَا إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ هُوَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “İyi bilin ki, göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. İyi bilin ki, Allah'ın vaadi haktır; fakat onların çoğu bilmezler. O diriltir ve öldürür. O'na döndürüleceksiniz.”

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) } .

{يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٥٧) قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٥٨) قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ (٥٩) } “Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir. (57) De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, yalnızca bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.' (58) De ki: 'Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı ki, ondan bir kısmını haram ve bir kısmını helal kıldınız?' De ki: 'Allah mı size izin verdi, yoksa Allah'a iftira mı ediyorsunuz?' (59)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ} تَذْكِرَةٌ، {مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ} أَيْ: دَوَاءٌ لِلْجَهْلِ، لِمَا فِي الصُّدُورِ. أَيْ: شِفَاءٌ لِعَمَى الْقُلُوبِ، وَالصَّدْرُ: مَوْضِعُ الْقَلْبِ، وَهُوَ أَعَزُّ مَوْضِعٍ فِي الْإِنْسَانِ لِجِوَارِ الْقَلْبِ، {وَهُدًى} مِنَ الضَّلَالَةِ، {وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} وَالرَّحْمَةُ هِيَ النِّعْمَةُ عَلَى الْمُحْتَاجِ، فَإِنَّهُ لَوْ أَهْدَى مَلِكٌ إِلَى مَلِكٍ شَيْئًا لَا يُقَالُ قَدْ رَحِمَهُ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ نِعْمَةً لِأَنَّهُ لَمْ يَضَعْهَا فِي مُحْتَاجٍ.

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ} “Ey insanlar! Size bir öğüt gelmiştir”; bir hatırlatma, {مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ} “Rabbinizden ve göğüslerde olana bir şifa”; yani cehalete bir ilaç, göğüslerde olana; yani kalplerin körlüğüne bir şifa. Göğüs kalbin yeridir ve kalbe yakınlığı sebebiyle insandaki en aziz mekândır. {وَهُدًى} “ve bir hidayet”; sapıklıktan [kurtaran bir hidayet], {وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminler için bir rahmet”. Rahmet, muhtaç olana yapılan nimettir. Zira bir hükümdar başka bir hükümdara bir şey hediye etse, her ne kadar bu bir nimet olsa da ona merhamet etti denilmez; çünkü onu bir muhtaca vermemiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: فَضْلُ اللَّهِ: الْإِيمَانُ، وَرَحْمَتُهُ: الْقُرْآنُ . وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: فَضْلُ اللَّهِ الْقُرْآنُ وَرَحْمَتُهُ أَنْ جَعَلَنَا مِنْ أَهْلِهِ .

Yüce Allah'ın: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ} “De ki: 'Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle'” kavli; Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: Allah'ın lütfu imandır, rahmeti ise Kur'an'dır. Ebû Saîd el-Hudrî ise şöyle demiştir: Allah'ın lütfu Kur'an'dır, rahmeti ise bizi onun ehlinden kılmasıdır.

وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: فَضْلُ اللَّهِ: الْإِسْلَامُ، وَرَحْمَتُهُ: تَزْيِينُهُ فِي الْقَلْبِ.

İbn Ömer şöyle demiştir: Allah'ın lütfu İslam'dır, rahmeti ise onu kalpte süslemesidir.

وَقَالَ خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ: فَضْلُ اللَّهِ: الْإِسْلَامُ، وَرَحْمَتُهُ: السُّنَنُ.

Hâlid b. Ma'dân şöyle demiştir: Allah'ın lütfu İslam'dır, rahmeti ise sünnetlerdir.

وَقِيلَ: فَضْلُ اللَّهِ: الْإِيمَانُ، وَرَحْمَتُهُ: الْجَنَّةُ.

Allah'ın lütfu iman, rahmeti ise cennettir de denilmiştir.

{فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} أَيْ: لِيَفْرَحَ الْمُؤْمِنُونَ أَنْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ مِنْ أَهْلِهِ، {هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} أَيْ: مِمَّا يَجْمَعُهُ الْكُفَّارُ مِنَ الْأَمْوَالِ. وَقِيلَ: كِلَاهُمَا خَبَرٌ عَنِ الْكُفَّارِ.

{فَبِذَلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} “yalnızca bununla sevinsinler”; yani Allah'ın kendilerini onun ehlinden kılmasına müminler sevinsinler. {هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ} “Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır”; yani kâfirlerin topladığı mallardan [daha hayırlıdır]. Her ikisinin de kâfirlerden haber olduğu da söylenmiştir.

وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ: "فَلْيَفْرَحُوا" بِالْيَاءِ، و"تَجْمَعُونَ" بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ كِلَيْهِمَا بِالتَّاءِ مُخْتَلِفٌ عَنْهُ خِطَابًا لِلْمُؤْمِنِينَ.

Ebû Ca'fer ve İbn Âmir "felyefrahû"yu ye harfiyle, "tecme'ûn"u ise te harfiyle okumuşlardır. Ya'kûb ise kendisinden gelen farklı bir rivayette müminlere hitaben her ikisini de te harfiyle okumuştur.

{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ لِكَفَّارِ مَكَّةَ، {أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} عَبَّرَ عَنِ الْخَلْقِ بِالْإِنْزَالِ، لِأَنَّ مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ خَيْرٍ، فَمِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنْ رِزْقٍ، مِنْ زَرْعٍ وَضَرْعٍ، {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} هُوَ مَا حَرَّمُوا مِنَ الْحَرْثِ وَمِنَ الْأَنْعَامِ كَالْبَحِيرَةِ، وَالسَّائِبَةِ، وَالْوَصِيلَةِ وَالِحَامِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: " وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ والأنعام نصيبا " ١٧٠/ب (الأنعام -١٣٦) . {قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} فِي هَذَا التَّحْرِيمِ وَالتَّحْلِيلِ، {أَمْ} بَلْ، {عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} وَهُوَ قَوْلُهُمْ: " وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا ".

{قُلْ} “De ki” [ey Muhammed], Mekke kâfirlerine: {أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ} “Gördünüz mü, Allah'ın sizin için indirdiği rızkı?” Yaratmayı 'indirme' (inzâl) kelimesiyle ifade etmiştir; çünkü yeryüzündeki her hayır, Allah'ın indirdiği bir rızıktandır; ekinlerden ve süt hayvanlarındandır. {فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا} “Siz ondan bir kısmını haram, bir kısmını helal kıldınız.” Bu, ekinden ve davarlardan bahîre, sâibe, vasîle ve hâm gibi haram kıldıkları şeylerdir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bu, Yüce [Allah]’ın: “Allah'ın yarattığı ekin ve hayvanlardan O'na bir pay ayırdılar...” (el-En‘âm, 136) ayetidir. {قُلْ آللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “De ki: Allah mı size izin verdi” bu haram ve helal kılma hususunda, {أَمْ} “yoksa” bilakis {عَلَى اللَّهِ تَفْتَرُونَ} “Allah'a iftira mı ediyorsunuz?” Bu da onların: “Allah bize bunu emretti” şeklindeki sözleridir.

{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠) وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١) } .

{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٦٠) وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ (٦١) } “Allah'a karşı yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (60) Hangi durumda olursan ol, O'ndan Kur'an'dan ne okursan oku ve siz ne amel işlerseniz işleyin; ona daldığınız anda mutlaka biz üzerinizde şahidizdir. Yerde ve gökte zerre ağırlığınca, hatta bundan daha küçüğü de daha büyüğü de apaçık bir kitapta olmaksızın Rabbinden gizli kalmaz. (61)”

{أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) } .

{أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٦٢) الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٦٣) } “İyi bilin ki, Allah'ın veli kullarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de. (62) Onlar iman edip sakınanlardır. (63)”

{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} أَيَحْسَبُونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُؤَاخِذُهُمْ بِهِ وَلَا يُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهِ، {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} .

{وَمَا ظَنُّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ} “Allah'a karşı yalan uyduranların kıyamet günü hakkındaki zanları nedir?”; Allah'ın bundan dolayı kendilerini hesaba çekmeyeceğini ve cezalandırmayacağını mı sanıyorlar? {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا تَكُونُ} يَا مُحَمَّدُ، {فِي شَأْنٍ} عَمَلٍ مِنَ الأعمال، وجمعه شُؤون، {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ} مِنَ اللَّهِ، {مِنْ قُرْآنٍ} نَازِلٍ، وَقِيلَ: مِنْهُ أَيْ مِنَ الشَّأْنِ مِنْ قُرْآنٍ، نَزَلَ فِيهِ ثُمَّ خَاطَبَهُ وَأُمَّتَهُ فَقَالَ: {وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} أَيْ: تَدْخُلُونَ وَتَخُوضُونَ فِيهِ، الْهَاءُ عَائِدَةٌ إِلَى الْعَمَلِ، وَالْإِفَاضَةُ: الدُّخُولُ فِي الْعَمَلِ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: تَنْدَفِعُونَ فِيهِ. وَقِيلَ: تُكْثِرُونَ فِيهِ. وَالْإِفَاضَةُ: الدَّفْعُ بِكَثْرَةٍ.

Yüce Allah'ın: {وَمَا تَكُونُ} “[Hangi durumda] olursan ol” ey Muhammed, {فِي شَأْنٍ} “bir durumda”; amellerden herhangi bir işte [olursan ol], çoğulu şuûndur. {وَمَا تَتْلُو مِنْهُ} “ondan okursan oku”; Allah'tan, {مِنْ قُرْآنٍ} “Kur'an'dan”; inen [Kur'an'dan]. "Minhu" (ondan) yani o durum hakkında inen Kur'an'dan denilmiştir. Sonra ona ve ümmetine hitap ederek şöyle buyurdu: {وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ} “ve siz ne amel işlerseniz işleyin; ona daldığınız anda mutlaka biz üzerinizde şahidizdir”; yani ona girdiğiniz ve daldığınız vakit. [Buradaki] zamir amele dönmektedir; ifâza amele girmektir. İbnü'l-Enbârî: 'Ona atılırsınız' demiştir. 'Onda çoğalırsınız' da denilmiştir; ifâza çoklukla sevk etmektir/atılmaktır.

{وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} يَغِيبُ عَنْ رَبِّكَ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ "يَعْزِبُ" بِكَسْرِ الزَّايِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ} أَيْ: مِثْقَالِ ذَرَّةٍ، و"مِنْ" صِلَةٌ، وَالذَّرَّةُ هِيَ: النَّمْلَةُ الْحُمَيْرَاءُ الصَّغِيرَةُ. {فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ} أَيْ: مِنَ الذَّرَّةِ، {وَلَا أَكْبَرَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ: بِرَفْعِ الرَّاءِ فِيهِمَا، عَطْفًا عَلَى مَوْضِع الْمِثْقَالِ قَبْلَ دُخُولِ "مِنْ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِنَصْبِهِمَا، إِرَادَةً لِلْكَسْرَةِ، عَطْفًا عَلَى الذَّرَّةِ فِي الْكَسْرِ. {إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} وَهُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ.

{وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ} “Rabbinden gizli kalmaz”; Rabbinden kaybolmaz. el-Kisâî zâ harfinin kesresiyle "ya'zibü", diğerleri ise zammesiyle okumuşlardır; ikisi iki ayrı lehçedir. {مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ} “zerre ağırlığınca bir şey”; yani zerre ağırlığı; "min" (مِنْ) sıladır (zâiddir). Zerre ise küçük kırmızı karıncadır. {فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ} “yerde ve gökte, hatta bundan daha küçüğü de”; yani zerreden [daha küçüğü de], {وَلَا أَكْبَرَ} “daha büyüğü de”; Hamza ve Ya'kûb her ikisinde râ harfinin ref'i ile, "min" girmeden önceki miskalin irab mahalline matuf olarak okumuşlardır. Diğerleri ise kesreye binaen, kesreli oluşunda zerreye matuf olarak nasb ile okumuşlardır. {إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ} “mutlaka apaçık bir kitaptadır”; o da Levh-i Mahfuz'dur.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} وَاخْتَلَفُوا فِيمَنْ يَسْتَحِقُّ هَذَا الِاسْمَ. قَالَ بَعْضُهُمْ: هُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ:

Yüce Allah'ın: {أَلَا إِنَّ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Bilesiniz ki Allah'ın dostlarına hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.” buyruğudur. Bu ismi kimin hak ettiği konusunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Onlar, Yüce Allah'ın şöyle buyurarak zikrettiği kimselerdir:

{الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} وَقَالَ قَوْمٌ: هُمُ الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ ﷿.

{الَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “[Onlar] iman edip sakınanlardır.” Bir topluluk da: "Onlar, aziz ve celil olan Allah için birbirini sevenlerdir." dedi.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بَشْرَانَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ [ابْنِ] أَبِي حُسَيْنٍ

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Bişrân haber verdi, bize İsmâil b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, [İbn] Ebî Hüseyn'den haber verdi;

عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ ﵁ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: "إِنَّ لِلَّهِ عِبَادًا لَيْسُوا بِأَنْبِيَاءَ وَلَا شُهَدَاءَ يَغْبِطُهُمُ النَّبِيُّونَ وَالشُّهَدَاءُ لِقُرْبِهِمْ وَمَقْعَدِهِمْ مِنَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ"، قَالَ: وَفِي نَاحِيَةِ الْقَوْمِ أَعْرَابِيٌّ فَجَثَا عَلَى رُكْبَتَيْهِ وَرَمَى بِيَدَيْهِ ثُمَّ قَالَ: حَدِّثْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ عَنْهُمْ مَنْ هُمْ؟ قَالَ: فَرَأَيْتُ فِي وَجْهِ النَّبِيِّ ﷺ الْبِشْرَ، فَقَالَ: "هُمْ عِبَادٌ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ مِنْ بُلْدَانٍ شَتَّى وَقَبَائِلَ، لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ أَرْحَامٌ يَتَوَاصَلُونَ بِهَا، وَلَا دُنْيَا يَتَبَاذَلُونَ بِهَا، يَتَحَابُّونَ بِرَوْحِ اللَّهِ، يَجْعَلُ اللَّهُ وُجُوهَهُمْ نُورًا، وَيَجْعَلُ لَهُمْ مَنَابِرَ مِنْ لُؤْلُؤٍ قُدَّامَ الرَّحْمَنِ، يَفْزَعُ النَّاسُ وَلَا يَفْزَعُونَ، وَيَخَافُ النَّاسُ وَلَا يَخَافُونَ" (١) .

o Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Mâlik el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) şöyle rivayet etti: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydım, şöyle buyurdu: "Allah'ın öyle kulları vardır ki peygamber de değillerdir şehit de değillerdir; fakat kıyamet gününde Allah'a olan yakınlıkları ve O'nun katındaki mevkileri sebebiyle peygamberler ve şehitler onlara gıpta ederler." Dedi ki: Topluluğun bir köşesinde bir bedevi vardı; dizleri üstüne çöktü, ellerini uzattı ve sonra: "Ey Allah'ın Resûlü, bize onlardan bahset, onlar kimlerdir?" dedi. Dedi ki: Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünde sevinç gördüm, şöyle buyurdu: "Onlar, Allah'ın kullarından, ayrı ayrı memleketlerden ve kabilelerden olan kullardır. Aralarında birbirleriyle bağ kuracakları akrabalık bağları yoktur, birbirlerine verecekleri dünyalık menfaatleri de yoktur; Allah'ın rahmetiyle birbirlerini severler. Allah onların yüzlerini nur kılar ve Rahman'ın huzurunda onlar için inciden minberler yapar. İnsanlar dehşete kapılırken onlar dehşete kapılmazlar, insanlar korkarken onlar korkmazlar." (١)

وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامٍ قَالَ: حَدَّثَنَا شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ غَنْمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ الْأَشْعَرِيِّ، عَنْ النَّبِيِّ ﷺ سُئِلَ: مَنْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ؟ فَقَالَ: الذين إذا رؤوا ذُكِرَ اللَّهُ" (٢) .

Bunu Abdullah b. el-Mübârek, Abdülhamîd b. Behrâm'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Bize Şehr b. Havşeb anlattı, bana Abdurrahman b. Ganm, Ebû Mâlik el-Eş'arî'den, o da Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti: Kendisine: "Allah'ın veli kulları kimlerdir?" diye soruldu. Şöyle buyurdu: "Onlar görüldüklerinde Allah akla gelen kimselerdir." (٢)

وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ أَوْلِيَائِي مِنْ عِبَادِي الَّذِينَ يُذْكَرُونَ بِذِكْرِي وأُذْكَرُ بِذِكْرِهِمْ" (٣) .

Nebî'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle rivayet edilir: Yüce Allah buyurdu ki: "Kullarımdan benim velilerim, benim anılmamla anılan ve onların anılmasıyla benim anıldığım kimselerdir." (٣)

{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) } .

{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٦٤) } “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır. Allah'ın sözlerinde hiçbir değişiklik yoktur. İşte bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir. (64)”

{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْبُشْرَى: رُوِيَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: "لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا"، قَالَ: "هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ" .

{لَهُمُ الْبُشْرَى فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ} “Dünya hayatında da ahirette de onlar için müjde vardır.” [Âlimler] bu müjde hakkında ihtilaf ettiler: Ubâde b. es-Sâmit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yüce Allah'ın: “Dünya hayatında onlar için müjde vardır” kavlini sordum, şöyle buyurdu: «هِيَ الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ أَوْ تُرَى لَهُ» «O, Müslümanın gördüğü yahut kendisi için görülen sâlih rüyadır.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِد الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "لَمْ يَبْقَ مِنَ النُّبُوَّةِ إِلَّا الْمُبَشِّرَاتِ"، قَالُوا: وَمَا الْمُبَشِّرَاتُ؟ قَالَ: "الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ" (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb, ez-Zührî'den anlattı, bana Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Hüreyre'nin şöyle dediğini anlattı: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Peygamberlikten geriye mübeşşirâttan (müjdeleyicilerden) başka bir şey kalmadı." "Mübeşşirât nedir?" dediler. "Salih rüyadır." buyurdu. (١)

وَقِيلَ: الْبُشْرَى فِي الدُّنْيَا هِيَ: الثَّنَاءُ الْحَسَنُ، وَفِي الْآخِرَةِ: الْجَنَّةُ.

Şöyle de denilmiştir: Dünyadaki müjde güzel övgüdür, ahiretteki ise cennettir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الصَّامِتِ قَالَ: قَالَ أَبُو ذَرٍّ: يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ يَعْمَلُ لِنَفْسِهِ وَيُحِبُّهُ النَّاسُ؟ قَالَ: "تِلْكَ عَاجِلُ بُشْرَى الْمُؤْمِنِ" (٢) . وَأَخْرَجَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ يَحْيَى عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ، وَقَالَ: "وَيَحْمَدُهُ النَّاسُ عَلَيْهِ". (٣) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Abdürrezzâk b. Ebî Şüreyh haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım el-Begavî haber verdi, bize Ali b. el-Ca'd anlattı, bize Şu'be, Ebû İmrân el-Cevnî'den haber verdi; o şöyle dedi: Abdullah b. es-Sâmit'i şöyle derken işittim: Ebû Zer dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Kişi amelini kendi için işler de insanlar onu sever [bunun hükmü nedir]?" [Resûlullah] şöyle buyurdu: "Bu, müminin peşin müjdesidir." (٢) Müslim b. el-Haccâc bu hadisi Yahyâ b. Yahyâ'dan, o Hammâd b. Zeyd'den, o Ebû İmrân'dan rivayet etmiş ve: "ve insanlar bundan dolayı onu över" [lafzını eklemiştir]. (٣)

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَقَتَادَةُ: هِيَ نُزُولُ الْمَلَائِكَةِ بِالْبِشَارَةِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الْمَوْتِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " تَتَنَزَّلُ عليهم الملائكة أن لا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ " (فُصِّلَتْ -٣٠)

ez-Zührî ve Katâde şöyle dediler: O, ölüm anında meleklerin Yüce Allah'tan bir müjdeyle inmeleridir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Melekler: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad olunan cennetle sevinin!' diyerek üzerlerine inerler.” (Fussilet: 30).

وَقَالَ عَطَاءٌ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: الْبُشْرَى فِي الدُّنْيَا، يُرِيدُ: عِنْدَ الْمَوْتِ تَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ بِالْبِشَارَةِ، وَفِي الْآخِرَةِ عِنْدَ خُرُوجِ نَفْسِ الْمُؤْمِنِ، يُعْرَجُ بِهَا إِلَى اللَّهِ، وَيُبَشَّرُ بِرِضْوَانِ اللَّهِ.

Atâ, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Dünyadaki müjdeden kasıt, ölüm anında meleklerin onlara müjdeyle gelmesidir; ahiretteki ise müminin ruhu çıktığında Allah'a yükseltilmesi ve Allah'ın rızasıyla müjdelenmesidir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: هِيَ مَا بَشَّرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ فِي كِتَابِهِ مِنْ جَنَّتِهِ وَكِرِيمِ ثَوَابِهِ، كَقَوْلِهِ: " وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ " (الْبَقْرَةِ -٢٥) ، " وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ " (الْأَحْزَابِ -٤٧) " وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ " (فُصِّلَتْ -٣٠) .

el-Hasan şöyle demiştir: O, Allah'ın Kitabı'nda müminleri cenneti ve yüce mükâfatıyla müjdelediği şeylerdir; tıpkı şu buyrukları gibi: “İman edip salih ameller işleyenleri müjdele” (el-Bakara: 25), “Müminleri müjdele” (el-Ahzâb: 47), “Cennetle sevinin” (Fussilet: 30).

وَقِيلَ: بَشَّرَهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالْكِتَابِ وَالرَّسُولِ أَنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ اللَّهِ، وَيُبَشِّرُهُمْ فِي الْقُبُورِ وَفِي كُتُبِ أَعْمَالِهِمْ بِالْجَنَّةِ (٤) .

Şöyle de denilmiştir: Dünyada Kitap ve Resûl ile onların Allah'ın velileri olduğunu müjdelemiş, kabirlerde ve amel defterlerinde ise onları cennetle müjdeleyecektir (٤).

{لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} لَا تَغْيِيرَ لِقَوْلِهِ، وَلَا خُلْفَ لِوَعْدِهِ. {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ}

{لَا تَبْدِيلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın kelimelerinde hiçbir değişiklik yoktur”; O'nun sözünde bir değişiklik ve vaadinde bir cayma yoktur. {ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} “İşte büyük kurtuluş budur”.

{وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) } .

{وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٥) أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ (٦٦) هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ (٦٧) قَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطَانٍ بِهَذَا أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٦٨) قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (٦٩) } “Onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz bütün izzet Allah'ındır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (65) Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvarıp yakaranlar [gerçekte O'na koştukları] ortaklara uymazlar; onlar sadece zanna uyarlar ve onlar yalnızca yalan söylerler. (66) İçinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlık olarak da gündüzü sizin için var eden O'dur. Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için ayetler (ibretler) vardır. (67) 'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! O zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Buna dair elinizde hiçbir delil yoktur. Allah hakkında bilmediğiniz bir şeyi mi söylüyorsunuz? (68) De ki: 'Allah'a karşı yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler.' (69)”

{وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ} يَعْنِي: قَوْلَ الْمُشْرِكِينَ تَمَّ الكلام ها هنا ثُمَّ ابْتَدَأَ، فَقَالَ: {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ} يَعْنِي الْغَلَبَةَ وَالْقُدْرَةَ لِلَّهِ {جَمِيعًا} هُوَ نَاصِرُكَ، وَنَاصِرُ دِينِكَ، وَالْمُنْتَقِمُ مِنْهُمْ.

{وَلَا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ} “Onların sözü seni üzmesin”; yani müşriklerin sözü. Söz burada tamamlandı, sonra yeni bir cümleye başlayarak şöyle buyurdu: {إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ} “Şüphesiz izzet Allah'ındır”; yani üstünlük ve kudret Allah'ındır, {جَمِيعًا} “bütünüyle”; O senin yardımcındır, dininin yardımcısıdır ve onlardan intikam alacak olandır.

قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعًا يَعْنِي: أَنَّ اللَّهَ يُعِزُّ مَنْ يَشَاءُ، كَمَا قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: " وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ " (الْمُنَافِقُونَ -٨) ، وَعِزَّةُ الرَّسُولِ وَالْمُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ فَهِيَ كُلُّهَا لِلَّهِ.

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Bütün izzetin Allah'a ait olması; Allah'ın dilediğini aziz kılması demektir. Nitekim başka bir ayette şöyle buyurmuştur: “Oysa izzet Allah'ın, Resûlü'nün ve müminlerindir” (el-Münâfikûn: 8). Resûl'ün ve müminlerin izzeti Allah iledir; dolayısıyla onun hepsi Allah'a aittir.

{هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} .

{هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ} هُوَ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ: وَأَيُّ شَيْءٍ يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مَنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ؟

{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ} “Bilesiniz ki göklerde kim var, yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvarıp yakaranlar ortaklara uymazlar”; bu bir istifhamdır (sorudur), anlamı şudur: Allah'tan başkasına dua edip yalvaranlar neye uyuyorlar ki ortak koşuyorlar?

وَقِيلَ: وَمَا يَتَّبِعُونَ حَقِيقَةً، لِأَنَّهُمْ يَعْبُدُونَهَا عَلَى ظَنٍّ أَنَّهُمْ شُرَكَاءُ فَيَشْفَعُونَ لَنَا، وَلَيْسَ عَلَى مَا يَظُنُّونَ. {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} يَظُنُّونَ أَنَّهَا تُقَرِّبُهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} يَكْذِبُونَ.

Şöyle de denilmiştir: [Gerçekte ortaklara] hakikatte tabi olmuyorlar; çünkü onlar bu [putlara], onların birer ortak olduğu ve "bize şefaat edecekler" zannıyla ibadet ediyorlar; oysa durum onların zannettiği gibi değildir. {إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ} “onlar sadece zanna uyarlar”; bunların kendilerini Yüce Allah'a yaklaştıracağını zannederler, {وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ} “ve onlar yalnızca yalan söylerler”; yalan uydururlar.

{هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} مُضِيئًا يُبْصَرُ فِيهِ، كَقَوْلِهِمْ: لَيْلٌ نَائِمٌ وَعِيشَةٌ رَاضِيَةٌ. قَالَ قُطْرُبٌ: تَقُولُ الْعَرَبُ: أَظْلَمَ اللَّيْلُ وَأَضَاءَ النَّهَارُ وَأَبْصَرَ، أَيْ: صَارَ ذَا ظُلْمَةٍ وَضِيَاءٍ وَبَصَرٍ، {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} سَمْعَ الِاعْتِبَارِ أَنَّهُ مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ إِلَّا عَالِمٌ قَادِرٌ.

{هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا} “İçinde dinlenesiniz diye geceyi, [çevrenizi] aydınlık olarak da gündüzü sizin için var eden O'dur”; içinde görülebilen aydınlık kılmıştır; tıpkı "uyuyan gece" (leylün nâim) ve "razı olunmuş yaşantı" (îşetün râdiyeh) demeleri gibi. Kutrub şöyle demiştir: Araplar: "Gece karanlık oldu, gündüz aydınlık oldu ve gördü/aydınlattı" derler; yani karanlık, aydınlık ve basiret sahibi oldu [demektir]. {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ} “Şüphesiz bunda dinleyen bir topluluk için ayetler vardır”; bunun ancak her şeyi bilen ve güç yetiren birinin güç yetirebileceği bir şey olduğunu ibret nazarıyla işitenler için [ayetler vardır].

{قَالُوا} يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ، {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} وَهُوَ قَوْلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، {سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ} عَنْ خَلْقِهِ، {لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} عَبِيدًا وَمُلْكًا، {إِنْ عِنْدَكُمْ} مَا عِنْدَكُمْ، {مِنْ سُلْطَانٍ} حُجَّةٍ وَبُرْهَانٍ، و"مِنْ" صِلَةٌ.

{قَالُوا} “Dediler”; yani müşrikler, {اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا} “'Allah çocuk edindi'”; bu onların "melekler Allah'ın kızlarıdır" sözleridir. {سُبْحَانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ} “Hâşâ, O bundan münezzehtir! O zengindir”; yaratıklarına muhtaç değildir. {لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur”; kulluk ve mülk olarak. {إِنْ عِنْدَكُمْ} “sizin yanınızda yoktur”; {مِنْ سُلْطَانٍ} “hiçbir delil”; kesin delil ve kanıt yoktur; "min" (مِنْ) sıladır (zâiddir).

{قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ} ١٧١/ألَا يَنْجُونَ، وَقِيلَ: لَا يَبْقَوْنَ فِي الدُّنْيَا وَلَكِنْ:

{قُلْ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لا يُفْلِحُونَ} “De ki: 'Allah'a karşı yalan uyduranlar asla kurtuluşa eremezler.'” [171/a] Kurtulamazlar. Şöyle de denilmiştir: Dünyada baki kalamazlar, bilakis:

{مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } .

{مَتَاعٌ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ (٧٠) } “[Bu,] dünyada bir geçimliktir; sonra dönüşleri bizedir, sonra inkâr edegeldiklerinden dolayı onlara çetin azabı tattıracağız. (70)”

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) } .

{وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقَامِي وَتَذْكِيرِي بِآيَاتِ اللَّهِ فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ وَشُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ وَلَا تُنْظِرُونِ (٧١) فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَمَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٧٢) } “Onlara Nuh'un haberini oku. Hani o kavmine şöyle demişti: 'Ey kavmim! Eğer aranızda bulunmam ve Allah'ın ayetlerini hatırlatmam size ağır geliyorsa, ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Siz de ortaklarınızla beraber toplanıp kararınızı verin; sonra işiniz size dert (belirsiz) kalmasın. Sonra bana mühlet vermeden hakkımdaki hükmünüzü uygulayın. (71) Eğer yüz çevirirseniz, zaten ben sizden bir ücret istemedim. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.' (72)”

{مَتَاعٌ} قَلِيلٌ يَتَمَتَّعُونَ بِهِ وَبَلَاغٌ يَنْتَفِعُونَ بِهِ إِلَى انْقِضَاءِ آجَالِهِمْ: و"مَتَاعٌ" رُفِعَ بِإِضْمَارٍ، أَيْ: هُوَ مَتَاعٌ، {فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} .

{مَتَاعٌ} “Bir geçimliktir”; ecelleri bitinceye kadar kendisinden faydalandıkları az bir nimet ve yararlandıkları bir yetinmedir. "Metâun" kelimesi gizli bir [mübtedâ] ile ref edilmiştir, yani: "O bir geçimliktir" [takdirindedir]. {فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِلَيْنَا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِيقُهُمُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ بِمَا كَانُوا يَكْفُرُونَ} “dünyada; sonra dönüşleri bizedir, sonra inkâr edegeldiklerinden dolayı onlara çetin azabı tattıracağız.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ} أَيِ: اقْرَأْ يَا مُحَمَّدُ عَلَى أَهْلِ مَكَّةَ خَبَرَ نُوحٍ {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} وَهُمْ وَلَدُ قَابِيلَ، {يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ} عَظُمَ وَثَقُلَ عَلَيْكُمْ، {مَقَامِي} طُولُ مُكْثِي فِيكُمْ {وَتَذْكِيرِي} وَوَعْظِي إِيَّاكُمْ {بِآيَاتِ اللَّهِ} بِحُجَجِهِ وَبَيِّنَاتِهِ، فَعَزَمْتُمْ عَلَى قَتْلِي وَطَرْدِي {فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} أَيْ: أَحْكِمُوا أَمْرَكُمْ واعْزِمُوا عَلَيْهِ، {وَشُرَكَاءَكُمْ} أَيْ: وَادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ، أَيْ: آلِهَتَكُمْ، فَاسْتَعِينُوا بِهَا لِتَجْتَمِعَ مَعَكُمْ.

Yüce Allah'ın: {وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَأَ نُوحٍ} “Onlara Nuh'un haberini oku”; yani ey Muhammed, Mekke halkına Nuh'un haberini oku. {إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِ} “Hani o kavmine şöyle demişti”; onlar Kabil'in çocuklarıydı. {يَا قَوْمِ إِنْ كَانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ} “'Ey kavmim! Eğer size ağır geliyorsa'”; büyüyor ve ağır geliyorsa, {مَقَامِي} “bulunmam”; aranızda uzun süre kalmam, {وَتَذْكِيرِي} “ve hatırlatmam”; size vaaz etmem, {بِآيَاتِ اللَّهِ} “Allah'ın ayetlerini”; O'nun delillerini ve apaçık kanıtlarını [hatırlatmam ağır geliyor da] beni öldürmeye ve kovmaya azmetmişseniz, {فَعَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ} “ben yalnız Allah'a tevekkül ettim. Siz de kararınızı verin”; yani işinizi sağlam tutun ve ona azmedin, {وَشُرَكَاءَكُمْ} “ortaklarınızla beraber”; yani ortaklarınızı -yani ilahlarınızı- da çağırın ve sizinle bir araya gelsinler diye onlardan yardım isteyin.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ مَعَ شُرَكَائِكُمْ، فَلَمَّا تَرَكَ "مَعَ" انْتَصَبَ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "وَشُرَكَاؤُكُمْ" رَفْعٌ، أَيْ: فَأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكَاؤُكُمْ.

ez-Zeccâc şöyle dedi: Bunun anlamı: "İşinizi ortaklarınızla birlikte toplayıp kararlaştırın" demektir; "maa" (مَعَ - birlikte) lafzı hazfedilince mansub olmuştur. Ya'kûb ise ref ile "ve şürekâüküm" (وَشُرَكَاؤُكُمْ) şeklinde okumuştur, yani: "Siz ve ortaklarınız işinizi toplayıp kararlaştırın" [demektir].

{ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً} أَيْ: خَفِيًّا مُبْهَمًا، مِنْ قَوْلِهِمْ: غَمَّ الْهِلَالُ عَلَى النَّاسِ، أَيْ: أَشْكَلَ عَلَيْهِمْ، {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} أَيِ: أَمْضُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ وَافْرَغُوا مِنْهُ، يُقَالُ: قَضَى فُلَانٌ إِذَا مَاتَ وَمَضَى وَقَضَى دَيْنَهُ إِذَا فَرَغَ مِنْهُ.

{ثُمَّ لَا يَكُنْ أَمْرُكُمْ عَلَيْكُمْ غُمَّةً} “Sonra işiniz size dert (belirsiz) kalmasın”; yani gizli ve müphem olmasın. Bu, [Arapların] "Hilal insanlara kapalı kaldı (gamme'l-hilâlu)", yani "onlara belirsiz oldu" sözünden gelir. {ثُمَّ اقْضُوا إِلَيَّ} “Sonra hakkımdaki hükmünüzü uygulayın”; yani içinizdekini icra edin ve onu bitirin. Bir kimse ölüp gittiğinde "falanca kazâ etti (öldü)" ve borcunu bitirip ödediğinde "borcunu kazâ etti" denilir.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: تَوَجَّهُوا إِلَيَّ بِالْقَتْلِ وَالْمَكْرُوهِ.

Şöyle de denilmiştir: Anlamı; "Bana öldürme ve hoşlanmadığım şeylerle yönelin" demektir.

وَقِيلَ فَاقْضُوا مَا أَنْتُمْ قَاضُونَ، وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِ السَّحَرَةِ لِفِرْعَوْنَ: " فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ " (طَهَ -٧٢) ، أَيِ: اعْمَلْ مَا أَنْتَ عَامِلٌ.

Şöyle de denilmiştir: "Vereceğiniz hükmü verin." Bu, sihirbazların Firavun'a: “Vereceğin hükmü ver” (Tâhâ: 72) yani "yapacaksan yap" demeleri gibidir.

{وَلَا تُنْظِرُونِ} وَلَا تُؤَخِّرُونَ وَهَذَا عَلَى طَرِيقِ التَّعْجِيزِ، أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ نُوحٍ أَنَّهُ كَانَ وَاثِقًا بِنَصْرِ اللَّهِ تَعَالَى غَيْرَ خَائِفٍ مِنْ كَيْدِ قَوْمِهِ، عِلْمًا مِنْهُ بِأَنَّهُمْ وَآلِهَتَهُمْ لَيْسَ إِلَيْهِمْ نَفْعٌ وَلَا ضُرٌّ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ.

{وَلَا تُنْظِرُونِ} “bana mühlet vermeden”; beni ertelemeyin. Bu, meydan okuma (tâciz) kabilindendir. Allah, Nuh'un Yüce Allah'ın yardımına güvendiğini, kavminin tuzağından korkmadığını haber vermiştir; çünkü o, Allah dilemedikçe ne kavminin ne de ilahlarının bir fayda ya da zarar veremeyeceğini bilmekteydi.

{فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} أَعْرَضْتُمْ عَنْ قَوْلِي وَقَبُولِ نُصْحِي، {فَمَا سَأَلْتُكُمْ} عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَالدَّعْوَةِ، {مِنْ أَجْرٍ} جُعْلٍ وَعِوَضٍ، {إِنْ أَجْرِيَ} مَا أَجْرِي وَثَوَابِي، {إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} أَيْ: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: مِنَ الْمُسْتَسْلِمِينَ لِأَمْرِ اللَّهِ.

{فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ} “Eğer yüz çevirirseniz”; sözümden ve nasihatimi kabul etmekten yüz çevirirseniz, {فَمَا سَأَلْتُكُمْ} “ben sizden istemedim”; tebliği ulaştırma ve davet karşılığında, {مِنْ أَجْرٍ} “bir ücret”; bir karşılık ve bedel [istemedim]. {إِنْ أَجْرِيَ} “Benim mükâfatım [başkasına değil]”; benim mükâfatım ve sevabım yoktur, {إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “ancak Allah'a aittir ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.”; yani müminlerden. Allah'ın emrine teslim olanlardan [olmam emredildi] de denilmiştir.

{فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) } .

{فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ (٧٣) ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ كَذَلِكَ نَطْبَعُ عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ (٧٤) ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ (٧٥) فَلَمَّا جَاءَهُمُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ (٧٦) قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ (٧٧) قَالُوا أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ فِي الْأَرْضِ وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ (٧٨) } “Onu yalanladılar. Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları [yeryüzüne] halifeler kıldık; ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Bak işte, uyarılanların sonu nasıl oldu! (73) Sonra onun ardından birçok peygamberi kendi kavimlerine gönderdik; onlara apaçık deliller getirdiler. Fakat onlar, daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi. İşte haddi aşanların kalplerini böyle mühürleriz. (74) Sonra onların ardından Firavun'a ve onun ileri gelenlerine Musa ile Harun'u ayetlerimizle gönderdik; fakat büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular. (75) Katımızdan kendilerine hak geldiği zaman: 'Şüphesiz bu, apaçık bir sihirdir' dediler. (76) Musa dedi ki: 'Size hak geldiğinde onun hakkında [böyle] mi diyorsunuz? Bu bir sihir midir? Hâlbuki sihirbazlar kurtuluşa eremezler.' (77) Dediler ki: 'Atalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan bizi çeviresin de yeryüzünde büyüklük (hâkimiyet) ikinizin olsun diye mi bize geldin? Biz ikinize de inanacak değiliz.' (78)”

{فَكَذَّبُوهُ} يَعْنِي نُوحًا {فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ} أَيْ: جَعَلَنَا الَّذِينَ مَعَهُ فِي الْفَلَكِ سُكَّانَ الْأَرْضِ خُلَفَاءَ عَنِ الْهَالِكِينَ. {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} أَيْ: آخِرُ أَمْرِ الَّذِينَ أَنْذَرَتْهُمُ الرُّسُلُ فَلَمْ يُؤْمِنُوا.

{فَكَذَّبُوهُ} “Onu yalanladılar”; yani Nuh'u, {فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ} “Biz de onu ve gemide onunla beraber olanları kurtardık ve onları halifeler kıldık”; yani gemide onunla beraber olanları helak olanların yerine yeryüzünün sakinleri ve halifeleri kıldık. {وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} “ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Bak işte, uyarılanların sonu nasıl oldu!”; yani peygamberlerin uyardığı fakat iman etmeyen kimselerin akıbeti nasıl oldu.

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا} أَيْ: مِنْ بَعْدِ نُوحٍ رُسُلًا. {إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} بِالدَّلَالَاتِ الْوَاضِحَاتِ، {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} أَيْ: بِمَا كَذَّبَ بِهِ قَوْمُ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ، {كَذَلِكَ نَطْبَعُ} أَيْ: نَخْتِمُ، {عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} .

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِ رُسُلًا} “Sonra onun ardından elçiler gönderdik”; yani Nuh'tan sonra peygamberler [gönderdik]. {إِلَى قَوْمِهِمْ فَجَاءُوهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ} “kendi kavimlerine, onlara apaçık deliller getirdiler”; açık delillerle [geldiler], {فَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا بِمَا كَذَّبُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ} “Fakat onlar, daha önce yalanladıkları şeye inanacak değillerdi”; yani daha önce Nuh kavminin yalanladığı şeye, {كَذَلِكَ نَطْبَعُ} “İşte böyle mühürleriz”; yani damgalarız, {عَلَى قُلُوبِ الْمُعْتَدِينَ} “haddi aşanların kalplerini.”

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} يَعْنِي: أَشْرَافَ قَوْمِهِ، {بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} .

{ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ} “Sonra onların ardından Firavun'a ve onun ileri gelenlerine Musa ile Harun'u gönderdik”; yani kavminin ileri gelenlerine, {بِآيَاتِنَا فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا مُجْرِمِينَ} “ayetlerimizle; fakat büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim oldular.”

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ} يَعْنِي: جَاءَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ، {الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ} .

{فَلَمَّا جَاءَهُمْ} “onlara geldiği zaman”; yani Firavun ve kavmine geldiği zaman, {الْحَقُّ مِنْ عِنْدِنَا قَالُوا إِنَّ هَذَا لَسِحْرٌ مُبِينٌ} “Katımızdan hak; 'Şüphesiz bu apaçık bir sihirdir' dediler.”

{قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا} تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ سِحْرٌ أَسِحْرٌ هَذَا، فَحَذَفَ السِّحْرَ الْأَوَّلَ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. {وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ} .

{قَالَ مُوسَى أَتَقُولُونَ لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَكُمْ أَسِحْرٌ هَذَا} “Musa dedi ki: 'Size hak geldiğinde onun hakkında [böyle] mi diyorsunuz? Bu bir sihir midir?'”; sözün takdiri şöyledir: "Size hak geldiğinde ona 'sihirdir' mi diyorsunuz? Bu bir sihir midir?" Sözün delaleti yeterli görüldüğü için birinci "sihr" lafzı hazfedilmiştir. {وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُونَ} “Hâlbuki sihirbazlar kurtuluşa eremezler.”

{قَالُوا} يَعْنِي: فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ لِمُوسَى، {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا} لِتَصْرِفَنَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: لِتَلْوِيَنَا، {عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ} الْمُلْكُ وَالسُّلْطَانُ، {فِي الْأَرْضِ} أَرْضِ مِصْرَ. وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ: "وَيَكُونَ" بِالْيَاءِ، {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} بِمُصَدِّقِينَ.

{قَالُوا} “Dediler”; yani Firavun ve kavmi Musa'ya, {أَجِئْتَنَا لِتَلْفِتَنَا} “'Bizi çeviresin diye mi geldin?'”; bizi vazgeçiresin diye. Katâde: "Bizi döndüresin diye" demiştir, {عَمَّا وَجَدْنَا عَلَيْهِ آبَاءَنَا وَتَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِيَاءُ} “atalarımızı üzerinde bulduğumuz yoldan ve ikinizin olsun diye [mi] büyüklük”; mülk ve hâkimiyet, {فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde”; Mısır toprağında. Ebû Bekr yâ ile "ve yekûne" (وَيَكُونَ) şeklinde okumuştur. {وَمَا نَحْنُ لَكُمَا بِمُؤْمِنِينَ} “Biz ikinize de inanacak değiliz.”; tasdik edecek değiliz.

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ٧٩ فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ٨٠ فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) } .

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ٧٩ فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ٨٠ فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ (٨١) وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ (٨٢) فَمَا آمَنَ لِمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَى خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ (٨٣) } “Firavun: 'Bana bütün bilgili sihirbazları getirin!' dedi. (79) Sihirbazlar gelince Musa onlara: 'Atacağınızı atın!' dedi. (80) Onlar [ellerindekini] atınca Musa dedi ki: 'Sizin getirdiğiniz sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Şüphesiz Allah bozguncuların işini düzeltmez. (81) Günahkârlar istemese de Allah, sözleriyle hakkı ortaya çıkarıp gerçekleştirecektir.' (82) Firavun ve ileri gelenlerinin kendilerine işkence etmesinden korktukları için, kavminin bir genç topluluğundan (bir kısım zürriyetinden) başkası Musa'ya iman etmedi. Doğrusu Firavun yeryüzünde çok ululanmıştı ve o gerçekten haddi aşanlardandı. (83)”

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ}

{وَقَالَ فِرْعَوْنُ ائْتُونِي بِكُلِّ سَاحِرٍ عَلِيمٍ} “Firavun: 'Bana bütün bilgili sihirbazları getirin!' dedi.”

{فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} {فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ: "آلسِّحْرُ" بِالْمَدِّ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِلَا مَدٍّ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنُ مَسْعُودٍ "مَا جِئْتُمْ بِهِ سِحْرٌ" بِغَيْرِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ. {إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} .

{فَلَمَّا جَاءَ السَّحَرَةُ قَالَ لَهُمْ مُوسَى أَلْقُوا مَا أَنْتُمْ مُلْقُونَ} “Sihirbazlar gelince Musa onlara: 'Atacağınızı atın!' dedi.” {فَلَمَّا أَلْقَوْا قَالَ مُوسَى مَا جِئْتُمْ بِهِ السِّحْرُ} “Onlar [ellerindekini] atınca Musa dedi ki: 'Sizin getirdiğiniz şey sihirdir'”; Ebû Amr ve Ebû Ca'fer, istifham üzere med ile "es-sihru" (آلسِّحْرُ) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise medsiz okumuştur. Buna İbn Mes'ûd'un elif ve lâmsız olarak "mâ ci'tüm bihî sihrun" (مَا جِئْتُمْ بِهِ سِحْرٌ) kıraati delalet eder. {إِنَّ اللَّهَ سَيُبْطِلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُصْلِحُ عَمَلَ الْمُفْسِدِينَ} “Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır. Şüphesiz Allah bozguncuların işini düzeltmez.”

{وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ} بِآيَاتِهِ، {وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ} .

{وَيُحِقُّ اللَّهُ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ} “Allah, sözleriyle hakkı ortaya çıkarıp gerçekleştirecektir”; ayetleriyle, {وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ} “günahkârlar istemese de.”

{فَمَا آمَنَ لِمُوسَى} لَمْ يُصَدِّقْ مُوسَى مَعَ مَا آتَاهُمْ بِهِ مِنَ الْآيَاتِ، {إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} اخْتَلَفُوا فِي الْهَاءِ الَّتِي فِي "قَوْمِهِ"، قِيلَ: هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى مُوسَى، وَأَرَادَ بِهِمْ مُؤْمِنِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ كَانُوا بِمِصْرَ وَخَرَجُوا مَعَهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانُوا أَوْلَادَ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مُوسَى مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، هَلَكَ الْآبَاءُ وَبَقِيَ الْأَبْنَاءُ.

{فَمَا آمَنَ لِمُوسَى} “Musa'ya iman etmedi”; onlara getirdiği ayetlere rağmen Musa'yı doğrulamadı, {إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ} “kavminden bir zürriyetten (gençlerden) başkası”. "Kavmihî" (قَوْمِهِ) kelimesindeki zamirin nereye ait olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Denildi ki: Bu zamir Musa'ya dönmektedir; bununla Mısır'da bulunan ve onunla birlikte çıkan İsrâiloğulları'nın müminleri kastedilmiştir. Mücâhid: "Onlar, Musa'nın kendilerine gönderildiği İsrâiloğulları'nın çocuklarıydı; babalar helak olmuş, çocuklar kalmıştı" demiştir.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى فِرْعَوْنَ. رَوَى عَطِيَّةُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: هُمْ نَاسٌ يَسِيرٌ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ آمَنُوا، مِنْهُمُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ، وَمُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ، وَخَازِنُ فِرْعَوْنَ، وَامْرَأَةُ خَازِنِهِ، وَمَاشِطَتُهُ، وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّهُمْ كَانُوا سَبْعِينَ أَلْفَ بَيْتٍ مِنَ الْقِبْطِ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَأُمَّهَاتُهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَتْبَعُ أُمَّهُ وَأَخْوَالَهُ.

Diğerleri ise: "Zamir Firavun'a dönmektedir" dediler. Atıyye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Onlar, Firavun'un kavminden iman eden az sayıda insanlardı; bunların arasında Firavun'un hanımı, Firavun ailesinin mümini, Firavun'un hazinedarı, hazinedarının hanımı ve saç tarayıcısı (berberi) vardı. İbn Abbâs'tan gelen başka bir rivayette ise onların Firavun ailesinden Kıptilerden yetmiş bin hane oldukları, annelerinin ise İsrâiloğulları'ndan olduğu, böylece kişinin annesine ve dayılarına uyduğu belirtilmiştir.

وَقِيلَ: هُمْ قَوْمٌ نَجَوْا مِنْ قَتْلِ فِرْعَوْنَ، وَذَلِكَ أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا أَمَرَ بِقَتْلِ أَبْنَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذَا وَلَدَتِ ابْنًا وَهَبَتْهُ لِقِبْطِيَّةٍ خَوْفًا من القتل، فنشؤوا عِنْدَ الْقِبْطِ، وَأَسْلَمُوا فِي الْيَوْمِ الَّذِي غُلِبَتِ السَّحَرَةُ.

Şöyle de denilmiştir: Onlar Firavun'un katlinden kurtulan bir topluluktur. Şöyle ki; Firavun İsrâiloğulları'nın erkek çocuklarının öldürülmesini emrettiğinde, İsrâiloğulları'ndan bir kadın erkek çocuk doğurduğunda öldürülme korkusuyla onu Kıptî bir kadına veriyordu. Böylece onlar Kıptîlerin yanında yetiştiler ve sihirbazların yenildiği gün Müslüman oldular.

قَالَ الْفَرَّاءُ: سُمُّوا ذُرِّيَّةً؛ لِأَنَّ آبَاءَهُمْ كَانُوا مِنَ الْقِبْطِ وَأُمَّهَاتِهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، كَمَا يُقَالُ لِأَوْلَادِ أَهْلِ فَارِسَ الَّذِينَ سَقَطُوا إِلَى الْيَمَنِ: الْأَبْنَاءُ، لِأَنَّ أُمَّهَاتِهِمْ مِنْ غَيْرِ جِنْسِ آبَائِهِمْ.

el-Ferrâ şöyle demiştir: Onlara zürriyet denilmiştir; çünkü babaları Kıptîlerden, anneleri ise İsrâiloğulları'ndandı. Tıpkı Yemen'e yerleşen Fars halkının çocuklarına anneleri babalarının ırkından olmadığı için "el-Ebnâ" denilmesi gibi.