{وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ} مَنْ يَمْنَعُنِي مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، {إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} تَتَّعِظُونَ.
{وَيَا قَوْمِ مَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ} “Ey kavmim! Beni Allah'tan kim kurtarabilir?”, yani beni Allah'ın azabından kim koruyabilir? {إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَفَلَا تَذَكَّرُونَ} “Eğer onları kovarsam? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”, [yani] ibret almaz mısınız?
{وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} فَآتِي مِنْهَا مَا تَطْلُبُونَ، {وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} فَأُخْبِرُكُمْ بِمَا تُرِيدُونَ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا لِنُوحٍ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا بِكَ إِنَّمَا اتَّبَعُوكَ فِي ظَاهِرِ مَا تَرَى مِنْهُمْ، قَالَ نُوحٌ مُجِيبًا لَهُمْ: وَلَا أَقُولُ لَكُمْ: عِنْدِي خَزَائِنُ غُيُوبِ اللَّهِ، الَّتِي يَعْلَمُ مِنْهَا مَا يُضْمِرُ النَّاسُ، وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ، فَأَعْلَمَ مَا يَسْتُرُونَهُ فِي نُفُوسِهِمْ، فَسَبِيلِي قَبُولُ مَا ظَهَرَ مِنْ إِيمَانِهِمْ، {وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ} هَذَا جَوَابُ قَوْلِهِمْ: " وَمَا نَرَاكَ إِلَّا بَشَرًا مِثْلَنَا ". {وَلَا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ} أَيْ: تَحْتَقِرُهُ وَتَسْتَصْغِرُهُ أَعْيُنُكُمْ، يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ قَالُوا: هُمْ أَرَاذِلُنَا، {لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا} أَيْ: تَوْفِيقًا وَإِيمَانًا وَأَجْرًا، {اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ} مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ مِنِّي، {إِنِّي إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} لَوْ قُلْتُ هَذَا.
{وَلَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} “Ben size: 'Allah'ın hazineleri benim yanımdadır' demiyorum” ki oradan dilediğinizi [çıkarıp] getireyim. {وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ} “Gaybı da bilmem” ki istediğiniz şeyleri size haber vereyim. Şöyle de denilmiştir: Onlar Nûh'a: “Sana iman edenler, sadece senin kendilerinden gördüğün dış görünüşe göre sana uydular” dediklerinde, Nûh onlara cevap olarak şöyle dedi: Ben size Allah'ın, insanların içinde gizlediklerinin bilindiği gayb hazinelerinin yanımda olduğunu söylemiyorum; gaybı da bilmem ki onların içlerinde gizlediklerini bileyim. Benim görevim, onların imanlarından açığa vurduklarını kabul etmektir. {وَلَا أَقُولُ إِنِّي مَلَكٌ} “'Ben bir meleğim' de demiyorum”. Bu, onların: “Biz seni sadece bizim gibi bir insan olarak görüyoruz” sözlerine bir cevaptır. {وَلَا أَقُولُ لِلَّذِينَ تَزْدَرِي أَعْيُنُكُمْ} “Gözlerinizin hor gördüğü kimseler için”, yani gözlerinizin hakir ve küçük gördüğü kimseler —yani müminler— için; zira onlar: “Bunlar bizim en aşağılıklarımızdır” demişlerdi, {لَنْ يُؤْتِيَهُمُ اللَّهُ خَيْرًا} “'Allah onlara asla bir hayır vermez' [de diyemem]”, yani muvaffakiyet, iman ve mükâfat [vermez diyemem]. {اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ} “Onların içlerinde ne olduğunu Allah daha iyi bilir”, [onların içlerindeki] hayır ve şerri benden daha iyi bilir. {إِنِّي إِذًا لَمِنَ الظَّالِمِينَ} “O takdirde ben elbette zâlimlerden olurum”, şayet bunu söylersem.
{قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا} خَاصَمْتَنَا، {فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} مِنَ الْعَذَابِ {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} .
{قَالُوا يَا نُوحُ قَدْ جَادَلْتَنَا} “Dediler ki: 'Ey Nûh! Bizimle gerçekten mücadele ettin”, yani bizimle çekiştin, {فَأَكْثَرْتَ جِدَالَنَا فَأْتِنَا بِمَا تَعِدُنَا} “ve bizimle olan mücadeleyi pek uzattın. Haydi bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!”, yani o azabı [getir], {إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ} “eğer doğru sözlülerden isen”.
{قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ} يَعْنِي: بِالْعَذَابِ، {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} بِفَائِتِينَ.
{قَالَ إِنَّمَا يَأْتِيكُمْ بِهِ اللَّهُ إِنْ شَاءَ} “Dedi ki: 'Onu dilerse başınıza ancak Allah getirir”, yani azabı [getirir], {وَمَا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ} “ve siz [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz”, yani [O'ndan] kaçıp kurtulamazsınız.
{وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي} أَيْ نَصِيحَتِي، {إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ} يُضِلَّكُمْ، {هُوَ رَبُّكُمْ} لَهُ الْحُكْمُ وَالْأَمْرُ {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} فيجزيكم بأعمالهم.
{وَلَا يَنْفَعُكُمْ نُصْحِي} “Benim öğüt vermem size fayda sağlamaz”, yani nasihatim [fayda vermez], {إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ إِنْ كَانَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُغْوِيَكُمْ} “eğer Allah sizi azdırmak istiyorsa, ben size öğüt vermek istesem bile”, [yani] sizi saptırmak istiyorsa. {هُوَ رَبُّكُمْ} “O sizin Rabbinizdir”, hüküm ve emir O'nundur, {وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “ve O'na döndürüleceksiniz”, böylece O da amelleriniz sebebiyle size karşılığını verecektir.
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) } .
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ (٣٥) وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ (٣٦) وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ (٣٧) } “Yoksa: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar? De ki: 'Eğer onu ben uydurmuşsam, günahı bana aittir; ben ise sizin işlemekte olduğunuz günahlardan uzağım.' (35) Nûh'a vahyolundu ki: 'Önceden iman etmiş olanlar dışında, kavminden artık hiç kimse iman etmeyecektir. O hâlde onların yapmakta olduklarına üzülme! (36) Gözlerimizin önünde ve vahyimiz doğrultusunda gemiyi yap. Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır.' (37)”.
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي نُوحًا ﵇. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ. {قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي} أَيْ: إِثْمِي وَوَبَالُ جُرْمِي. وَالْإِجْرَامُ: كَسْبُ الذَّنْبِ. {وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ} لَا أُؤَاخِذُ بِذُنُوبِكُمْ.
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ} “Yoksa: 'Onu kendisi uydurdu' mu diyorlar?”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Nûh aleyhisselâm'ı kastetmektedir” dedi. Mukâtil ise: “Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastetmektedir” dedi. {قُلْ إِنِ افْتَرَيْتُهُ فَعَلَيَّ إِجْرَامِي} “De ki: 'Eğer onu ben uydurmuşsam, günahı bana aittir”, yani günahım ve cürmümün vebali banadır. el-İcrâm (الْإِجْرَامُ): Günah kazanmak demektir. {وَأَنَا بَرِيءٌ مِمَّا تُجْرِمُونَ} “ben ise sizin işlemekte olduğunuz günahlardan uzağım'”, sizin günahlarınızdan ötürü ben sorumlu tutulmam.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} رَوَى الضَّحَّاكُ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ قَوْمَ نُوحٍ ﵇ كَانُوا يَضْرِبُونَ نُوحًا حَتَّى يَسْقُطَ، فَيُلْقُونَهُ فِي لَبَدٍ وَيُلْقُونَهُ فِي قَعْرِ بَيْتٍ، يَظُنُّونَ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ فَيَخْرُجُ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي وَيَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿.
Yüce Allah'ın şu sözü: {وَأُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} “Nûh'a vahyolundu ki: 'Önceden iman etmiş olanlar dışında, kavminden artık hiç kimse iman etmeyecektir'”. Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Nûh aleyhisselâm'ın kavmi, Nûh'u yere düşene kadar döverler, sonra onu bir keçeye sarıp öldüğünü zannederek evin dibine atarlardı. O ise ertesi gün çıkar ve onları aziz ve celil olan Allah'a davet ederdi.
رُوِيَ أَنَّ شَيْخًا مِنْهُمْ جَاءَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَصَا، وَمَعَهُ ابْنُهُ، فَقَالَ: يَا بُنَيَّ لَا يَغُرَّنَّكَ هَذَا الشَّيْخُ الْمَجْنُونُ، فَقَالَ لَهُ: يَا أَبَتِ أَمْكِنِّي مِنَ الْعَصَا، فَأَخَذَ الْعَصَا مِنْ أَبِيهِ، فَضَرَبَ نُوحًا حَتَّى شَجَّهُ شَجَّةً مُنْكَرَةً، فَأَوْحَى اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} {فَلَا تَبْتَئِسْ} أَيْ: فَلَا تَحْزَنْ، {بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} فَإِنِّي مُهْلِكُهُمْ وَمُنْقِذُكَ مِنْهُمْ فَحِينَئِذٍ دَعَا نوح عليهم: " فقال رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا " (نُوحٍ -٢٦) .
Rivayet edildiğine göre, onlardan bir yaşlı adam bastonuna dayanarak yanında oğluyla birlikte geldi ve: “Ey yavrucuğum! Bu deli ihtiyar seni kandırmasın” dedi. Oğlu ona: “Ey babacığım! Bastonu bana ver” dedi ve bastonu babasından alarak Nûh'a vurdu, öyle ki başını feci şekilde yardı. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah ona şöyle vahyetti: {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} “Önceden iman etmiş olanlar dışında, kavminden artık hiç kimse iman etmeyecektir”. {فَلَا تَبْتَئِسْ} “O hâlde üzülme”, yani kederlenme, {بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَ} “onların yapmakta olduklarına”; zira ben onları helâk edeceğim ve seni onlardan kurtaracağım. İşte o zaman Nûh onların aleyhine dua etti ve şöyle dedi: “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” (Nûh - 26).
وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْطِشُونَ بِهِ فَيَخْنُقُونَهُ حَتَّى يُغْشَى عَلَيْهِ، فَإِذَا أَفَاقَ قَالَ: رَبِّ اغْفِرْ لِقَوْمِي فَإِنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ، حَتَّى إِذَا تَمَادَوْا فِي الْمَعْصِيَةِ وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ مِنْهُمُ الْبَلَاءُ، وَانْتَظَرَ الْجِيلَ بَعْدَ الْجِيلِ فَلَا يَأْتِي قَرْنٌ إِلَّا كَانَ أَخْبَثَ مِنَ الَّذِي قَبِلَهُ حَتَّى إِنْ كَانَ الْآخَرُ مِنْهُمْ لَيَقُولُ: قَدْ كَانَ هَذَا مَعَ آبَائِنَا وَأَجْدَادِنَا هَكَذَا مَجْنُونًا لَا يَقْبَلُونَ مِنْهُ شَيْئًا، فَشَكَا إِلَى اللَّهِ تعالى فقال: ١٧٤/ب " رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا " إِلَى أَنْ قَالَ: " رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكَافِرِينَ دَيَّارًا "، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ:
Muhammed b. İshâk, Ubeyd b. Umeyr el-Leysî'den onun şöyle duyduğunu nakletmiştir: Onlar onu yakalayıp bayılana kadar boğarlardı. Ayıldığı zaman: “Rabbim! Kavmimi bağışla, çünkü onlar bilmiyorlar” derdi. Nihayet onlar isyanda haddi aşıp onlardan gelen eziyet şiddetlenince ve nesil nesil bekleyip de gelen her nesil bir öncekinden daha habis olunca, hatta onlardan sonrakiler: “Bu adam bizim babalarımız ve dedelerimizle birlikteyken de böyle bir deliydi, ondan hiçbir şeyi kabul etmezlerdi” deyince, Yüce Allah'a şikayette bulunup şöyle dedi: [174/b] “Rabbim! Gerçekten ben kavmimi gece gündüz davet ettim...” ta ki: “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden yurt tutan hiç kimse bırakma!” diyene kadar. Bunun üzerine Yüce Allah ona şöyle vahyetti:
{وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بِمَرْأًى مِنَّا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بِعِلْمِنَا. وَقِيلَ: بِحِفْظِنَا.
{وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا} “Bizim gözetimimiz altında gemiyi yap” İbn Abbâs: “Gözümüzün önünde [gözetimimiz altında]” demiştir. Mukâtil: “İlmimiz dahilinde” demiştir. Şöyle de denildi: “Korumamız altında.”
{وَوَحْيِنَا} بِأَمْرِنَا. {وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ} بِالطُّوفَانِ، قِيلَ: مَعْنَاهُ لَا تُخَاطِبْنِي فِي إِمْهَالِ (١) الْكَفَّارِ، فَإِنِّي قَدْ حَكَمْتُ بِإِغْرَاقِهِمْ. وَقِيلَ: لَا تُخَاطِبْنِي فِي ابْنِكَ كَنْعَانَ وَامْرَأَتِكَ وَاعِلَةَ فَإِنَّهُمَا هَالِكَانِ مَعَ الْقَوْمِ.
{وَوَحْيِنَا} “ve vahyimiz doğrultusunda”, yani emrimizle. {وَلَا تُخَاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ} “Zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme; çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır”, tufan ile [boğulacaklardır]. Denildi ki: Bunun anlamı, kâfirlere mühlet verilmesi konusunda bana bir şey söyleme; zira ben onların boğulmasına hükmettim demektir. Şöyle de denildi: Oğlun Ken‘ân ve karın Vâile hakkında bana bir şey söyleme; zira o ikisi de kavimle birlikte helâk olacaklardır.
وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّ جِبْرِيلَ أَتَى نُوحًا ﵇ فَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ ﷿ يَأْمُرُكَ أَنْ تَصْنَعَ الْفُلْكَ، قَالَ: كَيْفَ أَصْنَعُ وَلَسْتُ بِنَجَّارٍ؟ فَقَالَ: إِنْ رَبَّكَ يَقُولُ اصْنَعْ فَإِنَّكَ بِعَيْنِي، فَأَخَذَ الْقُدُومَ وَجَعَلَ يَصْنَعُ وَلَا يُخْطِئُ. وَقِيلَ: أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنْ يَصْنَعَهَا مِثْلَ جُؤْجُؤٍ الطَّائِرِ.
Kıssada [rivayet edildiğine göre] Cebrâîl, Nûh aleyhisselâm’a gelip şöyle dedi: “Rabbin azze ve celle sana gemi yapmanı emrediyor.” [Nûh]: “Nasıl yapayım, ben marangoz değilim ki?” dedi. [Cebrâîl]: “Rabbin, «Yap, şüphesiz sen gözetimimiz altındasın» buyuruyor” dedi. Bunun üzerine [Nûh] keseri eline aldı ve yapmaya koyuldu; hiçbir hata da yapmıyordu. Şöyle de denildi: Allah ona, gemiyi kuşun göğsü gibi [şekillendirerek] yapmasını vahyetti.
{وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ (٣٨) } .
{وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ كَمَا تَسْخَرُونَ (٣٨) } “Gemiyi yapıyordu. Kavminden ileri gelenler her ne zaman yanına uğrasalar, onunla alay ediyorlardı. Dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız, sizin alay ettiğiniz gibi şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz.' (38)”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ} فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَصْنَعَ الْفُلْكَ أَقْبَلَ نُوحٌ ﵇ عَلَى عَمَلِ الْفُلْكِ وَلَهَا عَنْ قَوْمِهِ، وَجَعَلَ يَقْطَعُ الْخَشَبَ وَيَضْرِبُ الْحَدِيدَ، وَيُهَيِّئُ عِدَّةَ الْفُلْكِ مِنَ الْقَارِ وَغَيْرِهِ، وَجَعَلَ قَوْمُهُ يَمُرُّونَ بِهِ وَهُوَ فِي عَمَلِهِ وَيَسْخَرُونَ مِنْهُ، وَيَقُولُونَ: يَا نُوحُ قَدْ صِرْتَ نَجَّارًا بَعْدَ النُّبُوَّةِ؟ وَأَعْقَمَ اللَّهُ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ فَلَا يُولَدُ لَهُمْ وَلَدٌ .
Yüce Allah'ın şu sözü: {وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ} “Gemiyi yapıyordu”. Allah Teâlâ ona gemiyi yapmasını emredince, Nûh aleyhisselâm kavminden yüz çevirip gemiyi yapma işine yöneldi. Odunları kesmeye, demirleri dövmeye ve zift ile diğer şeylerden oluşan gemi malzemelerini hazırlamaya başladı. Kavmi ise o işiyle meşgulken yanından geçip onunla alay ediyor ve: “Ey Nûh! Peygamberlikten sonra marangoz mu oldun?” diyorlardı. Allah da kadınlarının rahimlerini kısırlaştırdı, böylece onlara hiçbir çocuk doğmaz oldu.
وَزَعَمَ أَهْلُ التَّوْرَاةِ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَصْنَعَ الْفُلْكَ مِنْ خَشَبِ السَّاجِ، وَأَنْ يَصْنَعَهُ مِنْ أَزْوَرَ ، وَأَنْ يَطْلِيَهُ بِالْقَارِ مِنْ دَاخِلِهِ وَخَارِجِهِ، وَأَنْ يَجْعَلَ طُولَهُ ثَمَانِينَ ذِرَاعًا وَعَرْضَهُ خَمْسِينَ ذِرَاعًا وَطُولَهُ فِي السَّمَاءِ ثَلَاثِينَ ذِرَاعًا، وَالذِّرَاعُ إِلَى الْمَنْكِبِ، وَأَنْ يَجْعَلَهُ ثَلَاثَةَ أَطْبَاقٍ: سُفْلَى وَوُسْطَى وَعُلْيَا وَيَجْعَلَ فِيهِ كُوًى، فَفَعَلَهُ نُوحٌ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ ﷿.
Tevrat ehli iddia etti ki: Allah ona gemiyi sâc ağacından yapmasını, onu çam ağacından yapmasını, içini ve dışını katranla kaplamasını, uzunluğunu seksen arşın, genişliğini elli arşın, göğe doğru yüksekliğini otuz arşın —arşın omuza kadar olandır— yapmasını, onu alt, orta ve üst olmak üzere üç katlı yapmasını ve içine pencereler açmasını emretti. Nûh da aziz ve celil olan Allah'ın kendisine emrettiği gibi yaptı.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اتَّخَذَ نُوحٌ السَّفِينَةَ فِي سَنَتَيْنِ وَكَانَ طول السفينة ثلثمائة ذِرَاعٍ وَعَرْضَهَا خَمْسُونَ ذِرَاعًا وَطُولَهَا فِي السَّمَاءِ ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا، وَكَانَتْ مِنْ خَشَبِ السَّاجِ وَجَعَلَ لَهَا ثَلَاثَةَ بُطُونٍ، فَحَمَلَ فِي الْبَطْنِ الْأَسْفَلِ الْوُحُوشَ وَالسِّبَاعَ وَالْهَوَامَّ، وَفِي الْبَطْنِ الْأَوْسَطِ الدَّوَابَّ وَالْأَنْعَامَ، وَرَكِبَ هُوَ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْبَطْنِ
İbn Abbâs [şöyle] dedi: Nûh gemiyi iki yılda yaptı. Geminin uzunluğu üç yüz arşın, genişliği elli arşın, göğe doğru yüksekliği ise otuz arşındı. [Gemi] sâc ağacındandı ve onun için üç kat (bölme) yaptı. En alt kata vahşi hayvanları, yırtıcıları ve haşereleri bindirdi; orta kata binek hayvanlarını ve davarları [yerleştirdi]; kendisi ve beraberindekiler ise [en]
الْأَعْلَى مَعَ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنَ الزَّادِ.
ihtiyaç duyduğu azıklarla birlikte üst kata bindiler.
وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ بَابُهَا فِي عَرْضِهَا.
Katâde dedi ki: Kapısı enindeydi.
وَرُوِيَ عَنْ الْحَسَنِ: كَانَ طُولُهَا أَلْفًا وَمِائَتَيْ ذراع وعرضها ست مائة ذِرَاعٍ. وَالْمَعْرُوفُ الْأَوَّلُ: أن طولها ثلثمائة ذِرَاعٍ.
el-Hasan'dan rivayet edildiğine göre: Uzunluğu bin iki yüz arşın, genişliği altı yüz arşındı. Meşhur olan ise birincisidir: Uzunluğunun üç yüz arşın olduğudur.
وَعَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ قَالَ: مَكَثَ نُوحٌ ﵇ مِائَةَ سَنَةٍ يَغْرِسُ الْأَشْجَارَ وَيَقْطَعُهَا، وَمِائَةَ سَنَةٍ يَعْمَلُ الْفُلْكَ.
Zeyd b. Eslem'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Nûh aleyhisselâm yüz yıl ağaç dikip onları keserek, yüz yıl da gemiyi yaparak bekledi.
وَقِيلَ: غَرَسَ الشَّجَرَ أَرْبَعِينَ سَنَةً وَجَفَّفَهُ أَرْبَعِينَ سَنَةً.
Kırk yıl ağaç diktiği ve kırk yıl da onları kuruttuğu söylenmiştir.
وَعَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ أَنَّ نُوحًا عَمِلَ السَّفِينَةَ فِي ثَلَاثِينَ سَنَةً، وَرُوِيَ أَنَّهَا كَانَتْ ثَلَاثُ طَبَقَاتٍ، الطَّبَقَةُ السُّفْلَى لِلدَّوَابِّ وَالْوُحُوشِ، وَالطَّبَقَةُ الْوُسْطَى فِيهَا الْإِنْسُ، وَالطَّبَقَةُ الْعُلْيَا فِيهَا الطَّيْرُ، فَلَمَّا كَثُرَتْ أَرْوَاثُ الدَّوَابِّ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى نُوحٍ أَنِ اغْمِزْ ذَنَبَ الْفِيلِ فَغَمَزَهُ فَوَقَعَ مِنْهُ خِنْزِيرٌ وَخِنْزِيرَةٌ، فَأَقْبَلَا عَلَى الرَّوَثِ، فَلَمَّا وَقَعَ الْفَأْرُ بِجَوْفِ السَّفِينَةِ فَجَعَلَ يَقْرِضُهَا وَيَقْرِضُ حِبَالَهَا، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَنِ اضْرِبْ بَيْنَ عَيْنَيِ الْأَسَدِ فَضَرَبَ فَخَرَجَ مِنْ مَنْخَرِهِ سِنَّوْرٌ وَسِنَّوْرَةٌ، فَأَقْبَلَا عَلَى الْفَأْرِ .
Kâ'b el-Ahbâr'dan rivayet edildiğine göre Nûh gemiyi otuz yılda yaptı. Rivayet edildiğine göre gemi üç kattı; alt kat binek ve vahşi hayvanlar için, orta kat insanlar için, üst kat ise kuşlar içindi. Hayvanların gübreleri çoğalınca, Allah Nûh'a filin kuyruğunu dürtmesini vahyetti. O da dürttü ve ondan bir erkek bir dişi domuz düştü, onlar da gübreye yöneldiler. Fâre geminin içine düşüp onu ve iplerini kemirmeye başlayınca, Yüce Allah ona aslanın iki gözünün arasına vurmasını vahyetti. O da vurdu ve burnundan bir erkek bir dişi kedi çıktı, onlar da fâreye yöneldiler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ} كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ هَذَا الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ قَدْ صَارَ نَجَّارًا، وَرُوِيَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُ: يَا نُوحُ مَاذَا تَصْنَعُ؟ فَيَقُولُ أَصْنَعُ بَيْتًا يَمْشِي عَلَى الْمَاءِ، فَيَضْحَكُونَ مِنْهُ، {قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ} إِذَا عَايَنْتُمْ عَذَابَ اللَّهِ، {كَمَا تَسْخَرُونَ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ تَجُوزُ السُّخْرِيَةُ مِنَ النَّبِيِّ؟ قِيلَ: هَذَا عَلَى ازْدِوَاجِ الْكَلَامِ، يَعْنِي إِنْ تَسْتَجْهِلُونِي فَإِنِّي أَسْتَجْهِلُكُمْ إِذَا نَزَلَ الْعَذَابُ بِكُمْ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَسَتَرَوْنَ عَاقِبَةَ سُخْرِيَتِكُمْ.
Yüce Allah'ın şu sözü: {وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيْهِ مَلَأٌ مِنْ قَوْمِهِ سَخِرُوا مِنْهُ} “Kavminden ileri gelenler her ne zaman yanına uğrasalar, onunla alay ediyorlardı”. Şöyle diyorlardı: “Peygamber olduğunu iddia eden bu adam marangoz oldu!” Rivayet edildiğine göre ona: “Ey Nûh! Ne yapıyorsun?” diyorlardı. O da: “Su üzerinde giden bir ev yapıyorum” diyordu, onlar da onunla alay edip gülüyorlardı. {قَالَ إِنْ تَسْخَرُوا مِنَّا فَإِنَّا نَسْخَرُ مِنْكُمْ} “Dedi ki: 'Eğer bizimle alay ediyorsanız, şüphesiz biz de sizinle alay edeceğiz'”, yani Allah'ın azabını bizzat gördüğünüz zaman, {كَمَا تَسْخَرُونَ} “sizin alay ettiğiniz gibi”. Şayet: “Bir peygamberin alay etmesi nasıl caiz olur?” denilirse, şöyle cevap verilir: Bu, sözün karşılıklı uyumu (müşâkele) kabilindendir. Yani: Eğer siz beni cahil sayıyorsanız, azap üzerinize indiğinde ben de sizi cahil sayacağım, demektir. Anlamının: “Eğer bizimle alay ederseniz, alayınızın akıbetini göreceksiniz” olduğu da söylenmiştir.
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٩) } .
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذَابٌ مُقِيمٌ (٣٩) } “Kendisini rezil rüsvay edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini pek yakında bileceksiniz!' (39)”.
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} يُهِينُهُ، {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ} يَجِبُ عَلَيْهِ، {عَذَابٌ مُقِيمٌ} دَائِمٌ.
{فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “Kendisini rezil rüsvay edecek azabın kime geleceğini pek yakında bileceksiniz”, [yani] onu zelil ve perişan edecek [azabın], {وَيَحِلُّ عَلَيْهِ} “ve kimin üzerine ineceğini”, [yani] kimin üzerine vacip olup ineceğini, {عَذَابٌ مُقِيمٌ} “sürekli bir azabın”, [yani] daimi [bir azabın].
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ (٤٠) } .
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ (٤٠) } “Nihayet emrimiz gelip de tandır kaynadığı zaman dedik ki: 'Her birinden çifter ikişer [tane] ve haklarında hüküm verilmiş olanlar hariç aileni ve iman edenleri oraya bindir!' Zaten onunla birlikte pek azı dışında iman etmemişti. (40)”.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا} عَذَابُنَا، {وَفَارَ التَّنُّورُ} اخْتَلَفُوا فِي التَّنُّورِ قَالَ عِكْرِمَةُ وَالزُّهْرِيُّ: هُوَ وَجْهُ الْأَرْضِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قِيلَ لِنُوحٍ: إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ فَارَ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَارْكَبِ السَّفِينَةَ.
{حَتَّى إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا} “Nihayet emrimiz geldiği zaman”, yani azabımız, {وَفَارَ التَّنُّورُ} “ve tandır kaynadığı [zaman]”. Tandır (et-tennûr) hakkında ihtilaf ettiler: İkrime ve ez-Zührî: “O, yeryüzünün yüzeyidir” dediler. Çünkü Nûh'a: “Suyun yeryüzünden kaynadığını gördüğün vakit gemiye bin” denilmişti.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: فَارَ التَّنُّورُ أَيْ: طَلَعَ الْفَجْرُ وَنُورُ الصُّبْحِ.
Ali radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Tandır kaynadı; yani fecir doğdu ve sabahın aydınlığı belirdi.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالشَّعْبِيُّ: إِنَّهُ التَّنُّورُ الَّذِي يُخْبَزُ فِيهِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ .
el-Hasan, Mücâhid ve eş-Şa‘bî şöyle dediler: O, içinde ekmek pişirilen tandırdır; müfessirlerin çoğunun görüşü de budur.
وَرِوَايَةُ عَطِيَّةَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ تَنُّورًا مِنْ حِجَارَةٍ، كَانَتْ حَوَّاءُ تَخْبِزُ فِيهِ فَصَارَ إِلَى نُوحٍ ﵇، فَقِيلَ لِنُوحٍ: إِذَا رَأَيْتَ الْمَاءَ يَفُورُ مِنَ التَّنُّورِ فَارْكَبْ أَنْتَ وَأَصْحَابُكَ.
Atıyye'nin İbn Abbâs'tan rivayetinde el-Hasan şöyle dedi: O, taştan bir tandırdı; Havvâ onda ekmek pişirirdi, sonra Nûh aleyhisselâm'a intikal etti. Nûh'a: “Suyun tandırdan fışkırdığını gördüğün zaman sen ve arkadaşların [gemiye] binin” denildi.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِهِ ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَالشَّعْبِيُّ: كَانَ فِي نَاحِيَةِ الْكُوفَةِ، [وَكَانَ الشَّعْبِيُّ يَحْلِفُ: مَا فَارَ التَّنُّورُ إِلَّا مِنْ نَاحِيَةِ الْكُوفَةِ] . وَقَالَ: اتَّخَذَ نُوحٌ السَّفِينَةَ فِي جَوْفِ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ. وَكَانَ التَّنُّورُ عَلَى يَمِينِ الدَّاخِلِ مِمَّا يَلِي بَابَ كِنْدَةَ، وَكَانَ فَوَرَانُ الْمَاءِ مِنْهُ عَلَمًا لِنُوحٍ ﵇.
Onun yeri hakkında da ihtilaf ettiler. Mücâhid ve eş-Şa‘bî: “Kûfe tarafındaydı” dediler. [eş-Şa‘bî şöyle yemin ederdi: “Tandır ancak Kûfe tarafından kaynamıştır”]. Ve dedi ki: Nûh gemiyi Kûfe Mescidi'nin içinde yaptı. Tandır ise Kinde kapısının yanındaki girişin sağındaydı; suyun oradan fışkırması Nûh aleyhisselâm için bir işaretti.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ ذَلِكَ تَنُّورُ آدَمَ، وَكَانَ بِالشَّامِ بِمَوْضِعٍ يُقَالُ لَهُ: عَيْنُ وَرْدَةٍ.
Mukâtil dedi ki: O, Âdem'in tandırıydı ve Şam'da, kendisine Aynüverde denilen bir yerdeydi.
وَرُوِيَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ كَانَ بِالْهِنْدِ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre ise o Hindistan'daydı.
وَالْفَوَرَانُ: الْغَلَيَانُ.
Feverân (الْفَوَرَانُ): Kaynamak demektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا} أَيْ فِي السَّفِينَةِ، {مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ} الزَّوْجَانِ: كُلُّ اثْنَيْنِ لَا يَسْتَغْنِي أَحَدُهُمَا عَنِ الْآخَرِ، يُقَالُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا زَوْجٌ، يُقَالُ: زَوْجُ خُفٍّ وَزَوْجُ نَعْلٍ، والمراد بالزوجين ها هنا: الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى.
Yüce Allah'ın şu sözü: {قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا} “Dedik ki: 'Oraya bindir”, yani gemiye, {مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ} “her birinden çifter ikişer [tane]'”. Zevceyn (الزَّوْجَانِ): Biri diğerinden müstağni olamayan her ikiliye denir; her birine “zevc” denir. Çift mest ve çift pabuç (zevcü huff, zevcü na‘l) denilmesi bundandır. Burada zevceyn (iki çift) ile kastedilen ise erkek ve dişidir.
قرأ حفص ها هنا وَفِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ" "مِنْ كُلٍّ" بِالتَّنْوِينِ أَيْ: مِنْ كُلِّ صِنْفٍ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ، ذَكَرَهُ تَأْكِيدًا.
Hafs burada ve Mü'minûn sûresinde {مِنْ كُلٍّ} ifadesini tenvinli okumuştur; yani her çeşitten çifter ikişer [tane bindir], bunu tekit olarak zikretmiştir.
وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ نُوحًا ﵊ قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ أَحْمِلُ مَنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ؟ فَحَشَرَ اللَّهُ إِلَيْهِ السِّبَاعَ وَالطَّيْرَ، فَجَعَلَ يَضْرِبُ بِيَدِهِ فِي كُلِّ جِنْسٍ فَيَقَعُ الذَّكَرُ فِي يَدِهِ الْيُمْنَى وَالْأُنْثَى فِي يَدِهِ الْيُسْرَى، فَيَحْمِلُهَا فِي السَّفِينَةِ.
Kıssada rivayet edildiğine göre: Nûh aleyhisselâm: “Ey Rabbim! Her birinden çifter ikişer taneyi nasıl taşıyayım?” dedi. Bunun üzerine Allah yırtıcı hayvanları ve kuşları onun yanına topladı; o da elini her türe uzatıyor, erkeği sağ eline, dişisi ise sol eline düşüyor, o da onları gemiye yüklüyordu.
{وَأَهْلَكَ} أَيْ: وَاحْمِلْ أَهْلَكَ، أَيْ: وَلَدَكَ وَعِيَالَكَ، {إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} بِالْهَلَاكِ،
{وَأَهْلَكَ} “Ve aileni [de]” yani aileni, yani çocuğunu ve ev halkını [gemiye bindir], {إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ} “hakkında [azap] hükmü kesinleşmiş olanlar müstesna” [yani] helakine [hükmedilenler hariç],
يَعْنِي: امْرَأَتَهُ وَاعِلَةَ وَابْنَهُ كَنْعَانَ، {وَمَنْ آمَنَ} يَعْنِي: وَاحْمِلْ مَنْ آمَنَ بِكَ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
yani: Karısı Vâile ve oğlu Ken‘ân'ı. {وَمَنْ آمَنَ} “ve iman edenleri”, yani sana iman eden kimseleri de bindir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
{وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ} وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِهِمْ : قَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: لَمْ يَكُنْ فِي السَّفِينَةِ إِلَّا ثَمَانِيَةُ نَفَرٍ: نُوحٌ، وَامْرَأَتُهُ ، وَثَلَاثَةُ بَنِينَ لَهُ سَامٌ وَحَامٌ ويافثُ، وَنِسَاؤُهُمْ.
{وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ} “Zaten onunla birlikte pek azı dışında iman etmemişti”. Onların sayısı hakkında ihtilaf ettiler: Katâde, İbn Cüreyc ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî dediler ki: Gemide sekiz kişiden başkası yoktu: Nûh, karısı, üç oğlu Sâm, Hâm ve Yâfes ile onların hanımları.
[وَقَالَ الْأَعْمَشُ: كَانُوا سَبْعَةً نُوحٌ وَثَلَاثَةُ بَنِينَ لَهُ، وَثَلَاثُ كَنَائِنَ لَهُ] .
[el-A‘meş dedi ki: Yedi kişiydiler; Nûh, üç oğlu ve üç gelini].
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانُوا عَشَرَةً سِوَى نِسَائِهِمْ، نُوحٌ وَبَنُوهُ سَامٌ وَحَامٌ ويافثُ وَسِتَّةُ أُنَاسٍ مِمَّنْ كَانَ آمَنَ بِهِ وَأَزْوَاجُهُمْ جَمِيعًا.
İbn İshâk dedi ki: Hanımları hariç on kişiydiler: Nûh, oğulları Sâm, Hâm ve Yâfes ile kendisine iman etmiş olan altı kişi ve hepsinin eşleri.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ نَفَرًا رَجُلًا وَامْرَأَةً وَبَنِيهِ الثَّلَاثَةَ وَنِسَاءَهُمْ، فَجَمِيعُهُمْ ثَمَانِيَةٌ وَسَبْعُونَ، نِصْفُهُمْ رِجَالٌ وَنِصْفُهُمْ نِسَاءٌ.
Mukâtil dedi ki: Erkek ve kadın olmak üzere yetmiş iki kişiydiler; üç oğlu ve hanımları da vardı, toplamları yetmiş sekiz kişiydi, yarısı erkek, yarısı kadındı.
وَعَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: كَانَ فِي سَفِينَةِ نُوحٍ ثَمَانُونَ رَجُلًا أَحَدُهُمْ جُرْهُمُ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Nûh'un gemisinde seksen adam vardı; onlardan biri Cürhüm idi.
قال مقاتل: ١٧٥/أحَمَلَ نُوحٌ مَعَهُ جَسَدَ آدَمَ فَجَعَلَهُ مُعْتَرِضًا بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَقَصَدَ نُوحًا جَمِيعُ الدَّوَابِّ وَالطُّيُورِ لِيَحْمِلَهَا.
Mukâtil dedi ki: [175/a] Nûh Âdem'in bedenini beraberinde taşıdı ve onu erkeklerle kadınların arasına bir engel yaptı. Bütün hayvanlar ve kuşlar da onları taşıması için Nûh'a yöneldiler.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَوَّلُ مَا حَمَلَ نُوحٌ الدُّرَّةَ وَآخَرُ مَا حَمَلَ الْحِمَارُ، فَلَمَّا دَخَلَ الْحِمَارُ وَدَخَلَ صَدْرُهُ تَعَلَّقَ إِبْلِيسُ بِذَنَبِهِ، فَلَمْ يَسْتَقِلَّ رِجْلَاهُ، فَجَعَلَ نُوحٌ يَقُولُ: وَيْحَكَ ادْخُلْ: فَنَهَضَ فَلَمْ يَسْتَطِعْ، حَتَّى قَالَ نُوحٌ: وَيَحَكَ ادْخُلْ وَإِنَّ الشَّيْطَانَ مَعَكَ كَلِمَةٌ زَلَّتْ عَلَى لِسَانِهِ، فَلَمَّا قَالَهَا نُوحٌ خَلَّى الشَّيْطَانُ سَبِيلَهُ فَدَخَلَ وَدَخَلَ الشَّيْطَانُ، فَقَالَ لَهُ نُوحٌ: مَا أَدْخَلَكَ عَلَيَّ يَا عَدُوَّ اللَّهِ؟ قَالَ: أَلَمْ تَقُلِ ادْخُلْ وَإِنْ كَانَ الشَّيْطَانُ مَعَكَ، قَالَ: اخْرُجْ عَنِّي يَا عَدُوَّ اللَّهِ، قَالَ: مَالَكَ بُدٌّ مِنْ أَنْ تَحْمِلَنِي مَعَكَ، فَكَانَ فِيمَا يَزْعُمُونَ فِي ظَهْرِ الْفُلْكِ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Nûh'un gemiye ilk yüklediği karınca, son yüklediği ise eşekti. Eşek girip göğsü içeri girdiğinde İblis onun kuyruğuna tutundu, bu yüzden iki ayağı yerden kalkmadı. Nûh: “Yazıklar olsun sana, gir!” demeye başladı. Eşek hamle yaptı fakat giremedi. Sonunda Nûh: “Yazıklar olsun sana gir, şeytan seninle olsa bile!” dedi; bu, dilinden kayıveren bir kelimeydi. Nûh bunu söyleyince şeytan onun yolunu bıraktı; böylece eşek girdi, şeytan da girdi. Nûh ona: “Ey Allah'ın düşmanı! Yanıma niye girdin?” dedi. Şeytan: “Sen: 'Şeytan seninle olsa bile gir' demedin mi?” dedi. Nûh: “Benden uzaklaş, çık ey Allah'ın düşmanı!” dedi. Şeytan: “Beni yanında taşımaktan başka çaren yok” dedi. İddia ettiklerine göre şeytan geminin üst kısmında bulunuyordu.
وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ: أَنَّ الْحَيَّةَ وَالْعَقْرَبَ أَتَيَا نُوحًا فَقَالَتَا: احْمِلْنَا، فَقَالَ: إِنَّكُمَا سَبَبُ الضُّرِّ وَالْبَلَاءِ، فَلَا أَحْمِلُكُمَا، فَقَالَتَا لَهُ: احْمِلْنَا وَنَحْنُ نَضْمَنُ لَكَ أَنْ لَا نَضُرَّ أَحَدًا ذَكَرَكَ فَمَنْ قَرَأَ حِينَ خَافَ مَضَرَّتَهُمَا " سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ " مَا ضَرَّتَاهُ.
Onlardan bazılarından rivayet edildiğine göre: Yılan ve akrep Nûh'a gelip: “Bizi de taşı” dediler. Nûh: “Siz zarar ve belâ sebebisiniz, sizi taşımam” dedi. Onlar: “Bizi taşı, senin adını anan hiç kimseye zarar vermeyeceğimizi sana garanti ederiz” dediler. Kim onların zararından korktuğu zaman: “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” ayetini okursa, o ikisi ona zarar veremez.
قَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَحْمِلْ نُوحٌ فِي السَّفِينَةِ إِلَّا مَا يَلِدُ وَيَبِيضُ، فَأَمَّا مَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الطِّينِ مِنْ حَشَرَاتِ الْأَرْضِ كَالْبَقِّ وَالْبَعُوضِ فَلَمْ يَحْمِلْ مِنْهَا شَيْئًا .
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: “Nûh gemiye sadece doğuran ve yumurtlayan [canlıları] aldı. Topraktan türeyen tahtakurusu ve sivrisinek gibi yer haşeratından ise hiçbirini almadı.”
{وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ (٤٢) قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) } .
{وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (٤١) وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ (٤٢) قَالَ سَآوِي إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ قَالَ لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ مِنَ الْمُغْرَقِينَ (٤٣) } “Dedi ki: 'Ona binin! Onun yüzmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (41) Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu. Nûh, ayrı bir yerde duran oğluna seslendi: 'Yavrucuğum! Bizimle beraber bin, kâfirlerle birlikte olma!' (42) Dedi ki: 'Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım.' Nûh dedi ki: 'Bugün Allah'ın merhamet ettiği kimseler dışında, Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur.' Derken aralarına dalga girdi ve o da boğulanlardan oldu. (43)”.
{وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا} أَيْ: وَقَالَ لَهُمْ نُوحٌ ارْكَبُوا فِيهَا أَيْ فِي السَّفِينَةِ، {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: "مَجْرِيهَا" بِفَتْحِ الْمِيمِ أَيْ: جَرْيُهَا "وَمُرْسَاهَا" [بِضَمِّهَا] (١) ، وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَيْصِنٍ "مَجْرِيهَا وَمَرْسَاهَا بِفَتْحِ الْمِيمَيْنِ مِنْ جَرَتْ وَرَسَتْ، أَيْ" [بِسْمِ اللَّهِ] (٢) جَرْيُهَا وَرُسُوُّهَا، وَهُمَا مَصْدَرَانِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "مُجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا" بِضَمِّ الْمِيمَيْنِ مِنْ أُجْرِيَتْ وَأُرْسِيَتْ، أَيْ: بِسْمِ اللَّهِ إِجْرَاؤُهَا وَإِرْسَاؤُهَا [وَهُمَا أَيْضًا مَصْدَرَانِ] (٣) ، كَقَوْلِهِ: " أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا " (الْمُؤْمِنُونَ -٢٩) وَ" أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ " (الْإِسْرَاءِ ٨٠) وَالْمُرَادُ مِنْهَا: الْإِنْزَالُ وَالْإِدْخَالُ وَالْإِخْرَاجُ. {إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} قَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ نُوحٌ إِذَا أَرَادَ أَنْ تَجْرِيَ السَّفِينَةُ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ، فَجَرَتْ، وَإِذَا أَرَادَ أَنْ تَرْسُوَ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ، فَرَسَتْ.
{وَقَالَ ارْكَبُوا فِيهَا} Yani: Nûh onlara, “Ona, yani gemiye binin” dedi, {بِسْمِ اللَّهِ مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} Hamza, Kisâî ve Hafs; mim harfinin fethasıyla “mecrâhâ” şeklinde okumuşlardır ki bu, onun akıp gitmesi (yüzmesi) demektir; “mürsâhâ” ise [mimin dammesiyle] (١) okunmuştur. Muhammed b. Muheysin ise her iki mimin fethasıyla “mecrâhâ ve mersâhâ” şeklinde ceret ve resat fiillerinden okumuştur; yani [Allah'ın adıyla] (٢) onun akıp gitmesi ve demirleyip durmasıdır; her ikisi de masdardır. Diğer kıraat imamları ise ücriyet ve ürsiyet fiillerinden her iki mimin dammesiyle “mücrâhâ ve mürsâhâ” şeklinde okumuşlardır; yani Allah'ın adıyla onun yüzdürülmesi ve durdurulmasıdır, [bunlar da aynı şekilde masdardır] (٣); nitekim O'nun: “Beni bereketli bir yere indir” (el-Mü'minûn, 29) ve “Beni sıdk üzere girdir ve sıdk üzere çıkar” (el-İsrâ, 80) buyrukları gibidir ki bunlardan murat: indirmek, girdirmek ve çıkarmaktır. {إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Dahhâk dedi ki: Nûh geminin yüzmesini istediği zaman “Bismillâh” der, o da yüzerdi; durmasını istediği zaman “Bismillâh” der, o da dururdu.
{وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ} وَالْمَوْجُ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْمَاءِ إِذَا اشْتَدَّتْ عَلَيْهِ الرِّيحُ، شَبَّهَهُ بِالْجِبَالِ فِي عِظَمِهِ وَارْتِفَاعِهِ عَلَى الْمَاءِ. {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} كَنْعَانَ، وَقَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: سَامٌ، وَكَانَ كَافِرًا، {وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} عَنْهُ لَمْ يَرْكَبْ فِي السَّفِينَةِ: {يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا} [قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ] (٤) بِإِظْهَارِ الْبَاءِ، وَالْآخَرُونَ يُدْغِمُونَهَا فِي الْمِيمِ، {وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ} فَتَهْلَكَ.
{وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ} “Gemi, dağlar gibi dalgalar arasında onları yüzdürüp götürüyordu.” Dalga, rüzgâr şiddetlendiğinde sudan yükselen kabartıdır. Büyüklüğü ve suyun üzerindeki yüksekliği bakımından onu dağlara benzetmiştir. {وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ} Kenan'a seslendi; Ubeyd b. Umeyr ise onun Sâm olduğunu ve kâfir olduğunu söylemiştir, {وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ} ondan ayrı bir yerdeydi, gemiye binmemişti: {يَا بُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا} “Yavrucuğum! Bizimle beraber bin,” [İbn Âmir, Hamza, Âsım ve Ya‘kûb] (٤) bâ harfini izhar ile (açıkça) okumuşlar, diğerleri ise onu mîm harfine idgam etmişlerdir; {وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ} “kâfirlerle birlikte olma!” ki helâk olmayasın.
{قَالَ} لَهُ ابْنُهُ {سَآوِي} سَأَصِيرُ وَأَلْتَجِئُ، {إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ} يَمْنَعُنِي مِنَ الْغَرَقِ، {قَالَ} لَهُ نُوحٌ {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، {إِلَّا مَنْ رَحِمَ} قِيلَ: "مَنْ" فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ، أَيْ لَا مَانِعَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ إِلَّا اللَّهُ الرَّاحِمُ. وَقِيلَ: "مَنْ" فِي مَحَلِّ النَّصْبِ، مَعْنَاهُ لَا مَعْصُومَ إِلَّا مَنْ ﵀، كَقَوْلِهِ: " فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ " (الْحَاقَّةِ -٢١) أَيْ: مَرْضِيَّةٍ، {وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ} فَصَارَ، {مِنَ الْمُغْرَقِينَ}
{قَالَ} Oğlu ona şöyle dedi: {سَآوِي} “Sığınacağım”, yani varıp iltica edeceğim, {إِلَى جَبَلٍ يَعْصِمُنِي مِنَ الْمَاءِ} “beni sudan koruyacak bir dağa.”, yani beni boğulmaktan kurtaracak [bir dağa]. {قَالَ} Nûh ona şöyle dedi: {لَا عَاصِمَ الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “Bugün Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir koruyucu yoktur”, yani Allah'ın azabından [koruyacak kimse yoktur], {إِلَّا مَنْ رَحِمَ} “merhamet ettiği kimse müstesna.” Şöyle denilmiştir: “Men” (مَنْ) kelimesi ref (özne) mahallindedir; yani Allah'ın azabından, merhamet eden Allah'tan başka hiçbir engelleyici/koruyucu yoktur. Şöyle de denilmiştir: “Men” (مَنْ) kelimesi nasb (nesne) mahallindedir; manası ise Allah'ın merhamet ettiği kişi dışında hiçbir korunan kimse yoktur demektir. Nitekim {فِي عِيشَةٍ رَاضِيَةٍ} “Hoşnut olunan bir hayat içindedir.” (el-Hâkka, 21) ayetinde geçen [râdiye (hoşnut olan) kelimesinin] mardiyye (hoşnut kalınan/olunan) anlamına gelmesi gibidir. {وَحَالَ بَيْنَهُمَا الْمَوْجُ فَكَانَ} “Derken aralarına dalga girdi de o da oldu”, yani dönüştü, {مِنَ الْمُغْرَقِينَ} “boğulanlardan.”
وَرُوِيَ أَنَّ الْمَاءَ علا على رؤوس الْجِبَالِ قَدْرَ أَرْبَعِينَ ذِرَاعًا. [وَقِيلَ: خَمْسَةَ عَشَرَ ذِرَاعًا] (١) .
Rivayet edildiğine göre su, dağların zirvelerini kırk arşın kadar aştı. [On beş arşın kadar olduğu da söylenmiştir] (١).
وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا كَثُرَ الْمَاءُ فِي السِّكَكِ خَشِيَتْ أَمٌ لِصَبِيٍّ عَلَيْهِ، وَكَانَتْ تُحِبُّهُ حُبًّا شَدِيدًا، فَخَرَجَتْ إِلَى الْجَبَلِ حَتَّى بَلَغَتْ ثُلُثَهُ، فَلَمَّا بَلَغَهَا الْمَاءُ ارْتَفَعَتْ حَتَّى بَلَغَتْ ثُلُثَيْهِ، فَلَمَّا بَلَغَهَا ذَهَبَتْ حَتَّى اسْتَوَتْ عَلَى الْجَبَلِ، فَلَمَّا بَلَغَ الْمَاءُ رَقَبَتَهَا رَفَعَتِ الصَّبِيَّ بِيَدَيْهَا حَتَّى ذَهَبَ بِهَا الْمَاءُ، فَلَوْ رَحِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَحَدًا لِرَحِمِ أُمَّ الصَّبِيِّ (٢) .
Rivayet edildiğine göre, sokaklarda su çoğalınca bir çocuğun annesi onun için endişelendi; onu çok şiddetli bir şekilde seviyordu. Dağa doğru çıktı ve üçte birine kadar ulaştı. Su ona ulaşınca daha da yukarı çıktı ve üçte ikisine ulaştı. Su yine ona ulaşınca yürüyüp dağın tepesine kadar vardı. Su boynuna ulaşınca çocuğu iki eliyle yukarı kaldırdı, sonunda su onu da alıp götürdü. Şayet Allah onlardan birine merhamet edecek olsaydı, o çocuğun annesine merhamet ederdi (٢).
{وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } .
{وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٤٤) } “'Ey yeryüzü, suyunu yut! Ey gökyüzü, sen de tut!' denildi. Su çekildi, iş bitirildi ve gemi Cûdî üzerine oturdu. 'Zalimler topluluğu yok olsun!' denildi. (44)”.
{وَقِيلَ} يَعْنِي: بَعْدَمَا تَنَاهَى أَمْرُ الطُّوفَانِ: {يَا أَرْضُ ابْلَعِي} تَشَرَّبِي، {مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي} أَمْسِكِي، {وَغِيضَ الْمَاءُ} نَقَصَ وَنَضَبَ، يُقَالُ: غَاضَ الْمَاءُ يَغِيضُ غَيْضًا إِذَا نَقَصَ، وَغَاضَهُ اللَّهُ أَيْ أَنْقَصَهُ، {وَقُضِيَ الْأَمْرُ} فُرِغَ مِنَ الْأَمْرِ وَهُوَ هَلَاكُ الْقَوْمِ {وَاسْتَوَتْ} يَعْنِي السَّفِينَةُ اسْتَقَرَّتْ، {عَلَى الْجُودِيِّ} جَبَلٌ بِالْجَزِيرَةِ بِقُرْبِ الْمَوْصِلِ، {وَقِيلَ بُعْدًا} هَلَاكًا، {لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} .
{وَقِيلَ} Yani tufan işi son bulunca şöyle denildi: {يَا أَرْضُ ابْلَعِي} “Ey yeryüzü, suyunu yut!” çekip içine al, {مَاءَكِ وَيَا سَمَاءُ أَقْلِعِي} “Ey gökyüzü, sen de tut!” yağmuru kes, {وَغِيضَ الْمَاءُ} “Su çekildi,” eksildi ve kurudu. Su eksildiği zaman Arapçada gâda'l-mâu yagîdu gaydan (غَاضَ الْمَاءُ يَغِيضُ غَيْضًا) denir. Gâdahullâhu (غَاضَهُ اللَّهُ) ise Allah onu eksiltti demektir. {وَقُضِيَ الْأَمْرُ} “iş bitirildi,” iş tamamlandı ki o da kavmin helâkidir, {وَاسْتَوَتْ} yani gemi yerleşti, {عَلَى الْجُودِيِّ} “Cûdî üzerine,” Musul yakınlarında el-Cezîre bölgesinde bir dağdır, {وَقِيلَ بُعْدًا} “yok olsun! denildi,” helâk olsun, {لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ} “Zalimler topluluğu”.
وَرُوِيَ أَنَّ نُوحًا ﵇ بَعَثَ الْغُرَابَ لِيَأْتِيَهُ بِخَبَرِ الْأَرْضِ فَوَقَعَ عَلَى جِيفَةٍ فَلَمْ يَرْجِعْ فَبَعَثَ الْحَمَامَةَ فَجَاءَتْ بِوَرَقِ زَيْتُونٍ فِي مِنْقَارِهَا وَلَطَّخَتْ رِجْلَيْهَا بِالطِّينِ، فَعَلِمَ نُوحٌ أَنَّ الْمَاءَ قَدْ نَضَبَ، فَقِيلَ إِنَّهُ دَعَا عَلَى الْغُرَابِ بِالْخَوْفِ فَلِذَلِكَ لَا يَأْلَفُ الْبُيُوتَ، وَطَوَّقَ الْحَمَامَةَ الْخُضْرَةَ الَّتِي فِي عُنُقِهَا وَدَعَا لَهَا بِالْأَمَانِ، فَمِنْ ثَمَّ تَأْمَنُ وَتَأْلَفُ الْبُيُوتَ (٣) .
Rivayet edildiğine göre Nûh aleyhisselâm yeryüzünün haberini getirmesi için kargayı gönderdi; karga bir leşin üzerine kondu ve geri dönmedi. Bunun üzerine güvercini gönderdi; o da gagasında bir zeytin yaprağı ile geldi ve ayakları çamura bulaşmıştı. Böylece Nûh suyun çekilmiş olduğunu anladı. Denildi ki o, kargaya korkak olması için beddua etti; bu yüzden karga evlere alışmaz. Güvercinin boynundaki yeşilliği ise ona gerdanlık yaptı ve onun için emniyet diledi; işte bundan dolayı güvercin güvende olur ve evlere alışır (٣).
وَرُوِيَ أَنَّ نُوحًا ﵇ رَكِبَ السَّفِينَةَ لِعَشْرٍ مَضَتْ مِنْ رَجَبٍ وَجَرَتْ بِهِمُ السَّفِينَةُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ، وَمَرَّتْ بِالْبَيْتِ فَطَافَتْ بِهِ سَبْعًا وَقَدْ رَفَعَهُ اللَّهُ مِنَ الْغَرَقِ وَبَقِيَ مَوْضِعُهُ، وَهَبَطُوا يَوْمَ عَاشُورَاءَ، فَصَامَ نُوحٌ، وَأَمَرَ جَمِيعَ مَنْ مَعَهُ بِالصَّوْمِ شُكْرًا لِلَّهِ ﷿.
Rivayet edildiğine göre Nûh aleyhisselâm, Receb ayından on gün geçince gemiye bindi; gemi onları altı ay boyunca yüzdürdü. Beyt'e (Kâbe'ye) uğrayıp etrafında yedi defa tavaf etti. Allah onu (Kâbe'yi) sular altında kalmaktan [göğe] kaldırmıştı, ancak yeri baki kalmıştı. Âşûrâ günü [gemiden] indiler; bunun üzerine Nûh oruç tuttu ve Allah azze ve celle'ye şükretmek maksadıyla beraberindeki herkesin de oruç tutmasını emretti.
وَقِيلَ: مَا نَجَا مِنَ الْكُفَّارِ مِنَ الْغَرَقِ غَيْرَ عُوجِ بْنِ عُنُقٍ كَانَ الْمَاءُ إِلَى حُجْزَتِهُ، وَكَانَ سَبَبُ نَجَاتِهِ أَنَّ نُوحًا احْتَاجَ إِلَى خَشَبِ سَاجٍ لِلسَّفِينَةِ فَلَمْ يُمْكِنْهُ نَقْلُهُ فَحَمَلَهُ عُوجٌ إِلَيْهِ مِنَ الشَّامِ، فَنَجَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى مِنَ الْغَرَقِ لِذَلِكَ (١) .
Kâfirlerden boğulmaktan kurtulanın yalnızca Ûc b. Unuk olduğu ve suyun onun ancak bel hizasına kadar ulaştığı söylenmiştir. Kurtuluşunun sebebi ise Nûh'un gemi için abanoz ağacına ihtiyaç duyması, onu taşıyamaması ve Ûc'un bu ağacı Şam'dan ona taşımasıydı; Allah Teâlâ da bundan dolayı onu boğulmaktan kurtardı (١).
{وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (٤٥) } .
{وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ (٤٥) } “Nûh Rabbine seslenip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir ve Senin vaadin elbette haktır. Sen hükmedenlerin en iyi hükmedenisin.' (45)”.
{قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٤٦) } .
{قَالَ يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٤٦) } “Buyurdu ki: 'Ey Nûh! O senin ailenden değildir; çünkü o, sâlih olmayan bir ameldir. O hâlde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme! Şüphesiz Ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.' (46)”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي} وَقَدْ وَعَدْتَنِي أَنْ تُنْجِيَنِي وَأَهْلِي؟ {وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ} لَا خُلْفَ فِيهِ، {وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} حَكَمْتَ عَلَى قَوْمٍ بِالنَّجَاةِ وَعَلَى قَوْمٍ بِالْهَلَاكِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَنَادَى نُوحٌ رَبَّهُ فَقَالَ رَبِّ إِنَّ ابْنِي مِنْ أَهْلِي} “Nûh Rabbine seslenip dedi ki: 'Rabbim! Şüphesiz oğlum benim ailemdendir'” buyruğu; oysa Sen beni ve ailemi kurtaracağını bana vaat etmiştin? {وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ} “ve Senin vaadin elbette haktır,” onda cayma olmaz, {وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحَاكِمِينَ} “Sen hükmedenlerin en iyi hükmedenisin.” Bir topluluğun kurtuluşuna, bir topluluğun da helâkine hükmettin.
{قَالَ} اللَّهُ ﷿: {يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} قَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ: "عَمِلَ" بِكَسْرِ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ "غَيْرَ" بِنَصْبِ الرَّاءِ عَلَى الْفِعْلِ، أَيْ: عَمِلَ الشِّرْكَ وَالتَّكْذِيبَ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَرَفْعِ اللَّامِ وَتَنْوِينِهِ، "غَيْرُ" بِرَفْعِ الرَّاءِ مَعْنَاهُ: أَنَّ سُؤَالَكَ إِيَّايَ أَنْ أُنْجِيَهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ، {فَلَا تَسْأَلْنِ} يَا نُوحُ، {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} .
Allah azze ve celle {قَالَ} buyurdu ki: {يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ} “Ey Nûh! O senin ailenden değildir; çünkü o, sâlih olmayan bir ameldir.” Kisâî ve Ya‘kûb; fiil olarak mimin kesrası, lâmın fethası ve râ'nın nasbıyla “amile gayra” (عَمِلَ غَيْرَ) şeklinde okumuşlardır; yani şirk ve yalanlama fiilini işledi. Diğerleri ise mimin fethası, lâmın ref'i ve tenviniyle, râ'nın da ref'iyle “amelun gayru” (عَمَلٌ غَيْرُ) şeklinde okumuşlardır; anlamı şudur: Onu kurtarmamı benden istemen sâlih olmayan bir davranıştır. {فَلَا تَسْأَلْنِ} “O hâlde benden isteme!” ey Nûh, {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilgin olmayan şeyi”.
قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالشَّامِ "فَلَا تَسْأَلَنِّ" (١) بِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ، وَيَكْسِرُونَ النُّونَ غَيْرَ ابْنِ كَثِيرٍ فَإِنَّهُ يَفْتَحُهَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِجَزْمِ اللَّامِ وَكَسْرِ النُّونِ خَفِيفَةً، وَيُثْبِتُ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَوَرْشٌ وَيَعْقُوبُ الْيَاءَ فِي الْوَصْلِ.
Hicaz ve Şam ehli, lâmın fethası ve nûn'un şeddesiyle “fe lâ tes'elennî” (١) şeklinde okumuşlardır; İbn Kesîr hariç nûn harfini kesralı okurlar, o ise fethalı okur. Diğerleri ise lâmın cezmi ve nûn'un şeddesiz kesrasıyla okumuşlardır. Ebû Ca‘fer, Ebû Amr, Verş ve Ya‘kûb ise vasl (bağlantı) hâlinde yâ harfini sabit kılarlar.
{إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ}
{إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.”
وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا الِابْنِ؛ (١) قَالَ مُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: كَانَ وَلَدَ حِنْثٍ (٢) مِنْ غَيْرِ نُوحٍ، وَلَمْ يَعْلَمْ بِذَلِكَ نُوحٌ، وَلِذَلِكَ قَالَ: {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} وَقَرَأَ الْحَسَنُ "فَخَانَتَاهُمَا" (التَّحْرِيمِ -١٠) .
Bu oğul hakkında ihtilaf ettiler; (١) Mücâhid ve el-Hasan dediler ki: O, Nûh'tan başkasından olma gayrimeşru bir çocuktu (٢) ve Nûh bunu bilmiyordu; işte bu yüzden [Allah]: {مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “hakkında bilgin olmayan şeyi” buyurdu. el-Hasan: “İkisi onlara hıyanet etti” (et-Tahrîm, 10) ayetini okumuştur.
وَقَالَ أَبُو جَعْفَرٍ الْبَاقِرُ: كَانَ ابْنَ امْرَأَتِهِ وَكَانَ يَعْلَمُهُ نُوحٌ وَلِذَلِكَ قَالَ "مِنْ أَهْلِي" وَلَمْ يَقُلْ مِنِّي.
Ebû Ca‘fer el-Bâkır dedi ki: O, karısının oğluydu ve Nûh onu [böyle] biliyordu; işte bu yüzden “benden” demedi de “ailemden” dedi.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْأَكْثَرُونَ (٣) : إِنَّهُ كَانَ ابْنَ نُوحٍ ﵇ مِنْ صُلْبِهِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا بَغَتِ امْرَأَةُ نَبِيٍّ قَطُّ. وَقَوْلُهُ: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} أَيْ: مِنْ أهل الدين (٤) ١٧٥/ب لِأَنَّهُ كَانَ مُخَالِفًا لَهُ فِي الدِّينِ، وَقَوْلُهُ: "فَخَانَتَاهُمَا" أَيْ: فِي الدِّينِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ لَا فِي الْفِرَاشِ.
İbn Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk ve çoğunluk (٣) ise dediler ki: O, Nûh aleyhisselâm'ın kendi sulbünden olan oğluydu. İbn Abbâs dedi ki: Hiçbir peygamberin karısı asla zina etmemiştir. O'nun: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ailenden değildir” buyruğu ise; din ehlinden değildir (٤) 175/b demektir; çünkü o, dinde ona muhalifti. “İkisi onlara hıyanet etti” buyruğu da yatakta değil, dinde ve sâlih amelde [hıyanet ettiler] demektir.
وَقَوْلُهُ: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} يَعْنِي: أَنْ تَدْعُوَ بِهَلَاكِ الْكُفَّارِ ثُمَّ تَسْأَلَ نَجَاةَ كَافِرٍ.
O'nun: {إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “Şüphesiz Ben, cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum” buyruğu; kâfirlerin helâki için dua edip ardından bir kâfirin kurtuluşunu istemen [bakımından cahillerden olmayasın] demektir.
{قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٤٧) قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٨) } .
{قَالَ رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ (٤٧) قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلَامٍ مِنَّا وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ (٤٨) } “Dedi ki: 'Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.' (47) 'Ey Nûh! Sana ve seninle birlikte olan topluluklara Bizden bir selamet ve bereketlerle in! Daha birtakım topluluklar da olacak ki, onları bir süre faydalandıracağız, sonra onlara Bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır' denildi. (48)”.
{قَالَ} نُوحٌ {رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} .
Nûh {قَالَ} dedi ki: {رَبِّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ أَنْ أَسْأَلَكَ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَإِلَّا تَغْفِرْ لِي وَتَرْحَمْنِي أَكُنْ مِنَ الْخَاسِرِينَ} “Rabbim! Hakkında bilgim olmayan şeyi Senden istemekten Sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet etmezsen hüsrana uğrayanlardan olurum.”
{قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ} انْزِلْ مِنَ السَّفِينَةِ، {بِسَلَامٍ مِنَّا} أَيْ [بِأَمْنٍ وَسَلَامَةٍ مِنَّا] ،
{قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ} “Denildi ki: 'Ey Nûh! İn'” Gemiden in, {بِسَلَامٍ مِنَّا} “bizden bir selametle” yani [bizden bir güven ve esenlikle],
{وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ} الْبَرَكَةُ هِيَ: ثُبُوتُ الْخَيْرِ، وَمِنْهُ: بُرُوكُ الْبَعِيرِ. وقيل: البركة ها هنا هِيَ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} أَيْ: عَلَى ذُرِّيَّةِ أُمَمٍ مِمَّنْ كَانَ مَعَكَ فِي السَّفِينَةِ، يَعْنِي عَلَى قُرُونٍ تَجِيءُ مِنْ بَعْدِكَ، مِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ مَعَكَ، مِنْ وَلَدِكَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: دَخَلَ فِيهِ كُلُّ مُؤْمِنٍ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} هَذَا ابْتِدَاءٌ، أَيْ: أُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ فِي الدُّنْيَا، {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} وَهُمُ الْكَافِرُونَ وَأَهْلُ الشَّقَاوَةِ.
{وَبَرَكَاتٍ عَلَيْكَ} “ve bereketlerle.” Bereket: Hayrın sabit kalmasıdır; devenin çökmesi anlamındaki bürüku'l-baîr (بُرُوكُ الْبَعِيرِ) ifadesi de bundandır. Burada bereketin, Allah Teâlâ'nın kıyamet gününe kadar onun zürriyetini bâki kılması olduğu da söylenmiştir; {وَعَلَى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ} “ve seninle birlikte olan topluluklara.” Yani gemide seninle beraber olan toplulukların zürriyetine; senden sonra gelecek olan, seninle beraber bulunanların neslinden, senin çocuklarından olan kuşaklara ki onlar müminlerdir. Muhammed b. Ka‘b el-Kurazî dedi ki: Kıyamet kopuncaya kadar her mümin buna dâhil olmuştur. {وَأُمَمٌ سَنُمَتِّعُهُمْ} “Daha birtakım topluluklar da olacak ki, onları faydalandıracağız,” bu yeni bir başlangıçtır; yani dünyada kendilerini faydalandıracağımız topluluklar da olacaktır, {ثُمَّ يَمَسُّهُمْ مِنَّا عَذَابٌ أَلِيمٌ} “sonra onlara Bizden can yakıcı bir azap dokunacaktır.” Bunlar da kâfirler ve bedbaht olan kimselerdir.
{تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩) وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) } .
{تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعَاقِبَةَ لِلْمُتَّقِينَ (٤٩) وَإِلَى عَادٍ أَخَاهُمْ هُودًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ (٥٠) يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي أَفَلَا تَعْقِلُونَ (٥١) وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ (٥٢) } “İşte bunlar gayb haberlerindendir; bunları sana vahyediyoruz. Bundan önce bunları ne sen biliyordun ne de kavmin. O hâlde sabret; şüphesiz hayırlı âkıbet muttakilerindir. (49) Âd kavmine de kardeşleri Hûd'u gönderdik. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira edenlersiniz.' (50) 'Ey kavmim! Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretim ancak beni yaratana aittir. Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?' (51) 'Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin ki üzerinize gökten bol bol yağmur göndersin ve kuvvetinize kuvvet katsın. Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin!' (52)”.
{تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} أَخْبَارِ الْغَيْبِ، {نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْقُرْآنِ، {فَاصْبِرْ} عَلَى الْقِيَامِ بِأَمْرِ اللَّهِ وَتَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَمَا تَلْقَى مِنْ أَذَى الْكُفَّارِ كَمَا صَبَرَ نُوحٌ، {إِنَّ الْعَاقِبَةَ} آخِرَ الْأَمْرِ بِالسَّعَادَةِ وَالنُّصْرَةِ {لِلْمُتَّقِينَ} .
{تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ} “İşte bunlar gayb haberlerindendir;” gaybın haberlerindendir, {نُوحِيهَا إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلَا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا} “bunları sana vahyediyoruz. Bundan önce bunları ne sen biliyordun ne de kavmin.” Kur'an'ın inişinden önce. {فَاصْبِرْ} “O hâlde sabret;” Allah'ın emrini yerine getirmeye, peygamberliği tebliğ etmeye ve kâfirlerin eziyetlerine karşı Nûh'un sabrettiği gibi sabret; {إِنَّ الْعَاقِبَةَ} “şüphesiz âkıbet” işin sonundaki saadet ve zafer {لِلْمُتَّقِينَ} “muttakilerindir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِلَى عَادٍ} أَيْ: وَأَرْسَلْنَا إِلَى عَادٍ، {أَخَاهُمْ هُودًا} فِي النَّسَبِ لَا فِي الدِّينِ، {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} [وَحِّدُوا اللَّهَ] (١) {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ} مَا أَنْتُمْ [فِي إِشْرَاكِكُمْ] (٢) إِلَّا كَاذِبُونَ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَى عَادٍ} buyruğu; yani Âd kavmine de gönderdik, {أَخَاهُمْ هُودًا} “kardeşleri Hûd'u” dinde değil, nesepte kardeşleri olan, {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin,” [Allah'ı birleyin] (١) {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُفْتَرُونَ} “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Siz ancak iftira edenlersiniz.'” Siz [şirkinizde] (٢) yalancılardan başkası değilsiniz.
{يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} أَيْ: عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، {أَجْرًا} جُعْلًا {إِنْ أَجْرِيَ} مَا ثَوَابِيَ، {إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي} خَلَقَنِي، {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} .
{يَا قَوْمِ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “Ey kavmim! Buna karşılık sizden istemiyorum,” yani tebliğ vazifesine karşılık, {أَجْرًا} “hiçbir ücret” bir karşılık [istemiyorum], {إِنْ أَجْرِيَ} “Benim ücretim değildir,” mükâfatım başkasına ait değildir, {إِلَّا عَلَى الَّذِي فَطَرَنِي} “ancak beni yaratana aittir.” beni var edene [aittir]. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”
{وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ} أَيْ: آمِنُوا به، والاستغفار ها هنا بِمَعْنَى الْإِيمَانِ، {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ وَمِنْ سَالِفِ ذُنُوبِكُمْ، {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا} أَيْ: يُرْسِلِ الْمَطَرَ عَلَيْكُمْ مُتَتَابِعًا، مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى فِي أَوْقَاتِ الْحَاجَةِ، {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} أَيْ: شِدَّةً مَعَ شِدَّتِكُمْ. وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ ﷿
{وَيَا قَوْمِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ} “Ey kavmim! Rabbinizden bağışlanma dileyin” yani: O'na iman edin; buradaki istiğfar iman manasındadır. {ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ} “Sonra O'na tevbe edin” O'ndan başkasına ibadet etmekten ve geçmiş günahlarınızdan [tevbe edin]. {يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا} “[ki] üzerinize göğü bol yağmurlu olarak göndersin” yani: ihtiyaç duyulan vakitlerde birbiri ardınca, defalarca üzerinize yağmur indirsin. {وَيَزِدْكُمْ قُوَّةً إِلَى قُوَّتِكُمْ} “ve gücünüze güç katsın.” yani: kuvvetinize kuvvet [katsın]. Şöyle ki Allah azze ve celle
حَبَسَ عَنْهُمُ الْقَطْرَ ثَلَاثَ سِنِينَ، وَأَعْقَمَ أَرْحَامَ نِسَائِهِمْ فَلَمْ يَلِدْنَ، فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ ﵇: إِنْ آمَنْتُمْ أَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ الْمَطَرَ، فَتَزْدَادُونَ مَالًا وَيُعِيدُ أَرْحَامَ الْأُمَّهَاتِ إِلَى مَا كَانَتْ، فَيَلِدْنَ فَتَزْدَادُونَ قُوَّةً بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ. وَقِيلَ: تَزْدَادُونَ قُوَّةً فِي الدِّينِ إِلَى قُوَّةِ الْبَدَنِ. {وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ} أَيْ: لَا تُدْبِرُوا مُشْرِكِينَ.
üç yıl boyunca onlardan yağmuru kesti ve kadınlarının rahimlerini kısırlaştırdı, böylece doğum yapamaz oldular. Bunun üzerine Hûd aleyhisselâm onlara dedi ki: Eğer iman ederseniz Allah üzerinize yağmur gönderir, mallarınız artar ve annelerin rahimlerini eski hâline döndürür de doğum yaparlar; böylece mallar ve çocuklarla gücünüze güç katarsınız. Beden kuvvetinize ek olarak din kuvvetinizin artacağı da söylenmiştir. {وَلَا تَتَوَلَّوْا مُجْرِمِينَ} “Günahkârlar olarak yüz çevirmeyin!” Yani müşrikler olarak arkânızı dönmeyin.
{قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) } .
{قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ (٥٣) } “Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin. Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz ve biz sana inanacak da değiliz.' (53)”.
{إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) } .
{إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا بِسُوءٍ قَالَ إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ (٥٤) مِنْ دُونِهِ فَكِيدُونِي جَمِيعًا ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِي (٥٥) إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٦) } “'Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni fena çarptığını söylüyoruz.' Hûd dedi ki: 'Ben Allah'ı şahit tutuyorum, siz de şahit olun ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım.' (54) 'O'ndan başka [taptıklarınızdan]. Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin!' (55) 'Şüphesiz ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a tevekkül ettim. Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın. Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.' (56)”.
{قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ} أَيْ: بِبُرْهَانٍ وَحُجَّةٍ وَاضِحَةٍ عَلَى مَا تَقُولُ، {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ} أَيْ: بِقَوْلِكَ، {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} بِمُصَدِّقِينَ.
{قَالُوا يَا هُودُ مَا جِئْتَنَا بِبَيِّنَةٍ} “Dediler ki: 'Ey Hûd! Sen bize açık bir delil getirmedin'” yani söylediğin şeye dair açık bir delil ve kesin bir hüccet getirmedin, {وَمَا نَحْنُ بِتَارِكِي آلِهَتِنَا عَنْ قَوْلِكَ} “Biz senin sözünle ilahlarımızı terk edecek değiliz” yani senin sözünden ötürü, {وَمَا نَحْنُ لَكَ بِمُؤْمِنِينَ} “ve biz sana inanacak da değiliz.'” seni tasdik edecek değiliz.
{إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا} أَيْ: أَصَابَكَ {بِسُوءٍ} يَعْنِي: لَسْتَ تَتَعَاطَى مَا نَتَعَاطَاهُ مِنْ مُخَالَفَتِنَا وَسَبِّ آلِهَتِنَا إِلَّا أَنَّ (١) بَعْضَ آلِهَتِنَا اعْتَرَاكَ، أَيْ: أَصَابَكَ بِسُوءٍ بِخَبَلٍ وَجُنُونٍ، وَذَلِكَ أَنَّكَ سَبَبْتَ آلِهَتَنَا فَانْتَقَمُوا مِنْكَ بِالتَّخْبِيلِ لَا نَحْمِلُ أَمْرَكَ إِلَّا عَلَى هَذَا، {قَالَ} لَهُمْ هُودٌ، {إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ} عَلَى نَفْسِي، {وَاشْهَدُوا} يَا قَوْمِ {أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} .
{إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَرَاكَ بَعْضُ آلِهَتِنَا} “Biz ancak ilahlarımızdan bazısının seni çarptığını söylüyoruz,” yani sana isabet ettiğini, {بِسُوءٍ} “fena” yani: Bize muhalefet edip ilahlarımıza sövmek gibi yaptığın şeyleri, ancak ilahlarımızdan bazısının sana bir fenalık, yani delilik ve ahmaklık isabet ettirmesinden dolayı yapıyorsun; çünkü sen ilahlarımıza sövdün, onlar da senin aklını başından alarak senden intikam aldılar; biz senin bu durumunu ancak buna yoruyoruz. Hûd onlara {قَالَ} dedi ki: {إِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ} “Ben Allah'ı şahit tutuyorum,” kendi aleyhime, {وَاشْهَدُوا} “siz de şahit olun” ey kavmim, {أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ} “ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım.”
{مِنْ دُونِهِ} يَعْنِي: الْأَوْثَانَ، {فَكِيدُونِي جَمِيعًا} فَاحْتَالُوا فِي مَكْرِكُمْ (٢) وَضُرِّي أَنْتُمْ وَأَوْثَانُكُمْ، {ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ} [لَا تُؤَخِّرُونَ وَلَا تُمْهِلُونَ] (٣) .
{مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka” yani putlardan [uzağım], {فَكِيدُونِي جَمِيعًا} “Artık hepiniz toplanıp bana tuzak kurun,” siz ve putlarınız, bana tuzak kurup zarar vermek için hilenizi sergileyin, {ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ} “sonra bana mühlet de vermeyin!” [beni geciktirmeyin ve bana süre tanımayın] (٣).
{إِنِّي تَوَكَّلْتُ} أَيِ: اعْتَمَدْتُ {عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} قَالَ الضَّحَّاكُ: يُحْيِيهَا وَيُمِيتُهَا.
{إِنِّي تَوَكَّلْتُ} “Şüphesiz ben tevekkül ettim,” yani dayandım, {عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَرَبِّكُمْ مَا مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا} “benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a. Hareket eden hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın.” Dahhâk dedi ki: Onu diriltir ve öldürür.
قَالَ الْفَرَّاءُ: مَالِكُهَا وَالْقَادِرُ عَلَيْهَا.
el-Ferrâ dedi ki: Onun mâlikidir ve ona gücü yetendir.
وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: يَقْهَرُهَا، لِأَنَّ مَنْ أَخَذْتَ بِنَاصِيَتِهِ فَقَدْ قَهَرْتَهُ.
İbn Kuteybe dedi ki: Ona boyun eğdirir; çünkü kimin perçeminden tutarsan, ona boyun eğdirmiş olursun.
وَقِيلَ: إِنَّمَا خَصَّ النَّاصِيَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ الْعَرَبَ تَسْتَعْمِلُ ذَلِكَ إِذَا وَصَفَتْ إِنْسَانًا بِالذِّلَّةِ، فَتَقُولُ: نَاصِيَةُ فُلَانٍ بِيَدِ فُلَانٍ، وَكَانُوا إِذَا أَسَرُوا إِنْسَانًا وَأَرَادُوا إِطْلَاقَهُ وَالْمَنَّ عَلَيْهِ جَزُّوا نَاصِيَتَهُ لِيَعْتَدُّوا بِذَلِكَ فَخْرًا عَلَيْهِ، فَخَاطَبَهُمُ اللَّهُ بِمَا يَعْرِفُونَ.
Şöyle de denilmiştir: [Âyette] perçemin özellikle zikredilmesinin sebebi, Arapların bir insanı zilletle nitelediklerinde bunu kullanmalarıdır; nitekim "Falancanın perçemi filancanın elindedir" derler. Bir kimseyi esir aldıklarında ve onu serbest bırakıp lütufta bulunmak istediklerinde, bunu ona karşı bir övünç vesilesi saymak için perçemini keserlerdi. Allah da onlara bildikleri [bu âdet] ile hitap etmiştir.
{إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} يَعْنِي: إِنَّ ربِّيَ وَإِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَيْهِمْ فَإِنَّهُ لَا يَظْلِمُهُمْ وَلَا يَعْمَلُ إِلَّا بِالْإِحْسَانِ وَالْعَدْلِ، فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِعِصْيَانِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّ دِينَ رَبِّي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.
{إِنَّ رَبِّي عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “Şüphesiz Rabbim dosdoğru bir yol üzeredir.” Yani: Şüphesiz Rabbim onlara muktedir olsa da onlara zulmetmez; sadece ihsan ve adaletle muamele eder, iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana da isyanıyla karşılık verir. Bunun anlamının, Rabbimin dininin dosdoğru bir yola ilettiği olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ (١) فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: إِنَّ رَبِّي يُحِثُّكُمْ وَيَحْمِلُكُمْ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.
Bunda gizli bir unsur bulunduğu, yani: “Şüphesiz Rabbim sizi dosdoğru bir yola teşvik eder ve sevk eder” (١) takdirinde olduğu da söylenmiştir.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) } .
{فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ (٥٧) وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ (٥٨) وَتِلْكَ عَادٌ جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ (٥٩) وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ (٦٠) } “'Eğer yüz çevirirseniz, şüphesiz ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim yerinize başka bir kavim getirir de siz O'na hiçbir zarar veremezsiniz. Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır.' (57) Emrimiz gelince Hûd'u ve onunla beraber iman edenleri Bizden bir rahmetle kurtardık ve onları ağır bir azaptan kurtardık. (58) İşte Âd kavmi! Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. (59) Onlar bu dünyada da kıyamet gününde de bir lanete tabi tutuldular. Haberiniz olsun, Âd kavmi Rablerini inkâr etti! Haberiniz olsun, Hûd'un kavmi Âd yok olup gitti! (60)”.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} أَيْ: تَتَوَلَّوْا، يَعْنِي: تُعْرِضُوا عَمَّا دَعَوْتُكُمْ إِلَيْهِ، {فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ} أَيْ: إِنْ أَعْرَضْتُمْ يُهْلِكْكُمُ اللَّهُ ﷿ وَيَسْتَبْدِلْ بِكُمْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ أَطْوَعَ مِنْكُمْ، يُوَحِّدُونَهُ وَيَعْبُدُونَهُ، {وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا} بِتَوَلِّيكُمْ وَإِعْرَاضِكُمْ، إِنَّمَا تَضُرُّونَ أَنْفُسَكُمْ. وَقِيلَ: لَا تُنْقِصُونَهُ شَيْئًا إِذَا أَهْلَكَكُمْ لِأَنَّ وُجُودَكُمْ وَعَدَمَكُمْ عِنْدَهُ سَوَاءٌ، {إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ} أَيْ: لِكُلِّ شَيْءٍ حَافِظٌ، يَحْفَظُنِي مِنْ أَنْ تَنَالُونِي بِسُوءٍ.
{فَإِنْ تَوَلَّوْا} Yani: Yüz çevirirseniz, sizi kendisine çağırdığım şeyden vazgeçip sırt dönerseniz, {فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ وَيَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْمًا غَيْرَكُمْ} “şüphesiz ben size kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ettim. Rabbim yerinize başka bir kavim getirir” yani eğer yüz çevirirseniz Allah azze ve celle sizi helâk eder ve yerinize sizden daha itaatkâr, O'nu birleyen ve O'na ibadet eden başka bir kavim getirir, {وَلَا تَضُرُّونَهُ شَيْئًا} yüz çevirmeniz ve sırt dönmenizle “O'na hiçbir zarar veremezsiniz,” sadece kendinize zarar verirsiniz. Sizi helâk ettiğinde O'ndan hiçbir şey eksiltemezsiniz; zira sizin varlığınız da yokluğunuz da O'nun katında birdir, denildiği de söylenmiştir. {إِنَّ رَبِّي عَلَى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ} “Şüphesiz Rabbim her şeyi hakkıyla gözetip koruyandır.” Yani her şeyi koruyucudur; bana bir kötülük ulaştırmanızdan beni korur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا} عَذَابُنَا، {نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} وَكَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ. {بِرَحْمَةٍ} بِنِعْمَةٍ {مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} وَهُوَ الرِّيحُ الَّتِي أَهْلَكَ بِهَا عَادًا، وَقِيلَ: الْعَذَابُ الْغَلِيظُ: عَذَابُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَيْ: كَمَا نَجَّيْنَاهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْعَذَابِ كَذَلِكَ نَجَّيْنَاهُمْ فِي الْآخِرَةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا} azabımız gelince, {نَجَّيْنَا هُودًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} “Hûd'u ve onunla beraber iman edenleri kurtardık” -ki onlar dört bin kişiydi- {بِرَحْمَةٍ} bir nimet {مِنَّا وَنَجَّيْنَاهُمْ مِنْ عَذَابٍ غَلِيظٍ} “ile Bizden ve onları ağır bir azaptan kurtardık” ki o da Âd kavmini helâk ettiği rüzgârdır. Ağır azabın kıyamet günü azabı olduğu; yani dünyada onları azaptan kurtardığımız gibi âhirette de kurtardık anlamına geldiği söylenmiştir.
{وَتِلْكَ عَادٌ} رَدَّهُ إِلَى الْقَبِيلَةِ، {جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ} يَعْنِي: هُودًا وَحَدَهُ، ذَكَرَهُ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ رَسُولًا كَانَ كَمَنْ كَذَّبَ جَمِيعَ الرُّسُلِ، {وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} أَيْ: وَاتَّبَعَ السَّفَلَةُ وَالسُّقَّاطُ أَهْلَ التَّكَبُّرِ وَالْعِنَادِ، وَالْجَبَّارُ: الْمُتَكَبِّرُ، وَالْعَنِيدُ: الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْحَقَّ، يُقَالُ: عَنَدَ الرَّجُلُ يَعْنِدُ عُنُودًا إِذَا أَبَى أَنْ يَقْبَلَ الشَّيْءَ وَإِنْ عَرَفَهُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ (٢) الْعَنِيدُ وَالْعَانِدُ وَالْعَنُودُ وَالْمُعَانِدُ: الْمُعَارِضُ لَكَ بِالْخِلَافِ.
{وَتِلْكَ عَادٌ} Lafzı kabileye döndürdü: “İşte Âd kavmi!” {جَحَدُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَعَصَوْا رُسُلَهُ} “Rablerinin ayetlerini inkâr ettiler, O'nun peygamberlerine isyan ettiler” yani yalnızca Hûd'a; çoğul lafzıyla zikretmiştir, zira bir peygamberi yalanlayan kimse bütün peygamberleri yalanlamış gibi olur, {وَاتَّبَعُوا أَمْرَ كُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ} “ve her inatçı zorbanın emrine uydular.” Yani ayaktakımı ve düşkün kimseler kibir ve inat ehline tabi oldular. Cebbâr (جَبَّار): kibirli olandır; anîd (عَنِيد) ise hakkı kabul etmeyendir. Bir kimse bir şeyi bildiği hâlde onu kabul etmekten kaçındığı zaman Arapçada anede'r-raculü ya'nidü unûden (عَنَدَ الرَّجُلُ يَعْنِدُ عُنُودًا) denir. Ebû Ubeyde (٢) dedi ki: el-Anîd, el-ânid, el-anûd ve el-muânid; sana muhalefet ederek karşı çıkan kimsedir.
{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً} أَيْ: أُرْدِفُوا لَعْنَةً تَلْحَقُهُمْ وَتَنْصَرِفُ مَعَهُمْ وَاللَّعْنَةُ: هِيَ الْإِبْعَادُ وَالطَّرْدُ عَنِ الرَّحْمَةِ، {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} أَيْ: وَفِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَيْضًا لُعِنُوا كَمَا لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ،
{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً} “Bu dünyada arkalarına bir lanet takıldı” Yani kendilerine yetişen ve peşlerini bırakmayan bir lanet arkalarına takıldı. Lanet (اللَّعْنَةُ) ise rahmetten uzaklaştırılmak ve kovulmaktır. {وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ} “ve kıyamet gününde de [böyle olacaktır].” Yani dünyada lanetlendikleri gibi kıyamet gününde ve ahirette de lanetlendiler.
{أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ} أَيْ: بِرَبِّهِمْ، [يُقَالُ: كَفَرْتُهُ وَكَفَرْتُ بِهِ، كَمَا] (١) يُقَالُ: شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ وَنَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ. {أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ} قِيلَ: بُعْدًا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ. وَقِيلَ: هَلَاكًا. وَلِلْبُعْدِ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهُمَا ضِدُّ الْقُرْبِ، يُقَالُ مِنْهُ: بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْدًا، [وَالْآخَرُ: بِمَعْنَى الْهَلَاكِ، يُقَالُ مِنْهُ: بَعِدَ يَبْعَدُ بَعْدًا وَبُعْدًا] (٢) .
{أَلَا إِنَّ عَادًا كَفَرُوا رَبَّهُمْ} “Haberiniz olsun, Âd kavmi Rablerini inkâr etti!” Yani Rablerine nankörlük etti. [Şekertehû (شَكَرْتُهُ) ve şekerte lehû (شَكَرْتُ لَهُ) -ona şükrettin-, nesahtehû (نَصَحْتُهُ) ve nesahte lehû (نَصَحْتُ لَهُ) -ona nasihat ettin- denildiği gibi, Arapçada kefertehû (كَفَرْتُهُ) ve keferte bihî (كَفَرْتُ بِهِ) -onu inkâr ettin- de denir] (١). {أَلَا بُعْدًا لِعَادٍ قَوْمِ هُودٍ} “Haberiniz olsun, Hûd'un kavmi Âd yok olup gitti!” Allah'ın rahmetinden uzak olsunlar, denildiği gibi; helâk olsunlar, anlamında olduğu da söylenmiştir. Bu'd (بُعْد) kelimesinin iki anlamı vardır: Biri yakınlığın zıddıdır; bu anlamda beude yeb'udü bu'den (بَعُدَ يَبْعُدُ بُعْدًا) denir. [Diğeri ise helâk olmak anlamındadır; bu anlamda da beide yeb'adü ba'den ve bu'den (بَعِدَ يَبْعَدُ بَعْدًا وَبُعْدًا) denir] (٢).
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) } .
{وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ (٦١) قَالُوا يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ (٦٢) } “Semûd kavmine de kardeşleri Sâlih'i gönderdik. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi yeryüzünden yarattı ve sizi orada imar edici kıldı (oraya yerleştirdi). O hâlde O'ndan bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim yakındır, duaları kabul edendir.' (61) Dediler ki: 'Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit beslenen bir kimseydin. Babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun? Doğrusu biz, bizi çağırdığın şey hakkında derin bir şüphe içindeyiz.' (62)”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} أي: أرسلناإلى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا فِي النَّسَبِ [لَا فِي الدِّينِ] (٣) {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} وَحِّدُوا اللَّهَ ﷿ (٤) ، {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} ابْتَدَأَ خَلْقَكُمْ، {مِنَ الْأَرْضِ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ مِنْ آدَمَ ﵇ وَآدَمُ خُلِقَ مِنَ الْأَرْضِ، {وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا} أَيْ: جَعَلَكُمْ عُمَّارَهَا وَسُكَّانَهَا، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَطَالَ عُمْرَكُمْ فِيهَا حَتَّى كَانَ الْوَاحِدُ منهم يعيش ثلثمائة سَنَةٍ إِلَى أَلْفِ سنة. وكذلك ١٧٦/أقَوْمُ عَادٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا} buyruğu; yani Semûd kavmine de nesepte kardeşleri olan [dinde değil] (٣) Sâlih'i gönderdik. {قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin,” Allah azze ve celle'yi birleyin (٤), {مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} “sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. O sizi yeryüzünden yarattı” yaratılışınızı başlattı, {مِنَ الْأَرْضِ} “yeryüzünden” zira onlar Âdem aleyhisselâm'dandır, Âdem de topraktan yaratılmıştır, {وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا} “ve sizi orada imar edici kıldı” yani sizi oranın imar edicileri ve sakinleri kıldı. Dahhâk dedi ki: Orada ömrünüzü uzattı; öyle ki onlardan birisi üç yüz yıldan bin yıla kadar yaşardı. Âd kavmi de 176/a böyleydi.
قَالَ مُجَاهِدٌ: أَعْمَرَكُمْ مِنَ الْعُمْرَى، أَيْ: جَعَلَهَا لَكُمْ مَا عِشْتُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: أَسْكَنَكُمْ فِيهَا.
Mücâhid dedi ki: İstearaküm, el-ümrâ (ömrü boyunca bağışlamak) kökünden gelir; yani yaşadığınız müddetçe orayı size tahsis etti. Katâde ise: “Sizi oraya yerleştirdi” dedi.