{فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ} مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، {مُجِيبٌ} لِدُعَائِهِمْ.
{فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ} “O hâlde O'ndan bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim yakındır,” müminlere, {مُجِيبٌ} “duaları kabul edendir.” onların dualarına.
{قَالُوا} يَعْنِي ثَمُودَ، {يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا} الْقَوْلُ، [أَيْ: كُنَّا نَرْجُو] أَنْ تَكُونَ سَيِّدًا فِينَا. وَقِيلَ: كُنَّا نَرْجُو أَنْ تَعُودَ إِلَى دِينِنَا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَرْجُونَ رُجُوعَهُ إِلَى دِينِ عَشِيرَتِهِ، فَلَمَّا أَظْهَرَ دُعَاءَهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَتَرَكَ الْأَصْنَامَ زَعَمُوا أَنَّ رَجَاءَهُمُ انْقَطَعَ عَنْهُ، فَقَالُوا {أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} [مِنْ قَبْلُ] مِنَ الْآلِهَةِ، {وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ} مُوْقِعٌ لِلرِّيبَةِ وَالتُّهْمَةِ، يُقَالُ: أَرَبْتُهُ إِرَابَةً إِذَا فَعَلْتَ بِهِ فِعْلًا يُوجِبُ لَهُ الرِّيبَةَ.
{قَالُوا} “Dediler ki:” yani Semûd [kavmi], {يَا صَالِحُ قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا} “Ey Sâlih! Sen bundan önce aramızda ümit bağlanan bir kimseydin.” Bu sözden önce; [yani: Biz,] aramızda bir önder/efendi olmanı umuyorduk. Şöyle de denilmiştir: Biz senin dinimize dönmeni umuyorduk. Bu da şundan dolayı idi: Onlar Sâlih'in kendi kavminin dinine dönmesini umuyorlardı. O, onları aziz ve celil olan Allah'a davet ettiğini açıklayıp putları terk edince, ona dair ümitlerinin tükendiğini ileri sürdüler ve şöyle dediler: {أَتَنْهَانَا أَنْ نَعْبُدَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} “Babalarımızın taptığı şeylere tapmaktan bizi men mi ediyorsun?” [Daha önce] ilahlardan [taptıklarına], {وَإِنَّنَا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ مُرِيبٍ} “Doğrusu biz, bizi davet ettiğin şey hususunda derin bir şüphe ve tereddüt içindeyiz.” [Murîb;] şüpheye ve töhmete düşüren demektir. Karşındakine şüphe duymasını gerektirecek bir muamele yaptığında erebtühû irâbeten (أَرَبْتُهُ إِرَابَةً) denilir.
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) } .
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ (٦٣) وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ قَرِيبٌ (٦٤) فَعَقَرُوهَا فَقَالَ تَمَتَّعُوا فِي دَارِكُمْ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ (٦٥) } “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından bir rahmet vermişse? Bu durumda O'na isyan edersem, beni Allah'a karşı kim koruyabilir? Demek ki siz bana ziyan vermekten başka bir şey katmıyorsunuz.' (63) 'Ey kavmim! İşte şu, Allah'ın devesidir; sizin için bir mucizedir. Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın; ona bir kötülükle dokunmayın, yoksa sizi yakın bir azap yakalar.' (64) Derken onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki: 'Yurdunuzda üç gün daha yaşayıp yararlanın. Bu, yalanlanamayacak bir tehdittir (sözdür).' (65)”.
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً} نُبُوَّةً وَحِكْمَةً، {فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ} أَيْ: مَنْ يَمْنَعُنِي مِنْ [عَذَابِ] (١) اللَّهِ، {إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ: غَيْرُ بِصَارَةٍ فِي خَسَارَتِكُمْ.
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَآتَانِي مِنْهُ رَحْمَةً} “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden apaçık bir delil üzerinde isem ve O bana katından bir rahmet vermişse?” peygamberlik ve hikmet [vermişse], {فَمَنْ يَنْصُرُنِي مِنَ اللَّهِ} “Bu durumda beni Allah'a karşı kim koruyabilir?” yani: Allah'ın [azabından] (١) beni kim menedebilir, {إِنْ عَصَيْتُهُ فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ} “eğer O'na isyan edersem? Demek ki siz bana ziyan vermekten başka bir şey katmıyorsunuz.” İbn Abbâs dedi ki: Bunun anlamı; sizin hüsranınız hususunda basiretten başka bir şey değildir.
قَالَ الْحُسَيْنُ (٢) بْنُ الْفَضْلِ: لَمْ يَكُنْ صَالِحٌ ﵇ فِي خَسَارَةٍ حَتَّى قَالَ: " فَمَا تَزِيدُونَنِي غَيْرَ تَخْسِيرٍ "، وَإِنَّمَا الْمَعْنَى: مَا تَزِيدُونَنِي بِمَا تَقُولُونَ إِلَّا نِسْبَتِي إِيَّاكُمْ إِلَى الْخَسَارَةِ.
el-Hüseyin (٢) b. el-Fadl dedi ki: Sâlih aleyhisselâm hüsranda değildi ki: "Bana ziyan vermekten başka bir şey artırmıyorsunuz" desin. Bilakis anlam şudur: Bu söylediklerinizle, sizi hüsrana nispet etmemi artırmaktan başka bir şey yapmıyorsunuz.
وَالتَّفْسِيقُ وَالتَّفْجِيرُ فِي اللُّغَةِ هُوَ: النِّسْبَةُ إِلَى الْفِسْقِ وَالْفُجُورِ، وَكَذَلِكَ التَّخْسِيرُ هُوَ: النِّسْبَةُ إِلَى الْخُسْرَانِ.
Dilde tefsîk ve tefcîr, fıska ve fücura nispet etmektir; aynı şekilde tahsîr de hüsrana nispet etmektir.
{وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً} نُصِبَ عَلَى الْحَالِ وَالْقَطَعِ، وَذَلِكَ أَنَّ قَوْمَهُ طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يُخْرِجَ نَاقَةً عُشَرَاءَ مِنْ هَذِهِ الصَّخْرَةِ، وَأَشَارُوا إِلَى صَخْرَةٍ، فَدَعَا صَالِحٌ ﵇ فَخَرَجَتْ مِنْهَا نَاقَةٌ وَوَلَدَتْ فِي الْحَالِ وَلَدًا مِثْلَهَا (٣) ، فَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ} مِنَ الْعُشْبِ وَالنَّبَاتِ فَلَيْسَتْ عَلَيْكُمْ مُؤْنَتُهَا، {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} وَلَا تُصِيبُوهَا بِعُقْرٍ، {فَيَأْخُذَكُمْ} إِنْ قَتَلْتُمُوهَا، {عَذَابٌ قَرِيبٌ} .
{وَيَا قَوْمِ هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً} “'Ey kavmim! İşte şu, Allah'ın devesidir; sizin için bir mucizedir.” Hâl ve kat' olarak mansub kılınmıştır. Zira kavmi ondan, şu kayadan gebe bir deve çıkarmasını istemiş ve bir kayaya işaret etmişlerdi. Sâlih aleyhisselâm da dua etti; kayadan bir deve çıktı ve hemen oracıkta kendisi gibi bir yavru doğurdu (٣). İşte O'nun: {هَذِهِ نَاقَةُ اللَّهِ لَكُمْ آيَةً فَذَرُوهَا تَأْكُلْ فِي أَرْضِ اللَّهِ} “İşte şu, Allah'ın devesidir; sizin için bir mucizedir. Bırakın onu, Allah'ın arzında otlasın;” otlardan ve bitkilerden [yesin], onun külfeti size ait değildir; {وَلَا تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ} “ona bir kötülükle dokunmayın,” ve onu boğazlayarak zarar vermeyin, {فَيَأْخُذَكُمْ} “yoksa sizi yakalar” eğer onu öldürürseniz, {عَذَابٌ قَرِيبٌ} “yakın bir azap.” buyruğunun anlamı budur.
{فَعَقَرُوهَا فَقَالَ} صَالِحٌ، {تَمَتَّعُوا} عِيشُوا (٤) ، {فِي دَارِكُمْ} أَيْ: فِي دِيَارِكُمْ، {ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ} ثُمَّ تُهْلَكُونَ، {ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} أَيْ: غَيْرُ كَذِبٍ.
{فَعَقَرُوهَا فَقَالَ} “Derken onu kestiler. Bunun üzerine [Sâlih] dedi ki:” Sâlih, {تَمَتَّعُوا} “yararlanın” yaşayın (٤), {فِي دَارِكُمْ} “yurdunuzda” yani diyarlarınızda, {ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ} “üç gün” sonra helâk edilirsiniz. {ذَلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ} “Bu, yalanlanamayacak bir vaaddir (sözdür).” yani asılsız değildir.
رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: يَأْتِيكُمُ الْعَذَابُ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فَتُصْبِحُونَ فِي الْيَوْمِ الْأَوَّلِ وَوُجُوهُكُمْ مُصْفَرَّةٌ، وَفِي الْيَوْمِ الثَّانِي مُحْمَرَّةٌ، وَفِي الْيَوْمِ الثَّالِثِ مُسْوَدَّةٌ، فَكَانَ كَمَا قَالَ، وَأَتَاهُمُ الْعَذَابُ الْيَوْمَ الرَّابِعَ.
Rivayet edildiğine göre o [Sâlih], onlara şöyle demiştir: “Azap size üç gün sonra gelecektir; birinci gün yüzleriniz sararmış, ikinci gün kızarmış, üçüncü gün ise kararmış olarak sabahlarsınız.” [Her şey] aynen onun dediği gibi oldu ve dördüncü gün azap onlara geldi.
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ (٦٨) وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) } .
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ (٦٦) وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٦٧) كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ (٦٨) وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى قَالُوا سَلَامًا قَالَ سَلَامٌ فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ (٦٩) } “Emrimiz geldiğinde Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri, katımızdan bir rahmetle ve o günün rezilliğinden kurtardık. Şüphesiz senin Rabbin güçlüdür, mutlak galiptir. (66) Zulmedenleri ise o korkunç ses yakalayıverdi de yurtlarında dizüstü çökekaldılar. (67) Sanki orada hiç yaşamamışlardı. Biliniz ki Semûd kavmi gerçekten Rablerini inkâr ettiler. Biliniz ki Semûd kavmi helâk olup gitti! (68) Andolsun ki elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile geldiler. 'Selâm!' dediler. O da: 'Selâm!' dedi; çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi. (69)”.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا} بِنِعْمَةٍ مِنَّا، {وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ} أَيْ: مِنْ عَذَابِهِ وَهَوَانِهِ. قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ وَالْكِسَائِيُّ: "خِزْيِ يَوْمَئِذٍ" وَ"عَذَابِ يَوْمَئِذٍ" بِفَتْحِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ. {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ} .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا صَالِحًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا} “Emrimiz geldiğinde Sâlih'i ve onunla beraber iman edenleri, katımızdan bir rahmetle” katımızdan bir nimetle [kurtardık], {وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ} “ve o günün rezilliğinden [kurtardık].” yani onun azabından ve zilletinden. Ebû Ca'fer, Nâfi' ve el-Kisâî, mim harfinin fethasıyla "hızye yevmeizin" ve "azâbe yevmeizin" şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise kesre ile okumuşlardır. {إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ} “Şüphesiz senin Rabbin güçlüdür, mutlak galiptir.”.
{وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} كَفَرُوا، {الصَّيْحَةُ} وَذَلِكَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ صَاحَ عَلَيْهِمْ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَهَلَكُوا جَمِيعًا. وَقِيلَ: أَتَتْهُمُ صَيْحَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فِيهَا صَوْتُ كُلِّ صَاعِقَةٍ وَصَوْتُ كُلِّ شَيْءٍ فِي الْأَرْضِ، فَتَقَطَّعَتْ قُلُوبُهُمْ فِي صُدُورِهِمْ. وَإِنَّمَا قَالَ: "وَأَخَذَ" الصَّيْحَةُ مُؤَنَّثَةٌ، لِأَنَّ الصَّيْحَةَ بِمَعْنَى الصِّيَاحِ. {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} صَرْعَى هَلْكَى.
{وَأَخَذَ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenleri ise yakalayıverdi” inkâr edenleri, {الصَّيْحَةُ} “o korkunç ses” Zira Cibrîl aleyhisselâm üzerlerine tek bir çığlık attı da hepsi helâk oldu. Şöyle de denildi: Onlara gökten, içinde her yıldırımın sesi ve yeryüzündeki her şeyin sesi bulunan bir çığlık geldi de göğüslerindeki kalpleri parçalandı. Sayha müennes olduğu hâlde "ve ehaze" (müzekker fiil) demesi, sayha kelimesinin siyâh (haykırış/çığlık) anlamında olmasındandır. {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “böylece yurtlarında dizüstü çökekaldılar.” yere serilmiş, helâk olmuş vaziyette.
{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} يُقِيمُوا وَيَكُونُوا فِيهَا {أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ: "ثَمُودَ" غَيْرَ مُنَوَّنٍ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ وَالْعَنْكَبُوتِ وَالنَّجْمِ، وَافَقَ أَبُو بَكْرٍ فِي النَّجْمِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّنْوِينِ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ: "لِثَمُودٍ" بِخَفْضِ الدَّالِ وَالتَّنْوِينِ، وَالْبَاقُونَ بِنَصْبِ الدَّالِ، فَمَنْ جَرَّهُ فَلِأَنَّهُ اسْمٌ مُذَكَّرٌ، وَمَنْ لَمْ يَجُرَّهُ جَعَلَهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ.
{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا} “Sanki orada hiç yaşamamışlardı.” orada ikamet etmemiş ve bulunmamışlardı. {أَلَا إِنَّ ثَمُودَ كَفَرُوا رَبَّهُمْ أَلَا بُعْدًا لِثَمُودَ} “Biliniz ki Semûd kavmi gerçekten Rablerini inkâr ettiler. Biliniz ki Semûd kavmi helâk olup gitti!” Hamza, Hafs ve Ya'kûb "Semûde" kelimesini tenvinsiz okumuşlardır; aynı şekilde Furkân, Ankebût ve Necm surelerinde de böyledir; Ebû Bekr de Necm suresinde buna uymuştur. Diğerleri ise tenvin ile okumuştur. el-Kisâî "li-Semûdin" şeklinde dâl harfinin cerri (kesresi) ve tenvinle, diğerleri ise dâl harfinin nasbı (fethası) ile okumuştur. Kim cer ile okumuşsa onu müzekker bir isim kabul ettiği içindir; kim de cer ile okumamışsa (gayrimunsarif yapmışsa) onu kabile ismi kıldığı içindir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى} أَرَادَ بِالرُّسُلِ الْمَلَائِكَةَ. وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِهِمْ (١) ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَطَاءٌ: كَانُوا ثَلَاثَةً: جِبْرِيلَ، وَمِيكَائِيلَ، وَإِسْرَافِيلَ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {وَلَقَدْ جَاءَتْ رُسُلُنَا إِبْرَاهِيمَ بِالْبُشْرَى} “Andolsun ki elçilerimiz İbrâhim'e müjde ile geldiler.” Elçilerden kasıt meleklerdir. Onların sayıları hakkında ihtilaf ettiler (١); İbn Abbâs ve Atâ: 'Üç kişiydiler: Cibrîl, Mîkâîl ve İsrâfîl' dediler.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كَانُوا تِسْعَةً.
Dahhâk dedi ki: 'Dokuz kişiydiler.'
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ مَلِكًا.
Mukâtil dedi ki: 'On iki melek idiler.'
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: كَانَ جِبْرِيلُ وَمَعَهُ سَبْعَةٌ.
Muhammed b. Ka'b dedi ki: 'Cibrîl ve onunla beraber yedi kişi idiler.'
وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانُوا أَحَدَ عَشَرَ مَلَكًا عَلَى صُورَةِ الْغِلْمَانِ الْوِضَاءِ وُجُوهُهُمْ.
es-Süddî dedi ki: 'Yüzleri nurlu/parlak delikanlılar suretinde on bir melek idiler.'
{بِالْبُشْرَى} بِالْبِشَارَةِ بِإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ. وَقِيلَ: بِإِهْلَاكِ قَوْمِ لُوطٍ.
{بِالْبُشْرَى} “müjdeyle” İshak ve Ya‘kūb müjdesiyle. Şöyle de denildi: Lût kavminin helak edilmesiyle.
{قَالُوا سَلَامًا} أَيْ: سَلَّمُوا سَلَامًا، {قَالَ} إِبْرَاهِيمُ {سَلَامٌ} أَيْ: عَلَيْكُمْ سَلَامٌ: وَقِيلَ: هُوَ رَفْعٌ عَلَى الْحِكَايَةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: " وَقُولُوا حِطَّةٌ " {الْبَقَرَةِ ٨٥ وَالْأَعْرَافِ ١٦١} ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ والكسائي "سِلْم" ها هنا وَفِي سُورَةِ الذَّارِيَاتِ بِكَسْرِ السِّينِ بِلَا أَلْفٍ. قِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى السَّلَامِ. كَمَا يُقَالُ: حِلٌّ وَحَلَالٌ، وَحِرْمٌ وَحَرَامٌ. وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الصُّلْحِ، أَيْ: نَحْنُ سِلْمٌ أَيْ صُلْحٌ لَكُمْ غَيْرُ حَرْبٍ.
{قَالُوا سَلَامًا} “'Selâm!' dediler.” yani selâm verdiler, {قَالَ} “dedi;” İbrâhim, {سَلَامٌ} “'Selâm!'” yani: 'Aleyküm selâm.' Şöyle de denildi: Allah Teâlâ'nın: "Ve hıtta deyin" {el-Bakara: 58 ve el-A'râf: 161} buyruğunda olduğu gibi hikâye yoluyla merfûdur. Hamza ve el-Kisâî burada ve Zâriyât suresinde elifsiz olarak sîn harfinin kesresiyle "silm" şeklinde okumuşlardır. Bunun selâm anlamında olduğu söylenmiştir; nitekim hıll ile helâl, hırm ile harâm denildiği gibidir. Barış anlamında olduğu da söylenmiştir; yani: 'Biz sizinle barışığız, savaş hâlinde değiliz.'
{فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} وَالْحَنِيذُ وَالْمَحْنُوذُ: هُوَ الْمَشْوِيُّ عَلَى الْحِجَارَةِ فِي خَدٍّ مِنَ الْأَرْضِ، وَكَانَ سَمِينًا يَسِيلُ دَسَمًا، كَمَا قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ: " فَجَاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ " {الذَّارِيَاتِ -٢٦} : قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ عَامَّةُ مَالِ إِبْرَاهِيمَ الْبَقَرُ.
{فَمَا لَبِثَ أَنْ جَاءَ بِعِجْلٍ حَنِيذٍ} “çok geçmeden kızartılmış bir buzağı getirdi.” Hanîz ve mahnûz: Yerdeki bir çukurda taşlar üzerinde kızartılmış olan demektir. Yağı damlayan semiz bir buzağıydı; nitekim başka bir yerde: "Hemen semiz bir buzağı getirdi" {ez-Zâriyât: 26} buyurmuştur. Katâde dedi ki: İbrâhim'in mallarının çoğunluğu sığırdı.
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ (٧١) } .
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قَالُوا لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ (٧٠) وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَضَحِكَتْ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ (٧١) } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve onlardan içine bir korku düştü. Dediler ki: 'Korkma! Biz şüphesiz Lût kavmine gönderildik.' (70) Karısı da ayakta idi ve güldü. Bunun üzerine ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik. (71)”.
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ} أَيْ: إِلَى الْعِجْلِ، {نَكِرَهُمْ} أَنْكَرَهُمْ، {وَأَوْجَسَ} أَضْمَرَ، {مِنْهُمْ خِيفَةً} خَوْفًا. قَالَ مُقَاتِلٌ: وَقَعَ فِي قَلْبِهِ، وَأَصْلُ الْوُجُوسِ: الدُّخُولُ، كَانَ الْخَوْفُ دَخَلَ قَلْبَهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا إِذَا نَزَلَ بِهِمْ ضَيْفٌ فَلَمْ يَأْكُلْ مِنْ طَعَامِهِمْ ظَنُّوا أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ بِخَيْرٍ وَإِنَّمَا جَاءَ بَشَرٍّ. {قَالُوا لَا تَخَفْ} يَا إِبْرَاهِيمُ [إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ. يَعْنِي:] (١) ، {إِنَّا} مَلَائِكَةُ اللَّهِ {أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ} .
{فَلَمَّا رَأَى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ} “Ellerinin ona uzanmadığını görünce” yani buzağıya, {نَكِرَهُمْ} “onları yadırgadı” onları garipsedi, {وَأَوْجَسَ} “ve içine düştü” gizledi, {مِنْهُمْ خِيفَةً} “onlardan bir korku.” korku [hissetti]. Mukâtil dedi ki: Kalbine düştü. Vücûs (وُجُوس) kelimesinin aslı girmektir, sanki korku kalbine girmişti. Katâde dedi ki: Çünkü onlara bir misafir geldiğinde yemeklerinden yemezse, onun hayırla gelmediğini, mutlaka bir şer için geldiğini düşünürlerdi. {قَالُوا لَا تَخَفْ} “Dediler ki: 'Korkma!” ey İbrâhim, [biz Rabbinin elçileriyiz. Yani:] (١), {إِنَّا} “Biz şüphesiz” Allah'ın melekleriyiz, {أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ لُوطٍ} “Lût kavmine gönderildik.'”.
{وَامْرَأَتُهُ} سَارَةُ بِنْتُ هَارَانَ بِنِ أَحْوَرَ (٢) وَهِيَ ابْنَةُ عَمِّ إِبْرَاهِيمَ. {قَائِمَةٌ} مِنْ وَرَاءِ السَّتْرِ تَسْمَعُ كَلَامَهُمْ. وَقِيلَ: كَانَتْ قَائِمَةً تَخْدِمُ الرُّسُلَ، وَإِبْرَاهِيمُ جَالِسٌ مَعَهُمْ. {فَضَحِكَتْ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: ضَحِكَتْ أَيْ: حَاضَتْ فِي الْوَقْتِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: ضَحِكَتِ الْأَرْنَبُ، أَيْ: حَاضَتْ. وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الضَّحِكُ الْمَعْرُوفُ.
{وَامْرَأَتُهُ} “Karısı da” Hârân b. Âhûr'un kızı Sâre (٢) ki o, İbrâhim'in amcasının kızıdır, {قَائِمَةٌ} “ayakta idi” perdenin arkasından onların konuşmalarını dinliyordu. Şöyle de denildi: O, elçilere hizmet etmek için ayakta duruyordu, İbrâhim ise onlarla oturuyordu. {فَضَحِكَتْ} “ve güldü.” Mücâhid ve İkrime dediler ki: Dahiket (ضَحِكَتْ), yani o anda âdet gördü. Araplar: Dahikati'l-erneb (ضَحِكَتِ الْأَرْنَبُ) derler; yani 'Tavşan âdet gördü.' Çoğunluğa göre ise bundan murat bilinen gülmektir.
وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ ضَحِكِهَا، قِيلَ: ضَحِكَتْ لِزَوَالِ الْخَوْفِ عَنْهَا وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ حِينَ قَالُوا: لَا تَخَفْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا قَرَّبَ إِبْرَاهِيمُ الطَّعَامَ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَأْكُلُوا خَافَ إِبْرَاهِيمُ وَظَنَّهُمْ لُصُوصًا فَقَالَ لَهُمْ: أَلَا تَأْكُلُونَ؟ قَالُوا: إِنَّا لَا نَأْكُلُ طَعَامًا إِلَّا بِثَمَنٍ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: فَإِنَّ لَهُ ثَمَنًا، قَالُوا وَمَا ثَمَنُهُ؟ قَالَ تَذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَى أَوَّلِهِ وَتَحْمَدُونَهُ عَلَى آخِرِهِ، فَنَظَرَ جِبْرِيلُ إِلَى مِيكَائِيلَ وَقَالَ: حُقَّ لِهَذَا أَنْ يَتَّخِذَهُ رَبُّهُ خَلِيلًا. فَلَمَّا رَأَى إِبْرَاهِيمُ وَسَارَّةُ أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ ضَحِكَتْ سَارَّةُ، وَقَالَتْ: يَا عَجَبًا لِأَضْيَافِنَا إِنَّا نَخْدِمُهُمْ بِأَنْفُسِنَا تَكْرِمَةً لَهُمْ وَهُمْ لَا يَأْكُلُونَ طَعَامَنَا.
Onun gülme sebebi hakkında ihtilaf ettiler. Denildi ki: [Melekler] “Korkma!” dediklerinde kendisinden ve İbrâhim'den korkunun gitmesi sebebiyle güldü. es-Süddî ise şöyle dedi: İbrâhim yemeği onlara yaklaştırıp da yemediklerini görünce korktu ve onları hırsız sandı. Bunun üzerine onlara: “Yemez misiniz?” dedi. Onlar: “Biz ancak bir karşılığı (bedeli) olan yemeği yeriz” dediler. İbrâhim: “Bunun bir karşılığı vardır” dedi. “Onun karşılığı nedir?” dediler. [İbrâhim]: “Başında Allah'ın adını anmanız, sonunda da O'na hamdetmenizdir” dedi. Bunun üzerine Cibrîl, Mîkâîl'e baktı ve: “Rabbinin bunu dost (halîl) edinmesi pek haktır” dedi. İbrâhim ve Sâre ellerinin ona uzanmadığını görünce Sâre güldü ve şöyle dedi: “Misafirlerimize şaşılır doğrusu! Biz kendilerine ikram olsun diye bizzat hizmet ediyoruz, onlar ise yemeğimizi yemiyorlar!”
وَقَالَ قَتَادَةُ: ضَحِكَتْ مِنْ غَفْلَةِ قَوْمِ لُوطٍ وَقُرْبِ الْعَذَابِ مِنْهُمْ.
Katâde dedi ki: 'Lût kavminin gafletine ve azabın onlara yakınlığına güldü.'
وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: ضَحِكَتْ مِنْ خَوْفِ إِبْرَاهِيمَ مِنْ ثَلَاثَةٍ [فِي بَيْتِهِ] (١) وَهُوَ فِيمَا بَيْنَ خَدَمِهِ وَحَشَمِهِ.
Mukâtil ve el-Kelbî dediler ki: 'Hizmetçileri ve adamları arasında bulunmasına rağmen İbrâhim'in [kendi evindeki] (١) üç kişiden korkmasına güldü.'
وَقَالَ: ضَحِكَتْ سُرُورًا بِالْبِشَارَةِ.
Ve denildi ki: 'Müjdeden dolayı sevinçle güldü.'
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَوَهْبٌ: ضَحِكَتْ تَعَجُّبًا مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهَا وَلَدٌ عَلَى كِبَرِ سِنِّهَا وَسِنِّ زَوْجِهَا.
İbn Abbâs ve Vehb dediler ki: 'Kendisinin ve kocasının yaşının ilerlemiş olmasına rağmen çocuğu olacağına şaşarak güldü.'
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ تَكُونُ الْآيَةُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، تَقْدِيرُهُ: وَامْرَأَتُهُ قَائِمَةٌ فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ، فَضَحِكَتْ، وَقَالَتْ: يَا وَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ؟.
Bu görüşe göre ayette takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır; takdiri şöyledir: 'Karısı da ayakta idi, biz ona İshak'ı, İshak'ın ardından da Ya'kûb'u müjdeledik; o da güldü ve: Vay başıma gelenler! Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım? dedi.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ} أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِسْحَاقَ، {يَعْقُوبَ} أَرَادَ بِهِ وَالِدَ الْوَلَدِ فَبُشِّرَتْ أَنَّهَا تعيش حتى ١٧٦/ب تَرَى وَلَدَ وَلَدِهَا قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ يَعْقُوبَ بِنَصْبِ الْبَاءِ، أَيْ: مِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ. وَقِيلَ: بِإِضْمَارِ فِعْلٍ، أَيْ: وَوَهَبْنَا لَهُ [مِنْ وَرَاءُ] يَعْقُوبَ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى حَذْفِ حَرْفِ الصِّفَةِ. وَقِيلَ: وَمِنْ بَعْدِ إِسْحَاقَ يَحْدُثُ يَعْقُوبُ، فَلَمَّا بُشِّرَتْ بِالْوَلَدِ ضَحِكَتْ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا، أَيْ: ضَرَبَتْ وَجْهَهَا تَعَجُّبًا.
Yüce Allah'ın: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ} “Biz de ona İshak'ı, İshak'ın ardından da” yani İshak'tan sonra, {يَعْقُوبَ} “Ya'kûb'u müjdeledik.” buyruğunda [Ya'kûb ile] torunu kastetmiştir. Böylece ona, torununu görünceye kadar yaşayacağı müjdelenmiş oldu. İbn Âmir, Hamza ve Hafs, {يَعْقُوبَ} kelimesini bâ harfinin nasbı (fethası) ile okumuşlardır; yani [takdiri]: “İshak'ın ardından da Ya'kûb'u [müjdeledik]” şeklindedir. Bir fiilin takdiriyle (gizlenmesiyle) olduğu da söylenmiştir; yani: “Ve ona [ardından] Ya'kûb'u hibe ettik (bağışladık)” demektir. Geriye kalan [kıraat imamları] ise sıfat harfinin (harf-i cerrin) hazfedilmesi üzere ref ile [Ya'kûbu şeklinde] okumuşlardır. Şöyle de denilmiştir: “İshak'ın ardından Ya'kûb dünyaya gelecektir.” Kendisine çocuk müjdelenince güldü ve yüzünü tokatladı; yani şaşkınlığından dolayı elini yüzüne vurdu.
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } .
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَا أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ وَهَذَا بَعْلِي شَيْخًا إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ (٧٢) قَالُوا أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ (٧٣) } “'Vay başıma gelenler!' dedi, 'Ben bir kocakarı, şu kocam da bir ihtiyar iken mi doğuracağım? Doğrusu bu şaşılacak bir şey!' (72) Dediler ki: 'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun? Ey hâne halkı! Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir. Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir.' (73)”.
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَى} نِدَاءُ نُدْبَةٍ (١) وَهِيَ كَلِمَةٌ يَقُولُهَا الْإِنْسَانُ عِنْدَ رُؤْيَةِ مَا يُتَعَجَّبُ مِنْهُ، أَيْ: يَا عَجَبًا. وَالْأَصْلُ يَا وَيْلَتَاهُ. {أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ} وَكَانَتِ ابْنَةَ تِسْعِينَ سَنَةً فِي قَوْلِ ابْنِ إِسْحَاقَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: تِسْعًا وَتِسْعِينَ سَنَةً. {وَهَذَا بَعْلِي} زَوْجِي، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ قَيِّمُ أَمْرِهَا، {شَيْخًا} ؛ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَكَانَ سِنُّ إِبْرَاهِيمَ مِائَةً وَعِشْرِينَ سَنَةً فِي قَوْلِ ابْنِ إِسْحَاقَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مِائَةُ سَنَةٍ، وَكَانَ بَيْنَ الْبِشَارَةِ وَالْوِلَادَةِ سَنَةٌ، {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ} .
{قَالَتْ يَا وَيْلَتَى} “'Vay başıma gelenler!' dedi,” Nüfbe nidasıdır (ağıt/hayret nidası) (١). İnsanın şaşılacak bir şey gördüğünde söylediği bir kelimedir, yani: Ne hayret! Aslı ise yâ veyletâh (يَا وَيْلَتَاهُ) şeklindedir. {أَأَلِدُ وَأَنَا عَجُوزٌ} “'Ben bir kocakarı iken mi doğuracağım?” İbn İshâk'ın kavline göre o doksan yaşındaydı. Mücâhid ise: 'Doksan dokuz yaşındaydı' dedi. {وَهَذَا بَعْلِي} “şu da kocam” eşim. Kadının işlerini üstlendiği ve koruyup gözettiği için kocaya ba'l denilmiştir. {شَيْخًا} “bir ihtiyar iken” hâl olarak mansub kılınmıştır. İbn İshâk'ın kavline göre İbrâhim'in yaşı yüz yirmiydi. Mücâhid ise: 'Yüz yaşındaydı' dedi. Müjde ile doğum arasında bir yıl vardı. {إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ} “Doğrusu bu şaşılacak bir şey!'”.
{قَالُوا} يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ، {أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} مَعْنَاهُ: لَا تَعْجَبِي مِنْ أَمْرِ اللَّهِ، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا كَانَ. {رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ} أَيْ: بَيْتِ إِبْرَاهِيمَ ﵇. قِيلَ: هَذَا عَلَى مَعْنَى الدُّعَاءِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَقِيلَ: مَعْنَى الْخَيْرِ وَالرَّحْمَةِ وَالنِّعْمَةِ.
{قَالُوا} “Dediler ki” yani melekler; {أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ} “'Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” Bunun anlamı: Allah'ın emrine şaşma; çünkü aziz ve celil olan Allah bir şeyi dilediğinde o hemen oluverir. {رَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ} “Allah'ın rahmeti ve bereketleri üzerinizedir ey hane halkı!” Yani: İbrâhim aleyhisselâm'ın ev halkı. [Bunun] melekler tarafından bir dua anlamında olduğu söylenmiştir; [ayrıca] hayır, rahmet ve nimet anlamında olduğu da söylenmiştir.
وَالْبَرَكَاتُ جَمْعُ الْبَرَكَةِ، وَهِيَ ثُبُوتُ الْخَيْرِ. وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَزْوَاجَ مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ.
el-Berekât (الْبَرَكَاتُ), hayrın sürekliliği demek olan bereketin çoğuludur. Bunda, eşlerin de ehl-i beytten olduğuna dair bir delil vardır.
{إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} فَالْحَمِيدُ: الْمَحْمُودُ فِي أَفْعَالِهِ، وَالْمَجِيدُ: الْكَرِيمُ، وَأَصْلُ الْمَجْدِ الرِّفْعَةُ.
{إِنَّهُ حَمِيدٌ مَجِيدٌ} “Şüphesiz O, övülmeye lâyıktır, şanı yücedir.'” el-Hamîd: Fiillerinde övülendir. el-Mecîd ise: Kerîm olandır; mecd kelimesinin aslı yüceliktir.
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) } .
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ (٧٤) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ (٧٥) يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ (٧٦) وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ (٧٧) } “İbrâhim'den korku gidip de kendisine müjde gelince, Lût kavmi hakkında bizimle mücadele etmeye (tartışmaya) başladı. (74) Doğrusu İbrâhim gerçekten çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Rabbine] yönelen bir kimseydi. (75) 'Ey İbrâhim! Bundan vazgeç; çünkü Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir. Şüphesiz onlara geri çevrilmez bir azap gelecektir.' (76) Elçilerimiz Lût'a gelince, onlar yüzünden fenalaştı ve onlardan dolayı içi daraldı da: 'Bu pek çetin bir gündür' dedi. (77)”.
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ} الْخَوْفُ، {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} بِإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ، {يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ} فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: أَخَذَ وَظَلَّ يُجَادِلُنَا.
{فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ الرَّوْعُ} “İbrâhim'den korku gidip” korku, {وَجَاءَتْهُ الْبُشْرَى} “de kendisine müjde gelince,” İshak ve Ya'kûb [müjdesi], {يُجَادِلُنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ} “Lût kavmi hakkında bizimle mücadele etmeye (tartışmaya) başladı.” Burada gizli bir fiil vardır; yani bizimle tartışmaya girişti ve devam etti.
قِيلَ: مَعْنَاهُ يُكَلِّمُنَا لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَا يُجَادِلُ رَبَّهُ ﷿ إِنَّمَا يَسْأَلُهُ وَيَطْلُبُ إِلَيْهِ.
Bunun anlamının 'bizimle konuştu' olduğu söylenmiştir; çünkü İbrâhim aleyhisselâm Rabbine azze ve celle karşı tartışmaz, sadece O'ndan niyaz eder ve O'ndan ister.
وَقَالَ عَامَّةُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: مَعْنَاهُ يُجَادِلُ رُسُلَنَا، وَكَانَتْ مُجَادَلَتُهُ أَنَّهُ قَالَ لِلْمَلَائِكَةِ: أَرَأَيْتُمْ لَوْ كَانَ فِي مَدَائِنِ لُوطٍ خَمْسُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَتُهْلِكُونَهُمْ؟ قَالُوا: لَا قَالَ: أَوْ أَرْبَعُونَ؟ قَالُوا: لَا قَالَ: أَوْ ثَلَاثُونَ؟ قَالُوا: لَا حَتَّى بَلَغَ خَمْسَةً، [قَالُوا: لَا] (١) ، قَالَ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ فِيهَا رَجُلٌ وَاحِدٌ مُسْلِمٌ أَتُهْلِكُونَهَا؟ قَالُوا: لَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ عِنْدَ ذَلِكَ: إِنَّ فِيهَا لُوطًا. قَالُوا: نَحْنُ أَعْلَمُ بمن فيها، لننجيه وَأَهْلَهُ إِلَّا امْرَأَتَهُ كَانَتْ مِنَ الْغَابِرِينَ.
Tefsir ehlinin çoğunluğu ise şöyle dedi: Anlamı 'elçilerimizle tartıştı' demektir. Onun tartışması ise meleklere şöyle demesiydi: 'Söyler misiniz, eğer Lût'un şehirlerinde müminlerden elli kişi olsa onları helâk eder misiniz?' Onlar: 'Hayır' dediler. O: 'Ya kırk kişi olsa?' dedi. 'Hayır' dediler. O: 'Ya otuz kişi olsa?' dedi. 'Hayır' dediler; nihayet beşe kadar vardı, [onlar: 'Hayır' dediler] (١). Dedi ki: 'Söyler misiniz, orada bir tek Müslüman adam olsa orayı helâk eder misiniz?' 'Hayır' dediler. İbrâhim aleyhisselâm bunun üzerine: 'Şüphesiz orada Lût vardır' dedi. Onlar: 'Biz orada kimin olduğunu daha iyi biliriz. Onu ve geride kalanlardan olan karısı müstesna ailesini mutlaka kurtaracağız' dediler.
{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ} قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: وَكَانَ فِي قُرَى قَوْمِ لُوطٍ أَرْبَعَةُ آلَافِ أَلْفٍ، فَقَالَتِ الرُّسُلُ عِنْدَ ذَلِكَ لِإِبْرَاهِيمَ.
{إِنَّ إِبْرَاهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ} “Doğrusu İbrâhim gerçekten çok yumuşak huylu, pek yufka yürekli ve [Rabbine] yönelen bir kimseydi.” İbn Cüreyc dedi ki: Lût kavminin köylerinde dört milyon insan vardı. Bunun üzerine elçiler İbrâhim'e şöyle dediler:
{يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا} أَيْ: أَعْرِضْ عَنْ هَذَا الْمَقَالِ وَدَعْ عَنْكَ الْجِدَالَ، {إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} أَيْ: عَذَابُ رَبِّكَ [وَحُكْمُ رَبِّكَ] (٢) ، {وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ} نَازِلٌ بِهِمْ، {عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ} أَيْ: غَيْرُ مَصْرُوفٍ عَنْهُمْ.
{يَا إِبْرَاهِيمُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا} “'Ey İbrâhim! Bundan vazgeç;” yani bu sözden vazgeç ve tartışmayı bırak, {إِنَّهُ قَدْ جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} “çünkü Rabbinin emri kesinlikle gelmiştir.” yani Rabbinin azabı [ve Rabbinin hükmü gelmiştir] (٢), {وَإِنَّهُمْ آتِيهِمْ} “Şüphesiz onlara gelecektir” onların başına inecektir, {عَذَابٌ غَيْرُ مَرْدُودٍ} “geri çevrilmez bir azap.'” yani onlardan savuşturulamayacak [bir azap].
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمَلَائِكَةَ، {لُوطًا} عَلَى صُورَةِ غِلْمَانٍ مُرْدٍ حِسَانِ الْوُجُوهِ، {سِيءَ بِهِمْ} أَيْ: حَزِنَ لُوطٌ بِمَجِيئِهِمْ، يُقَالُ: سُؤْتُهُ فَسِيءَ، كَمَا يُقَالُ: سَرَرْتُهُ فَسُرَّ. {وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} أَيْ: قَلْبًا. يُقَالُ: ضَاقَ ذَرْعُ فُلَانٍ بِكَذَا: إِذَا وَقَعَ فِي مَكْرُوهٍ لَا يُطِيقُ الْخُرُوجَ مِنْهُ، وَذَلِكَ أَنَّ لُوطًا ﵇ لَمَّا نَظَرَ إِلَى حُسْنِ وُجُوهِهِمْ وَطَيِبِ رَوَائِحِهِمْ أَشْفَقَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَوْمِهِ أَنْ يَقْصِدُوهُمْ بِالْفَاحِشَةِ، وَعَلِمَ أَنَّهُ سَيَحْتَاجُ إِلَى الْمُدَافَعَةِ عَنْهُمْ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: {وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا} “Elçilerimiz gelince” yani bu melekler, {لُوطًا} “Lût'a” bıyıksız, sakalsız, güzel yüzlü delikanlılar suretinde [gelince], {سِيءَ بِهِمْ} “onlar yüzünden fenalaştı” yani Lût onların gelişine üzüldü. Nitekim serartühû fe-sürra (onu sevindirdim, o da sevindi) denildiği gibi, sû'tühû fe-sîe (ona tasa verdim, o da fenalaştı/üzüldü) denir. {وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا} “ve onlardan dolayı içi (göğsü) daraldı” yani kalbi daraldı. Bir kimse içinden çıkamayacağı hoş olmayan bir duruma düştüğünde: Dâka zer'u fülanin bi-kezâ (Falanın filan şeyden dolayı göğsü daraldı) denir. Bunun sebebi şudur: Lût aleyhisselâm onların yüzlerinin güzelliğini ve kokularının hoşluğunu görünce, kavminin onlara ahlaksızlıkla kastetmesinden endişelendi ve onları savunmak zorunda kalacağını anladı.
{وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ} أَيْ: شَدِيدٌ كَأَنَّهُ عُصِبَ بِهِ الشَّرُّ وَالْبَلَاءُ، أَيْ: شُدَّ.
{وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ} “ve: 'Bu pek çetin bir gündür!' dedi.” Yani: Şiddetlidir; sanki kötülük ve bela onunla sarılmış, yani sıkıca bağlanmıştır.
قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ: خَرَجَتِ الْمَلَائِكَةُ مِنْ عِنْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ نَحْوَ قَرْيَةِ لُوطٍ فَأَتَوْا لُوطًا نِصْفَ النَّهَارِ، وَهُوَ فِي أَرْضٍ لَهُ يَعْمَلُ فِيهَا.
Katâde ve es-Süddî dediler ki: Melekler İbrâhim aleyhisselâm'ın yanından çıkıp Lût'un köyüne doğru gittiler ve gün ortasında, kendisine ait bir arazide çalışmakta olan Lût'un yanına geldiler.
وَقِيلَ: إِنَّهُ كَانَ يَحْتَطِبُ. وَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ: لَا تُهْلِكُوهُمْ حَتَّى يَشْهَدَ عَلَيْهِمْ لُوطٌ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ، فَاسْتَضَافُوهُ فَانْطَلَقَ بِهِمْ، فَلَمَّا مَشَى سَاعَةً قَالَ لَهُمْ: مَا بَلَغَكُمْ أَمْرُ أَهْلِ هَذِهِ الْقَرْيَةِ؟ قَالُوا: وَمَا أَمْرُهُمْ؟ قَالَ: أَشْهَدُ بِاللَّهِ إِنَّهَا لِشَرُّ قَرْيَةٍ فِي الْأَرْضِ عَمَلًا. يَقُولُ ذَلِكَ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ، فَدَخَلُوا مَعَهُ مَنْزِلَهُ.
Odun toplamakta olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ onlara: 'Lût onların aleyhine dört defa şahitlik etmedikçe onları helâk etmeyin' buyurmuştu. Onlar Lût'a misafir olmak istediler, o da onları alıp götürdü. Bir süre yürüdükten sonra onlara: 'Bu köy halkının durumu size ulaşmadı mı?' dedi. Onlar: 'Durumları nedir ki?' dediler. Lût: 'Allah'a şahitlik ederim ki, burası yeryüzünde iş bakımından en kötü köydür' dedi. Bunu dört kez tekrarladı; ardından onunla birlikte evine girdiler.
وَرُوِيَ: أَنَّهُ حَمَلَ الْحَطَبَ وَتَبِعَتْهُ الْمَلَائِكَةُ فَمَرَّ عَلَى جَمَاعَةٍ مِنْ قَوْمِهِ فَغَمَزُوا فِيمَا بَيْنَهُمْ، فَقَالَ لُوطٌ: إِنَّ قَوْمِي شَرُّ خَلْقِ اللَّهِ، ثُمَّ مَرَّ عَلَى قَوْمٍ آخَرِينَ، فَغَمَزُوا، فَقَالَ مِثْلَهُ، ثُمَّ مَرَّ بِقَوْمٍ آخَرِينَ فَقَالَ مَثَلَهُ، فَكَانَ كُلَّمَا قَالَ لُوطٌ هَذَا الْقَوْلَ قَالَ جِبْرِيلُ لِلْمَلَائِكَةِ: اشْهَدُوا، حَتَّى أَتَى مَنْزِلَهُ.
Şöyle de rivayet edilmiştir: O odun yüklendi, melekler de onu takip ettiler. Kavminden bir topluluğun yanından geçti; onlar kendi aralarında kaş göz işareti yaptılar. Bunun üzerine Lût: 'Kavmim Allah'ın yarattıklarının en şerlileridir' dedi. Sonra başka bir topluluğun yanından geçti, onlar da kaş göz işareti yaptılar; o yine aynısını söyledi. Sonra başka bir grubun yanından geçti, yine benzerini söyledi. Lût bu sözü her söylediğinde Cibrîl meleklere: 'Şahit olun!' diyordu; nihayet evine vardı.
وَرُوِيَ: أنّ الملائكة جاؤوا إِلَى بَيْتِ لُوطٍ فَوَجَدُوهُ فِي دَارِهِ وَلَمْ يَعْلَمْ بِذَلِكَ أَحَدٌ إِلَّا أَهْلَ بَيْتِ لُوطٍ، فَخَرَجَتِ امْرَأَتُهُ فَأَخْبَرَتْ قَوْمَهَا، وَقَالَتْ: إِنَّ فِي بَيْتِ لُوطٍ رِجَالًا مَا رَأَيْتُ مِثْلَ وُجُوهِهِمْ قَطُّ (١) .
Şöyle de rivayet edilmiştir: Melekler Lût'un evine geldiler ve onu evinde buldular. Lût'un ev halkından başka hiç kimse bunu bilmiyordu. Fakat karısı dışarı çıkıp kavmine haber verdi ve: 'Lût'un evinde öyle adamlar var ki, şimdiye kadar onların yüzleri gibisini hiç görmedim' dedi (١).
{وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) } .
{وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ وَمِنْ قَبْلُ كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ قَالَ يَا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ (٧٨) } “Kavmi koşarak onun yanına geldi. Zaten daha önceden de o çirkin işleri yapmaktaydılar. [Lût] dedi ki: 'Ey kavmim! İşte şunlar kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir. Allah'tan korkun da misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin! İçinizde aklı başında (doğruyu yanlışı ayırt edebilen) bir adam yok mu?' (78)”.
{وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ [وَقَتَادَةُ] (٢) : يُسْرِعُونَ إِلَيْهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يُهَرْوِلُونَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: مَشْيٌ بَيْنَ مِشْيَتَيْنِ. قَالَ شِمْرُ بْنُ عَطِيَّةَ: بَيْنَ الْهَرْوَلَةِ [وَالْجَمْزِ] (٣) .
{وَجَاءَهُ قَوْمُهُ يُهْرَعُونَ إِلَيْهِ} “Kavmi koşarak onun yanına geldi.” İbn Abbâs [ve Katâde] (٢) dediler ki: Ona doğru aceleyle geliyorlardı. Mücâhid: 'Hızlı adımlarla koşuyorlardı (hervele yapıyorlardı)' dedi. el-Hasan: 'İki yürüyüş arasında bir yürüyüştür' dedi. Şimr b. Atıyye: 'Hervele ile [cemz (hızlı koşu)] (٣) arasında bir yürüyüştür' dedi.
{وَمِنْ قَبْلُ} أَيْ: مِنْ قَبْلِ مَجِيئِهِمْ إِلَى لُوطٍ، {كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} كَانُوا يَأْتُونَ الرِّجَالَ فِي أَدْبَارِهِمْ. {قَالَ} لَهُمْ لُوطٌ حِينَ قَصَدُوا أَضْيَافَهُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ غِلْمَانٌ، {يَا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} يَعْنِي: بِالتَّزْوِيجِ، وَفِي (٤) أَضْيَافِهِ بِبَنَاتِهِ، وَكَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، تَزْوِيجُ الْمُسْلِمَةِ مِنَ الْكَافِرِ جَائِزًا كَمَا زَوَّجَ النَّبِيُّ ﷺ ابْنَتَهُ مِنْ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي لَهَبٍ، وَأَبِي العاصِ بْنِ الرَّبِيعِ قَبْلَ الْوَحْيِ، وَكَانَا كَافِرَيْنِ (٥) .
{وَمِنْ قَبْلُ} “Zaten daha önceden de” yani Lût'a gelmelerinden önce, {كَانُوا يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ} “o çirkin işleri yapmaktaydılar.” Erkeklere arkalarından yaklaşıyorlardı. {قَالَ} Kavmi misafirlerine kastettiğinde ve onları delikanlılar zannettiğinde Lût onlara dedi ki: {يَا قَوْمِ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي هُنَّ أَطْهَرُ لَكُمْ} “Ey kavmim! İşte şunlar kızlarımdır; onlar sizin için daha temizdir.” Yani: Evlilik yoluyla. Misafirlerini kızlarıyla [korumak istedi] (٤). O dönemde Müslüman bir kadının kâfir bir erkekle evlenmesi caizdi; nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden önce kızlarını Utbe b. Ebî Leheb ve Ebu'l-Âs b. er-Rebî' ile evlendirmişti ve o ikisi kâfirdi (٥).
وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: عَرَضَ بَنَاتَهُ عَلَيْهِمْ بِشَرْطِ الْإِسْلَامِ.
el-Huseyn b. el-Fadl ise şöyle demiştir: Kızlarını onlara İslâm şartıyla teklif etti.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَوْلُهُ: {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} أَرَادَ: نِسَاءَهُمْ، وَأَضَافَ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّ كُلَّ
Mücâhid ve Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: O'nun {هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} “İşte şunlar kızlarımdır” sözüyle onların kadınlarını kastetmiştir. [Onları] kendisine nispet etmiştir, çünkü her
نَبِيٍّ أَبُو أُمَّتِهِ. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: " النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وأزواجُه أمهاتُهم " {الأحزاب -٦} وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ.
peygamber ümmetinin babasıdır. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde: "Peygamber, müminlere kendi canlarından daha yakındır, eşleri de onların anneleridir" {الأحزاب -٦} ve o da onların babasıdır, [şeklindedir].
وَقِيلَ: ذَكَرَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الدَّفْعِ لَا عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلَمْ يَرْضَوْا هَذَا.
Şöyle de denilmiştir: Bunu onları savuşturmak amacıyla zikretti, gerçekte [vermek] kastıyla değil; onlar da buna razı olmadılar.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي} [أَيْ: خَافُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ فِي ضَيْفِي] (١) ، أَيْ: لَا تَسُوءُونِي وَلَا تَفْضَحُونِي فِي أَضْيَافِي. {أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ} صَالِحٌ سَدِيدٌ. قَالَ عِكْرِمَةُ: رَجُلٌ يَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: رَجُلٌ يَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ.
{فَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِي فِي ضَيْفِي} “Allah'tan korkun da misafirlerimin önünde beni rezil etmeyin!” [yani: Allah'tan korkun ve misafirlerim konusunda beni rezil etmeyin] (١), yani misafirlerim sebebiyle beni üzmeyin ve beni utandırmayın. {أَلَيْسَ مِنْكُمْ رَجُلٌ رَشِيدٌ} “İçinizde aklı başında bir adam yok mu?” Salih, doğru dürüst [biri yok mu]? İkrime: "Lâ ilâhe illallâh diyen bir adam [yok mu]?" demiştir. İbn İshâk ise: "İyiliği emredip kötülükten alıkoyan bir adam [yok mu]?" demiştir.
{قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) } .
{قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ (٧٩) قَالَ لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ (٨٠) قَالُوا يَا لُوطُ إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ (٨١) } “[Onlar] dediler ki: 'Çok iyi bilirsin ki, kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur. Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ biliyorsun.' (79) [Lût] dedi ki: 'Keşke size karşı koyacak bir gücüm olsaydı yahut sağlam bir kaleye (güçlü bir desteğe) sığınabilseydim!' (80) [Melekler] dediler ki: 'Ey Lût! Biz Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla ulaşamazlar (zarar veremezler). Gecenin bir vaktinde ailenle yola çık; içinizden hiçbiri geriye dönüp bakmasın, karın müstesna. Çünkü onların başına gelecek olan, onun da başına gelecektir. Onların helâk vakti sabahtır. Sabah da yakın değil midir?' (81)”.
{قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ} يَا لُوطُ، {مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ} أَيْ: لَسْنَ أَزْوَاجًا لَنَا فَنَسْتَحِقُّهُنَّ بِالنِّكَاحِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَا لَنَا فِيهِنَّ مِنْ حَاجَةٍ وَشَهْوَةٍ. {وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} مِنْ إِتْيَانِ الرِّجَالِ.
{قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتَ} “Dediler ki: 'Çok iyi bilirsin” ey Lût, {مَا لَنَا فِي بَنَاتِكَ مِنْ حَقٍّ} “kızlarında bizim hiçbir hakkımız yoktur.'” Yani: Onlar bizim eşlerimiz değildir ki nikâh ile onlarda bir hakkımız olsun. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, onlara karşı bir ihtiyacımız ve arzumuz yoktur, demektir. {وَإِنَّكَ لَتَعْلَمُ مَا نُرِيدُ} “Sen bizim ne istediğimizi pekâlâ biliyorsun.” Yani erkeklere yaklaşmayı [istediğimizi].
{قَالَ} لَهُمْ لُوطٌ عِنْدَ ذَلِكَ: {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً} أَرَادَ قُوَّةَ الْبَدَنِ، أَوِ الْقُوَّةَ بِالْأَتْبَاعِ، {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} أَيْ: أَنْضَمُّ إِلَى عَشِيرَةٍ مَانِعَةٍ. وَجَوَابُ "لَوْ" مُضْمَرٌ أَيْ لَقَاتَلْنَاكُمْ وَحُلْنَا بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ. قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: مَا بَعَثَ اللَّهُ بَعْدَهُ نَبِيًّا إِلَّا فِي مَنَعَةٍ مِنْ عَشِيرَتِهِ.
{قَالَ} Bunun üzerine Lût onlara {لَوْ أَنَّ لِي بِكُمْ قُوَّةً} “'Keşke size karşı koyacak bir gücüm olsaydı” dedi; beden gücünü yahut taraftarlarla elde edilen gücü kastetti, {أَوْ آوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ} “yahut sağlam bir kaleye sığınabilseydim!'” yani [beni] koruyan güçlü bir aşirete katılabilseydim. 'Lev' (keşke/olsaydı) edatının cevabı gizlidir; yani [öyle olsaydı] sizinle savaşırdık ve sizinle onların arasına engel olurduk. Ebû Hureyre dedi ki: Allah ondan sonra hiçbir peygamberi, aşiretinin koruması altında olmaksızın göndermemiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنْبَأَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَنْبَأَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، أَنْبَأَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "يَغْفِرُ اللَّهُ لِلُوطٍ إِنْ كَانَ لَيَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ebu'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb b. Ebî Hamza bildirdi, bize Ebu'z-Zinâd, el-A'rec'den, o da Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu bildirdi: "Allah Lût'a mağfiret etsin; oysa o ne sağlam bir kaleye (güçlü bir desteğe) sığınmaktaydı!" (٢).
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَهْلُ التَّفْسِيرِ: أَغْلَقَ لُوطٌ بَابَهُ وَالْمَلَائِكَةُ مَعَهُ فِي الدَّارِ، وَهُوَ يُنَاظِرُهُمْ وَيُنَاشِدُهُمْ مِنْ وراء الباب ١٧٧/أوَهُمْ يُعَالِجُونَ تَسَوُّرَ الْجِدَارِ، فَلَمَّا رَأَتِ الْمَلَائِكَةُ مَا يَلْقَى لُوطٌ بِسَبَبِهِمْ:
İbn Abbâs ve tefsir ehli dediler ki: Lût kapısını kilitledi, melekler de onunla birlikte evin içindeydi. O, kapının arkasından onlarla tartışıyor ve onlara yalvarıyordu ١٧٧/أ onlar ise duvardan tırmanmaya çalışıyorlardı. Melekler Lût'un kendileri yüzünden çektiği sıkıntıyı görünce:
{قَالُوا يَا لُوطُ} إِنَّ رُكْنَكَ لَشَدِيدٌ، {إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ} فَافْتَحِ الْبَابَ وَدَعْنَا وَإِيَّاهُمْ، فَفَتَحَ الْبَابَ فَدَخَلُوا فَاسْتَأْذَنَ جِبْرِيلُ رَبَّهُ ﷿ فِي عُقُوبَتِهِمْ، فَأَذِنَ لَهُ، فَقَامَ فِي الصُّورَةِ الَّتِي
{قَالُوا يَا لُوطُ} “[Melekler] dediler ki: Ey Lût!” Şüphesiz senin dayanağın pek güçlüdür; {إِنَّا رُسُلُ رَبِّكَ لَنْ يَصِلُوا إِلَيْكَ} “Biz Rabbinin elçileriyiz, onlar sana asla ulaşamayacaklar.” Kapıyı aç ve bizi onlarla baş başa bırak. Bunun üzerine [Lût] kapıyı açtı, onlar da içeri girdiler. Cibrîl, azîz ve celîl olan Rabbinden onları cezalandırmak için izin istedi; O da kendisine izin verdi. Bunun üzerine [Cibrîl] kendi [asıl] bulunduğu
يَكُونُ فِيهَا فَنَشْرَ جَنَاحَهُ وَعَلَيْهِ وِشَاحٌ مِنْ دُرٍّ مَنْظُومٍ، وَهُوَ بَرَّاقُ الثَّنَايَا، أَجْلَى الْجَبِينِ، وَرَأَسُهُ حُبُكٌ (١) مِثْلُ الْمَرْجَانِ، كَأَنَّهُ الثَّلْجُ بَيَاضًا وَقَدَمَاهُ إِلَى الْخُضْرَةِ، فَضَرَبَ بِجَنَاحِهِ وُجُوهَهُمْ فَطَمَسَ أَعْيُنَهُمْ وَأَعْمَاهُمْ، فَصَارُوا لَا يَعْرِفُونَ الطَّرِيقَ وَلَا يَهْتَدُونَ إِلَى بُيُوتِهِمْ، فَانْصَرَفُوا وَهُمْ يَقُولُونَ: النَّجَاءَ النَّجَاءَ، فَإِنَّ فِي بَيْتِ لُوطٍ أَسْحَرَ قَوْمٍ فِي الْأَرْضِ سَحَرُونَا، وَجَعَلُوا يَقُولُونَ: يَا لُوطُ كَمَا أَنْتَ حَتَّى تُصْبِحَ فَسَتَرَى مَا تَلْقَى مِنَّا غَدًا. يُوعِدُونَهُ، فَقَالَ (٢) لُوطٌ لِلْمَلَائِكَةِ: مَتَى مَوْعِدُ إِهْلَاكِهِمْ؟ فَقَالُوا: الصُّبْحُ، فَقَالَ: أُرِيدُ أَسْرَعَ مِنْ ذَلِكَ فَلَوْ أَهْلَكْتُمُوهُمُ الْآنَ، فَقَالُوا {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} ثُمَّ قَالُوا، {فَأَسْرِ} يَا لُوطُ، {بِأَهْلِكَ} .
surete bürünerek kanadını açtı. Üzerinde dizili incilerden bir kuşak vardı; ön dişleri parıldayan, alnı açık, başı mercan gibi kıvrım kıvrım (١), beyazlıkta kar gibi, ayakları ise yeşile çalan biriydi. Kanadıyla onların yüzlerine vurdu, gözlerini silip kör etti. Artık yolu bilemez ve evlerine gidemez oldular. 'Kaçın, kaçın! Zira Lût'un evinde yeryüzünün en büyücü topluluğu var, bizi büyülediler' diyerek geri döndüler. Bir yandan da: 'Ey Lût! Sabaha kadar bekle, yarın bizden ne göreceğini anlayacaksın!' diyerek onu tehdit ediyorlardı. Lût meleklere: 'Onların helâk vakti ne zamandır?' dedi (٢). 'Sabahtır' dediler. Lût: 'Ben bundan daha çabuk olmasını istiyorum, onları hemen şimdi helâk etseniz ya!' dedi. Onlar: {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Sabah da yakın değil midir?” dediler. Sonra şöyle dediler: “Yola çık” {فَأَسْرِ} ey Lût, {بِأَهْلِكَ} “ailenle”.
قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ "فَاسْرِ وأنِ اسْرِ" بِوَصْلِ الْأَلِفِ [حَيْثُ وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ] (٣) مِنْ سَرَى يَسْرِي، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِقَطْعِ الْأَلْفِ مِنْ أَسْرَى يُسْرِي، وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ وَهُوَ الْمَسِيرُ بِاللَّيْلِ.
Hicaz ehli [Kur'an'da geçtiği her yerde] (٣) serâ-yesrî fiilinden elifin vaslı ile "fesri ve enisri" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise esrâ-yüsrî fiilinden elifin kat'ı ile okumuşlardır. İkisinin anlamı birdir; o da geceleyin yürümektir.
{بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِطَائِفَةٍ مِنَ اللَّيْلِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: بِبَقِيَّةٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَعْدَ مُضِيِّ أَوَّلِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ السَّحَرُ الْأَوَّلُ.
{بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ} “Gecenin bir vaktinde”. İbn Abbâs: 'Gecenin bir bölümünde' demiştir. ed-Dahhâk: 'Geceden geriye kalan kısmında' demiştir. Katâde: 'İlk kısmı geçtikten sonra' demiştir. Bunun ilk seher vakti olduğu da söylenmiştir.
{وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: "امْرَأَتُكَ" بِرَفْعِ التَّاءِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الِالْتِفَاتِ، أَيْ: لَا يَلْتَفِتُ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتُكَ فَإِنَّهَا تَلْتَفِتُ فَتَهْلِكُ، وَكَانَ لُوطٌ قَدْ أَخْرَجَهَا مَعَهُ وَنَهَى مَنْ تَبِعَهُ، مِمَّنْ أَسْرَى بِهِمْ أَنْ يَلْتَفِتَ، سِوَى (٤) زَوْجَتِهِ، فَإِنَّهَا لَمَّا سَمِعَتْ هَدَّةَ الْعَذَابِ الْتَفَتَتْ، وَقَالَتْ: يَا قَوْمَاهُ، فَأَدْرَكَهَا حَجَرٌ فَقَتَلَهَا.
{وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ إِلَّا امْرَأَتَكَ} “içinizden hiçbiri geriye dönüp bakmasın, karın müstesna.” İbn Kesîr ve Ebû Amr, dönüp bakma eyleminden istisna kılarak te harfinin ref'i ile "imraetüke" şeklinde okumuşlardır; yani: Karın hariç içinizden hiçbiri arkasına bakmasın, zira o arkasına bakacak ve helâk olacaktır. Lût karısını da kendisiyle birlikte çıkarmış ve geceleyin yola çıkardığı kimselerden peşinden gelenlere karısı dışında (٤) hiç kimsenin arkasına bakmamasını tembih etmişti. Karısı ise azabın şiddetli gürültüsünü duyunca arkasına baktı ve: 'Vah kavmim!' dedi; bunun üzerine bir taş ona isabet edip onu öldürdü.
وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِنَصْبِ التَّاءِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ مِنَ الْإِسْرَاءِ، أَيْ: فَأَسَرِ بِأَهْلِكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ فَلَا تَسْرِ بِهَا وَخَلِّفْهَا مَعَ قَوْمِهَا، فَإِنَّ هَوَاهَا إِلَيْهِمْ، وَتَصْدِيقُهُ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ "فَأَسَرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ إِلَّا امْرَأَتَكَ وَلَا يَلْتَفِتُ مِنْكُمْ أَحَدٌ".
Diğer kıraat imamları ise gece yürüyüşünden istisna kılarak te harfinin nasbı ile okumuşlardır; yani: Karın hariç ailenle gece yola çık, onu gece yola çıkarma ve kavmiyle birlikte geride bırak; çünkü onun gönlü onlarladır. İbn Mes'ûd'un "Gecenin bir vaktinde karın hariç ailenle yola çık; içinizden hiçbiri arkasına bakmasın" şeklindeki kıraati de bunu doğrulamaktadır.
{إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ} مِنَ الْعَذَابِ، {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ} أَيْ: مَوْعِدُ هَلَاكِهِمْ وَقْتُ الصُّبْحِ، فَقَالَ لُوطٌ: أُرِيدُ أَسْرَعَ مِنْ ذَلِكَ، فَقَالُوا {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} .
{إِنَّهُ مُصِيبُهَا مَا أَصَابَهُمْ} “Onlara isabet eden şey ona da isabet edecektir” yani azap [isabet edecektir]. {إِنَّ مَوْعِدَهُمُ الصُّبْحُ} “Şüphesiz onların buluşma zamanı sabahtır”; yani onların helâk olma vakti sabah vaktidir. Bunun üzerine Lût: "Bundan daha çabuk olmasını istiyorum" dedi. [Melekler] de {أَلَيْسَ الصُّبْحُ بِقَرِيبٍ} “Sabah yakın değil mi?” dediler.
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) } .
{فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مَنْضُودٍ (٨٢) مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ مِنَ الظَّالِمِينَ بِبَعِيدٍ (٨٣) وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ (٨٤) } “Emrimiz gelince oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine peş peşe yığılmış pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık. (82) Rabbinin katında işaretlenmiş [taşlar]. O [taşlar], zalimlerden hiç de uzak değildir. (83) Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Gerçekten ben sizi bir bolluk içinde görüyorum; ama sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum.' (84)”.
قَوْلُهُ: {فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا} عَذَابُنَا، {جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا} وَذَلِكَ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ أَدْخَلَ جَنَاحَهُ تَحْتَ قُرَى قَوْمِ لُوطٍ الْمُؤْتَفِكَاتِ وَهِيَ خَمْسُ مَدَائِنَ، وَفِيهَا أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفٍ، وَقِيلَ: أَرْبَعَةُ آلَافِ أَلْفٍ، فَرَفَعَ الْمَدَائِنَ كُلَّهَا حَتَّى سَمِعَ أَهْلُ السَّمَاءِ صِيَاحَ الدِّيَكَةِ، وَنُبَاحَ الْكِلَابِ، فَلَمْ يُكْفَأْ لَهُمْ إِنَاءٌ وَلَمْ يَنْتَبِهْ نَائِمٌ، ثُمَّ قَلَبَهَا فَجَعَلَ عَالِيَهَا سَافِلَهَا. {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا} أَيْ عَلَى شُذَّاذِهَا وَمُسَافِرِيهَا. وَقِيلَ: بَعْدَمَا قَلَبَهَا أَمْطَرَ
O'nun {فَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا} “Emrimiz gelince” yani azabımız [gelince], {جَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا} “oranın altını üstüne getirdik” sözü: Şöyle ki Cibrîl aleyhisselâm kanadını Lût kavminin altı üstüne çevrilmiş şehirlerinin altına soktu; bunlar beş şehirdi ve içlerinde dört yüz bin -şöyle de denildi: dört milyon- kişi vardı. Bütün şehirleri öyle bir kaldırdı ki, gök ehli horozların ötüşünü ve köpeklerin havlamasını işitti; buna rağmen hiçbir kapları devrilmedi ve uyuyan hiç kimse uyanmadı. Sonra şehirleri ters çevirdi ve altını üstüne getirdi. {وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهَا} “ve üzerlerine... yağdırdık” yani onların uzakta olanlarının ve yolcularının üzerine yağdırdı. Şöyle de denilmiştir: Şehirleri ters çevirdikten sonra onların üzerine
عَلَيْهَا، {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: (سنك وكل) فَارِسِيٌّ مُعَرَّبٌ.
üzerlerine, {حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ} “pişirilmiş balçıktan taşlar” [yağdırdık]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Saîd b. Cübeyr dediler ki: (Seng ve gil) Farsçadan Arapçalaşmış bir kelimedir.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: السِّجِّيلُ الطِّينُ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ ﷿: {لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ} (الذَّارِيَاتُ -٣٣) .
Katâde ve İkrime dediler ki: Siccîl, çamurdur; bunun delili aziz ve celil olan [Allah]'ın: {لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ طِينٍ} “Üzerlerine çamurdan taşlar yağdırmak için” (ez-Zâriyât - 33) ayetidir.
قَالَ مُجَاهِدٌ: (١) أَوَّلُهَا حَجَرٌ وَآخِرُهَا طِينٌ.
Mücâhid dedi ki: (١) Başı taş, sonu çamurdur.
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ أَصْلُ الْحِجَارَةِ طِينًا فَشُدِّدَتْ.
el-Hasan dedi ki: Taşların aslı çamurdu, sonra sertleştirildi.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الْآجُرَّ.
ed-Dahhâk: Pişmiş tuğla demektir, dedi.
وَقِيلَ: السِّجِّيلُ اسْمُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا. (٢)
Siccîl'in dünya semasının adı olduğu da söylenmiştir. (٢)
وَقِيلَ: هُوَ جِبَالٌ فِي السَّمَاءِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} (النُّورِ -٤٣) .
Onun gökteki dağlar olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} “Gökten, oradaki dağlar gibi [bulutlar]dan dolu indirir” (en-Nûr - 43) buyurmuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَنْضُودٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مُتَتَابِعٌ، يَتْبَعُ بَعْضُهَا بَعْضًا، مَفْعُولٌ مِنَ النَّضْدِ، وَهُوَ وَضْعُ الشَّيْءِ بَعْضِهُ فَوْقَ بَعْضٍ.
Allah Teâlâ'nın: {مَنْضُودٍ} “peş peşe yığılmış” sözü hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: Birbiri ardınca gelen, birbirini takip eden demektir; 'nadad' kökünden mef'ûldür, o da bir şeyi birbiri üzerine dizmektir, dedi.
{مُسَوَّمَةً} مِنْ نَعْتِ الْحِجَارَةِ، وَهِيَ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، وَمَعْنَاهَا مُعَلَّمَةٌ: قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: عَلَيْهَا سِيَمَا لَا تُشَاكِلُ حِجَارَةَ الْأَرْضِ.
{مُسَوَّمَةً} “işaretlenmiş” taşların sıfatlarındandır ve hâl olarak mansubdur; anlamı damgalanmış/işaretlenmiş demektir. İbn Cüreyc: Üzerinde dünya taşlarına benzemeyen bir işaret vardı, dedi.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: عَلَيْهَا خُطُوطٌ حُمْرٌ عَلَى هَيْئَةِ الْجَزْعِ.
Katâde ve İkrime dediler ki: Üzerinde akik taşı deseninde kırmızı çizgiler vardı.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَالسُّدِّيُّ: كَانَتْ مَخْتُومَةً عَلَيْهَا أَمْثَالُ الْخَوَاتِيمِ.
el-Hasan ve es-Süddî: Mühürlüydü, üzerlerinde mühür benzeri işaretler vardı, dediler.
وَقِيلَ: مَكْتُوبٌ عَلَى كُلِّ حَجَرٍ اسْمُ مَنْ رُمِيَ بِهِ.
Her bir taşın üzerinde, kime atılacaksa onun isminin yazılı olduğu da söylenmiştir.
{عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ} يَعْنِي: تِلْكَ الْحِجَارَةَ، {مِنَ الظَّالِمِينَ} أَيْ: مِنْ مُشْرِكِي مَكَّةَ، {بِبَعِيدٍ} وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: يَعْنِي ظَالِمِي هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَاللَّهِ مَا أَجَارَ اللَّهُ مِنْهَا ظَالِمًا بَعْدُ.
{عِنْدَ رَبِّكَ وَمَا هِيَ} “Rabbinin katında... O” yani o taşlar, {مِنَ الظَّالِمِينَ} “zalimlerden” yani Mekke müşriklerinden, {بِبَعِيدٍ} “hiç de uzak değildir.” Katâde ve İkrime: Yani bu ümmetin zalimlerinden [uzak değildir]; Allah'a yemin olsun ki Allah bundan sonra hiçbir zalimi ondan güvende kılmamıştır, dediler.
وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: "مَا مِنْ ظَالِمٍ إِلَّا وَهُوَ بِعُرْضِ حَجَرٍ يُسْقَطُ عَلَيْهِ مِنْ سَاعَةٍ إِلَى سَاعَةٍ".
Bazı rivayetlerde şöyle geçer: "Hiçbir zalim yoktur ki, anbean üzerine düşecek bir taşın hedefinde olmasın."
وَرُوِيَ: أَنَّ الْحَجَرَ اتَّبَعَ شُذَّاذَهُمْ وَمُسَافِرِيهِمْ أَيْنَ كَانُوا فِي الْبِلَادِ، وَدَخَلَ رَجُلٌ مِنْهُمُ الْحَرَمَ فَكَانَ الْحَجَرُ مُعَلَّقًا فِي السَّمَاءِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا حَتَّى خَرَجَ فَأَصَابَهُ فَأَهْلَكَهُ.
Şöyle de rivayet edilmiştir: Taş, memleketlerin neresinde olurlarsa olsunlar onların uzakta olanlarını ve yolcularını takip etmiştir. Onlardan bir adam Harem'e girdi; taş kırk gün boyunca gökte asılı kaldı, nihayet o dışarı çıkınca ona isabet edip onu helâk etti.
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِلَى مَدْيَنَ} أَيْ: وَأَرْسَلَنَا إِلَى وَلَدِ مَدَيْنَ،
Allâh Azze ve Celle'nin: {وَإِلَى مَدْيَنَ} “Medyen'e de” buyruğu; yani: Medyen oğullarına [peygamber] gönderdik,
{أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ} أَيْ: لَا تَبْخَسُوا، وَهُمْ كَانُوا يُطَفِّفُونَ مَعَ شِرْكِهِمْ، {إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُوسِرِينَ فِي نِعْمَةٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فِي خِصْبٍ وَسَعَةٍ، فَحَذَّرَهُمْ زَوَالَ النِّعْمَةِ، وَغَلَاءَ السِّعْرِ، وَحُلُولَ النِّقْمَةِ، إِنْ لَمْ يَتُوبُوا. فَقَالَ: {وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ} يُحِيطُ بِكُمْ فَيُهْلِكُكُمْ.
{أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ} “kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]. Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin; sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur. Ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın.'” Yani hakkını kısmayın; onlar şirk koşmalarının yanında ölçü ve tartıda hile de yapıyorlardı. {إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ} “Gerçekten ben sizi bir bolluk içinde görüyorum”. İbn Abbâs: Varlık ve nimet içinde görüyorum, dedi. Mücâhid: Bolluk ve genişlik içinde [görüyorum], dedi. Böylece tevbe etmedikleri takdirde nimetin yok olması, fiyatların pahalılaşması ve azabın inmesi hususunda onları uyardı. Ve: {وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ} “ama sizin adınıza kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum” dedi; yani sizi kuşatıp helâk edecek [bir günden].
{وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) } .
{وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٨٥) بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ (٨٦) قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ (٨٧) } “'Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların mallarını eksiltmeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. (85) Eğer mümin iseniz, Allah'ın [helâlinden] bıraktığı kâr sizin için daha hayırlıdır. Ben sizin üzerinize bir bekçi de değilim.' (86) Dediler ki: 'Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını terk etmemizi yahut mallarımızda dilediğimiz gibi tasarruf etmekten vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor? Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında birisin!' (87)”.
{وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ} أَتِمُّوهُمَا، {بِالْقِسْطِ} بِالْعَدْلِ. وَقِيلَ: بِتَقْوِيمِ لِسَانِ الْمِيزَانِ، {وَلَا تَبْخَسُوا} لَا تَنْقُصُوا، {النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} .
{وَيَا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ} “'Ey kavmim! Ölçüyü ve tartıyı... tam yapın” ikisini tastamam yerine getirin, {بِالْقِسْطِ} “adaletle”. Terazi ibresini doğrultmakla olduğu da söylenmiştir. {وَلَا تَبْخَسُوا} eksiltmeyin, {النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ} “insanların mallarını ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.”
{بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي مَا أَبْقَى اللَّهُ لَكُمْ مِنَ الْحَلَالِ بَعْدَ إِيفَاءِ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ خَيْرٌ مِمَّا تَأْخُذُونَهُ بِالتَّطْفِيفِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بَقِيَّةُ اللَّهِ: أَيْ طَاعَةُ اللَّهِ، خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ بِأَنَّ مَا عِنْدَكُمْ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَعَطَائِهِ. {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} بِوَكِيلٍ. وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ بِقِتَالِهِمْ.
{بَقِيَّةُ اللَّهِ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “Eğer mümin iseniz, Allah'ın bıraktığı sizin için daha hayırlıdır.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Yani ölçüyü ve tartıyı tam yaptıktan sonra Allah'ın helâl kıldıklarından size bıraktığı şey, eksik ölçüp tartmakla alacağınız şeyden daha hayırlıdır. Mücâhid ise şöyle dedi: Allah'ın bakiyyesi; yani Allah'a itaat etmek, elinizdeki şeyin Allah'ın rızkı ve ihsanı olduğuna inanıyorsanız sizin için daha hayırlıdır. {وَمَا أَنَا عَلَيْكُمْ بِحَفِيظٍ} “Ben sizin üzerinize bir bekçi de değilim.” yani vekil değilim. Şöyle de denilmiştir: Bunu sadece onlarla savaşmakla emrolunmadığı için söylemiştir.
{قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} مِنَ الْأَوْثَانِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ شُعَيْبٌ ﵇ كَثِيرَ الصَّلَاةِ. لِذَلِكَ قَالُوا هَذَا. وَقَالَ الْأَعْمَشُ: يَعْنِي: أَقِرَاءَتُكَ. {أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} مِنَ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ.
{قَالُوا يَا شُعَيْبُ أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ مَا يَعْبُدُ آبَاؤُنَا} “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını” putları “terk etmemizi sana namazın mı emrediyor?” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ dedi ki: Şuayb aleyhisselâm çok namaz kılardı. Bundan dolayı böyle dediler. el-A'meş ise: Yani senin [kitap] okuyuşun mu [emrediyor]? dedi. {أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ} “yahut mallarımızda dilediğimiz gibi tasarruf etmekten vazgeçmemizi” yani artırma ve eksiltme yapmaktan.
وَقِيلَ: كَانَ شُعَيْبٌ ﵇ نَهَاهُمْ عَنْ قَطْعِ الدَّنَانِيرِ وَالدَّرَاهِمِ وَزَعَمَ أَنَّهُ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا: أَوْ أَنْ نَفْعَلَ فِي أَمْوَالِنَا مَا نَشَاءُ مِنْ قَطْعِهَا (١) .
Şöyle de denilmiştir: Şuayb aleyhisselâm onları dinar ve dirhemleri kesip kırpmaktan nehyetmiş ve bunun kendilerine haram olduğunu ileri sürmüştü. Bu yüzden: 'Yahut mallarımızda onları kesip biçmek gibi dilediğimizi yapmaktan mı [bizi menediyor]?' dediler (١).
{إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: أَرَادُوا: السَّفِيهَ الْغَاوِيَ، وَالْعَرَبُ تَصِفُ الشَّيْءَ بِضِدِّهِ فَتَقُولُ: لِلَّدِيغِ سَلِيمٌ وَلِلْفَلَاةِ مَفَازَةٌ. [وَقِيلَ] (٢) قَالُوا عَلَى وَجْهِ الِاسْتِهْزَاءِ.
{إِنَّكَ لَأَنْتَ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ} “Oysa sen gerçekten yumuşak huylu ve aklı başında birisin!'” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: Akılsız ve azgını kastettiler, demiştir. Zira Araplar bir şeyi zıddıyla nitelerler; nitekim [yılan vb. tarafından] sokulan kimseye 'selîm' (sağlam/kurtulmuş), susuz çöle de 'mefâze' (kurtuluş yeri) derler. [Şöyle de denilmiştir] (٢): Bunu alay yollu söylemişlerdir.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الْحَلِيمُ الرَّشِيدُ بِزَعْمِكَ.
Bunun anlamının, 'sen kendi zannınca yumuşak huylu ve aklı başındasın' olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ عَلَى الصِّحَّةِ أَيْ إِنَّكَ يَا شُعَيْبُ فِيْنَا حَلِيمٌ رَشِيدٌ، لَا يَجْمُلُ بِكَ شَقُّ عَصَا قَوْمِكَ وَمُخَالَفَةُ دِينِهِمْ، كَمَا قَالَ قَوْمُ صَالِحٍ ﵇: {قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا} (هُودٍ -٦٢) .
Şöyle de denilmiştir: Bu [ifade] hakikat anlamındadır; yani "Ey Şuayb! Şüphesiz sen aramızda yumuşak huylu ve aklı başında birisin, kavminin birliğini bozmak ve dinlerine aykırı davranmak sana yakışmaz." Nitekim Sâlih'in aleyhisselâm kavmi de şöyle demiştir: {قَدْ كُنْتَ فِينَا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا} “Sen bundan önce aramızda ümit beslenen bir kimseydin” (Hûd, 62).
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) } .
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (٨٨) } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzere isem ve O bana kendi katından güzel bir rızık vermişse? Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size aykırı davranmak istemiyorum. Ben gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah'ın yardımıyladır. Yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.' (88)”.
{وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) } .
{وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ شِقَاقِي أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ أَوْ قَوْمَ هُودٍ أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ (٨٩) وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ (٩٠) } “'Ey kavmim! Bana karşı muhalefetiniz sakın Nûh kavminin yahut Hûd kavminin yahut Sâlih kavminin başına gelenlerin bir benzerinin sizin de başınıza gelmesine sebep olmasın! Lût kavmi de sizden uzak değildir. (89) Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.' (90)”.
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ} بَصِيرَةٍ وَبَيَانٍ، {مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا} حَلَالًا. وَقِيلَ: كَثِيرًا. وكان شعيب ١٧٧/ب ﵇ كَثِيرَ الْمَالِ. وَقِيلَ: الرِّزْقُ الْحَسَنُ: الْعِلْمُ وَالْمَعْرِفَةُ. {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} أَيْ: مَا أُرِيدُ أَنْ أَنْهَاكُمْ عَنْ شَيْءٍ ثُمَّ أَرْتَكِبُهُ. {إِنْ أُرِيدُ} مَا أُرِيدُ فِيمَا [آمُرُكُمْ بِهِ وَأَنْهَاكُمْ عَنْهُ] (١) {إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ} وَالتَّوْفِيقُ: تَسْهِيلُ سَبِيلِ الْخَيْرِ وَالطَّاعَةِ. {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} اعْتَمَدْتُ، {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} أَرْجِعُ فِيمَا يَنْزِلُ بِي مِنَ النَّوَائِبِ. وَقِيلَ: فِي الْمَعَادِ.
{قَالَ يَا قَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Söyler misiniz, ya ben... apaçık bir delil üzere isem” bir basiret ve açık delil üzere isem, {مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا} “Rabbimden gelen ve O bana kendi katından güzel bir rızık vermişse?” helâl [bir rızık]. Çok [rızık] olduğu da söylenmiştir. Şuayb ١٧٧/ب aleyhisselâm çok mal sahibiydi. Güzel rızkın ilim ve marifet olduğu da söylenmiştir. {وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ} “Size yasakladığım şeyleri kendim yaparak size aykırı davranmak istemiyorum.” Yani size bir şeyi yasaklayıp sonra onu kendim yapmayı istemiyorum. {إِنْ أُرِيدُ} istemiyorum, [size emrettiğim ve sizi yasakladığım hususlarda] (١) {إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ} “gücüm yettiğince sadece ıslah etmek istiyorum. Başarım ancak Allah'ın yardımıyladır.” Tevfik: Hayır ve itaat yolunu kolaylaştırmaktır. {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} “Yalnız O'na tevekkül ettim” dayandım, {وَإِلَيْهِ أُنِيبُ} “ve yalnız O'na yönelirim.” Başıma gelen musibetlerde O'na dönerim. Ahirette [O'na dönerim] diye de söylenmiştir.
{وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ} لَا يَحْمِلَنَّكُمْ، {شِقَاقِي} خِلَافِي {أَنْ يُصِيبَكُمُ} أَيْ: عَلَى فِعْلِ مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ، {مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ} مِنَ الْغَرَقِ، {أَوْ قَوْمَ هُودٍ} مِنَ الرِّيحِ، {أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ} مِنَ الصَّيْحَةِ، {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا [حَدِيثِي عَهْدٍ بِهَلَاكِ] (٢) قَوْمِ لُوطٍ.
{وَيَا قَوْمِ لَا يَجْرِمَنَّكُمْ} “'Ey kavmim! ...sakın ...sebep olmasın!” sizi sevk etmesin, {شِقَاقِي} “bana karşı muhalefetiniz” bana karşı çıkmanız, {أَنْ يُصِيبَكُمُ} “sizin de başınıza gelmesine” yani sizi nehyettiğim şeyleri yapmaya, {مِثْلُ مَا أَصَابَ قَوْمَ نُوحٍ} boğulmaktan yana “Nûh kavminin başına gelenlerin bir benzerinin”, {أَوْ قَوْمَ هُودٍ} rüzgârdan yana “yahut Hûd kavminin”, {أَوْ قَوْمَ صَالِحٍ} korkunç sesten yana “yahut Sâlih kavminin [başına gelenlerin]”. {وَمَا قَوْمُ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ} “Lût kavmi de sizden uzak değildir.” Bu da onların Lût kavminin [helâkine zaman bakımından yakın] (٢) olmalarındandır.
[وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَمَا دَارُ قَوْمِ لُوطٍ مِنْكُمْ بِبَعِيدٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا جِيرَانَ قَوْمِ لُوطٍ] (٣) .
[Bunun anlamının, 'Lût kavminin yurdu da sizden uzak değildir' olduğu da söylenmiştir; zira onlar Lût kavminin komşularıydılar] (٣).