Binûn

Hûd — 4. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ} وللودود معنيان: أحدهما، أَنَّهُ مُحِبٌّ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَقِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى الْمَوْدُودُ أَيْ مَحْبُوبُ الْمُؤْمِنِينَ. وَجَاءَ فِي الْخَبَرِ: إِنَّ شُعَيْبًا ﵇ كَانَ خَطِيبَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ .

{وَاسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ} “Rabbinizden bağışlanma dileyin, sonra O'na tövbe edin. Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir.” el-Vedûd (الودود) isminin iki anlamı vardır: Birincisi, O'nun müminleri çok sevmesidir. 'Mevdûd' (sevilen) anlamında olduğu da söylenmiştir; yani müminlerin sevgilisidir. Rivayette şöyle gelmiştir: Şüayb aleyhisselâm, peygamberlerin aleyhimüsselâm hatibiydi.

{قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ (٩١) قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣) وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩٤) } .

{قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا وَلَوْلَا رَهْطُكَ لَرَجَمْنَاكَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا بِعَزِيزٍ (٩١) قَالَ يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ (٩٢) وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنِّي عَامِلٌ سَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ وَارْتَقِبُوا إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ (٩٣) وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ (٩٤) } “Dediler ki: 'Ey Şuayb! Söylediklerinin çoğunu anlamıyoruz ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz. Eğer kabilen olmasaydı seni mutlaka taşlardık. Sen bize karşı üstün/güçlü de değilsin.' (91) [Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Size göre kabilem Allah'tan daha mı üstündür ki O'nu arkanıza atıp unuttunuz? Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatandır. (92) Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapmaktayım. Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve kimin yalancı olduğunu yakında bileceksiniz. Gözetleyin, doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim.' (93) Emrimiz gelince Şuayb'ı ve beraberindeki iman edenleri katımızdan bir rahmetle kurtardık. Zulmedenleri ise o korkunç ses yakaladı da yurtlarında diz üstü çökekaldılar. (94)”

{قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ} مَا نَفْهَمُ، {كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ ضَرِيرَ الْبَصَرِ، فَأَرَادُوا ضَعْفَ الْبَصَرِ (١) ، {وَلَوْلَا رَهْطُكَ} عَشِيرَتُكَ وَكَانَ فِي مَنَعَةٍ مِنْ قَوْمِهِ، {لَرَجَمْنَاكَ} لَقَتَلْنَاكَ. وَالرَّجْمُ: أَقْبَحُ الْقَتْلِ. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا} عِنْدَنَا، {بِعَزِيزٍ} .

{قَالُوا يَا شُعَيْبُ مَا نَفْقَهُ} “Dediler ki: 'Ey Şuayb! ...anlamıyoruz” idrak etmiyoruz, {كَثِيرًا مِمَّا تَقُولُ وَإِنَّا لَنَرَاكَ فِينَا ضَعِيفًا} “söylediklerinin çoğunu ve doğrusu biz seni aramızda zayıf görüyoruz.” Bu da onun gözlerinin görme engelli olmasından ileri geliyordu; dolayısıyla gözünün zayıflığını kastettiler (١), {وَلَوْلَا رَهْطُكَ} “Eğer kabilen olmasaydı” senin aşiretin [olmasaydı] -ki o, kavminden bir himaye altındaydı-, {لَرَجَمْنَاكَ} “seni mutlaka taşlardık.” seni kesinlikle öldürürdük. Taşlamak (recm), öldürmenin en çirkin şeklidir. {وَمَا أَنْتَ عَلَيْنَا} “Sen ...değilsin” bizim katımızda, {بِعَزِيزٍ} “üstün/güçlü”.

{يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ} أَيْ: مَكَانُ رَهْطِي أَهْيَبُ عِنْدَكُمْ مِنَ اللَّهِ، أَيْ: إِنْ تَرَكْتُمْ قَتْلِي لِمَكَانِ رَهْطِي فَالْأَوْلَى أَنْ تَحْفَظُونِي فِي اللَّهِ. {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} أَيْ: نَبَذْتُمْ أَمْرَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِكُمْ وَتَرَكْتُمُوهُ، {إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} .

{يَا قَوْمِ أَرَهْطِي أَعَزُّ عَلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ} “[Şuayb] dedi ki: 'Ey kavmim! Size göre kabilem Allah'tan daha mı üstündür?” Yani: Kabilemin konumu sizin yanınızda Allah'tan daha mı heybetlidir? Yani: Eğer beni öldürmekten kabilemin konumu sebebiyle vazgeçtiyseniz, asıl evla olan beni Allah hatırına gözetmenizdir. {وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَرَاءَكُمْ ظِهْرِيًّا} “O'nu arkanıza atıp unuttunuz” yani Allah'ın emrini sırtınızın arkasına attınız ve terk ettiniz, {إِنَّ رَبِّي بِمَا تَعْمَلُونَ مُحِيطٌ} “Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı çepeçevre kuşatandır.”

{وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} أَيْ: عَلَى تُؤَدَتِكُمْ وَتَمَكُّنِكُمْ. يُقَالُ: فُلَانٌ يَعْمَلُ عَلَى مَكَانَتِهِ إِذَا عَمِلَ عَلَى تُؤَدَةٍ وَتَمَكُّنٍ. {إِنِّي عَامِلٌ} عَلَى تَمَكُّنِي، {سَوْفَ تَعْلَمُونَ} أَيَّنَا الْجَانِي عَلَى نَفْسِهِ، وَالْمُخْطِئُ فِي فِعْلِهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: {مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} يُذِلُّهُ {وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ} قِيلَ: "مَنْ" فِي مَحَلِّ النَّصْبِ، أَيْ: فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ الْكَاذِبَ. وَقِيلَ: مَحَلُّهُ رَفْعٌ، تَقْدِيرُهُ: وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ يَعْلَمُ كَذِبَهُ وَيَذُوقُ وَبَالَ أَمْرِهِ. {وَارْتَقِبُوا} وَانْتَظِرُوا الْعَذَابَ {إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ} مُنْتَظِرٌ.

{وَيَا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “Ey kavmim! Elinizden geleni yapın” yani kendi durumunuza ve gücünüze göre [yapın]. Ağırbaşlı ve imkân dahilinde hareket eden kimse için 'filan kişi durumuna/imkânına göre davranıyor' denir. {إِنِّي عَامِلٌ} “şüphesiz ben de yapmaktayım” kendi imkânıma göre [yapmaktayım], {سَوْفَ تَعْلَمُونَ} “yakında bileceksiniz” hangimizin kendi aleyhine suç işlediğini ve yaptığında hatalı olduğunu. Nitekim O'nun şu buyruğu bundandır: {مَنْ يَأْتِيهِ عَذَابٌ يُخْزِيهِ} “Kendisini rezil edecek” onu zelil kılacak “azabın kime geleceğini” {وَمَنْ هُوَ كَاذِبٌ} “ve kimin yalancı olduğunu”. Buradaki {مَنْ} kelimesinin nasb mahallinde olduğu, yani 'yalancıyı yakında bileceksiniz' takdirinde olduğu söylenmiştir. Raf mahallinde olduğu da söylenmiştir; bunun takdiri ise: 'Kimin yalancı olduğunu o kendi yalanını bilecek ve işinin vebalini tadacaktır' şeklindedir. {وَارْتَقِبُوا} “Gözetleyin” azabı bekleyin, {إِنِّي مَعَكُمْ رَقِيبٌ} “doğrusu ben de sizinle beraber gözetlemekteyim/beklemekteyim.”

{وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} قِيلَ: إِنَّ جِبْرِيلَ ﵇ صَاحَ بِهِمْ صَيْحَةً فَخَرَجَتْ أَرْوَاحُهُمْ. وَقِيلَ: أَتَتْهُمْ صَيْحَةٌ مِنَ السَّمَاءِ فَأَهْلَكَتْهُمْ. {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} مَيِّتِينَ.

{وَلَمَّا جَاءَ أَمْرُنَا نَجَّيْنَا شُعَيْبًا وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ بِرَحْمَةٍ مِنَّا وَأَخَذَتِ الَّذِينَ ظَلَمُوا الصَّيْحَةُ} “Emrimiz gelince, tarafımızdan bir rahmetle Şuayb'ı ve onunla birlikte iman edenleri kurtardık; zulmedenleri ise o korkunç ses (sayha) yakalayıverdi.” Denildi ki: Cibrîl aleyhisselâm onlara öyle bir haykırdı ki ruhları çıkıverdi. Şöyle de denildi: Onlara gökten korkunç bir ses geldi de onları helak etti. {فَأَصْبَحُوا فِي دِيَارِهِمْ جَاثِمِينَ} “Böylece yurtlarında dizüstü çöke kaldılar” [yani] ölüp kaldılar.

{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) } .

{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا فِيهَا أَلَا بُعْدًا لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ ثَمُودُ (٩٥) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ (٩٦) إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ (٩٧) } “Sanki orada hiç oturmamışlardı. Bilin ki Semûd [kavmi] uzaklaştığı (yok olup gittiği) gibi Medyen de uzaklaştı (yok oldu)! (95) Andolsun ki Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (96) Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici değildi. (97)”

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) } .

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ (٩٨) وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ (٩٩) ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ وَحَصِيدٌ (١٠٠) وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ (١٠١) وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ (١٠٢) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ (١٠٣) وَمَا نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ (١٠٤) يَوْمَ يَأْتِ لَا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ (١٠٥) } “O, kıyamet gününde kavminin önüne düşer ve onları ateşe götürür. Götürüldükleri yer ne kötü bir varış yeridir! (98) Onlar burada da kıyamet gününde de lânetle izlendiler. Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır! (99) İşte bu, o kasabaların haberlerindendir; sana onu anlatıyoruz. Onlardan ayakta kalan da vardır, biçilmiş ekin gibi olan da. (100) Onlara biz zulmetmedik; fakat onlar kendilerine zulmettiler. Rabbinin emri geldiğinde Allah'ı bırakıp da taptıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve onların ziyanını artırmaktan başka bir işe yaramadı. (101) İşte Rabbin, zulmeden memleketleri yakaladığında böyle yakalar. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir. (102) Şüphesiz bunda ahiret azabından korkan kimse için kesin bir ibret vardır. O, bütün insanların toplanacağı bir gündür ve o, herkesin hazır bulunacağı bir gündür. (103) Biz onu sadece sayılı bir müddet için erteleriz. (104) O gün geldiğinde O'nun izni olmadan hiçbir kimse konuşamaz. Artık onlardan kimi şakî (bedbaht), kimi de saîddir (mutlu). (105)”

{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا} أَيْ: كَأَنْ لَمْ [يُقِيمُوا وَلَمْ يَكُونُوا] (١) {فِيهَا أَلَا بُعْدًا} هَلَاكًا، {لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ} هَلَكَتْ {ثَمُودُ} .

{كَأَنْ لَمْ يَغْنَوْا} yani sanki hiç [ikamet etmemişler ve hiç bulunmamışlar] (١) {فِيهَا أَلَا بُعْدًا} “orada. Bilin ki uzaklaştı” helâk oldu, {لِمَدْيَنَ كَمَا بَعِدَتْ} “Medyen de helâk olduğu gibi” helâk oldu {ثَمُودُ} “Semûd.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ} حُجَّةٍ بَيِّنَةٍ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ} “Andolsun ki Mûsâ'yı ayetlerimizle ve apaçık bir delille” apaçık bir hüccetle [gönderdik].

{إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} بِسَدِيدٍ.

{إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَمَا أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ} “Firavun'a ve onun ileri gelenlerine. Fakat onlar Firavun'un emrine uydular. Oysa Firavun'un emri doğruya iletici” isabetli “değildi.”

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ} يَتَقَدَّمُهُمْ، {يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ} فَأَدْخَلَهُمْ {النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} أَيْ: بِئْسَ الْمَدْخَلُ والمدخول فِيهِ.

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ} onların önüne düşer, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ} onları sokar {النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ} “ateşe. Götürüldükleri yer ne kötü bir varış yeridir!” Yani girilen ve içine sokulan yer ne kötüdür.

{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ} أَيْ: فِي هَذِهِ الدُّنْيَا، {لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} أَيِ: الْعَوْنُ الْمُعَانُ. وَقِيلَ: الْعَطَاءُ الْمُعْطَى، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ تَرَادَفَتْ عَلَيْهِمُ اللَّعْنَتَانِ، لَعْنَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَعْنَةٌ فِي الْآخِرَةِ.

{وَأُتْبِعُوا فِي هَذِهِ} yani bu dünyada, {لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ بِئْسَ الرِّفْدُ الْمَرْفُودُ} “lânetle ve kıyamet gününde de... Kendilerine verilen bu bağış ne kötü bir bağıştır!” Yani [ne kötü bir] yardım edilen yardımdır. Verilen bağış olduğu da söylenmiştir; bu da onların üzerine hem dünyadaki lânet hem de ahiretteki lânet olmak üzere iki lânetin ardı ardına gelmesidir.

{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ} عَامِرٌ، {وَحَصِيدٌ} خَرَابٌ. وَقِيلَ: مِنْهَا قَائِمٌ بَقِيَتِ الْحِيطَانُ وَسَقَطَتِ السُّقُوفُ. وَحَصِيدٌ أَيِ: انْمَحَى أَثَرُهُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: قَائِمٌ يُرَى لَهُ أَثَرٌ وَحَصِيدٌ لَا يُرَى لَهُ أَثَرٌ، وَحَصِيدٌ بِمَعْنَى مَحْصُودٍ.

{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْقُرَى نَقُصُّهُ عَلَيْكَ مِنْهَا قَائِمٌ} mâmur olan, {وَحَصِيدٌ} harabe olan. Şöyle de denilmiştir: Onlardan ayakta kalan, duvarları ayakta kalıp çatıları çökenlerdir. Biçilmiş olan ise izi silinip yok olandır. Mukâtil şöyle demiştir: Ayakta olan izi görülen, biçilmiş olan ise izi görülmeyendir. Hasîd, biçilmiş (mahsûd) anlamındadır.

{وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} بِالْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ، {وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} بِالْكَفْرِ وَالْمَعْصِيَةِ. {فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} عَذَابُ رَبِّكَ، {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} أَيْ: غَيْرَ تَخْسِيرٍ، وَقِيلَ: تَدْمِيرٌ.

{وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} “Onlara biz zulmetmedik” azap ve helâk ile, {وَلَكِنْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “fakat onlar kendilerine zulmettiler” küfür ve isyanla. {فَمَا أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جَاءَ أَمْرُ رَبِّكَ} “Rabbinin emri geldiğinde Allah'ı bırakıp da taptıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı” Rabbinin azabı [geldiğinde], {وَمَا زَادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ} “ve onların ziyanını artırmaktan başka bir işe yaramadı.” Yani hüsrandan başka [bir şey artırmadı], helâk [etmekten başka bir şey artırmadı] da denilmiştir.

{وَكَذَلِكَ} وَهَكَذَا، {أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ اسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا

{وَكَذَلِكَ} “İşte böyledir” ve böylecedir, {أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ إِنَّ أَخْذَهُ أَلِيمٌ شَدِيدٌ} “Rabbinin, halkı zâlim olan memleketleri yakaladığı zaman yakalayışı işte böyledir. Şüphesiz O'nun yakalaması pek acı, pek çetindir.” Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize rivayet etti...

صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَنْبَأَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، أَنْبَأَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ لَيُمْلِي لِلظَّالِمِ حَتَّى إِذَا أَخَذَهُ لَمْ يُفْلِتْهُ"، قَالَ: ثُمَّ قَرَأَ: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ} (١) الْآيَةَ.

Sadaka b. el-Fadl rivayet etti, bize Ebû Muâviye bildirdi, bize Yezîd b. Ebî Bürde, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah zâlime mühlet verir; nihayet onu yakaladığı zaman ise artık kaçmasına fırsat vermez.” Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ أَخْذُ رَبِّكَ إِذَا أَخَذَ الْقُرَى وَهِيَ ظَالِمَةٌ} (١) “İşte Rabbin, zulmeden memleketleri yakaladığında böyle yakalar...”.

قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} لِعِبْرَةً، {لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ} يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} أَيْ: يَشْهَدُهُ أَهْلُ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} “Şüphesiz bunda ...kesin bir ibret vardır” bir ibret vardır, {لِمَنْ خَافَ عَذَابَ الْآخِرَةِ ذَلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ} “ahiret azabından korkan kimse için. O, bütün insanların toplanacağı bir gündür” yani kıyamet günüdür, {وَذَلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ} “ve o, herkesin hazır bulunacağı bir gündür.” Yani gök ve yer ehlinin şahitlik edeceği [bir gündür].

{وَمَا نُؤَخِّرُهُ} أَيْ: وَمَا نُؤَخِّرُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، فَلَا نُقِيمُ عَلَيْكُمُ الْقِيَامَةَ [وَقَرَأَ يَعْقُوبُ، وَمَا يُؤَخِّرُهُ بِالْيَاءِ] (٢) {إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ} [مَعْلُومٍ] (٣) عِنْدَ اللَّهِ.

{وَمَا نُؤَخِّرُهُ} “Biz onu ...ertelemeyiz” yani biz o günü ertelemeyiz ki üzerinize kıyameti koparmayalım [Ya'kûb ye harfiyle 've mâ yüehhiruhû' şeklinde okumuştur] (٢) {إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ} “sadece sayılı bir müddet için” Allah katında [belirlenmiş] (٣) [bir süreye kadar].

{يَوْمَ يَأْتِ} قُرِئَ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ وَحَذْفِهَا، {لَا تَكَلَّمُ} أَيْ: لَا تَتَكَلَّمُ {نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} أَيْ: فَمِنْهُمْ مَنْ سَبَقَتْ لَهُ الشَّقَاوَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ سَبَقَتْ لَهُ السَّعَادَةُ.

{يَوْمَ يَأْتِ} “O gün geldiğinde” ye harfinin sübûtu ile ve hazfi ile okunmuştur, {لَا تَكَلَّمُ} yani konuşamaz {نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَسَعِيدٌ} “hiçbir kimse O'nun izni olmadan. Artık onlardan kimi şakîdir kimi de saîd.” Yani onlardan kimi hakkında bedbahtlık (şekâvet) önceden takdir edilmiş, kimi hakkında da mutluluk (saadet) önceden takdir edilmiştir.

أَخْبَرْنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَنْبَأَنَا جَدِّي أَبُو سَهْلٍ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّارُ، أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا الْعُذَافِرِيُّ، أَنْبَأَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبَّادٍ الدَّبَرِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ قَالَ: خَرَجْنَا عَلَى جِنَازَةٍ فَبَيْنَا نَحْنُ بِالْبَقِيعِ إِذْ خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَبِيَدِهِ مِخْصَرَةٌ، فَجَاءَ فَجَلَسَ، ثُمَّ نَكَتَ بِهَا الْأَرْضَ سَاعَةً، ثُمَّ قَالَ: "مَا مِنْ نَفْسٍ مَنْفُوسَةٍ إِلَّا قَدْ كُتِبَ مَكَانُهَا مِنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ، إِلَّا وَقَدْ كُتِبَتْ شَقِيَّةً أَوْ سَعِيدَةً"، قَالَ: فَقَالَ رَجُلٌ: أَفَلَا نَتَّكِلُ عَلَى كِتَابِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَنَدَعُ الْعَمَلَ؟ قَالَ: "لَا وَلَكِنِ اعْمَلُوا فَكُلٌّ مُيَسَّرٌ لِمَا خُلِقَ لَهُ، أَمَّا أَهْلُ الشَّقَاءِ فَيُيَسِّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ الشَّقَاءِ، وَأَمَّا أَهْلُ السَّعَادَةِ فَيُيَسِّرُونَ لِعَمَلِ أَهْلِ السَّعَادَةِ"، قَالَ: ثُمَّ تَلَا {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} (اللَّيْلِ -١٠)

Bize Ebû Saîd Abdullah b. Ahmed et-Tâhirî haber verip dedi ki: Bize dedem Ebû Sehl Abdüssamed b. Abdirrahmân el-Bezzâr haber verip dedi ki: Bize Ebû Bekr Muhammed b. Zekeriyyâ el-Uzâfirî haber verip dedi ki: Bize İshak b. İbrâhîm b. Abbâd ed-Deberî haber verip dedi ki: Bize Abdürrezzâk haber verip dedi ki: Bize Ma'mer, Mansûr'dan, o Saîd b. Cübeyr'den [Ubeyde'den], o Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'den, o da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki o şöyle demiştir: Bir cenaze vesilesiyle çıkmıştık. Biz Bakî'de bulunduğumuz sırada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elinde bir değnek olduğu halde yanımıza geldi; oturunca biz de etrafına oturduk. Sonra elindeki değnekle bir süre yere vurdu [veya yere çizgiler çizdi], ardından şöyle buyurdu: «Doğan hiçbir nefis yoktur ki cennet veya cehennemdeki yeri yazılmış olmasın; şakî veya saîd olduğu mutlaka yazılmıştır.» [Ali] dedi ki: Bunun üzerine bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Öyleyse amel etmeyi bırakıp kaderimize (yazımıza) güvenmeyelim mi?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: «Hayır, bilakis amel ediniz! Zira herkes ne için yaratıldıysa ona [ulaşması] kolaylaştırılır. Şekâvet (bedbahtlık) ehline gelince, onlara şekâvet ehlinin ameli kolaylaştırılır. Saadet ehline gelince, onlara da saadet ehlinin ameli kolaylaştırılır.» [Ali] dedi ki: Sonra [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şu ayetleri okudu: {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَى وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَى} “Artık kim verir ve sakınırsa ve en güzeli tasdik ederse, Biz de onu en kolaya muvaffak kılarız. Kim de cimrilik eder, kendini müstağni sayar ve en güzeli yalanlarsa, Biz de onu en zora sevk ederiz.” (el-Leyl: 5-10)

{فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٠٧) } .

{فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ (١٠٦) خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ (١٠٧) } “Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler. Orada onların bir iniltisi ve soluyuşu vardır. (106) Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır. (107)”

قَوْلُهُ: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الزَّفِيرُ: الصَّوْتُ الشَّدِيدُ، وَالشَّهِيقُ الصَّوْتُ الضَّعِيفُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: الزَّفِيرُ أَوَّلُ نَهِيقِ الْحِمَارِ، وَالشَّهِيقُ آخِرُهُ إِذَا رَدَّدَهُ فِي جَوْفِهِ. وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: الزَّفِيرُ فِي الْحَلْقِ وَالشَّهِيقُ فِي الصَّدْرِ.

O'nun şu buyruğu: {فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَشَهِيقٌ} “Şakî olanlara gelince, onlar ateştedirler. Orada onların bir iniltisi ve soluyuşu vardır.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Zefîr (inilti), şiddetli sestir; şehîk (soluyuş) ise zayıf sestir. Dahhâk ve Mukâtil şöyle demiştir: Zefîr, eşeğin anırmasının başı, şehîk ise sesini içine çekerkenki sonudur. Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir: Zefîr boğazdadır, şehîk ise göğüstedir.

{خَالِدِينَ فِيهَا} لَابِثِينَ مُقِيمِينَ فِيهَا، {مَا دَامَتِ السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ} قَالَ الضَّحَّاكُ: مَا دَامَتْ سَمَوَاتُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَأَرْضُهُمَا وَكُلُّ مَا عَلَاكَ وَأَظَلَّكَ فَهُوَ سَمَاءٌ، وَكُلُّ مَا اسْتَقَرَّتْ عَلَيْهِ قَدَمُكَ فَهُوَ أَرْضٌ.

{خَالِدِينَ فِيهَا} orada devamlı kalıcılar, ikamet ediciler olarak, {مَا دَامَتِ السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ} “gökler ve yer durdukça”. Dahhâk şöyle demiştir: Cennet ve cehennemin gökleri ve yerleri durdukça [kalacaklardır]; senin üstünde olup seni gölgeleyen her şey semadır, ayağının üzerinde durduğu her şey ise arz/yerdir.

وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: هَذَا عِبَارَةٌ عَنِ التَّأْبِيدِ عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ، يَقُولُونَ: لَا آتِيكَ ما دامت السموات وَالْأَرْضُ، وَلَا يَكُونُ كَذَا مَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، يَعْنُونَ: أَبَدًا.

Mânâ ehli şöyle demiştir: Bu, Arapların âdeti üzere ebediyetten kinayedir; zira onlar şöyle derler: 'Gökler ve yer durdukça sana gelmem', 'Gece ve gündüz birbirini takip ettikçe böyle bir şey olmaz' derler ve bununla 'ebediyen' anlamını kastederler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} .

Yüce Allah'ın şu kavli: {إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç”.

اخْتَلَفُوا فِي هَذَيْنِ الِاسْتِثْنَاءَيْنِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الِاسْتِثْنَاءُ فِي أَهْلِ الشَّقَاءِ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يُدْخِلُهُمُ اللَّهُ النَّارَ بِذُنُوبٍ اقْتَرَفُوهَا، ثُمَّ يُخْرِجُهُمْ مِنْهَا فيكون ذلك ١٧٨/أاسْتِثْنَاءً مِنْ غَيْرِ الْجِنْسِ، لِأَنَّ الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنَ النَّارِ سُعَدَاءَ اسْتَثْنَاهُمُ [اللَّهُ مِنْ جُمْلَةِ الْأَشْقِيَاءِ] (١) وَهَذَا كَمَا:

Bu iki istisna hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Şekâvet ehlindeki istisna, işledikleri günahlar sebebiyle Allah'ın ateşe soktuğu, sonra da oradan çıkardığı müminlerden bir topluluğa racidir. Bu durumda bu, ١٧٨/أ münkati bir istisna (istisnâ-ı gayr-ı cins) olur; çünkü ateşten çıkarılanlar saîd kimselerdir, [Allah onları şakîler zümresinden] istisna etmiştir (١). Bu da şunun gibidir:

أَخْبَرْنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "لَيُصِيبَنَّ أَقْوَامًا سَفْعٌ مِنَ النَّارِ بِذُنُوبٍ أَصَابُوهَا، عُقُوبَةً، ثُمَّ يُدْخِلُهُمُ اللَّهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِ رَحْمَتِهِ، فَيُقَالُ لَهُمُ: الْجَهَنَّمِيُّونَ" (٢) .

Bize Abdulvâhid b. Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Hafs b. Ömer rivayet etti, bize Hişâm rivayet etti, Katâde'den, Enes'ten radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İşledikleri günahlar sebebiyle bir ceza olarak birtakım topluluklara ateşten bir karartı/yanık mutlaka dokunacaktır. Sonra Allah rahmetinin lütfuyla onları cennete koyacak ve onlara 'Cehennemlikler' (el-Cehennemiyyûn) denilecektir.” (٢)

وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُسَدَّدٌ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ ذَكْوَانَ، أَنْبَأَنَا أَبُو رَجَاءٍ، حَدَّثَنِي عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَخْرُجُ قَوْمٌ مِنَ النَّارِ بِشَفَاعَةِ مُحَمَّدٍ، فَيَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَيُسَمَّوْنَ الْجَهَنَّمِيِّينَ" (٣) .

Bize Abdulvâhid b. Ahmed el-Melihî haber verdi, dedi ki: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Müsedded haber verdi, bize Yahyâ haber verdi, el-Hasan b. Zekvân'dan, bize Ebû Recâ bildirdi, bana İmrân b. Husayn radıyallâhu anh Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet etti, şöyle buyurdu: “Bir topluluk Muhammed'in şefaatiyle ateşten çıkar ve cennete girerler; onlara 'Cehennemlikler' (el-Cehennemiyyûn) adı verilir.” (٣)

وَأَمَّا الِاسْتِثْنَاءُ فِي أَهْلِ السَّعَادَةِ فَيَرْجِعُ إِلَى مُدَّةِ لُبْثِهِمْ فِي النَّارِ قَبْلَ دُخُولِ الْجَنَّةِ.

Mutlular (ehl-i saâdet) hakkındaki istisnaya gelince; bu [istisna], onların cennete girmelerinden önce ateşte kalış sürelerine râcidir (buna dönüktür).

وَقِيلَ: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ مِنْ تَعْمِيرِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَاحْتِبَاسِهِمْ فِي الْبَرْزَخِ مَا بَيْنَ الْمَوْتِ وَالْبَعْثِ، قَبْلَ مَصِيرِهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ. يَعْنِي: هُمْ خَالِدُونَ فِي الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ إِلَّا هَذَا الْمِقْدَارَ.

Şöyle de denilmiştir: 'Rabbinin dilediği hariç' ifadesi, her iki gruptan cennete veya cehenneme gitmelerinden önce dünyada ömür sürmeleri ve ölümle diriliş arasındaki berzahta alıkonulmalarıdır. Yani: Onlar bu miktar müstesna, cennette veya cehennemde ebedî kalıcılardır.

وَقِيلَ: إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ: سِوَى مَا شَاءَ رَبُّكَ، [مَعْنَاهُ خَالِدِينَ فِيهَا ما دامت السموات وَالْأَرْضُ سِوَى مَا شَاءَ رَبُّكَ] (١) . مِنَ الزِّيَادَةِ عَلَى قَدْرِ مدة بقاء السموات وَالْأَرْضِ، وَذَلِكَ هُوَ الْخُلُودُ فِيهَا، كَمَا تَقُولُ: لِفُلَانٍ عَلِيَّ أَلْفٌ إِلَّا الْأَلْفَيْنِ، أَيْ: سِوَى الْأَلْفَيْنِ اللَّتَيْنِ تَقَدَّمَتَا.

Şöyle de denilmiştir: 'Rabbinin dilediği hariç', Rabbinin dilediği müstesna/başka demektir; [bunun mânâsı: Rabbinin dilediği müstesna, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır] (١), yani göklerin ve yerin baki kalma süresinden daha fazla olan miktardır; bu da oradaki ebediyettir (hulûd). Nitekim senin: 'Filanın bende iki bin hariç bin alacağı var' deyip bununla 'önce geçen iki binden başka' demen gibidir.

وَقِيلَ: إِلَّا بِمَعْنَى الْوَاوِ، أَيْ: وَقَدْ شَاءَ رَبُّكَ خُلُودَ هَؤُلَاءِ فِي النَّارِ وَهَؤُلَاءِ فِي الْجَنَّةِ، كَقَوْلِهِ: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} (الْبَقَرَةِ -١٥٠) ، أَيْ: وَلَا الَّذِينَ ظَلَمُوا.

İllâ (إِلَّا) edatının vav (وَ) mânâsında olduğu da söylenmiştir; yani: 'Ve Rabbin bunların ateşte, şunların da cennette ebedî kalmasını dilemiştir.' Tıpkı O'nun: {لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا} (el-Bakara 150) yani 'Zulmedenler de dahil olmasın diye' buyruğundaki gibidir.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَأَخْرَجَهُمْ مِنْهَا وَلَكِنَّهُ لَا يَشَاءُ أَنَّهُ حُكْمٌ لَهُمْ بِالْخُلُودِ.

Bunun mânâsının: 'Eğer Rabbin dileseydi onları oradan çıkarırdı, fakat O bunu dilemez; zira onlar için ebediyet hükmetmiştir' olduğu da söylenmiştir.

قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ اسْتَثْنَاهُ اللَّهُ وَلَا يَفْعَلُهُ، كَقَوْلِكَ: وَاللَّهِ لَأَضْرِبَنَّكَ إِلَّا أَنْ أَرَى غَيْرَ ذَلِكَ، وَعَزِيمَتُكَ أَنْ تَضْرِبَهُ (٢) .

Ferrâ şöyle demiştir: Bu istisna, Allah'ın istisna kıldığı fakat yapmayacağı bir şeydir; tıpkı senin, 'Aksini düşünmedikçe vallahi seni mutlaka döveceğim' deyip asıl kastının onu dövmek olması gibidir (٢).

{إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} .

{إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ} “Şüphesiz Rabbin dilediğini hakkıyla yapandır.”

{وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) } .

{وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (١٠٨) } “Mutlu kılınanlara gelince, onlar cennettedirler. Rabbinin dilediği hariç, kesintisiz bir lütuf olarak gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır. (108)”

{وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ {سُعِدُوا} بِضَمِّ السِّينِ [وَكَسْرِ الْعَيْنِ] ، أَيْ: رُزِقُوا السَّعَادَةَ، وَسُعِدَ وَأُسْعِدَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ السِّينِ قِيَاسًا عَلَى "شَقُوا". {فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّموَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} قَالَ الضَّحَّاكُ: إِلَّا مَا مَكَثُوا فِي النَّارِ حَتَّى أُدْخِلُوا الْجَنَّةَ. قَالَ قَتَادَةُ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِثُنْيَاهُ. {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} أَيْ غَيْرَ مَقْطُوعٍ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَخْبَرَنَا اللَّهُ تَعَالَى بِالَّذِي يَشَاءُ لِأَهْلِ الْجَنَّةِ، فَقَالَ: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} وَلَمْ يُخْبِرْنَا بِالَّذِي يَشَاءُ لِأَهْلِ النَّارِ.

{وَأَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا} “Mutlu kılınanlara gelince” [kısmını] Hamza, Kisâî ve Hafs, sîn harfinin zammesi [ve ayn harfinin kesresiyle] {سُعِدُوا} şeklinde okumuşlardır; yani kendilerine mutluluk rızık olarak verilmiştir. (سُعِدَ) ile (أُسْعِدَ) aynı anlamdadır. Diğer [kıraat imamları] ise {شَقُوا} kelimesine kıyasla sîn harfinin fethasıyla okumuşlardır. {فَفِي الْجَنَّةِ خَالِدِينَ فِيهَا مَا دَامَتِ السَّموَاتُ وَالْأَرْضُ إِلَّا مَا شَاءَ رَبُّكَ} “Rabbinin dilediği hariç, gökler ve yer durdukça orada ebedî kalacaklardır.” Dahhâk şöyle demiştir: Cennete girdirilinceye kadar ateşte kaldıkları süre müstesnadır. Katâde ise şöyle demiştir: Yüce Allah istisnasıyla neyi kastettiğini en iyi bilendir. {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “Kesintisiz bir lütuf olarak”, yani kesilip bitmeyen [bir bağış olarak]. İbn Zeyd şöyle demiştir: Yüce Allah, cennet ehline neyi dileyeceğini bize bildirmiş ve: {عَطَاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ} “Kesintisiz bir lütuf olarak” buyurmuştur; fakat cehennem ehline neyi dileyeceğini bize bildirmemiştir.

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: لَيَأْتِيَنَّ عَلَى جَهَنَّمَ زَمَانٌ لَيْسَ فِيهَا أَحَدٌ، وَذَلِكَ بَعْدَمَا يَلْبَثُونَ فِيهَا أَحْقَابًا (١) .

İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Cehennemin üzerine öyle bir zaman gelecektir ki içinde hiç kimse kalmayacaktır; bu da onların orada devirler boyu kalmalarından sonradır (١).

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ مِثْلَهُ (٢) .

Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh de bunun bir benzeri rivayet edilmiştir (٢).

وَمَعْنَاهُ عِنْدَ أَهْلِ السُّنَّةِ إِنْ ثَبَتَ: أَنْ لَا يَبْقَى فِيهَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْإِيمَانِ. وَأَمَّا مَوَاضِعُ الْكُفَّارِ فَمُمْتَلِئَةٌ أَبَدًا.

Bunun Ehl-i Sünnet nezdindeki anlamı -şayet [rivayet] sabit ise- orada iman ehlinden hiç kimsenin kalmamasıdır. Kâfirlerin yerleri ise ebediyen dolu kalacaktır.

{فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) } .

{فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ (١٠٩) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (١١٠) وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١١١) } “Artık bunların taptıkları şeyler konusunda şüphe içinde olma! Onlar ancak daha önce atalarının taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların paylarını mutlaka eksiksiz olarak tastamam vereceğiz. (109) Andolsun ki Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden önceden verilmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar o konuda derin bir şüphe içindedirler. (110) Şüphesiz Rabbin onların her birine amellerinin karşılığını tastamam verecektir. Doğrusu O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. (111)”

{فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ} فِي شَكٍّ، {مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ} أَنَّهُمْ ضُلَّالٌ، {مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ} فِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ: كَمَا كَانَ يَعْبُدُ، {آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ} حَظَّهُمْ مِنَ الْجَزَاءِ. {غَيْرَ مَنْقُوصٍ} .

{فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ} bir şüphe içinde olma, {مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ} “bunların taptıkları şeyler konusunda” onların sapkın oldukları hususunda. {مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ} bunda bir takdir (izmar) vardır; yani tıpkı taptığı gibi, {آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “daha önce atalarının... Biz onların paylarını mutlaka tastamam vereceğiz” cezadan nasiplerini, {غَيْرَ مَنْقُوصٍ} “eksiksiz olarak.”

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} التَّوْرَاةَ، {فَاخْتُلِفَ فِيهِ} فَمِنْ مُصَدِّقٍ بِهِ وَمُكَذِّبٍ، كَمَا فَعَلَ قَوْمُكَ بِالْقُرْآنِ، يُعَزِّي نَبِيَهُ ﷺ {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ} فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ، {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} أَيْ: لَعُذِّبُوا فِي الْحَالِ وَفُرِغَ مِنْ عَذَابِهِمْ وَإِهْلَاكِهِمْ، {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ} مُوقِعٍ فِي الرِّيبَةِ وَالتُّهْمَةِ.

{وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ} Tevrat'ı, {فَاخْتُلِفَ فِيهِ} “onda ihtilafa düşüldü” kimi onu doğrulayan kimi de yalanlayan oldu; tıpkı kavminin Kur'an'a yaptığı gibi; [bununla] Peygamberi'ni sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmektedir. {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ} “Eğer Rabbinden önceden verilmiş bir söz olmasaydı” azabın onlardan tehir edilmesine dair, {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “aralarında mutlaka hüküm verilirdi” yani hemen cezalandırılırlar, azapları ve helâk edilmeleri bitirilmiş olurdu. {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ} “Şüphesiz onlar o konuda derin” şüpheye ve töhmete düşürücü “bir şüphe içindedirler.”

{وَإِنَّ كُلًّا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ: "وَإِنْ كُلًّا" سَاكِنَةَ النُّونِ عَلَى تَخْفِيفِ إِنَّ الثَّقِيلَةِ، وَالْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِهَا، {لَمَّا} شَدَّدَهَا هُنَا وَفِي يس وَالطَّارِقِ: ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ، [وَافَقَ أَبُو جَعْفَرٍ هَا هُنَا، وَفِي الطَّارِقِ وَفِي الزُّخْرُفِ، بِالتَّشْدِيدِ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ] (١) وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ، فَمَنْ شَدَّدَ قَالَ الْأَصْلُ فِيهِ: {وَإِنَّ كُلًّا} [لَمِنْ مَا، فَوُصِّلَتْ مِنَ الْجَارَّةُ بِمَا، فَانْقَلَبَتِ النُّونُ مِيمًا لِلْإِدْغَامِ، فَاجْتَمَعَتْ ثَلَاثُ مِيمَاتٍ فَحُذِفَتْ إِحْدَاهُنَّ، فَبَقِيَتْ لَمَّا بِالتَّشْدِيدِ، و"مَا" هَا هُنَا بِمَعْنَى: مَنْ، هُوَ اسْمٌ لِجَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ} (النِّسَاءِ -٣) ، أَيْ: مَنْ طَابَ لَكُمْ، وَالْمَعْنَى: وَإِنَّ كُلًّا لَمِنْ جَمَاعَةٍ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ] (٢) .

{وَإِنَّ كُلًّا} İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Bekr, şeddeli 'inne'nin hafifletilmesi esasına dayanarak nûn harfinin sükûnu ile 've in küllen' okumuşlardır; diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. {لَمَّا} kelimesini burada, Yâsîn'de ve et-Târık'ta: İbn Âmir, Âsım ve Hamza şeddeli okumuşlardır. [Ebû Ca'fer burada, et-Târık'ta ve ez-Zuhruf'ta Âsım ve Hamza'ya şedde ile muvafakat etmiştir] (١). Diğerleri ise hafifleterek (şeddesiz) okumuşlardır. Şeddeli okuyan kimse şöyle demiştir: Bundaki asıl [yapı]: {وَإِنَّ كُلًّا} [lemin mâ (لَمِنْ مَا) şeklindedir; cer harfi olan min mâ'ya bitişmiş, nun harfi idgam sebebiyle mime dönüşmüştür. Böylece üç mim bir araya gelmiş ve bunlardan biri hazfedilmiştir; geriye şeddeli olarak lemmâ (لَمَّا) kalmıştır. Buradaki 'mâ' ise 'men' (kimse) anlamında olup insanlardan bir topluluğun ismidir; nitekim Yüce Allah: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ} (en-Nisâ 3) yani 'size helâl olan kimseleri' buyurmuştur. Mânâ ise: 'Şüphesiz her biri kendilerine tastamam verilecek bir topluluktandır' şeklindedir] (٢).

وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ قَالَ: "مَا" صِلَةٌ [زِيدَتْ بَيْنَ اللَّامَيْنِ لِيُفْصَلَ بَيْنَهُمَا كَرَاهَةَ اجْتِمَاعِهِمَا، وَالْمَعْنَى] وَإِنَّ كُلًّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ.

Hafif [şeddesiz] okuyan kimse ise şöyle demiştir: “mâ” [kelimesi] sıladır (zâiddir); [iki lâmın peş peşe gelmesi hoş karşılanmadığından aralarını ayırmak için iki lâm arasına ilave edilmiştir, mânâ ise:] “Ve inne küllen leyüveffiyennehüm” [şeklindedir].

وَقِيلَ "مَا" بِمَعْنَى مِنْ، تَقْدِيرُهُ: لَمِنْ لَيُوَفِّيَنَّهُمْ، وَاللَّامُ فِي "لَمَّا" لَامُ التَّأْكِيدِ [الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى خَبَرِ إِنَّ] (١) ، وَفِي لَيُوَفِّيَنَّهُمْ لَامُ الْقَسَمِ، [وَالْقَسَمُ مُضْمَرٌ] (٢) تَقْدِيرُهُ: وَاللَّهِ، {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} أَيْ: جَزَاءَ أَعْمَالِهِمْ، {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} .

'mâ' edatının 'men' mânâsında olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'le-men leyüveffiyennehüm' (kendilerine tastamam verilecek kimselerdir) şeklindedir. 'Lemmâ'daki lâm [inne'nin haberine dahil olan] tekit lâmıdır (١); 'leyüveffiyennehüm'deki lâm ise kasem lâmıdır. [Kasem ise gizlidir] (٢); takdiri: 'Vallahi, {لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ} “Rabbin onların amellerini tastamam verecektir”' yani amellerinin karşılığını [tastamam verecektir]. {إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Doğrusu O, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.”

{فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣) } .

{فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَمَنْ تَابَ مَعَكَ وَلَا تَطْغَوْا إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٢) وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ (١١٣) } “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol; seninle beraber tevbe edenler de [böyle yapsın]. Ve haddi aşmayın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (112) Zulmedenlere meyletmeyin; yoksa size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur; sonra size yardım da edilmez. (113)”

قَوْلُهُ ﷿: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ} أَيِ: اسْتَقِمْ عَلَى دِينِ رَبِّكَ، وَالْعَمَلِ بِهِ، وَالدُّعَاءِ إِلَيْهِ كَمَا أُمِرْتَ، {وَمَنْ تَابَ مَعَكَ} أَيْ: وَمَنْ آمَنَ مَعَكَ فَلْيَسْتَقِيمُوا، قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: الِاسْتِقَامَةُ أَنْ تَسْتَقِيمَ عَلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ، وَلَا تَرُوغَ رَوَغَانَ الثَّعْلَبِ (٣) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {فَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ} “Öyleyse emrolunduğun gibi dosdoğru ol” yani emrolunduğun gibi Rabbinin dini üzere, onunla amel etme ve ona davet etme hususunda dosdoğru ol, {وَمَنْ تَابَ مَعَكَ} “seninle beraber tevbe edenler de” yani seninle beraber iman edenler de dosdoğru olsunlar. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: İstikamet, emir ve nehiy üzerinde dosdoğru olman ve tilkinin kurnazca kıvrıldığı gibi kıvrılmamandır (٣).

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو الطَّيِّبِ سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا وَالِدِي إِمْلَاءً، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ بْنِ كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ قَالَ: قُلْتُ، يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْ لِي فِي الْإِسْلَامِ قَوْلًا لَا أَسْأَلُ عَنْهُ أَحَدًا بَعْدَكَ، قَالَ: "قُلْ آمَنْتُ بِاللَّهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ" (٤) .

Bize İmam el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebüt-Tayyib Sehl b. Muhammed b. Süleymân haber verdi, bize babam imlâ yoluyla bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. İshâk rivayet etti, bize Muhammed b. el-Alâ b. Küreyb rivayet etti, bize Ebû Üsâme, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Süfyân b. Abdillâh es-Sekafî'den rivayet etti; o şöyle dedi: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana İslâm hakkında öyle bir söz söyle ki senden sonra bu hususta hiç kimseye bir şey sormayayım' dedim. Şöyle buyurdu: “'Allah'a inandım de, sonra da dosdoğru ol!'” (٤)

{وَلَا تَطْغَوْا} لَا تُجَاوِزُوا أَمْرِي وَلَا تَعْصُونِي، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَا تَغْلُوا فَتَزِيدُوا عَلَى مَا أَمَرْتُ وَنَهَيْتُ.

{وَلَا تَطْغَوْا} “Ve haddi aşmayın!” emrime karşı gelmeyin ve bana isyan etmeyin. Bir görüşe göre de anlamı şöyledir: Aşırı gitmeyin, emrettiğim ve yasakladığım şeylerin üzerine ilave yapmayın.

{إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْءٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ آيَةٌ هِيَ أَشَدُّ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: "شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَأَخَوَاتُهَا" (٥) .

{إِنَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” Amellerinizden hiçbir şey O'na gizli kalmaz. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayetten daha ağır gelen bir ayet inmemiştir. Bu sebeple o şöyle buyurmuştur: “Hûd [suresi] ve benzerleri beni ihtiyarlattı.” (٥)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلَامِ بْنُ مُطَهَّرٍ، ثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ مَعْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْغِفَارِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ الدِّينَ يُسْرٌ وَلَنْ يُشَادَّ الدِّينَ أَحَدٌ إِلَّا غَلَبَهُ، فَسَدَّدُوا وَقَارِبُوا، وَأَبْشِرُوا وَاسْتَعِينُوا بِالْغَدْوَةِ وَالرَّوْحَةِ وَشَيْءٍ مِنَ الدُّلْجَةِ" (٦) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Abdüsselâm b. Mutahhar rivayet etti, bize Ömer b. Alî, Ma'n b. Muhammed el-Gıfârî'den, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: “Şüphesiz din kolaylıktır. Hiç kimse dinle yarışa kalkışmasın ki din ona galip gelmesin. Öyleyse doğru yoldan ayrılmayın, orta yolu tutun, müjdeleyin; sabah, akşam ve gecenin bir vaktinde [ibadete devam etmek için] yardım alın.” (٦)

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: وَلَا تَمِيلُوا. وَالرُّكُونُ:

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenlere meyletmeyin”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: [Yani] meyletmeyiniz. Rükûn (الرُّكُونُ) ise:

هُوَ الْمَحَبَّةُ وَالْمَيْلُ بِالْقَلْبِ، وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: لَا تَرْضَوْا بِأَعْمَالِهِمْ. قَالَ السُّدِّيُّ: لَا تُدَاهِنُوا الظَّلَمَةَ. وَعَنْ عِكْرِمَةَ: لَا تُطِيعُوهُمْ. وَقِيلَ: لَا تَسْكُنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا. {فَتَمَسَّكُمُ} فَتُصِيبَكُمُ، {النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ} أَيْ: أَعْوَانٍ يَمْنَعُونَكُمْ مِنْ عَذَابِهِ، {ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} .

sevgi ve kalben meyletmektir. Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: 'Onların amellerine razı olmayın.' es-Süddî: 'Zalimlere yaranmaya kalkışmayın' demiştir. İkrime'den de şöyle rivayet edilmiştir: 'Onlara itaat etmeyin.' 'Zulmedenlere güvenip bel bağlamayın' da denilmiştir. {فَتَمَسَّكُمُ} “yoksa size dokunur” size isabet eder, {النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ} “ateş. Sizin Allah'tan başka dostlarınız da yoktur” yani sizi O'nun azabından koruyacak yardımcılarınız yoktur, {ثُمَّ لَا تُنْصَرُونَ} “sonra size yardım da edilmez.”

{وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) } .

{وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ (١١٤) } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Muhakkak ki iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir hatırlatmadır. (114)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} أَيِ: الْغَدَاةُ وَالْعَشِيُّ. [يَعْنِي: صَلَاةَ الصُّبْحِ وَالْمَغْرِبِ] (١) ، قَالَ مُجَاهِدٌ: طَرَفَا النَّهَارِ صَلَاةُ [الصُّبْحِ] (٢) وَالظَّهْرِ وَالْعَصْرِ. "وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ"، صَلَاةُ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ} “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” yani sabah ve akşam [vakitlerinde]. [Yani sabah ve akşam namazları] (١). Mücâhid şöyle demiştir: 'Gündüzün iki tarafı; [sabah] (٢), öğle ve ikindi namazlarıdır. "Gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde" ise akşam ve yatsı namazlarıdır.'

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: صَلَاةُ الْفَجْرِ وَالظَّهْرِ طَرَفٌ، وَصَلَاةُ الْعَصْرِ وَالْمَغْرِبِ طَرَفٌ، وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ، يَعْنِي: صَلَاةَ الْعِشَاءِ.

Mukâtil şöyle demiştir: 'Sabah ve öğle namazı bir taraftır; ikindi ve akşam namazı bir taraftır. Gecenin [gündüze] yakın vakitleri ise yatsı namazıdır.'

وَقَالَ الْحَسَنُ: طَرَفَا النَّهَارِ. الصُّبْحُ وَالْعَصْرُ، وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ: الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: طَرَفَا النَّهَارِ الْغَدَاةُ وَالْعَشِيُّ، يَعْنِي صَلَاةَ الصُّبْحِ وَالْمَغْرِبِ.

el-Hasan şöyle demiştir: 'Gündüzün iki tarafı sabah ve ikindidir; gecenin [gündüze] yakın vakitleri ise akşam ve yatsıdır.' İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da şöyle demiştir: 'Gündüzün iki tarafı sabah ve akşamdır; yani sabah ve akşam namazlarıdır.'

قَوْلُهُ: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} أي: ١٧٨/ب سَاعَاتُهُ وَاحِدَتُهَا زُلْفَةٌ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ "زُلُفًا" بِضَمِّ اللَّامِ.

O'nun şu buyruğu: {وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” yani 178/b onun saatleridir, tekili 'zülfe'dir. Ebû Ca'fer lâm harfinin zammesiyle "زُلُفًا" (zülüfen) şeklinde okumuştur.

{إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} يَعْنِي: إِنَّ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ يُذْهِبْنَ الْخَطِيئَاتِ.

{إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Muhakkak ki iyilikler kötülükleri giderir.” Yani beş vakit namaz günahları giderir.

رُوِيَ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي أَبِي الْيَسَرِ، قَالَ: أَتَتْنِي امْرَأَةٌ تَبْتَاعُ تَمْرًا فَقُلْتُ لَهَا: إِنَّ فِي الْبَيْتِ تَمْرًا أَطْيَبُ مِنْهُ: فَدَخَلَتْ مَعِي الْبَيْتَ، فَأَهْوَيْتُ إِلَيْهَا فَقَبَّلْتُهَا، فَأَتَيْتُ أَبَا بَكْرٍ ﵁ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ: اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ، فَأَتَيْتُ عُمَرَ ﵁ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: اسْتُرْ عَلَى نَفْسِكَ وَتُبْ، فَلَمْ أَصْبِرْ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ: "أَخَلَفْتَ غَازِيًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي أَهْلِهِ بِمِثْلِ هَذَا، حَتَّى ظَنَّ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ؟ فَأَطْرَقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} الْآيَةَ، فَقَالَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَلِهَذَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً؟ قَالَ: "بَلْ لِلنَّاسِ عَامَّةً" .

Rivayet edildiğine göre bu [ayet], Ebü’l-Yeser hakkında inmiştir. O şöyle demiştir: Bir kadın hurma satın almak için bana geldi. Ona: "Evde bundan daha güzel hurma var" dedim. Bunun üzerine benimle birlikte eve girdi; ben de ona yönelip onu öptüm. Sonra Ebû Bekir radıyallâhu anh'a gelip durumu ona anlattım; o: "[Günahını] gizli tut ve tövbe et" dedi. Sonra Ömer radıyallâhu anh'a gelip durumu ona anlattım; o da: "[Günahını] gizli tut ve tövbe et" dedi. Fakat sabredemedim ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona anlattım. Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah yolunda gazaya çıkan bir kimsenin ailesine arkasından böyle mi davrandın?» buyurdu; hatta [Ebü'l-Yeser] kendisinin cehennemliklerden olduğunu sandı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başını öne eğdi; nihayet Allah ona: {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl...” ayetini vahyetti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı: "Bu [hüküm] özellikle bu kimseye mi mahsustur, yoksa bütün insanlar için genel midir?" diye sordular. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Bilakis bütün insanlar için geneldir» buyurdu.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّ رَجُلًا أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةً فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} قَالَ الرَّجُلُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِي هَذَا؟ قَالَ: "لِجَمِيعِ أُمَّتِي كُلِّهِمْ" (١) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Kuteybe b. Saîd bildirdi, bize Yezîd b. Zürey' rivayet etti, Süleymân et-Teymî'den, Ebû Osmân en-Nehdî'den, o da İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan; bir adam bir kadından bir öpücük almış ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber vermişti. Bunun üzerine Yüce Allah {وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ} “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl. Muhakkak ki iyilikler kötülükleri giderir” ayetini indirdi. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, bu benim için mi geçerli?' dedi. O da: “Bütün ümmetimin tamamı içindir” buyurdu (١).

وَأَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيِّ، أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي أَبُو طَاهِرٍ، وَهَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْأَيْلِيُّ، قَالَا حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي صَخْرٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ إِسْحَاقَ مَوْلَى زَائِدَةَ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُولُ: "الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ مُكَفِّرَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ إِذَا اجْتُنِبَتِ الْكَبَائِرُ" (٢) .

Bize İsmâîl b. Abdilkâhir bildirdi, bize Abdülġâfir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc rivayet etti, bana Ebû Tâhir ve Hârûn b. Saîd el-Eylî rivayet ettiler; ikisi dediler ki: Bize İbn Vehb rivayet etti, Ebû Sahr'dan, o Zâide'nin azatlısı Ömer b. İshâk'ın kendisine babasından, onun da Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktaydı: “Beş vakit namaz, cumadan cumaya ve ramazandan ramazana; büyük günahlardan kaçınıldığı takdirde aralarındaki [küçük günahlara] kefarettir.” (٢)

وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ الْحُسَيْنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ السَّرَّاجُ، أَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ وَبَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِي، عَنْ مُحَمَّدِ ابْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَنَّ نَهَرًا بِبَابِ أَحَدِكُمْ يَغْتَسِلُ فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ، هَلْ يَبْقَى مِنْ دَرَنِهِ شَيْءٌ؟ قَالُوا: لَا. قَالَ: فَكَذَلِكَ مَثَلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، يَمْحُو اللَّهُ بِهِنَّ الْخَطَايَا" (٣) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Muhammed el-Hüseyn b. Ahmed el-Mahledî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. İshâk es-Serrâc bildirdi, bize Kuteybe bildirdi, bize el-Leys ve Bekr b. Mudar bildirdi, İbnü'l-Hâd'dan, Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî'den, Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, Ebû Hüreyre'den; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ne dersiniz, birinizin kapısı önünde bir nehir aksa ve o kimse bu nehirde her gün beş defa yıkansa, onun üzerinde kirinden bir şey kalır mı? Onlar: 'Hayır' dediler. O şöyle buyurdu: İşte beş vakit namazın misali de böyledir; Allah onlarla günahları siler.” (٣)

قَوْلُهُ ﷿: {ذَلِكَ} أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْنَا. وَقِيلَ: هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ، {ذِكْرَى} عِظَةٌ {لِلذَّاكِرِينَ} أَيْ لِمَنْ ذَكَرَهُ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {ذَلِكَ} “Bu” yani zikrettiğimiz bu hususlar. Kur'an'a işaret olduğu da söylenmiştir; {ذِكْرَى} “bir hatırlatmadır” bir öğüttür, {لِلذَّاكِرِينَ} “öğüt alanlar için” yani onu düşünen kimseler için.

{وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) } .

{وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (١١٥) } “Ve sabret! Muhakkak ki Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez. (115)”

{وَاصْبِرْ} يَا مُحَمَّدُ عَلَى مَا تَلْقَى مِنَ الْأَذَى. وَقِيلَ: عَلَى الصَّلَاةِ، وَنَظِيرُهُ {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} (طه -١٣٢) {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} فِي أَعْمَالِهِمْ.. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي الْمُصَلِّينَ.

{وَاصْبِرْ} “Ve sabret!” [Ey Muhammed], gördüğün eziyetlere karşı. [Bir görüşe göre de] namaz kılmaya [sabret anlamındadır]. Bunun bir benzeri: {وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} (Tâhâ, 132) “Ailene namazı emret ve kendin de onda devamlılığa sabret” [ayetidir]. {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “Muhakkak ki Allah, iyilik edenlerin mükâfatını zayi etmez” amellerinde [güzel davrananların]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: “Yani namaz kılanları [kastediyor].”

{فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ (١١٧) } .

{فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ (١١٦) وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ (١١٧) } “Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyacak akıl ve fazilet sahipleri bulunsaydı ya! Fakat kendilerini kurtardığımız az bir kimse dışında [bunu yapan çıkmadı]. Zulmedenler ise kendilerine verilen şımarıkça refahın peşine düştüler ve günahkâr kimseler oldular. (116) Halkı ıslah edici kimseler iken Rabbin o memleketleri zulüm ile helak edecek değildi. (117)”

{وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } .

{وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ (١١٨) إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (١١٩) } “Eğer Rabbin dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Oysa onlar ihtilaf edip durmaktadırlar. (118) Ancak Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesnadır. Zaten onları bunun için yarattı. Ve Rabbinin: 'Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım!' sözü tamamlandı. (119)”

قَوْلُهُ ﷿: {فَلَوْلَا} فَهَلَّا {كَانَ مِنَ الْقُرُونِ} الَّتِي أَهْلَكْنَاهُمْ، {مِنْ قَبْلِكُمْ} وَالْآيَةُ لِلتَّوْبِيخِ {أُولُو بَقِيَّةٍ} أَيْ: أُولُو تَمْيِيزٍ. وَقِيلَ: أُولُو طَاعَةٍ. وَقِيلَ: أُولُو خَيْرٍ. يُقَالُ: فُلَانٌ ذُو بَقِيَّةٍ إِذَا كَانَ فِيهِ خَيْرٌ. مَعْنَاهُ: فَهَلَّا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ مَنْ فِيهِ خَيْرٌ يَنْهَى عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ؟ [وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أُولُو بَقِيَّةٍ مِنْ خَيْرٍ. يُقَالُ: فُلَانٌ عَلَى بَقِيَّةٍ مِنَ الْخَيْرِ إِذَا كَانَ عَلَى خَصْلَةٍ مَحْمُودَةٍ] (١) .

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {فَلَوْلَا} “bulunsaydı ya!” {كَانَ مِنَ الْقُرُونِ} “nesillerden” helak ettiğimiz [nesillerden], {مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önceki” ve ayet azarlama [ifade etmektedir]. {أُولُو بَقِيَّةٍ} “akıl ve fazilet sahipleri” yani ayırt etme yeteneği olan kimseler. İtaat sahipleri de denilmiştir. Hayır sahipleri de denilmiştir. Kendisinde hayır bulunan kimse için: 'Falanca fazilet ve hayır sahibidir (zû bakiyye)' denir. Manası şöyledir: Sizden önceki nesillerden, yeryüzünde bozgunculuğu engelleyen kendisinde hayır bulunan kimseler olsaydı ya! [Bunun anlamının hayırdan arta kalan fazilet sahipleri olduğu da söylenmiştir. Övülen bir haslet üzere olan kimse için: 'Falanca hayrın bakiyyesi üzerindedir' denir] (١).

{يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ} أَيْ يَقُومُونَ بِالنَّهْيِ عَنِ الْفَسَادِ، وَمَعْنَاهُ جَحَدَ، أَيْ: لَمْ يَكُنْ فِيهِمْ أُولُو بَقِيَّةٍ. {إِلَّا قَلِيلًا} هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مَعْنَاهُ: لَكِنَّ قَلِيلًا {مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} وَهُمْ أَتْبَاعُ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ. {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا} نُعِّمُوا، {فِيهِ} وَالْمُتْرَفُ: الْمُنَعَّمُ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: خُوِّلُوا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: [عُوِّدُوا مِنَ النَّعِيمِ وَاللَّذَّاتِ وَإِيثَارِ الدُّنْيَا] (٢) أَيْ: وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا عُوِّدُوا مِنَ النَّعِيمِ وَاللَّذَّاتِ وَإِيثَارِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ. {وَكَانُوا مُجْرِمِينَ} كَافِرِينَ.

{يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bozgunculuktan alıkoyacak” yani bozgunculuğu engellemeye koyulacaklar. Manası olumsuzluktur; yani içlerinde fazilet sahibi kimseler yoktu. {إِلَّا قَلِيلًا} “az bir kimse dışında” bu munkatı' bir istisnadır; manası: Ancak az bir kısmı {مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ} “kendilerini kurtardığımız kimselerden” ki onlar peygamberlerin tabileridir, yeryüzünde bozgunculuğu engelliyorlardı. {وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا} “Zulmedenler ise kendilerine verilen şımarıkça refahın peşine düştüler” nimetlendirildikleri şeyin, {فِيهِ} “içinde”. 'Mütref', nimetlendirilmiş kimse demektir. Mukâtil b. Hayyân: 'Kendilerine bolca ihsan edilen şeyler' demiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: [Nimet, lezzetler ve dünyayı tercih etmeye alıştırıldıkları şeylerin]. Yani zulmedenler nimet, lezzetler ve dünyayı ahirete tercih etme konusunda alışageldikleri şeylerin peşine düştüler. {وَكَانُوا مُجْرِمِينَ} “ve günahkâr kimseler oldular.” kâfir idiler.

{وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} أَيْ: لَا يُهْلِكُهُمْ بِشِرْكِهِمْ، {وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} فِيمَا بَيْنَهُمْ يَتَعَاطَوْنَ الْإِنْصَافَ وَلَا يَظْلِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَإِنَّمَا يُهْلِكُهُمْ إِذَا تَظَالَمُوا، وَقِيلَ: لَا يُهْلِكُهُمْ بِظُلْمٍ مِنْهُ وَهُمْ مُصْلِحُونَ فِي أَعْمَالِهِمْ، وَلَكِنْ يُهْلِكُهُمْ بِكُفْرِهِمْ وَرُكُوبِهِمُ السَّيِّئَاتِ.

{وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ} “Rabbin o memleketleri zulüm ile helak edecek değildi” yani onları şirkleri sebebiyle helak etmez, {وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ} “halkı ıslah edici kimseler iken” kendi aralarında insaflı davranıp birbirlerine zulmetmedikleri sürece [helak etmez]. O onları ancak birbirlerine zulmettikleri zaman helak eder. Şöyle de denilmiştir: Onlar amellerinde ıslah edici kimseler iken, Kendisinden bir haksızlık olarak onları helak etmez; lakin onları küfürleri ve kötülükleri işlemeleri sebebiyle helak eder.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ} كُلَّهُمْ {أُمَّةً وَاحِدَةً} عَلَى دِينٍ وَاحِدٍ. {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} عَلَى أَدْيَانٍ شَتَّى مِنْ بَيْنِ يَهُودِيٍّ وَنَصْرَانِيٍّ، وَمَجُوسِيٍّ، وَمُشْرِكٍ.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ} “Eğer Rabbin dileseydi insanları” hepsini {أُمَّةً وَاحِدَةً} “tek bir ümmet yapardı” tek bir din üzere [kılardı]. {وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ} “Oysa onlar ihtilaf edip durmaktadırlar.” Yahudi, Hristiyan, Mecûsî ve müşrik olmak üzere çeşitli dinler üzere [ayrılık içindedirler].

{إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} مَعْنَاهُ: لَكِنَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ فَهَدَاهُمْ إِلَى الْحَقِّ، فَهُمْ لَا يَخْتَلِفُونَ، {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} قَالَ الْحَسَنُ وَعَطَاءٌ: وَلِلِاخْتِلَافِ خَلْقَهُمْ. وَقَالَ أَشْهَبُ: سَأَلْتُ مَالِكًا عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: خَلَقَهُمْ لِيَكُونَ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ.

{إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ} “Rabbinin merhamet ettiği kimseler müstesna.” Bunun manası şudur: Lakin Rabbinin merhamet edip hakka ilettiği kimseler ihtilaf etmezler. {وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ} “Onları bunun için yarattı.” Hasan ve Atâ şöyle demiştir: "Onları ihtilaf etmeleri için yarattı." Eşheb şöyle demiştir: Mâlik'e bu ayeti sordum, o da şöyle dedi: "Onları, bir fırka cennette ve bir fırka da çılgın alevli cehennemde olsun diye yarattı."

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الَّذِي أَخْتَارُهُ قَوْلُ مَنْ قَالَ: خَلَقَ فَرِيقًا لِرَحْمَتِهِ وَفَرِيقًا لِعَذَابِهِ.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Benim tercih ettiğim görüş; "Bir fırkayı rahmeti için, bir fırkayı da azabı için yarattı" diyen kimsenin görüşüdür.'

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: وَلِلرَّحْمَةِ خَلَقَهُمْ، يَعْنِي الَّذِينَ رَحِمَهُمْ.

İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: 'Onları rahmet için yarattı', yani merhamet ettiği kimseleri [rahmet için yarattı].

وَقَالَ الْفَرَّاءُ: خَلَقَ أَهْلَ الرَّحْمَةِ لِلرَّحْمَةِ، وَأَهْلَ الِاخْتِلَافِ لِلِاخْتِلَافِ.

el-Ferrâ şöyle demiştir: 'Rahmet ehlini rahmet için, ihtilaf ehlini ise ihtilaf için yarattı.'

وَحَاصِلُ (١) الْآيَةِ: أَنَّ أَهْلَ الْبَاطِلِ مُخْتَلِفُونَ، وَأَهْلَ الْحَقِّ مُتَّفِقُونَ، فَخَلَقَ اللَّهُ أَهْلَ الْحَقِّ لِلِاتِّفَاقِ، وَأَهْلَ الْبَاطِلِ لِلِاخْتِلَافِ.

Ayetin özeti (١) şudur: Bâtıl ehli ihtilaf halindedir, hak ehli ise ittifak halindedir. Allah hak ehlini ittifak için, bâtıl ehlini ise ihtilaf için yaratmıştır.

{وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} وَتَمَّ حُكْمُ رَبِّكَ، {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} .

{وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ} “Ve Rabbinin sözü tamamlandı.” Ve Rabbinin hükmü tamamlandı; {لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ} “Andolsun ki cehennemi cinlerden ve insanlardan tamamen dolduracağım!”

{وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } .

{وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ (١٢٠) وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ إِنَّا عَامِلُونَ (١٢١) وَانْتَظِرُوا إِنَّا مُنْتَظِرُونَ (١٢٢) وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (١٢٣) } “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz. Bunda sana hak, müminlere de bir öğüt ve hatırlatma gelmiştir. (120) İnanmayanlara de ki: 'Elinizden geleni yapın; biz de yapmaktayız! (121) Ve bekleyin; biz de beklemekteyiz!' (122) Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir; bütün işler O'na döndürülür. Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et! Rabbin yaptıklarınızdan habersiz değildir. (123)”

{وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} مَعْنَاهُ: وَكُلُّ الَّذِي تَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ، أَيْ: مِنْ أَخْبَارِهِمْ وَأَخْبَارِ أُمَمِهِمْ نَقُصُّهَا عَلَيْكَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤَادَكَ، لِنَزِيدَكَ يَقِينًا وَنُقَوِّيَ قَلْبَكَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ إِذَا سَمِعَهَا كَانَ فِي ذَلِكَ تَقْوِيَةٌ لِقَلْبِهِ عَلَى الصَّبْرِ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ.

{وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ} “Peygamberlerin haberlerinden, kendisiyle kalbini pekiştireceğimiz her şeyi sana anlatıyoruz.” Manası şöyledir: Peygamberlerin haberlerinden; yani onların haberlerinden ve ümmetlerinin haberlerinden ihtiyaç duyduğun her şeyi, kalbini pekiştirelim, yakînini artıralım ve kalbini kuvvetlendirelim diye sana anlatıyoruz. Bu da şundandır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunları dinlediğinde, bu durum kavminin eziyetine sabretme hususunda onun kalbine bir kuvvet oluyordu.

{وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: فِي هَذِهِ الدُّنْيَا.

{وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ} “Bunda sana hak gelmiştir.” el-Hasan ve Katâde: 'Bu dünyada' demişlerdir.

وَقَالَ غَيْرُهُمَا: فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَهَذَا قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ.

Onlardan başkaları ise: 'Bu surede' demişlerdir. Çoğunluğun görüşü de budur.

خَصَّ هَذِهِ السُّورَةَ تَشْرِيفًا، وَإِنْ كَانَ قَدْ جَاءَهُ الْحَقُّ فِي جَمِيعِ السُّوَرِ.

Hak kendisine bütün surelerde gelmiş olsa da şereflendirmek amacıyla bu sureyi tahsis etmiştir.

{وَمَوْعِظَةٌ} أَيْ: وَجَاءَتْكَ مَوْعِظَةٌ، {وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} .

{وَمَوْعِظَةٌ} “ve bir öğüt” yani sana bir öğüt geldi, {وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ} “ve müminlere de bir hatırlatma.”

{وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} أَمْرُ تَهْدِيدٍ وَوَعِيدٍ، {إِنَّا عَامِلُونَ} .

{وَقُلْ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ اعْمَلُوا عَلَى مَكَانَتِكُمْ} “İnanmayanlara de ki: 'Elinizden geleni yapın'” bu bir tehdit ve vaîd (korkutma) emridir, {إِنَّا عَامِلُونَ} “biz de yapmaktayız!”

{وَانْتَظِرُوا} مَا يَحِلُّ بِنَا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، {إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} مَا يَحِلُّ بِكُمْ مِنْ نِقْمَةِ اللَّهِ.

{وَانْتَظِرُوا} “Ve bekleyin” Allah'ın rahmetinden bize inecek olanı, {إِنَّا مُنْتَظِرُونَ} “biz de beklemekteyiz!” Allah'ın azabından size inecek olanı.

{وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} أَيْ: عِلْمُ مَا غَابَ عَنِ الْعِبَادِ فِيهِمَا، {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ} فِي الْمَعَادِ.

{وَلِلَّهِ غَيْبُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin gaybı Allah'a aittir” yani o ikisinde kullara gizli kalan şeylerin ilmi [O'na aittir], {وَإِلَيْهِ يُرْجَعُ الْأَمْرُ كُلُّهُ} “bütün işler O'na döndürülür” kıyamet gününde.

قَرَأَ نَافِعٌ وَحَفْصٌ: "يُرْجَعُ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ: أَيْ: يُرَدُّ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، أَيْ: يَعُودُ الْأَمْرُ كُلُّهُ إِلَيْهِ حَتَّى لَا يَكُونَ لِلْخَلْقِ أَمْرٌ.

Nâfi' ve Hafs, yâ'nın dammesi ve cîm'in fethasıyla "يُرْجَعُ" (yurca'u) şeklinde okumuşlardır; yani [bütün işler O'na] döndürülür. Diğer [kıraat imamları] ise yâ'nın fethası ve cîm'in kesrasıyla ["يَرْجِعُ" (yerci'u) şeklinde] okumuşlardır; yani yaratılmışlar için hiçbir emir [ve yetki] kalmayacak şekilde bütün işler O'na döner.

{فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} وَثِقْ بِهِ، {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ: "تَعْمَلُونَ" بِالتَّاءِ هَا هُنَا وَفِي آخِرِ سُورَةِ النَّمْلِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ فِيهِمَا.

{فَاعْبُدْهُ وَتَوَكَّلْ عَلَيْهِ} “Öyleyse O'na kulluk et ve O'na tevekkül et!” O'na güven, {وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Rabbin yaptıklarınızdan habersiz değildir.” Medine ve Şam ehli ile Hafs ve Ya'kûb burada ve Neml suresinin sonunda tâ ile "تَعْمَلُونَ" (ta'melûn) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise her iki yerde de yâ ile [ya'melûn] şeklinde okumuşlardır.

قَالَ كَعْبٌ: خَاتِمَةُ التَّوْرَاةِ خَاتِمَةُ سُورَةِ هُودٍ (١) .

Ka'b şöyle demiştir: 'Tevrat'ın sonu, Hûd suresinin sonudur.' (١)

أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْجَوْزَجَانِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ، أَنْبَأَنَا أبو سعيد ١٧٩/أالْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ شَيْبَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ ﵁: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ شِبْتَ، فَقَالَ ﷺ: "شَيَّبَتْنِي هُودٌ، وَالْوَاقِعَةُ، وَالْمُرْسَلَاتُ، وَعَمَّ يَتَسَاءَلُونَ، وَإِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ" (٢) .

Bize Ebû Muhammed Abdullâh b. Abdissamed el-Cevzecânî haber verdi, bize Ebü'l-Kâsım Alî b. Ahmed el-Huzâî bildirdi, bize Ebû Saîd 179/a el-Heysem b. Küleyb bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî rivayet etti, bize Ebû Küreyb Muhammed b. el-Alâ rivayet etti, bize Muâviye b. Hişâm rivayet etti, Şeybân'dan, Ebû İshâk'tan, İkrime'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan; o şöyle dedi: Ebû Bekr radıyallâhu anh: 'Ey Allah'ın Resûlü, saçların ağardı' dedi. Bunun üzerine o sallallâhu aleyhi ve sellem: “Beni Hûd, Vâkıa, Mürselât, Amme yetesâelûn ve İze'ş-Şemsü küvviret [sureleri] ihtiyarlattı” buyurdu (٢).

وَيُرْوَى: "شَيَّبَتْنِي هُودٌ وَأَخَوَاتُهَا" .

Şöyle de rivayet edilmiştir: «Beni Hûd ve kardeşleri [benzeri sûreler] ihtiyarlattı.»