Binûn

Yûsuf — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ: كَيْفَ وَقَعْتَ بِأَرْضِ كَنْعَانَ؟.

[Yakub]: “Kenan diyarına nasıl geldin?” dedi.

قَالَ: جِئْتُ لِصِلَةِ قَرَابَةٍ [فَصَادَنِي هَؤُلَاءِ] فَمَكَثَ يُوسُفُ فِي الْبِئْرِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ .

[Kurt]: “Akraba ziyareti için geldim [de bunlar beni yakaladı]” dedi. Yûsuf kuyuda üç gün kaldı.

{وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَا بُشْرَى هَذَا غُلَامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٩) } .

{وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ فَأَدْلَى دَلْوَهُ قَالَ يَا بُشْرَى هَذَا غُلَامٌ وَأَسَرُّوهُ بِضَاعَةً وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ (١٩) } “Bir kervan geldi; sucularını gönderdiler, o da kovasını saldı. «Müjde! İşte bir oğlan çocuğu!» dedi. Onu bir ticaret malı olarak sakladılar. Oysa Allah, onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi.”

{وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ} وَهُمُ الْقَوْمُ الْمُسَافِرُونَ، سُمُّوا سَيَّارَةً لِأَنَّهُمْ يَسِيرُونَ فِي الْأَرْضِ، كَانَتْ رُفْقَةً مِنْ مَدْيَنَ تريد مصر، فأخطؤوا الطَّرِيقَ فَنَزَلُوا قَرِيبًا مِنَ الْجُبِّ، وَكَانَ الْجُبُّ فِي [قَفْرٍ بَعِيدٍ] مِنَ الْعُمْرَانِ لِلرُّعَاةِ وَالْمَارَّةِ، وَكَانَ مَاؤُهُ مَالِحًا فَعَذُبَ حِينَ أُلْقِيَ يُوسُفُ ﵇ فِيهِ، فَلَمَّا نَزَلُوا أَرْسَلُوا رَجُلًا مِنْ أَهْلِ مَدْيَنَ يُقَالُ لَهُ مَالِكُ بْنُ ذُعْرٍ ، [لِطَلَبِ الْمَاءِ] فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ} وَالْوَارِدُ الَّذِي يَتَقَدَّمُ الرُّفْقَةَ إِلَى الْمَاءِ فَيُهَيِّئُ الْأَرْشِيَةَ وَالدِّلَاءَ.

{وَجَاءَتْ سَيَّارَةٌ} “Bir kervan geldi” ki bunlar yolcu olan bir topluluktur. Yeryüzünde yürüdükleri (seyrettikleri) için onlara seyyare denilmiştir. Bu, Medyen'den Mısır'a gitmek isteyen bir kafileydi; yolu şaşırıp kuyunun yakınına indiler. Kuyu ise çobanlar ve gelip geçenler için yerleşim yerlerinden [uzak ıssız bir yerdeydi]. Suyu da tuzluydu; Yûsuf aleyhisselâm içine atılınca tatlılaştı. Konakladıklarında [su aramak için] Medyen halkından Mâlik b. Zür denilen bir adamı gönderdiler. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü bunu ifade etmektedir: {فَأَرْسَلُوا وَارِدَهُمْ} “sucularını gönderdiler”. Vârid; su temin etmek üzere kafilenin önünden giden, ipleri ve kovaları hazırlayan kimsedir.

{فَأَدْلَى دَلْوَهُ} أَيْ: أَرْسَلَهَا فِي الْبِئْرِ، يُقَالُ: أَدْلَيْتُ الدَّلْوَ إِذَا أَرْسَلْتُهَا فِي الْبِئْرِ، وَدَلَوْتُهَا إِذَا أَخْرَجْتَهَا، فَتَعَلَّقَ يُوسُفُ بِالْحَبْلِ فَلَمَّا خَرَجَ إِذَا هُوَ بِغُلَامٍ أَحْسَنَ مَا يَكُونُ.

{فَأَدْلَى دَلْوَهُ} “o da kovasını saldı” yani onu kuyuya sarkıttı. Kovayı kuyuya sarkıttığında 'edleytü'd-delve', çıkardığında ise 'delevtühâ' denir. Yûsuf ipe tutundu; [adam] onu çıkarınca bir de baktı ki olabilecek en güzel bir oğlan çocuğu!

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أُعْطِيَ يُوسُفُ شَطْرَ الْحُسْنِ" .

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «أُعْطِيَ يُوسُفُ شَطْرَ الْحُسْنِ» «Yûsuf'a güzelliğin yarısı verilmiştir.»

وَيُقَالُ: إِنَّهُ وَرِثَ ذَلِكَ الْجَمَالَ مِنْ جَدَّتِهِ سَارَةَ، وَكَانَتْ قَدْ أُعْطِيَتْ سُدُسَ الْحُسْنِ.

Onun bu güzelliği ninesi Sâre'den miras aldığı söylenir; zira ona da güzelliğin altıda biri verilmişti.

قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ ذَهَبَ يُوسُفُ وَأُمُّهُ بِثُلُثَيِ الْحَسَنِ .

İbn İshak şöyle demiştir: “Güzelliğin üçte ikisini Yûsuf ve annesi alıp götürdü.”

فَلَمَّا رَآهُ مَالِكُ بْنُ ذُعْرٍ، {قَالَ يَا بُشْرَى} قَرَأَ الْأَكْثَرُونَ هَكَذَا بِالْأَلْفِ وَفَتْحِ الْيَاءِ، بَشَّرَ الْمُسْتَقِي أَصْحَابَهُ يَقُولُ : أَبْشِرُوا. وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: يَا بُشْرَى، بِغَيْرِ إِضَافَةٍ، يُرِيدُ نَادَى الْمُسْتَقِي رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ اسْمُهُ بُشْرَى. {هَذَا غُلَامٌ} وَرَوَى ابْنُ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِيهِ: أَنَّ جُدْرَانَ الْبِئْرِ كَانَتْ تَبْكِي عَلَى يُوسُفَ حِينَ أُخْرِجَ مِنْهَا. {وَأَسَرُّوهُ} أَخْفَوْهُ، {بِضَاعَةً} قَالَ مُجَاهِدٌ: أَسَرَّهُ مَالِكُ بْنُ ذُعْرٍ وَأَصْحَابُهُ مِنَ التُّجَّارِ الَّذِينَ مَعَهُمْ وَقَالُوا: هُوَ بِضَاعَةٌ اسْتَبْضَعَهَا بَعْضُ أَهْلِ الْمَاءِ إِلَى مِصْرَ خِيفَةَ أَنْ يَطْلُبُوا مِنْهُمْ فِيهِ الْمُشَارَكَةَ.

Mâlik b. Zür onu görünce, {قَالَ يَا بُشْرَى} “[o da] dedi ki: «Müjde!»”. Çoğunluk bunu bu şekilde elif ile ve yâ harfinin fethasıyla (yâ büşrâye) okumuştur; sucu arkadaşlarına müjde vererek “Müjdelenin!” demektedir. Kûfeliler ise izafetsiz olarak 'yâ büşrâ' şeklinde okumuşlardır; [buna göre] sucu, arkadaşlarından Büşrâ isimli bir adama seslenmeyi kastetmektedir. {هَذَا غُلَامٌ} “İşte bir oğlan çocuğu!”. İbn Mücâhid babasından rivayet etti ki: Kuyu duvarları, Yûsuf oradan çıkarıldığı zaman onun için ağlıyordu. {وَأَسَرُّوهُ} onu gizlediler, {بِضَاعَةً} “bir ticaret malı olarak”. Mücâhid şöyle dedi: Mâlik b. Zür ve beraberindeki tüccar arkadaşları onu gizleyip: “Bu, su başı ahalisinden bazılarının Mısır'a götürülmek üzere verdiği bir ticaret malıdır” dediler; zira diğerlerinin bu çocukta kendilerine ortak olmak istemelerinden korktular.

وَقِيلَ: أَرَادَ أَنَّ إِخْوَةَ يوسف أسروا ١٨٠/ب شَأْنَ يُوسُفَ وَقَالُوا هَذَا عَبْدٌ لَنَا [أَبِقَ] .

Yûsuf'un kardeşlerinin, Yûsuf'un durumunu gizledikleri ve “Bu bizim [kaçmış] bir kölemizdir” dedikleri de söylenmiştir.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} فَأَتَى يَهُوذَا يُوسُفَ بِالطَّعَامِ فَلَمْ يَجِدْهُ فِي الْبِئْرِ، فَأَخْبَرَ بِذَلِكَ إِخْوَتَهُ، فَطَلَبُوهُ فَإِذَا هُمْ بِمَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ نُزُولًا فَأَتَوْهُمْ فَإِذَا هُمْ بِيُوسُفَ، فَقَالُوا هَذَا عَبْدٌ آبِقٌ مِنَّا. وَيُقَالُ: إِنَّهُمْ هَدَّدُوا يُوسُفَ حَتَّى لَمْ يَعْرِفْ حَالَهُ. وَقَالَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ، ثُمَّ بَاعُوهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:

Allah Teâlâ buyurdu ki: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Oysa Allah, onların ne yaptıklarını çok iyi bilmekteydi.” Yehûda, Yûsuf'a yiyecek getirdi fakat onu kuyuda bulamadı. Durumu kardeşlerine haber verdi. Onu aradılar; bir de baktılar ki Mâlik ve arkadaşları konaklamışlar. Yanlarına vardıklarında Yûsuf'u gördüler ve: “Bu bizden kaçmış bir köledir” dediler. Anlatıldığına göre Yûsuf'u, durumunu belli etmesin diye tehdit ettiler. O da onların dediği gibi söyledi; sonra onu sattılar. İşte Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu bunu ifade etmektedir:

{وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) } .

{وَشَرَوْهُ بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَرَاهِمَ مَعْدُودَةٍ وَكَانُوا فِيهِ مِنَ الزَّاهِدِينَ (٢٠) } “Onu değersiz bir fiyatla, birkaç dirheme sattılar. Zaten ona pek değer de vermiyorlardı.”

{وَشَرَوْهُ} أَيْ: بَاعُوهُ، {بِثَمَنٍ بَخْسٍ} قَالَ الضَّحَّاكُ، وَمُقَاتِلٌ، وَالسُّدِّيُّ: حَرَامٌ لِأَنَّ ثَمَنَ الْحُرِّ حَرَامٌ، وَسُمِّيَ الْحَرَامُ بَخْسًا لِأَنَّهُ مَبْخُوسُ الْبَرَكَةِ.

{وَشَرَوْهُ} “Onu sattılar”, {بِثَمَنٍ بَخْسٍ} “değersiz bir fiyatla”. Dahhâk, Mukâtil ve Süddî şöyle dediler: Haram [bir para ile]; çünkü hür birinin bedeli haramdır. Harama, bereketi eksik (bahs) olduğu için bu isim verilmiştir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ: بَخْسٍ أَيْ زُيُوفٍ.

İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan ise: “Bahs; sahte, kalp [para]” anlamında rivayet edilmiştir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ: بِثَمَنٍ قَلِيلٍ.

İkrime ve Şa'bî ise: “Az bir fiyatla” demişlerdir.

{دَرَاهِمَ} بَدَلٌ مِنَ الثَّمَنِ، {مَعْدُودَةٍ} ذَكَّرَ الْعَدَدَ عِبَارَةٌ عَنْ قِلَّتِهَا.

{دَرَاهِمَ} “dirheme” fiyattan bedeldir, {مَعْدُودَةٍ} “sayılı/birkaç” sayının zikredilmesi onun azlığından kinayedir.

وَقِيلَ: إِنَّمَا قَالَ مَعْدُودَةً لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ لَا يَزِنُونَ مَا كَانَ أَقَلَّ مِنْ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا، إِنَّمَا كَانُوا يَعُدُّونَهَا عَدًّا، فَإِذَا بَلَغَتْ أُوقِيَّةً وَزَنُوهَا.

Şöyle de denilmiştir: 'Sayılı' denilmesinin sebebi; o dönemde kırk dirhemden az olan parayı tartmayıp sadece saymalarıydı. Bir ukiyye miktarına ulaştığında ise onu tartarlardı.

وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ تِلْكَ الدَّرَاهِمِ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وقَتَادَةُ: عِشْرُونَ دِرْهَمًا، فَاقْتَسَمُوهَا دِرْهَمَيْنِ دِرْهَمَيْنِ.

Bu dirhemlerin sayısında ihtilaf ettiler: İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Katâde: “Yirmi dirhemdi; aralarında ikişer dirhem olarak paylaştılar” dediler.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: اثْنَانِ وَعِشْرُونَ دِرْهَمًا.

Mücâhid: “Yirmi iki dirhem” dedi.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا .

İkrime de: “Kırk dirhem” dedi.

{وَكَانُوا} يَعْنِي: إِخْوَةَ يُوسُفَ، {فِيهِ} أَيْ: فِي يُوسُفَ {مِنَ الزَّاهِدِينَ} لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا مَنْزِلَتَهُ عِنْدَ اللَّهِ.

{وَكَانُوا} “onlar idiler” yani Yûsuf'un kardeşleri, {فِيهِ} “ona” yani Yûsuf'a karşı, {مِنَ الزَّاهِدِينَ} “pek değer vermeyenlerden”; çünkü onlar onun Allah katındaki mertebesini bilmiyorlardı.

وَقِيلَ: كَانُوا فِي الثَّمَنِ مِنَ الزَّاهِدِينَ، لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ قَصْدُهُمْ تَحْصِيلُ الثَّمَنِ، إِنَّمَا كَانَ قَصْدُهُمْ تَبْعِيدَ يُوسُفَ عَنْ أَبِيهِ.

Fiyata karşı rağbetsiz oldukları da söylenmiştir; zira onların maksadı para elde etmek değil, sadece Yûsuf'u babasından uzaklaştırmaktı.

ثُمَّ انْطَلَقَ مَالِكُ بْنُ ذُعْرٍ وَأَصْحَابُهُ بِيُوسُفَ، فَتَبِعَهُمْ إِخْوَتُهُ يَقُولُونَ: اسْتَوْثِقُوا مِنْهُ لَا يَأْبَقْ، قَالَ: فَذَهَبُوا بِهِ حَتَّى قَدِمُوا مِصْرَ، وَعَرَضَهُ مَالِكٌ عَلَى الْبَيْعِ فَاشْتَرَاهُ قِطْفِيرُ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ.

Sonra Mâlik b. Zür ve arkadaşları Yûsuf'u alıp yola çıktılar. Kardeşleri de arkalarından gidip: “Ona sahip çıkın, kaçmasın!” diyorlardı. Dedi ki: Onu götürüp sonunda Mısır'a vardılar. Mâlik onu satışa çıkardı ve onu Kıtfîr satın aldı. Bunu İbn Abbâs söylemiştir.

وَقِيلَ: إِظْفِيرُ صَاحِبُ أَمْرِ الْمَلِكِ، وَكَانَ عَلَى خَزَائِنِ مِصْرَ يُسَمَّى الْعَزِيزَ، وَكَانَ الْمَلِكُ يَوْمَئِذٍ بِمِصْرَ وَنَوَاحِيهَا الرَّيَّانُ بْنُ الْوَلِيدِ بْنِ شِرْوَانَ مِنَ الْعَمَالِقَةِ.

Kralın işlerinden sorumlu İzfîr olduğu da söylenmiştir; o Mısır hazinelerinin başındaydı ve 'Aziz' diye isimlendirilirdi. O gün Mısır ve çevresinin kralı, Amâlika kavminden Reyyân b. Velîd b. Şirvân idi.

وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا الْمَلِكَ لَمْ يَمُتْ حَتَّى آمَنَ وَاتَّبَعَ يُوسُفَ عَلَى دِينِهِ، ثُمَّ مَاتَ وَيُوسُفُ حَيٌّ.

Bu kralın iman edip Yûsuf'un dinine uymadan ölmediği, sonra Yûsuf hayattayken vefat ettiği de söylenmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا دَخَلُوا مِصْرَ تَلَقَّى قِطْفِيرُ مَالِكَ بْنَ ذُعْرٍ فَابْتَاعَ مِنْهُ يُوسُفَ بِعِشْرِينَ دِينَارًا وَزَوْجِ نَعْلٍ وَثَوْبَيْنِ أَبْيَضَيْنِ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle dedi: Mısır'a girdiklerinde Kıtfîr, Mâlik b. Zür ile karşılaştı ve Yûsuf'u yirmi dinar, bir çift ayakkabı ve iki beyaz elbise karşılığında ondan satın aldı.

وَقَالَ وَهَبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: قَدِمَتِ السَّيَّارَةُ بِيُوسُفَ مِصْرَ فَدَخَلُوا بِهِ السُّوقَ يَعْرِضُونَهُ لِلْبَيْعِ، فَتَرَافَعَ النَّاسُ فِي ثَمَنِهِ حَتَّى بَلَغَ ثَمَنُهُ وَزْنَهُ ذَهَبًا وَوَزْنَهُ فِضَّةً وَوَزْنَهُ مِسْكًا وَحَرِيرًا، وَكَانَ وَزْنُهُ أَرْبَعَمِائَةِ رِطْلٍ، وَهُوَ ابْنُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً فَابْتَاعَهُ قِطْفِيرُ مِنْ مَالِكِ بْنِ ذُعْرٍ بِهَذَا الثَّمَنِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Vehb b. Münebbih dedi ki: Kervan Yûsuf ile Mısır'a vardı, onu çarşıya sokup satışa sundular. İnsanlar onun fiyatını artırdıkça artırdılar; öyle ki fiyatı kendi ağırlığınca altın, ağırlığınca gümüş, ağırlığınca misk ve ipeğe ulaştı. Ağırlığı dört yüz rıtl idi ve kendisi on üç yaşındaydı. Kıtfîr onu Mâlik b. Zür'den bu fiyata satın aldı. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu bunu ifade etmektedir:

{وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١) } .

{وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢١) } “Mısır'dan onu satın alan kişi hanımına dedi ki: «Ona güzel bak; belki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz.» İşte böylece Yûsuf'u o yere yerleştirdik ki ona rüyaların tabirini öğretelim. Allah, emrinde galiptir; fakat insanların çoğu bilmezler.”

{وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ} وَاسْمُهَا: رَاعِيلُ، وَقِيلَ: زُلَيْخَا، {أَكْرِمِي مَثْوَاهُ} أَيْ: مَنْزِلَهُ وَمُقَامَهُ، وَالْمَثْوَى: مَوْضِعُ الْإِقَامَةِ.

{وَقَالَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْ مِصْرَ لِامْرَأَتِهِ} “Mısır'dan onu satın alan kişi hanımına dedi ki:” —hanımının adı Râîl idi, Züleyha olduğu da söylenmiştir— {أَكْرِمِي مَثْوَاهُ} “Ona güzel bak” yani onun yerini ve kalacağı mekânı güzel tut. Mesvâ: Kalınacak yer demektir.

وَقِيلَ: أَكْرِمِيهِ فِي الْمَطْعَمِ وَالْمَلْبَسِ وَالْمُقَامِ.

Yeme, içme, giyim ve barınma konusunda ona ikramda bulun [anlamında olduğu] da söylenmiştir.

وَقَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ: مَنْزِلَتَهُ.

Katâde ve İbn Cüreyc: “Konumunu [üstün tut]” demişlerdir.

{عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا} أَيْ: نَبِيعَهُ بِالرِّبْحِ إِنْ أَرَدْنَا الْبَيْعَ، أَوْ يَكْفِيَنَا إِذَا بَلَغَ بَعْضَ أُمُورِنَا.

{عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا} “belki bize faydası dokunur” yani satmak istersek kârla satarız veya büyüdüğünde bazı işlerimize bakar.

{أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا} أَيْ: نَتَبَنَّاهُ.

{أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا} “ya da onu evlat ediniriz” yani onu kendimize evlatlık alırız.

قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: أَفْرَسُ النَّاسِ ثَلَاثَةٌ: الْعَزِيزُ فِي يُوسُفَ، حَيْثُ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: أَكْرِمِي مَثْوَاهُ عَسَى أَنْ يَنْفَعَنَا، وَابْنَةُ شُعَيْبٍ ﵇ حَيْثُ قَالَتْ لِأَبِيهَا فِي مُوسَى ﵇: يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ، وَأَبُو بَكْرٍ فِي عُمَرَ ﵄ حَيْثُ اسْتَخْلَفَهُ .

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: İnsanların en firasetli olanı üç kişidir: Hanımına “Ona güzel bak; belki bize faydası dokunur” dediğinde Yûsuf hakkındaki Aziz; Mûsâ aleyhisselâm hakkında babasına “Babacığım, onu ücretle tut” dediğinde Şuayb'ın aleyhisselâm kızı; ve onu halife tayin ettiği zaman Ömer radıyallâhu anh hakkındaki Ebû Bekir radıyallâhu anh.

{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ} [أَيْ: فِي أَرْضِ مِصْرَ] أَيْ: كَمَا أَنْقَذْنَا يُوسُفُ مِنَ الْقَتْلِ وَأَخْرَجْنَاهُ مِنَ الْجُبِّ، كَذَلِكَ [مَكَّنَا لَهُ] فِي الْأَرْضِ فَجَعَلْنَاهُ عَلَى خَزَائِنِهَا.

{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ} “İşte böylece Yûsuf'u o yere yerleştirdik” [yani Mısır toprağına]. Yani Yûsuf'u öldürülmekten kurtarıp kuyudan çıkardığımız gibi, aynı şekilde yeryüzünde [ona imkân ve güç verdik] ve onu oranın hazinelerinin başına getirdik.

{وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} أَيْ: [مَكَّنَّا لَهُ] فِي الْأَرْضِ لِكَيْ نُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ، وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الرُّؤْيَا.

{وَلِنُعَلِّمَهُ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “ki ona rüyaların tabirini öğretelim” yani rüyaların tabirini öğretmek için yeryüzünde [ona imkân tanıdık]; bu da rüya demektir.

{وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ} قِيلَ: الْهَاءُ فِي أَمْرِهِ كِنَايَةٌ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، يَقُولُ: إِنَّ اللَّهَ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ، لَا يَغْلِبُهُ شَيْءٌ وَلَا يَرُدُّ حُكْمَهُ رَادٌّ.

{وَاللَّهُ غَالِبٌ عَلَى أَمْرِهِ} “Allah, emrinde galiptir”. Denildi ki: 'Emrihi'deki zamir Allah Teâlâ'ya aittir; [yani] Allah kendi emrinde galiptir, dilediğini yapar; hiçbir şey O'na galip gelemez ve hiçbir kimse O'nun hükmünü geri çeviremez.

وَقِيلَ: هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى يُوسُفَ ﵇ مَعْنَاهُ: إِنَّ اللَّهَ مُسْتَوْلٍ عَلَى أَمْرِ يُوسُفَ بِالتَّدْبِيرِ [وَالْحِيَاطَةِ] لَا يَكِلُهُ إِلَى أَحَدٍ حَتَّى يَبْلُغَ مُنْتَهَى عِلْمِهِ فِيهِ.

Zamirin Yûsuf'a aleyhisselâm ait olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Allah, Yûsuf hakkındaki tedbir ve [korumaya] mutlak hâkimdir; Yûsuf hakkındaki ilminin nihayetine erinceye kadar onu hiç kimseye bırakmaz.

{وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} مَا اللَّهُ بِهِ صَانِعٌ.

{وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler” Allah'ın onun hakkında ne yapacağını.

{وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) } .

{وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٢٢) } “[Yûsuf] olgunluk çağına erişince ona hüküm ve ilim verdik. İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız.”

{وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} مُنْتَهَى شَبَابِهِ وَشِدَّتِهِ وَقُوَّتِهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ سَنَةً.

{وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ} “[Yûsuf] olgunluk çağına erişince” gençliğinin, dirayetinin ve gücünün zirvesine. Mücâhid: “Otuz üç yaş” dedi.

وَقَالَ السُّدِّيُّ: ثَلَاثِينَ سَنَةً.

Süddî: “Otuz yaş” dedi.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: عِشْرِينَ سَنَةً.

Dahhâk: “Yirmi yaş” dedi.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْأَشَدُّ مَا بَيْنَ ثَمَانِي عَشْرَةَ سَنَةً إِلَى ثَلَاثِينَ سَنَةً.

Kelbî: “Eşüdd (olgunluk çağı); on sekiz yaş ile otuz yaş arasıdır” dedi.

وَسُئِلَ مَالِكٌ ﵀ عَنِ الْأَشُدِّ قَالَ: هُوَ الْحُلُمُ .

Mâlik'e rahmetullâhi aleyh eşüdd hakkında sorulduğunda: “O, büluğ çağıdır” dedi.

{آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} فَالْحُكْمُ: النُّبُوَّةُ، وَالْعِلْمُ: الْفِقْهُ فِي الدِّينِ.

{آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا} “Ona hüküm ve ilim verdik”. Hüküm: Nübüvvettir; ilim ise: Dinde fıkıhtır (derin anlayıştır).

وَقِيلَ: حَكَمًا يَعْنِي: إِصَابَةً فِي الْقَوْلِ: وَعِلْمًا: بِتَأْوِيلِ الرُّؤْيَا.

Hüküm: Sözde isabet kaydetmek; ilim ise: Rüyaları tabir etme ilmidir de denilmiştir.

وَقِيلَ: الْفَرْقُ بَيْنَ الْحَكِيمِ وَالْعَالِمِ، أَنَّ الْعَالِمَ: هُوَ الَّذِي يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ، وَالْحَكِيمَ: الَّذِي يَعْمَلُ بِمَا يُوجِبُهُ الْعِلْمُ.

Hakîm ile âlim arasındaki farkın şu olduğu da söylenmiştir: Âlim, şeyleri bilen kimsedir; hakîm ise ilmin gerektirdiğiyle amel eden kimsedir.

{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: الْمُؤْمِنِينَ. وَعَنْهُ أَيْضًا: الْمُهْتَدِينَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الصَّابِرِينَ عَلَى النَّوَائِبِ كَمَا صَبَرَ يُوسُفُ ﵇.

{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “İşte güzel davrananları biz böyle mükâfatlandırırız.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: “Müminleri” dedi. Yine ondan: “Doğru yolda olanları” rivayeti nakledilmiştir. Dahhâk ise: “Yûsuf aleyhisselâm'ın sabrettiği gibi musibetlere sabredenleri” dedi.

{وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) } .

{وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٢٣) } “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murad almak istedi. Kapıları sımsıkı kilitledi ve «Gelsene bana!» dedi. [Yûsuf]: «Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel bir makam verdi. Muhakkak ki zalimler asla kurtuluşa eremezler» dedi.”

{وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ} يَعْنِي: امْرَأَةَ الْعَزِيزِ. وَالْمُرَاوَدَةُ: طَلَبُ الْفِعْلِ، وَالْمُرَادُ هَا هُنَا أَنَّهَا دَعَتْهُ إِلَى نَفْسِهَا لِيُوَاقِعَهَا، {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ} أَيْ: أَطْبَقَتْهَا، وَكَانَتْ سَبْعَةً، {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} أَيْ: هَلُمَّ وَأَقْبِلْ.

{وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ} “Evinde bulunduğu kadın, onun nefsinden murad almak istedi” yani Azîz'in karısı. Mürâvede; bir fiili talep etmektir. Buradaki anlamı ise, kendisiyle birlikte olması için onu nefsine davet etmesidir. {وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ} “Kapıları sımsıkı kilitledi” yani kapattı; bu kapılar yedi taneydi. {وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ} “ve «Gelsene bana!» dedi” yani haydi gel ve beri gel.

قَرَأَهُ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ: {هَيْتَ لَكَ} بِفَتْحِ الْهَاءِ وَالتَّاءِ.

Kûfe ve Basra ehli bunu, he ve tâ harflerinin fethasıyla {هَيْتَ لَكَ} şeklinde okudu.

وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ: {هِيتَ} بِكَسْرِ الْهَاءِ وَفَتْحِ التَّاءِ.

Medine ve Şam ehli ise he harfinin kesresi ve tâ harfinin fethasıyla {هِيتَ} şeklinde okudu.

وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: {هَيْتُ} بِفَتْحِ الْهَاءِ وَضَمِّ التَّاءِ.

İbn Kesîr de he harfinin fethası ve tâ harfinin dammesiyle {هَيْتُ} şeklinde okudu.

وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وقَتَادَةُ: {هِئْتُ لَكَ} بِكَسْرِ الْهَاءِ وَضَمِّ التَّاءِ مَهْمُوزًا، يَعْنِي: تَهَيَّأْتُ لَكَ، وَأَنْكَرَهُ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ، وَقَالَا لَمْ يُحْكَ هَذَا عَنِ الْعَرَبِ.

Sülemî ve Katâde ise he harfinin kesresi, tâ harfinin dammesi ve hemzeli olarak: {هِئْتُ لَكَ} yani “senin için hazırlandım” şeklinde okudular. Ebû Amr ve Kisâî bunu kabul etmeyerek şöyle dediler: “Bu, Araplardan nakledilmemiştir.”

وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَعْرُوفُ عِنْدَ الْعَرَبِ.

Birinci [okuyuş] ise Araplar nezdinde bilinenidir.

قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: أَقْرَأَنِي النَّبِيُّ ﷺ {هَيْتَ لَكَ} .

İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle dedi: “Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bana {هَيْتَ لَكَ} şeklinde okuttu.”

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ كَانَ الْكِسَائِيُّ يَقُولُ: هِيَ لُغَةٌ لِأَهْلِ حَوْرَانَ رُفِعَتْ إِلَى الْحِجَازِ مَعْنَاهَا [إِلَيَّ] (٣) تَعَالَ.

Ebû Ubeyde şöyle dedi: “Kisâî şöyle derdi: Bu, Havran halkının lehçesidir; Hicaz'a taşınmıştır ve anlamı: «[Bana doğru] gel» demektir.”

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هِيَ أَيْضًا بِالْحَوْرَانِيَّةِ هَلُمَّ.

İkrime de: “O, aynı zamanda Havrânice'de «haydi gel» demektir” dedi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: هِيَ لُغَةٌ عَرَبِيَّةٌ وَهِيَ كَلِمَةُ حَثٍّ وَإِقْبَالٍ عَلَى الشَّيْءِ.

Mücâhid ve başkaları ise şöyle dedi: “O, Arapça bir kelimedir ve bir şeye teşvik edip yönlendirme sözüdür.”

قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: إِنَّ الْعَرَبَ لَا تُثَنِّي {هَيْتَ} وَلَا تَجْمَعُ وَلَا تُؤَنِّثُ، وَإِنَّهَا بِصُورَةٍ وَاحِدَةٍ فِي كُلِّ حَالٍ.

Ebû Ubeyde şöyle dedi: “Araplar {هَيْتَ} “heyt” [kelimesini] tesniye (ikil) yapmaz, çoğul yapmaz ve müennes (dişil) kılmazlar. O, her hâlükârda tek bir sûret üzeredir.”

{قَالَ} يُوسُفَ لَهَا عِنْدَ ذَلِكَ: {مَعَاذَ اللَّهِ} أَيْ: أَعُوذُ بِاللَّهِ وَأَعْتَصِمُ بِاللَّهِ مِمَّا دَعَوْتِنِي إِلَيْهِ، {إِنَّهُ رَبِّي} يُرِيدُ أَنَّ زَوْجَكِ قِطْفِيرَ سَيِّدِي {أَحْسَنَ مَثْوَايَ} أَيْ: أَكْرَمَ مَنْزِلِي. هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.

Bunun üzerine Yûsuf ona: {قَالَ} {مَعَاذَ اللَّهِ} “[Yûsuf]: «Allah'a sığınırım!” yani beni çağırdığın şeyden Allah'a sığınır ve O'na iltica ederim, {إِنَّهُ رَبِّي} “Şüphesiz o benim efendimdir” yani kocan Kıtfîr benim efendimdir, {أَحْسَنَ مَثْوَايَ} “bana güzel bir makam verdi” yani konağımı şerefli kıldı, dedi. Bu, müfessirlerin çoğunun görüşüdür.

وَقِيلَ: الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، يُرِيدُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ، أَيْ: آوَانِي، وَمِنْ بَلَاءِ الْجُبِّ عَافَانِي.

Zamirdeki hüve'nin (هـ) Yüce Allah'a döndüğü de söylenmiştir; yani: “Yüce Allah benim Rabbimdir, makamımı güzel kılmıştır, yani beni barındırmış ve kuyu belasından beni esenliğe çıkarmıştır” demek istemiştir.

{إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} يَعْنِي: إِنْ فَعَلْتُ هَذَا فَخُنْتُهُ فِي أَهْلِهِ بَعْدَ مَا أَكْرَمَ مَثْوَايَ فَأَنَا ظَالِمٌ، وَلَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ.

{إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ} “Muhakkak ki zalimler asla kurtuluşa eremezler” yani şayet bunu yapar da bana güzel bir makam verdikten sonra ailesi konusunda ona hıyanet edersem ben zalimlerden olurum; zalimler ise asla kurtuluşa eremezler.

وَقِيلَ: لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ: أَيْ لَا يَسْعَدُ الزُّنَاةُ.

Şöyle de denilmiştir: “Zalimler kurtuluşa eremez”; yani zinakârlar saadete ulaşamaz.

{وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) } .

{وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ (٢٤) } “Andolsun kadın ona meyletti; eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı o da kadına meyledecekti. İşte böylece biz, kötülük ve fuhşu ondan uzaklaştıralım diye [delilimizi gösterdik]. Muhakkak ki o, ihlasa erdirilmiş kullarımızdandı.”

{وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} وَالْهَمُّ هُوَ: الْمُقَارَبَةُ مِنَ الْفِعْلِ مِنْ غَيْرِ دُخُولٍ فِيهِ. فَهَمُّهَا: عَزْمُهَا على المعصية والزنى.

{وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا} “Andolsun kadın ona meyletti, o da kadına meyledecekti”. Hemm (meyil/istek); fiilin içine girmeksizin ona yaklaşmaktır. Kadının hemmi: Günaha ve zinaya azmetmesiydi.

وَأَمَّا هَمُّهُ: فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: حَلَّ الْهِمْيَانَ وَجَلَسَ مِنْهَا مَجْلِسَ الْخَائِنِ .

[Yûsuf'un] meylinet gelince: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Kuşağını çözdü ve kadına karşı hain gibi oturdu.”

وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: حَلَّ سَرَاوِيلَهُ وَجَعَلَ يُعَالِجُ ثِيَابَهُ. وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُتَقَدِّمِينَ مِثْلِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ .

Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o: “Şalvarını çözdü ve elbiseleriyle meşgul olmaya başladı” dedi. Bu, Saîd b. Cübeyr ve el-Hasen gibi selef âlimlerinin çoğunun görüşüdür.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: جَرَى الشَّيْطَانُ فِيمَا بَيْنَهُمَا فَضَرَبَ بِإِحْدَى يَدَيْهِ إِلَى جِيدِ يوسف وباليد ١٨١/أالْأُخْرَى إِلَى جِيدِ الْمَرْأَةِ حَتَّى جَمَعَ بَيْنَهُمَا.

Dahhâk şöyle dedi: “Şeytan ikisinin arasına girdi; bir eliyle Yûsuf'un boynuna, diğer eliyle de kadının boynuna vurup onları bir araya getirdi.”

قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَامٍ: وَقَدْ أَنْكَرَ قَوْمٌ هَذَا الْقَوْلَ، وَالْقَوْلُ مَا قَالَ مُتَقَدِّمُو هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَهُمْ كَانُوا أَعْلَمَ بِاللَّهِ أَنْ يَقُولُوا فِي الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مِنْ غَيْرِ عِلْمٍ.

Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm şöyle dedi: “Bir topluluk bu görüşü inkâr etmiştir; ancak asıl kabul gören söz, bu ümmetin öncülerinin söylediğidir. Onlar peygamberler aleyhimüsselâm hakkında ilimsizce söz söylemekten Allah'ı daha iyi bilirlerdi.”

وَقَالَ السُّدِّيُّ وَابْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا أَرَادَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ مُرَاوَدَةَ يُوسُفَ ﵇ عَنْ نَفْسِهِ جَعَلَتْ تَذْكُرُ لَهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ، وَتُشَوِّقُهُ إِلَى نَفْسِهَا، فَقَالَتْ: يَا يُوسُفُ مَا أَحْسَنَ شَعْرَكَ!.

Süddî ve İbn İshâk şöyle dediler: “Azîz'in karısı, Yûsuf aleyhisselâm'dan murad almak istediğinde ona güzelliklerini sayıp dökmeye ve nefsini arzulatıp durmaya başladı. Şöyle dedi: «Ey Yûsuf, saçın ne kadar güzel!»”

قَالَ: هُوَ أَوَّلُ مَا يَنْتَثِرُ مِنْ جَسَدِي.

[Yûsuf]: “O, bedenimden ilk dökülecek olandır” dedi.

قَالَتْ: مَا أَحْسَنَ عَيْنَيْكَ!

[Kadın]: “Gözlerin ne kadar güzel!” dedi.

قَالَ: هِيَ أَوَّلُ مَا تَسِيلُ عَلَى وَجْهِي فِي قَبْرِي.

[Yûsuf]: “Kabrimde yüzüme doğru ilk akacak olan onlardır” dedi.

قَالَتْ: مَا أَحْسَنَ وَجْهَكَ!

Kadın: “Yüzün ne kadar güzel!” dedi.

قَالَ: هُوَ لِلتُّرَابِ يَأْكُلُهُ .

[Yûsuf]: “Toprak onu yiyecektir” dedi.

وَقِيلَ: إِنَّهَا قَالَتْ: إِنَّ فَرَاشَ الْحَرِيرِ مَبْسُوطٌ، فَقُمْ فَاقْضِ حَاجَتِي.

Kadının şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “İpek yatak serilmiştir; kalk ve muradımı gider.”

قَالَ: إذًا يَذْهَبُ نَصِيبِي مِنَ الْجَنَّةِ.

[Yûsuf]: “O takdirde Cennet'teki nasibim kaybolur” dedi.

فَلَمْ تَزَلْ تُطْمِعُهُ وَتَدْعُوهُ إِلَى اللَّذَّةِ، وَهُوَ شَابٌّ يَجِدُ مِنْ شَبَقِ الشَّبَابِ مَا يَجِدُهُ الرَّجُلُ، وَهِيَ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ جَمِيلَةٌ، حَتَّى لَانَ لَهَا مِمَّا يَرَى مِنْ كَلَفِهَا، وَهَمَّ بِهَا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَدَارَكَ عَبْدَهُ وَنَبِيَّهُ بِالْبُرْهَانِ الَّذِي ذَكَرَهُ .

Kadın onu tamahlandırmaya ve zevke davet etmeye devam etti. Yûsuf ise bir erkeğin hissettiği gençlik şehvetini duyan bir gençti; kadın da güzel ve alımlı bir kadındı. Nihayet kadının aşırı tutkusunu gördüğünden ona karşı içi yumuşadı ve ona meyleder gibi oldu. Sonra Yüce Allah, zikrettiği o kesin delil (bürhan) ile kuluna ve peygamberine yetişti.

وَزَعْمَ بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ: أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ ، وَقَالَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ} ثُمَّ ابْتَدَأَ الْخَبَرَ عَنْ يُوسُفَ ﵇ فَقَالَ: {وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَهَمَّ بِهَا، وَلَكِنَّهُ رَأَى الْبُرْهَانَ فَلَمْ يَهُمَّ.

Son dönem âlimlerinden bazıları, bunun peygamberlerin aleyhimüsselâm hâline yakışmayacağını ileri sürerek şöyle dediler: “Söz {وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ} kavlinde tamamlanmıştır. Sonra Yûsuf aleyhisselâm'dan haber vermeye başlayarak takdim ve tehir yoluyla: {وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} yani «Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı ona meyledecekti; fakat delili gördü de meyletmedi» buyurmuştur.”

وَأَنْكَرَهُ النُّحَاةُ وَقَالُوا: إِنَّ الْعَرَبَ لَا تُؤَخِّرُ {لَوْلَا} عَنِ الْفِعْلِ، فَلَا تَقُولُ: لَقَدْ قُمْتُ لَوْلَا زَيْدٌ، [وَهُوَ يُرِيدُ لَوْلَا زَيْدٌ لَقُمْتُ] .

Nahiv âlimleri bunu reddederek şöyle dediler: “Araplar {لَوْلَا} edatını fiilden sonraya bırakmazlar; nitekim [Zeyd olmasaydı kalkardım demek istediği hâlde] «لَوْلَا زَيْدٌ لَقُمْتُ» yerine «لَقَدْ قُمْتُ لَوْلَا زَيْدٌ» demezler.”

وَقِيلَ: هَمَّتْ بِيُوسُفَ أَنْ يَفْتَرِشَهَا، وَهَمَّ بِهَا يُوسُفُ أَيْ: تَمَنَّى أَنْ تَكُونَ لَهُ زَوْجَةً.

Şöyle de denilmiştir: Kadın, Yûsuf'un kendisiyle birlikte olmasını arzuladı; Yûsuf da kadını arzuladı, yani kadının kendisine eş olmasını temenni etti.

وَهَذَا التَّأْوِيلُ وَأَمْثَالُهُ غَيْرُ مُرْضِيَةٍ لِمُخَالَفَتِهَا أَقَاوِيلَ الْقُدَمَاءِ مِنَ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ يُؤْخَذُ عَنْهُمُ الدِّينُ وَالْعِلْمُ .

Bu tevil ve benzerleri, kendilerinden din ve ilim alınan önceki âlimlerin sözlerine aykırı olduğu için makbul değildir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الْقَدْرَ الَّذِي فَعَلَهُ يُوسُفُ ﵇ كَانَ مِنَ الصَّغَائِرِ، وَالصَّغَائِرُ تَجُوزُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈ .

Bazıları da şöyle demiştir: Yûsuf’un aleyhisselâm yaptığı şey küçük günahlardandı (sağâir); küçük günahlar ise peygamberler aleyhimüsselâm hakkında caizdir.

رُوِيَ أَنْ يُوسُفَ ﵇ لَمَّا دَخَلَ عَلَى الْمَلِكِ حِينَ خَرَجَ مِنَ السِّجْنِ وَأَقَرَّتِ الْمَرْأَةُ، قَالَ يُوسُفُ: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: وَلَا حِينَ هَمَمْتَ بِهَا يَا يُوسُفُ؟ فَقَالَ يُوسُفُ عِنْدَ ذَلِكَ: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} الْآيَةَ .

Rivayet edildiğine göre Yûsuf aleyhisselâm zindandan çıktığı zaman hükümdarın huzuruna girdiğinde ve kadın da [suçunu] itiraf ettiğinde Yûsuf: {ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ} “[Yûsuf dedi ki:] Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir” dedi. Cibrîl ona: “Ona meylin olduğu sırada da mı ey Yûsuf?” dedi. Yûsuf bunun üzerine: {وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} “Ben nefsimi temize çıkarmam...” ayetini okudu.

وَقَالَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يَذْكُرْ ذُنُوبَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فِي الْقُرْآنِ لِيُعَيِّرَهُمْ، وَلَكِنْ ذَكَرَهَا لِيُبَيِّنَ مَوْضِعَ النِّعْمَةِ عَلَيْهِمْ، وَلِئَلَّا يَيْئَسَ أَحَدٌ مِنْ رَحْمَتِهِ .

Hasan-ı Basrî şöyle dedi: “Yüce Allah Kur'an'da peygamberlerin aleyhimüsselâm günahlarını onları ayıplamak için değil, üzerlerindeki nimetin büyüklüğünü açıklamak ve hiç kimse O'nun rahmetinden ümidini kesmesin diye zikretmiştir.”

وَقِيلَ: إِنَّهُ ابْتَلَاهُمْ بِالذُّنُوبِ لِيَتَفَرَّدَ بِالطَّهَارَةِ وَالْعِزَّةِ، وَيَلْقَاهُ جَمِيعُ الْخُلْقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى انْكِسَارِ الْمَعْصِيَةِ.

Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah, mutlak temizlik ve izzetle yalnızca Kendisi vasıflansın ve kıyamet gününde bütün yaratılmışlar günah mahcubiyetiyle O'nun huzuruna çıksınlar diye onları günahlarla imtihan etmiştir.

وَقِيلَ: لِيَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً لِأَهْلِ الذُّنُوبِ فِي رَجَاءِ الرَّحْمَةِ وَتَرْكِ الْإِيَاسِ مِنَ الْمَغْفِرَةِ وَالْعَفْوِ.

Şöyle de denilmiştir: Rahmet ümidinde ve mağfiret ile aftan ümit kesmeme konusunda onları günahkârlar için önder kılmak amacıyla [böyle yapmıştır].

وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَقَائِقِ: الْهَمُّ هَمَّانِ: هَمُّ ثَابِتٌ، وَهُوَ إِذَا كَانَ مَعَهُ عَزْمٌ وَعَقْدٌ وَرِضًا، مِثْلُ هَمِّ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ، وَالْعَبْدُ مَأْخُوذٌ بِهِ، وَهَمٌّ عَارِضٌ وَهُوَ الْخَطْرَةُ، وَحَدِيثُ النَّفْسِ مِنْ غَيْرِ اخْتِيَارٍ وَلَا عَزْمٍ، مِثْلُ هَمِّ يُوسُفَ ﵇، فَالْعَبْدُ غَيْرُ مَأْخُوذٍ بِهِ مَا لَمْ يَتَكَلَّمْ أَوْ يَعْمَلْ.

Hakikat ehlinden bazıları şöyle dedi: “Hemm (meyil/istek) iki türlüdür: Birincisi sabit hemmdir; bu, beraberinde azim, kesin karar ve rıza bulunan istektir ki Azîz'in karısının isteği gibi olup kul bundan hesaba çekilir. İkincisi ise arızî hemmdir; bu da iradesiz ve azimsiz olarak akla gelen düşünce ve nefsin fısıltısıdır ki Yûsuf aleyhisselâm'ın meyletmesi böyledir. Kul, bunu konuşmadıkça veya fiile dökmedikçe bundan sorumlu tutulmaz.”

أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَنْبَأَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "قَالَ اللَّهُ ﷿: إِذَا تَحَدَّثَ عَبْدِي بِأَنْ يَعْمَلَ حَسَنَةً فَأَنَا أَكْتُبُهَا لَهُ حَسَنَةً مَا لَمْ يَعْمَلْهَا، فَإِذَا عَمِلَهَا فَأَنَا أَكْتُبُهَا لَهُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا،

Bize Ebû Alî Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân anlattı, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten anlattı; o şöyle dedi: Bize Ebû Hureyre radıyallâhu anh anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yüce Allah buyurdu ki: Kulum bir iyilik yapmayı içinden geçirdiği zaman, onu yapmadığı sürece onun için bir iyilik [sevabı] yazarım; şayet onu yaparsa onun için on katıyla yazarım,

وَإِذَا تَحَدَّثَ بِأَنْ يَعْمَلَ سَيِّئَةً فَأَنَا أَغْفِرُهَا لَهُ، مَا لَمْ يَعْمَلْهَا، فَإِذَا عَمِلَهَا فَأَنَا أَكْتُبُهَا لَهُ بِمِثْلِهَا" .

Bir kötülük yapmayı aklından geçirdiği zaman ise, onu yapmadığı sürece onun için bağışlarım; şayet yaparsa onu onun için bir misliyle yazarım».”

قَوْلُهُ ﷿: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْبُرْهَانِ: قَالَ قَتَادَةُ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ رَأَى صُورَةَ يَعْقُوبَ، وَهُوَ يَقُولُ لَهُ: يَا يُوسُفُ تَعْمَلُ عَمَلَ السُّفَهَاءِ وَأَنْتَ مَكْتُوبٌ فِي الْأَنْبِيَاءِ!.

Yüce Allah'ın: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Eğer Rabbinin delilini görmemiş olsaydı” kavlinde, o delil (bürhan) hakkında ihtilaf ettiler: Katâde ve müfessirlerin çoğu şöyle dedi: “O, Ya'kūb'un suretini gördü; o kendisine: «Ey Yûsuf! Sen peygamberler arasında yazılı olduğun hâlde sefihlerin amelini mi işleyeceksin!» diyordu.”

وَقَالَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ: انْفَرَجَ لَهُ سَقْفُ الْبَيْتِ فَرَأَى يَعْقُوبَ ﵇ عَاضًّا عَلَى أُصْبُعِهِ .

el-Hasen, Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, İkrime ve Dahhâk şöyle dediler: “Evin tavanı onun için yarıldı ve Ya'kūb aleyhisselâm'ı parmağını ısırır vaziyette gördü.”

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: مُثِّلَ لَهُ يَعْقُوبُ ﵇ فَضَرَبَ بِيَدِهِ فِي صَدْرِهِ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ .

Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetine göre: “Ya'kūb aleyhisselâm ona temessül ettirildi; eliyle onun göğsüne vurdu ve şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti.”

وَقَالَ السُّدِّيُّ: نُودِيَ يَا يُوسُفُ تُوَاقِعُهَا! إِنَّمَا مَثَلُكَ مَا لَمْ تُوَاقِعْهَا مَثَلُ الطَّيْرِ فِي جَوْفِ السَّمَاءِ لَا يُطَاقُ، وَمَثَلُكَ إِنْ تُوَاقِعْهَا مَثَلُهُ إِذَا مَاتَ وَوَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَدْفَعَ عَنْ نَفْسِهِ، وَمَثَلُكَ مَا لَمْ تُوَاقِعْهَا مَثَلُ الثَّوْرِ الصَّعْبِ الَّذِي لَا يُطَاقُ، وَمَثَلُكَ إِنْ وَاقَعْتَهَا مَثَلُ الثَّوْرِ يَمُوتُ فَيَدْخُلُ النَّمْلُ فِي أَصْلِ قَرْنَيْهِ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَدْفَعَهُ عَنْ نَفْسِهِ.

Süddî şöyle dedi: “Ona şöyle nida edildi: «Ey Yûsuf! Onunla beraber mi olacaksın? Senin durumun, onunla birlikte olmadığın müddetçe göğün boşluğundaki karşı konulamaz kuş gibidir; onunla birlikte olursan durumun, ölüp yere düşen ve kendisini savunamayan kuş gibidir. Senin durumun, onunla birlikte olmadığın müddetçe zapt edilemeyen güçlü bir boğa gibidir; onunla birlikte olursan durumun, ölüp de boynuzlarının dibine karıncaların girdiği ve onları kendisinden defedemeyen boğa gibidir!»”

وَعَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ: {وَهَمَّ بِهَا} قَالَ: حَلَّ سَرَاوِيلَهُ وَقَعَدَ مِنْهَا مَقْعَدَ الرَّجُلِ مِنَ امْرَأَتِهِ، فَإِذَا بِكَفٍّ قَدْ بَدَتْ بَيْنَهُمَا بِلَا مِعْصَمٍ وَلَا عَضُدٍ مَكْتُوبٍ عَلَيْهَا {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ} (الِانْفِطَارِ -١١) ، فَقَامَ هَارِبًا وَقَامَتْ، فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُمَا الرُّعْبُ عَادَتْ وَعَادَ فَظَهَرَتْ تِلْكَ الْكَفُّ مَكْتُوبًا عَلَيْهَا: {ولا تقربوا الزنى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} (الْإِسْرَاءِ -٣٢) فَقَامَ هَارِبًا وَقَامَتْ، فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُمَا الرُّعْبُ عَادَتْ وَعَادَ، فَظَهَرَ، وَرَأَى تِلْكَ الْكَفَّ مَكْتُوبًا عَلَيْهَا: {وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} (الْبَقَرَةِ -٢٨١) فَقَامَ هَارِبًا وَقَامَتْ، فَلَمَّا ذَهَبَ عَنْهُمَا الرُّعْبُ عَادَتْ وَعَادَ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ لِجِبْرِيلَ ﵇: أَدْرِكْ عَبْدِي قَبْلَ أَنْ يُصِيبَ الْخَطِيئَةَ، فَانْحَطَّ جِبْرِيلُ ﵇ عَاضًّا عَلَى أُصْبُعِهِ، يَقُولُ: يَا يُوسُفُ تَعْمَلُ عَمَلَ السُّفَهَاءِ وَأَنْتَ مَكْتُوبٌ عِنْدَ اللَّهِ فِي الْأَنْبِيَاءِ .

Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetine göre o, {وَهَمَّ بِهَا} “o da kadına meyledecekti” kavli hakkında şöyle dedi: “Şalvarını çözdü ve kadına erkeğin karısına oturduğu gibi oturdu. Birdenbire ikisinin arasında bileği ve kolu olmayan bir el belirdi; üzerinde: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ كِرَامًا كَاتِبِينَ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ} “Oysa üzerinizde muhakkak bekçiler, şerefli kâtipler vardır; ne yaparsanız bilirler” (İnfitâr, 10-12) yazılıydı. Bunun üzerine [Yûsuf] kaçarak kalktı, kadın da kalktı. İkisinden de korku gidince kadın tekrar yöneldi, o da yöneldi. Yine o el belirdi; üzerinde: {ولا تقربوا الزنى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur” (İsrâ, 32) yazılıydı. [Yûsuf] yine kaçarak kalktı, kadın da kalktı. İkisinden de korku gidince kadın tekrar yöneldi, o da yöneldi. Tekrar belirdi ve o eli gördü; üzerinde: {وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” (Bakara, 281) yazılıydı. [Yûsuf] yine kaçarak kalktı, kadın da kalktı. İkisinden de korku gidince kadın tekrar yöneldi, o da yöneldi. Bunun üzerine Allah azze ve celle Cibrîl aleyhisselâm'a: «Kuluma günaha girmeden önce yetiş!» buyurdu. Cibrîl aleyhisselâm parmağını ısırarak indi ve: «Ey Yûsuf! Sen Allah katında peygamberler arasında yazılı olduğun hâlde sefihlerin amelini mi işleyeceksin!» diyordu.”

وَرُوِيَ أَنَّهُ مَسَحَهُ بِجَنَاحِهِ فَخَرَجَتْ شَهْوَتُهُ مِنْ أَنَامِلِهِ.

Rivayet edildiğine göre o [melek], kanadıyla onu meshetti de şehveti parmak uçlarından çıkıp gitti.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعَّبٍ الْقُرَظِيُّ: رَفَعَ يُوسُفُ رَأْسَهُ إِلَى سَقْفِ الْبَيْتِ حِينَ هَمَّ بِهَا فَرَأَى كِتَابًا فِي حَائِطِ الْبَيْتِ: "لا تقربوا الزنى إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا".

Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle dedi: “Yûsuf kadına meylettiğinde başını evin tavanına doğru kaldırdı; evin duvarında bir yazı gördü: «Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o, son derece çirkin bir hayâsızlık ve çok kötü bir yoldur».”

وَرَوَى عَطِيَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فِي الْبُرْهَانِ أَنَّهُ رَأَى مِثَالَ الْمَلِكِ .

Atıyye'nin İbn Abbâs'tan rivayetine göre bürhan hususunda: “O, hükümdarın suretini gördü” demiştir.