وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّادِقُ ﵄: الْبُرْهَانُ النُّبُوَّةُ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ فِي صَدْرِهِ حَالَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا يُسْخِطُ اللَّهَ ﷿ .
Câfer b. Muhammed es-Sâdık radıyallâhu anh şöyle dedi: “Bürhan; Allah'ın onun göğsüne yerleştirdiği peygamberliktir ki bu, onunla Allah azze ve celle'yi gazaplandıracak şey arasına girip engel olmuştur.”
وَعَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ قَالَ: كَانَ فِي الْبَيْتِ صَنَمٌ فَقَامَتِ الْمَرْأَةُ وَسَتَرَتْهُ بِثَوْبٍ، فَقَالَ لَهَا يُوسُفُ:لِمَ فَعَلْتِ هَذَا؟.
Ali b. el-Hüseyin'den rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: “Evde bir put vardı. Kadın kalkıp onun üzerini bir örtüyle örttü. Bunun üzerine Yûsuf ona: «Bunu niçin yaptın?» dedi.
فَقَالَتِ: اسْتَحْيَيْتُ مِنْهُ أَنْ يَرَانِي عَلَى الْمَعْصِيَةِ.
[Kadın]: «Beni günah işlerken görmesinden utandım» dedi.
فَقَالَ يُوسُفُ: أَتَسْتَحِينَ مِمَّا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يَفْقَهُ؟ فَأَنَا أَحَقُّ أَنْ أَسْتَحِيَ مِنْ رَبِّي، وَهَرَبَ .
Bunun üzerine Yûsuf: «İşitmeyen, görmeyen ve akıl etmeyen bir şeyden mi utanıyorsun? Oysa ben Rabbimden utanmaya daha lâyığım» dedi ve kaçtı.
قَوْلُهُ ﷿: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} جَوَابُ لَوْلَا مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ لَوَاقَعَ الْمَعْصِيَةَ.
Allah azze ve celle'nin: {لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ} “Rabb'inin bürhanını görmeseydi” kavlindeki Levlâ (لَوْلَا)'nın cevabı mahzuftur (düşmüştür); takdiri: «Rabb'inin bürhanını görmeseydi muhakkak günaha düşerdi» şeklindedir.
{كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ} فَالسُّوءُ: الْإِثْمُ. وَقِيلَ: السُّوءُ القبيح. والفحشاء: الزنى.
{كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ} “İşte böylece biz, ondan kötülüğü ve fuhşu uzaklaştıralım diye...”. Sû' (السُّوءُ), günahtır. Sû'un çirkinlik, fahşânın ise zina olduğu da söylenmiştir.
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْكُوفَةِ: {الْمُخْلَصِينَ} بِفَتْحِ اللَّامِ حَيْثُ كَانَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بَعْدَهُ ذِكْرُ الدِّينِ، زَادَ الْكُوفِيُّونَ " مُخْلَصًا " فِي سُورَةِ مَرْيَمَ ففتحوا.
{إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ} “Şüphesiz o, ihlâsa erdirilmiş kullarımızdandı”. Medine ve Kûfe ehli, peşinden din zikri geçmediği her yerde {الْمُخْلَصِينَ} kelimesini lâm harfinin fethasıyla (üstünle) okumuşlardır. Kûfeliler Meryem sûresindeki "muhlasen (مُخْلَصًا)" kelimesini de ekleyerek fetha ile okudular.
ومعنى ١٨١/ب {الْمُخْلَصِينَ} الْمُخْتَارِينَ لِلنُّبُوَّةِ، دَلِيلُهُ: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ} (ص -١٤٦) .
{الْمُخْلَصِينَ} kelimesinin anlamı: Peygamberlik için seçilmiş olanlar demektir. Bunun delili: {إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ} “Doğrusu biz onları halis bir özellikle ihlâslı kıldık” (Sâd, 46) ayetidir.
وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ اللَّامِ، أَيِ: الْمُخْلِصِينَ لِلَّهِ الطَّاعَةَ وَالْعِبَادَةَ.
Diğerleri ise lâm harfinin kesresiyle (esreyle) okumuşlardır; yani itaati ve ibadeti Allah için ihlâsla yapanlar demektir.
{وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٦) } .
{وَاسْتَبَقَا الْبَابَ وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ مِنْ دُبُرٍ وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ قَالَتْ مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٢٥) قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي وَشَهِدَ شَاهِدٌ مِنْ أَهْلِهَا إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ (٢٦) } “İkisi de kapıya doğru koşuştular. Kadın onun gömleğini arkadan yırttı. Kapının yanında kadının efendisine rastladılar. Kadın: «Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası, zindana atılmaktan veya can yakıcı bir azaptan başka nedir?» dedi. [Yûsuf]: «O benden murat almak istedi» dedi. Kadının ailesinden bir şahit de şöyle şahitlik etti: «Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır.»”
{وَاسْتَبَقَا الْبَابَ} وَذَلِكَ أَنْ يُوسُفَ لَمَّا رَأَى الْبُرْهَانَ قَامَ مُبَادِرًا إِلَى بَابِ الْبَيْتِ هَارِبًا، وَتَبِعَتْهُ الْمَرْأَةُ لِتَمْسِكَ الْبَابَ حَتَّى لَا يَخْرُجَ يُوسُفُ، فَسَبَقَ يُوسُفُ، وَأَدْرَكَتْهُ الْمَرْأَةُ، فَتَعَلَّقَتْ بِقَمِيصِهِ مِنْ خَلْفِهِ، فَجَذَبَتْهُ إِلَيْهَا حَتَّى لَا يَخْرُجَ.
{وَاسْتَبَقَا الْبَابَ} “İkisi de kapıya doğru koşuştular”. Şöyle ki; Yûsuf bürhanı görünce kaçarak hemen evin kapısına doğru yöneldi. Kadın da Yûsuf çıkmasın diye kapıyı tutmak üzere onun peşinden koştu. Yûsuf öne geçti, kadın ise ona yetişti ve çıkmasın diye arkasından gömleğine asılıp onu kendisine doğru çekti.
{وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ} أَيْ: فَشَقَّتْهُ {مِنْ دُبُرٍ} أَيْ: مِنْ خَلْفٍ، فَلَمَّا خَرَجَا لَقِيَا الْعَزِيزَ، وَهُوَ قَوْلُهُ:
{وَقَدَّتْ قَمِيصَهُ} “onun gömleğini yırttı”, yani yardı, {مِنْ دُبُرٍ} “arkadan”. İkisi dışarı çıktıklarında Azîz ile karşılaştılar. Bu durum şu ayette ifade edilmektedir:
{وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ} أَيْ: وَجَدَا زَوْجَ الْمَرْأَةِ قِطْفِيرَ عِنْدَ الْبَابِ جَالِسًا مَعَ ابْنِ عَمٍّ لِرَاعِيلَ، فَلَمَّا رَأَتْهُ هَابَتْهُ و {قَالَتْ} سَابِقَةً بِالْقَوْلِ لِزَوْجِهَا {مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا} يعني: الزنى، ثُمَّ خَافَتْ عَلَيْهِ أَنْ يَقْتُلَهُ فَقَالَتْ: {إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ} أَيْ: يُحْبَسَ، {أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} أَيْ: ضَرْبٌ بِالسِّيَاطِ، فَلَمَّا سَمِعَ يُوسُفُ مَقَالَتَهَا.
{وَأَلْفَيَا سَيِّدَهَا لَدَى الْبَابِ} “Kapının yanında kadının efendisine rastladılar”, yani kadının kocası Kıtfîr'i kapının yanında, Râîl'in amcasının oğluyla otururken buldular. Kadın onu görünce kendisinden çekindi ve kocasına ilk sözü söyleyen kişi olarak: {قَالَتْ} “dedi”: {مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا} “Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası... nedir?”, yani zinayı kastetti. Sonra onun [Yûsuf'u] öldürmesinden korkarak: {إِلَّا أَنْ يُسْجَنَ} “ancak zindana atılmaktır”, yani hapsedilmektir, {أَوْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “veya can yakıcı bir azaptır”, yani kamçıyla dövülmektir, dedi. Yûsuf kadının bu sözünü işitince:
{قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} يَعْنِي: طَلَبَتْ مِنِّي الْفَاحِشَةَ فَأَبَيْتُ وَفَرَرْتُ.
{قَالَ هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي} “[Yûsuf]: «O benden murat almak istedi» dedi”, yani: «Benden fuhuş yapmamı istedi; ben ise kabul etmeyip kaçtım.»
وَقِيلَ: مَا كَانَ يُرِيدُ يُوسُفُ أَنْ يَذْكُرَهُ، فَلَمَّا قَالَتِ الْمَرْأَةُ: مَا جَزَاءُ مَنْ أَرَادَ بِأَهْلِكَ سُوءًا؟ ذَكَرَهُ، فَقَالَ: هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي.
Şöyle de denilmiştir: Yûsuf bunu söylemek istemiyordu; fakat kadın: «Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası nedir?» deyince bunu dile getirip: «O benden murat almak istedi» dedi.
{وَشَهِدَ شَاهِدٌ} وَحَكَمَ حَاكِمٌ، {مِنْ أَهْلِهَا} اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الشَّاهِدِ:
{وَشَهِدَ شَاهِدٌ} “bir şahit de şahitlik etti” ve bir hakem hüküm verdi, {مِنْ أَهْلِهَا} “kadının ailesinden”. Bu şahidin kim olduğu konusunda ihtilaf ettiler:
فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالضَّحَّاكُ: كَانَ صَبِيًّا فِي الْمَهْدِ، أَنْطَقَهُ اللَّهُ ﷿ ، وَهُوَ رِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ عَنِ
Saîd b. Cübeyr ve ed-Dahhâk şöyle dediler: [Bu şahit], beşikte bir bebekti; onu Azîz ve Celîl olan Allah konuşturmuştu. Bu, el-Avfî'nin...
ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "تَكَلَّمَ أَرْبَعَةٌ وَهُمْ صِغَارٌ: ابْنُ مَاشِطَةِ ابْنَةِ فِرْعَوْنَ، وَشَاهِدُ يُوسُفَ، وَصَاحِبُ جُرَيْجٍ، وَعِيسَى بن مَرْيَمَ ﵇" .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetidir; şöyle buyurmuştur: “Dört kişi küçükken konuştu: Firavun'un kızının berberinin oğlu, Yûsuf'un şahidi, Cüreyc'in arkadaşı ve Meryem oğlu Îsâ aleyhisselâm.”
وَقِيلَ: كَانَ ذَلِكَ الصَّبِيُّ ابْنَ خَالِ الْمَرْأَةِ.
Bu çocuğun, kadının dayısının oğlu olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: لَمْ يَكُنْ صَبِيًّا وَلَكِنَّهُ كَانَ رَجُلًا حَكِيمًا ذَا رَأْيٍ .
Hasan, İkrime, Katâde ve Mücâhid ise şöyle dediler: “O bir çocuk değildi; aksine hikmet ve re'y sahibi bir adamdı.”
قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ ابْنُ عَمِّ رَاعِيلَ ، فَحَكَمَ فَقَالَ: {إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ} أَيْ: مِنْ قُدَّامٍ، {فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} .
Süddî dedi ki: “O, Râîl'in amcasının oğluydu.” Hüküm vererek şöyle dedi: {إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ} “Eğer onun gömleği önden yırtılmışsa”, yani ön taraftan yırtılmışsa, {فَصَدَقَتْ وَهُوَ مِنَ الْكَاذِبِينَ} “kadın doğru söylemiştir, o ise yalancılardandır.”
{وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ (٢٩) } .
{وَإِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ فَكَذَبَتْ وَهُوَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٧) فَلَمَّا رَأَى قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ قَالَ إِنَّهُ مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ (٢٨) يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ (٢٩) } “«Eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalan söylemiştir, o ise doğru söyleyenlerdendir.» [Kocası] gömleğin arkadan yırtıldığını görünce: «Şüphesiz bu, siz kadınların tuzağındandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür! Yûsuf! Sen bundan vazgeç (kimseye bahsetme). [Ey kadın!] Sen de günahının bağışlanmasını dile. Şüphesiz sen günahkârlardan oldun» dedi.”
{فَلَمَّا رَأَى} قِطْفِيرُ، {قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ} عَرَفَ خِيَانَةَ امْرَأَتِهِ وَبَرَاءَةَ يُوسُفَ ﵇، {قَالَ} لَهَا {إِنَّهُ} أَيْ: إِنَّ هَذَا الصَّنِيعَ، {مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ} وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الشَّاهِدِ ثُمَّ أَقْبَلُ قِطْفِيرُ عَلَى يُوسُفَ فَقَالَ:
{فَلَمَّا رَأَى} “görünce” Kıtfîr, {قَمِيصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُرٍ} “onun gömleğinin arkadan yırtıldığını”, karısının hıyanetini ve Yûsuf aleyhisselâm'ın suçsuzluğunu anladı. Kadına: {قَالَ} “dedi”: {إِنَّهُ} “Şüphesiz bu”, yani bu yapılan iş, {مِنْ كَيْدِكُنَّ إِنَّ كَيْدَكُنَّ عَظِيمٌ} “siz kadınların tuzağındandır. Gerçekten sizin tuzağınız pek büyüktür!”. Bunun şahidin sözü olduğu da söylenmiştir. Sonra Kıtfîr Yûsuf'a yönelerek şöyle dedi:
{يُوسُفُ} أَيْ: يَا يُوسُفُ، {أَعْرِضْ عَنْ هَذَا} أَيْ: عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَلَا تَذْكُرْهُ لِأَحَدٍ حَتَّى لَا يَشِيعَ.
{يُوسُفُ} “Yûsuf”, yani: Ey Yûsuf! {أَعْرِضْ عَنْ هَذَا} “sen bundan vazgeç”, yani bu meseleden vazgeç; yayılmasın diye bunu kimseye anlatma.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا تَكْتَرِثْ لَهُ، فَقَدْ بَانَ عُذْرُكَ وَبَرَاءَتُكَ.
Bunun anlamının: «Buna aldırma; mazeretin ve suçsuzluğun açığa çıkmıştır» şeklinde olduğu da söylenmiştir.
ثُمَّ قَالَ لِامْرَأَتِهِ: {وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ} أَيْ: تُوبِي إِلَى اللَّهِ، {إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ}
Sonra hanımına [şöyle] dedi: {وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ} “[Ey kadın,] sen de günahının bağışlanmasını dile”, yani: Allah'a tevbe et, {إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ} “şüphesiz sen günahkârlardan oldun”.
وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الشَّاهِدِ لِيُوسُفَ وَلِرَاعِيلَ.
Bunun, şahidin Yûsuf'a ve Râîl'e yönelik sözü olduğu da söylenmiştir.
وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ: {وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ} ، أَيْ سَلِي زَوْجَكِ أَنْ لَا يُعَاقِبَكِ وَيَصْفَحَ عَنْكِ {إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ} مِنَ الْمُذْنِبِينَ، حَتَّى رَاوَدْتِ شَابًّا عَنْ نَفْسِهِ وَخُنْتِ زَوْجَكِ، فَلَمَّا اسْتَعْصَمَ كَذَبْتِ عَلَيْهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: "مِنَ الْخَاطِئِينَ" وَلَمْ يَقُلْ: مِنَ الْخَاطِئَاتِ، لِأَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ بِهِ الْخَبَرَ عَنِ النِّسَاءِ بَلْ قَصْدَ بِهِ الْخَبَرَ عَمَّنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ، تَقْدِيرُهُ: مِنَ الْقَوْمِ الْخَاطِئِينَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ} (التَّحْرِيمِ -١٢) بَيَانُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ} (النَّمْلِ -٤٣) .
{وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ} “günahının bağışlanmasını dile” sözüyle: «Kocandan seni cezalandırmamasını ve seni affetmesini iste» manasını kastetti. {إِنَّكِ كُنْتِ مِنَ الْخَاطِئِينَ} “Şüphesiz sen günahkârlardan oldun”, yani günah işleyenlerden oldun; öyle ki bir delikanlıdan murat almak istedin ve kocana hıyanet ettin, o iffetini koruyunca da ona iftira attın. Kadınlar için olan "hâtiât (الْخَاطِئَاتِ)" yerine "hâtıîn (الْخَاطِئِينَ)" demesinin sebebi ise, sadece kadınlardan haber vermeyi kastetmeyip bu fiili işleyen herkesi kastetmesidir. Takdiri: «Hata işleyen bir topluluktansın» şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın: {وَكَانَتْ مِنَ الْقَانِتِينَ} “O, itaat edenlerdendi” (Tahrîm, 12) kavli de böyledir. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın: {إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ كَافِرِينَ} “Çünkü o, inkârcı bir kavimdendi” (Neml, 43) kavlidir.
{وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٠) } .
{وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٠) } “Şehirdeki bazı kadınlar: «Azîz'in karısı, delikanlısından murat almak istiyormuş; ona olan sevgisi yüreğine işlemiş! Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz» dediler.”
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) } .
{فَلَمَّا سَمِعَتْ بِمَكْرِهِنَّ أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَأً وَآتَتْ كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا وَقَالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ (٣١) } “[Kadın] onların dedikodularını işitince kendilerine haber gönderdi, onlar için dayanacakları bir yer hazırladı ve her birine birer bıçak verdi; [Yûsuf'a da]: «Karşılarına çık!» dedi. Kadınlar onu görünce gözlerinde pek büyüttüler ve [şaşkınlıktan] ellerini kestiler: «Hâşâ Allah için! Bu bir insan değil, olsa olsa değerli bir melektir!» dediler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ} الْآيَةَ.
Yüce Allah'ın: {وَقَالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ} “Şehirdeki bazı kadınlar... dediler” ayeti.
يَقُولُ: شَاعَ أَمْرُ يُوسُفَ وَالْمَرْأَةِ فِي الْمَدِينَةِ مَدِينَةِ مِصْرَ. وَقِيلَ: مَدِينَةُ عَيْنِ الشَّمْسِ، وَتَحَدَّثَ النِّسَاءُ بِذَلِكَ وَقُلْنَ -وَهُنَّ خَمْسُ نِسْوَةٍ: امْرَأَةُ حَاجِبِ الْمَلِكِ، وَامْرَأَةُ صَاحِبِ الدَّوَابِّ، وَامْرَأَةُ الْخَبَّازِ، وَامْرَأَةُ السَّاقِي، وَامْرَأَةُ صَاحِبِ السَّجْنِ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ.
Şöyle buyurmaktadır: Yûsuf ile kadının meselesi şehirde, Mısır şehrinde yayıldı. Aynüşşems şehri olduğu da söylenmiştir. Kadınlar bunu konuştular ve dediler ki —Mukâtil'in dediğine göre bunlar beş kadındı: Hükümdarın mabeyincisinin karısı, binek sorumlusunun karısı, fırıncının karısı, sakinin karısı ve zindan sorumlusunun karısı.
وَقِيلَ: هُنَّ نِسْوَةٌ مِنْ أَشْرَافِ مِصْرَ-:
Bunların Mısır'ın ileri gelenlerinden birtakım kadınlar olduğu da söylenmiştir—:
{امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا} أَيْ: عَبْدَهَا الْكَنْعَانِيَّ، {عَنْ نَفْسِهِ} أَيْ: تَطْلُبُ مِنْ عَبْدِهَا الْفَاحِشَةَ، {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} أَيْ: عَلِقَهَا حُبًّا.
{امْرَأَةُ الْعَزِيزِ تُرَاوِدُ فَتَاهَا} “Azîz'in karısı, delikanlısından murat almak istiyormuş”, yani Kenanlı kölesinden, {عَنْ نَفْسِهِ} “murat almak”, yani kölesinden fuhuş talep ediyormuş. {قَدْ شَغَفَهَا حُبًّا} “ona olan sevgisi yüreğine işlemiş”, yani aşkı ona sımsıkı tutunup kalbini kaplamış.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: حَجَبَ حُبُّهُ قَلْبَهَا حَتَّى لَا تَعْقِلَ سِوَاهُ.
Kelbî şöyle dedi: “Onun sevgisi, kadının kalbini bürüyüp perdeledi; öyle ki ondan başkasını düşünemez oldu.”
وَقِيلَ: أَحَبَّتْهُ حَتَّى دَخَلَ حُبُّهُ شَغَافَ قَلْبِهَا، أَيْ: دَاخِلَ قَلْبِهَا.
Şöyle de denilmiştir: Onu öylesine sevdi ki aşkı kalbinin şeğâfına, yani kalbinin iç kısmına işledi.
قَالَ السُّدِّيُّ: الشَّغَافُ جِلْدَةٌ رَقِيقَةٌ عَلَى الْقَلْبِ، يَقُولُ: دَخَلَ الْحُبُّ الْجِلْدَ حَتَّى أَصَابَ الْقَلْبَ.
Süddî dedi ki: “Şeğâf, kalbin üzerindeki ince bir zardır. Yani sevgi o zarı delip kalbe ulaştı.”
وَقَرَأَ الشَّعْبِيُّ وَالْأَعْرَجُ {شَعَفَهَا} بِالْعَيْنِ غَيْرِ الْمُعْجَمَةِ، مَعْنَاهُ: ذَهَبَ الْحُبُّ بِهَا كُلَّ مَذْهَبٍ. وَمِنْهُ شَعَفُ الجبال وهو رؤوسها. {إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} أَيْ: خَطَإٍ ظَاهِرٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنَّهَا تَرَكَتْ مَا يَكُونُ عَلَيْهِ أَمْثَالُهَا مِنَ الْعَفَافِ وَالسِّتْرِ.
Şa'bî ve A'rec noktasız ayn ile {شَعَفَهَا} şeklinde okumuşlardır; manası: Sevgi onu her yöne sürükleyip aklını başından aldı demektir. Dağların dorukları anlamına gelen "şe'afü'l-cibâl (شَعَفُ الجبال)" tabiri de bundandır. {إِنَّا لَنَرَاهَا فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Doğrusu biz onu apaçık bir sapıklık içinde görüyoruz”, yani açık bir hata içindedir. Manasının: «Kendi emsali kadınların sahip olduğu iffet ve örtünmeyi terk etmiştir» şeklinde olduğu da söylenmiştir.
{فَلَمَّا سَمِعَتْ} رَاعِيلُ، {بِمَكْرِهِنَّ} بِقَوْلِهِنَّ وَحَدِيثِهِنَّ، قَالَهُ قَتَادَةُ والسدي.
Râîl {فَلَمَّا سَمِعَتْ} “[Kadın] işitince”, {بِمَكْرِهِنَّ} “onların tuzaklarını/hilelerini”, yani onların sözlerini ve dedikodularını [işitince]... Bunu Katâde ve es-Süddî söylemiştir.
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ إِنَّمَا قُلْنَ ذَلِكَ مَكْرًا بِهَا لِتُرِيَهُنَّ يُوسُفَ، وَكَانَ يُوصَفُ لَهُنَّ حُسْنُهُ وَجَمَالُهُ.
İbn İshâk şöyle dedi: “Onlar bunu, [kadının] kendilerine Yûsuf'u göstermesini sağlamak için hile olarak söylemişlerdi; zira onun güzelliği ve cemali kendilerine anlatılmaktaydı.”
وَقِيلَ: إِنَّهَا أَفْشَتْ إِلَيْهِنَّ سَرَّهَا وَاسْتَكْتَمَتْهُنَّ فَأَفْشَيْنَ ذَلِكَ، فَلِذَلِكَ سَمَّاهُ مَكْرًا.
Şöyle de denilmiştir: Kadın sırrını onlara açmış ve gizli tutmalarını istemişti; onlar ise bunu yaydılar. Bu sebeple [Allah] bunu 'mekr (tuzak/düzen)' olarak isimlendirdi.
{أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ} قَالَ وَهْبٌ: اتَّخَذَتْ مَأْدُبَةً، وَدَعَتْ أَرْبَعِينَ امْرَأَةً، مِنْهُنَّ هَؤُلَاءِ اللَّاتِي عَيَّرْنَهَا. {وَأَعْتَدَتْ} أَيْ: أَعَدَّتْ، {لَهُنَّ مُتَّكَأً} أَيْ: مَا يُتَّكَأُ عَلَيْهِ.
{أَرْسَلَتْ إِلَيْهِنَّ} “onlara haber gönderdi”. Vehb dedi ki: Bir ziyafet tertip etti ve aralarında kendisini ayıplayanların da bulunduğu kırk kadın çağırdı. {وَأَعْتَدَتْ} “ve hazırladı”, {لَهُنَّ مُتَّكَأً} “onlar için dayanacakları bir yer”, yani üzerine yaslanılacak şey.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: مُتَّكَأً أَيْ: طَعَامًا، سَمَّاهُ مُتَّكَأً لِأَنَّ أَهْلَ الطَّعَامِ إِذَا جَلَسُوا يَتَّكِئُونَ عَلَى الْوَسَائِدِ، فَسَمَّى الطَّعَامَ مُتَّكَأً عَلَى الِاسْتِعَارَةِ. يُقَالُ: اتَّكَأْنَا عِنْدَ فُلَانٍ أَيْ: طَعِمْنَا . وَيُقَالُ: الْمُتَّكَأُ مَا اتَّكَأْتَ عَلَيْهِ لِلشُّرْبِ أَوِ الْحَدِيثِ أَوِ الطَّعَامِ ، وَيُقْرَأُ فِي الشَّوَاذِّ مَتْكَأً بِسُكُونِ التَّاءِ.
İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Hasan, Katâde ve Mücâhid şöyle dediler: Mütteke (مُتَّكَأً), yani yemektir. Yemek yiyenler oturduklarında yastıklara yaslandıkları için böyle isimlendirmiştir; dolayısıyla yemeğe mecazen mütteke demiştir. Nitekim: «Filancanın yanında yaslandık» denir ki «yemek yedik» demektir. Şöyle de denilir: Mütteke; içmek, sohbet etmek veya yemek yemek için üzerine yaslandığın şeydir. Şâz kıraatlerde tâ harfinin sükûnu ile "metke'en (مَتْكَأً)" olarak da okunur.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ: فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: [هُوَ الْأُتْرُجُّ. وَيُرْوَى عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلُهُ. وَقِيلَ] هُوَ الْأُتْرُجُّ بِالْحَبَشَةِ.
Bunun anlamında ihtilaf ettiler: İbn Abbâs: [“O, turunçtur. Mücâhid'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Habeş dilinde turunç olduğu da söylenmiştir”].
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ الرَّبَاوَرْدُ .
Dahhâk: “O, rebâverd (bir çeşit börek/tatlı) yemeğidir” demiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ كُلُّ شَيْءٍ يُقْطَعُ بِالسِّكِّينِ.
İkrime ise: “O, bıçakla kesilen her şeydir” demiştir.
وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ الْأَنْصَارِيُّ: كُلُّ مَا يُجَزُّ بِالسِّكِّينِ فَهُوَ عِنْدَ الْعَرَبِ مُتْكٌ، وَالْمُتْكُ وَالْبُتْكُ بِالْمِيمِ وَالْبَاءِ: الْقَطْعُ، فَزَيَّنَتْ [الْمَأْدُبَةَ بِأَلْوَانِ] الْفَوَاكِهِ وَالْأَطْعِمَةِ، وَوَضَعَتِ الْوَسَائِدَ وَدَعَتِ النِّسْوَةَ.
Ebû Zeyd el-Ensârî şöyle demiştir: “Bıçakla kesilen her şey Arapların katında 'mütk'tür. Mîm ve bâ harfleriyle 'el-mütk (الْمُتْكُ)' ve 'el-bütk (الْبُتْكُ)', kesmek demektir.” Böylece kadın [ziyafeti türlü türlü] meyveler ve yiyeceklerle donattı, yastıkları yerleştirdi ve kadınları davet etti.
{وَآتَتْ} وَأَعْطَتْ، {كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} فَكُنَّ يَأْكُلْنَ اللَّحْمَ حَزَّا بِالسِّكِّينِ.
{وَآتَتْ} “ve verdi”, yani sundu, {كُلَّ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّينًا} “onlardan her birine birer bıçak”. Onlar eti bıçakla dilimleyerek yiyorlardı.
{وَقَالَتْ} لِيُوسُفَ، {اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ} وَذَلِكَ أَنَّهَا كَانَتْ أَجْلَسَتْهُ فِي مَجْلِسٍ آخَرَ، فَخَرَجَ عَلَيْهِنَّ يُوسُفُ.
{وَقَالَتِ} “ve [kadın] dedi” Yûsuf'a, {اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ} “«Karşılarına çık!»”. Şöyle ki; kadın onu başka bir mecliste oturtmuştu. Bunun üzerine Yûsuf onların karşısına çıktı.
قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ فَضْلُ يُوسُفَ عَلَى النَّاسِ فِي الْحُسْنِ كَفَضْلِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ عَلَى سَائِرِ النُّجُومِ.
İkrime dedi ki: “Yûsuf'un güzellikte insanlara olan üstünlüğü, dolunay gecesinde ayın diğer yıldızlara olan üstünlüğü gibiydi.”
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "رَأَيْتُ لَيْلَةَ أُسَرِيَ بِي إِلَى السَّمَاءِ يُوسُفَ كَالْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ" .
Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Semaya gece yürütüldüğüm (Miraç) gecesi Yûsuf'u dolunay gecesindeki ay gibi gördüm”.
قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ أَبِي فَرْوَةَ: كَانَ يُوسُفُ إِذَا سَارَ فِي أَزِقَّةِ مِصْرَ يُرَى تَلَأْلُؤُ وَجْهِهِ عَلَى الْجُدْرَانِ.
İshak b. Ebî Ferve dedi ki: “Yûsuf Mısır sokaklarında yürüdüğü zaman, yüzünün parıltısı duvarlar üzerinde görülürdü.”
{فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} أَعْظَمْنَهُ، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هَالَهُنَّ أَمْرُهُ وَبُهِتْنَ. وَقِيلَ: أَكْبَرْنَهُ أَيْ: حِضْنَ لِأَجْلِهِ مِنْ جَمَالِهِ . وَلَا يَصِحُّ.
{فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ} “Onu görünce onu gözlerinde büyüttüler (hayran kaldılar)”, yani onu yücelttiler. Ebü'l-Âliye dedi ki: “Onun durumu onları dehşete düşürdü ve donakaldılar.” Şöyle de denildi: Ekbernehû (أَكْبَرْنَهُ), yani onun güzelliğinden ötürü hayız oldular. [Fakat] bu sahih değildir.
{وَقَطَّعْنَ} أَيْ: حَزَّزْنَ بِالسَّكَاكِينِ الَّتِي مَعَهُنَّ، {أَيْدِيَهُنَّ} وَهُنَّ يَحْسَبْنَ أَنَّهُنَّ يَقْطَعْنَ الْأُتْرُجَّ، وَلَمْ يَجِدْنَ الْأَلَمَ لِشُغْلِ قُلُوبِهِنَّ بِيُوسُفَ.
{وَقَطَّعْنَ} “ve kestiler”, yani yanlarındaki bıçaklarla dilimlediler, {أَيْدِيَهُنَّ} “ellerini”. Onlar turunç kestiklerini sanıyorlardı ve kalpleri Yûsuf'la meşgul olduğu için acı hissetmediler.
قال مجاهد: ١٨٢/أفَمَا أَحْسَسْنَ إِلَّا بِالدَّمِ.
Mücâhid dedi ki: 182/a “Ancak kanı hissettiler.”
وَقَالَ قَتَادَةُ : أَبَنَّ أَيْدِيَهُنَّ حَتَّى أَلْقَيْنَهَا.
Katâde dedi ki: “Ellerini koparıp attılar.”
وَالْأَصَحُّ كَانَ قَطْعًا بِلَا إِبَانَةٍ.
Daha sahih olanı, [ellerin] koparılmaksızın kesilmesiydi.
وَقَالَ وَهْبٌ: مَاتَتْ جَمَاعَةٌ مِنْهُنَّ .
Vehb dedi ki: “Onlardan bir grup [kadın] öldü”.
{وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا} أَيْ: مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ هَذَا بَشَرًا. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: حَاشَى لِلَّهِ، بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ، عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِحَذْفِ الْيَاءِ لِكَثْرَةِ وُرُودِهَا عَلَى الْأَلْسُنِ، وَاتِّبَاعًا لِلْكِتَابِ.
{وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا} “ve dediler ki: «Hâşâ Allah için! Bu bir insan değildir!»”, yani bunun bir insan olmasından Allah'a sığınırız! Ebû Amr, aslı üzere vasl (geçiş) halinde yâ harfini tespit ederek "Hâşâ lillâh (حَاشَى لِلَّهِ)" okumuştur. Diğerleri ise dillerde çokça dolaşması sebebiyle ve mushaf hattına uyarak yâ harfini hazfederek okumuşlardır.
وَقَوْلُهُ: {مَا هَذَا بَشَرًا} نُصِبَ بِنَزْعِ حَرْفِ الصِّفَةِ، أَيْ: لَيْسَ هَذَا بِبَشَرٍ، {إِنْ هَذَا} أَيْ: مَا هَذَا، {إِلَّا مَلَكٌ} مِنَ الْمَلَائِكَةِ، {كَرِيمٌ} عَلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Âyetteki: {مَا هَذَا بَشَرًا} “Bu bir insan değildir” ifadesi, cer edatının düşürülmesiyle nasb edilmiştir; yani "bu bir insan değildir". {إِنْ هَذَا} “Bu değildir”, yani bu, {إِلَّا مَلَكٌ} “ancak bir melekten [başkası]”, meleklerden bir melek, {كَرِيمٌ} “şerefli/değerli”, Allah Teâlâ katında kerîm olan.
{قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢) } .
{قَالَتْ فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ لَيُسْجَنَنَّ وَلَيَكُونًا مِنَ الصَّاغِرِينَ (٣٢)} “[Kadın] dedi ki: «İşte beni hakkında kınadığınız kişi budur! Andolsun ki ben ondan murat almak istedim de o iffetini korudu. Yemin olsun, eğer ona emrettiğimi yapmazsa mutlaka zindana atılacak ve elbette hor ve hakir görülenlerden olacaktır!»”
{قَالَتْ} يَعْنِي: رَاعِيلَ، {فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ} أَيْ: فِي حُبِّهِ، ثُمَّ صَرَّحَتْ بِمَا فَعَلَتْ، فَقَالَتْ: {وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} أَيْ: فَامْتَنَعَ، وَإِنَّمَا صَرَّحَتْ بِهِ لِأَنَّهَا عَلِمَتْ أَنَّهُ لَا مَلَامَةَ عَلَيْهَا مِنْهُنَّ وَقَدْ أَصَابَهُنَّ مَا أَصَابَهَا مِنْ رُؤْيَتِهِ، فَقُلْنَ لَهُ: أَطِعْ مَوْلَاتَكَ. فَقَالَتْ رَاعِيلُ: {وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ} وَلَئِنْ لَمْ يُطَاوِعْنِي فِيمَا دَعَوْتُهُ إِلَيْهِ، {لَيُسْجَنَنَّ} أَيْ: لِيُعَاقَبَنَّ بِالْحَبْسِ، {وَلَيَكُونَنْ مِنَ الصَّاغِرِينَ} مِنَ الْأَذِلَّاءِ. وَنُونُ التَّوْكِيدِ تُثَقَّلُ وَتُخَفَّفُ، وَالْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: {لَيُسْجَنَنَّ} بِالنُّونِ لِأَنَّهَا مُشَدَّدَةٌ، وَعَلَى قَوْلِهِ {"وَلَيَكُونًا "} بِالْأَلْفِ لِأَنَّهَا مُخَفَّفَةٌ، وَهِيَ شَبِيهَةٌ بِنُونِ الْإِعْرَابِ فِي الْأَسْمَاءِ، كَقَوْلِهِ: رَأَيْتُ رَجُلًا وَإِذَا وَقَفْتَ، قَلْتَ: رَأَيْتُ رَجُلَا بالألف، ومثله: {لَنَسْفَعَنْ بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ} (الْعَلَقِ -١٥، ١٦) . فَاخْتَارَ يُوسُفُ ﵇ السِّجْنَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ حِينَ تَوَعَّدَتْهُ الْمَرْأَةُ.
{قَالَتْ} “[Kadın] dedi ki”, yani Râîl, {فَذَلِكُنَّ الَّذِي لُمْتُنَّنِي فِيهِ} “«İşte hakkında beni kınadığınız kişi budur!»”, yani onu sevmem hususunda. Sonra ne yaptığını açıkça itiraf ederek şöyle dedi: {وَلَقَدْ رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ فَاسْتَعْصَمَ} “«Andolsun ki ben ondan murat almak istedim de o iffetini korudu»”, yani [bu isteği] reddetti. Bunu açıkça söylemesinin sebebi şuydu: Kadınlar onu gördüklerinde kendi başına gelenlerin onların da başına geldiğini görünce, artık onların kendisini kınamayacağını anladı. Bunun üzerine kadınlar [Yûsuf’a]: “Hanımına itaat et!” dediler. Râîl şöyle dedi: {وَلَئِنْ لَمْ يَفْعَلْ مَا آمُرُهُ} “«Yemin olsun, eğer ona emrettiğimi yapmazsa»”, onu davet ettiğim hususta bana boyun eğmezse, {لَيُسْجَنَنَّ} “«mutlaka zindana atılacak»”, yani hapsedilmekle cezalandırılacak, {وَلَيَكُونَنْ مِنَ الصَّاغِرِينَ} “«ve elbette hor ve hakirlerden olacaktır»”, alçaltılmış kimselerden [olacaktır]. Tekit nûnu şeddeli (sakîle) veya şeddesiz (hafîfe) olabilir. {لَيُسْجَنَنَّ} ifadesinde vakıf nûn iledir; çünkü o şeddelidir. {وَلَيَكُونًا} ifadesinde ise elif iledir; çünkü o hafîftir (şeddesizdir). Bu da isimlerdeki irap nûnuna (tenvine) benzer; nitekim [vasl hâlinde] رَأَيْتُ رَجُلًا dersin, durduğunda ise elif ile رَأَيْتُ رَجُلَا dersin. Bunun bir benzeri de: {لَنَسْفَعَنْ بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ} (el-Alak, 15-16) âyetidir. Kadın kendisini tehdit edince Yûsuf aleyhisselâm günah işlemeye zindanı tercih etti.
{قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥) } .
{قَالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ (٣٣) فَاسْتَجَابَ لَهُ رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٤) ثُمَّ بَدَا لَهُمْ مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ (٣٥)} “[Yûsuf] dedi ki: «Ey Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir. Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan, onlara meyleder ve cahillerden olurum.» Rabbi onun duasını kabul etti ve onların tuzağını ondan uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Sonra [kadının kocası ve yakınları] o delilleri gördükten sonra, yine de onu bir süreye kadar zindana atmayı uygun gördüler.”
{قَالَ رَبِّ} أَيْ: يَا رَبِّ، {السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} قِيلَ: كَانَ الدُّعَاءُ مِنْهَا خَاصَّةً، وَلَكِنَّهُ أَضَافَ إِلَيْهِنَّ خُرُوجًا مِنَ التَّصْرِيحِ إِلَى التَّعْرِيضِ.
{قَالَ رَبِّ} “[Yûsuf] dedi ki: «Rabbim!»”, yani ey Rabbim! {السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ} “«Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir»”. Davetin yalnızca o kadından geldiği, fakat [Yûsuf'un] açıkça söylemekten kinayeli söyleyişe geçerek [çoğul olarak] kadınlara nispet ettiği söylenmiştir.
وَقِيلَ: إِنَّهُنَّ جَمِيعًا دَعَوْنَهُ إِلَى أَنْفُسِهِنَّ.
Hepsinin birden onu kendilerine davet ettiği de söylenmiştir.
وَقَرَأَ يَعْقُوبُ وَحْدَهُ: السَّجْنُ بِفَتْحِ السِّينِ. وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِكَسْرِهَا.
Yalnızca Ya‘kûb, sîn harfinin fethasıyla "es-secn (السَّجْنُ)" okumuştur. Genel kıraat ehli ise sîn harfinin kesresiyle [es-sicn] okumuştur.
وَقِيلَ: لَوْ لَمْ يَقُلِ: السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ لَمْ يُبْتَلَ بِالسِّجْنِ، وَالْأَوْلَى بِالْمَرْءِ أَنْ يَسْأَلَ اللَّهَ الْعَافِيَةَ.
Şöyle de denilmiştir: Eğer «Zindan bana daha sevimlidir» demeseydi zindanla imtihan olunmazdı; kişiye yakışan ise Allah'tan afiyet dilemesidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} أَمِلْ إِلَيْهِنَّ وَأُتَابِعْهُنَّ، يُقَالُ: صَبَا فُلَانٌ إِلَى كَذَا يَصْبُو صَبْوًا وَصُبُوًّا وَصُبُوَّةً إِذَا مَالَ وَاشْتَاقَ إِلَيْهِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِلَّا تَصْرِفْ عَنِّي كَيْدَهُنَّ أَصْبُ إِلَيْهِنَّ} “Eğer onların tuzaklarını benden uzaklaştırmazsan, onlara meylederim” buyruğu; onlara meyleder ve onlara uyarım demektir. «Filanca şuna meyletti/arzu duydu» anlamında meyledip özlem duyduğunda: «صَبَا فُلَانٌ إِلَى كَذَا يَصْبُو صَبْوًا وَصُبُوًّا وَصُبُوَّةً» denir.
{وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا ارْتَكَبَ ذَنْبًا يَرْتَكِبُهُ عَنْ جَهَالَةٍ.
{وَأَكُنْ مِنَ الْجَاهِلِينَ} “ve cahillerden olurum”. Bunda, müminin bir günah işlediğinde onu ancak bir cahillikten ötürü işlediğine dair delil vardır.
{فَاسْتَجَابَ لَهُ} أَجَابَ لَهُ. {رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} [لِدُعَائِهِ] الْعَلِيمُ بِمَكْرِهِنَّ.
{فَاسْتَجَابَ لَهُ} “Rabbi onun duasını kabul etti”, yani ona icabet etti, {رَبُّهُ فَصَرَفَ عَنْهُ كَيْدَهُنَّ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “ve onların tuzağını ondan uzaklaştırdı. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”, [duasını işiten], onların hile ve tuzaklarını hakkıyla bilendir.
{ثُمَّ بَدَا لَهُمْ} أَيْ: لِلْعَزِيزِ وَأَصْحَابِهِ فِي الرَّأْيِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أَرَادُوا أَنْ يَقْتَصِرُوا مِنْ أَمْرِ يُوسُفَ عَلَى الْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ. ثُمَّ بَدَا لَهُمْ أَنْ يَحْبِسُوهُ. {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} الدَّالَّةِ عَلَى بَرَاءَةِ يُوسُفَ مِنْ قَدِّ الْقَمِيصِ، وَكَلَامِ الطِّفْلِ وَقَطْعِ النِّسَاءِ أَيْدِيَهُنَّ وَذَهَابِ عُقُولِهِنَّ، {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} إِلَى مُدَّةٍ يَرَوْنَ فِيهِ رَأْيَهُمْ.
{ثُمَّ بَدَا لَهُمْ} “Sonra [uygun] gördüler”, yani Azîz ve danışmanları görüş olarak bunu uygun buldular. Şöyle ki; Yûsuf'un meselesinde sadece [olayı örtbas etmek için] yüz çevirme emriyle yetinmek istemişlerdi. Sonra onu hapsetmeyi uygun gördüler. {مِنْ بَعْدِ مَا رَأَوُا الْآيَاتِ} “o delilleri gördükten sonra”, yani gömleğin arkadan yırtılması, çocuğun konuşması ve kadınların ellerini kesip akıllarının başlarından gitmesi gibi Yûsuf'un suçsuzluğuna delalet eden açık delilleri gördükten sonra, {لَيَسْجُنُنَّهُ حَتَّى حِينٍ} “onu mutlaka bir süreye kadar zindana atacaklar”, yani hakkında bir karara varacakları bir vakte kadar.
وَقَالَ عَطَاءٌ: إِلَى أَنْ تَنْقَطِعَ مَقَالَةُ النَّاسِ.
Atâ: “İnsanların dedikoduları kesilene kadar” demiştir.
قَالَ عِكْرِمَةُ: سَبْعُ سِنِينَ.
İkrime: “Yedi yıl” dedi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: خَمْسُ سِنِينَ.
Kelbî ise: “Beş yıl” demiştir.
قَالَ السُّدِّيُّ: وَذَلِكَ أَنَّ الْمَرْأَةَ قَالَتْ لِزَوْجِهَا: إِنَّ هَذَا الْعَبْدَ الْعِبْرَانِيَّ قَدْ فَضَحَنِي فِي النَّاسِ، يُخْبِرُهُمْ أَنِّي رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ، فَإِمَّا أَنْ تَأْذَنَ لِي فَأَخْرُجَ فَأَعْتَذِرَ إِلَى النَّاسِ، وَإِمَّا أَنْ تَحْبِسَهُ، فَحَبَسَهُ، وَذَكَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ ذَلِكَ الْحَبْسَ تَطْهِيرًا لِيُوسُفَ ﵇ مِنْ هَمِّهِ بِالْمَرْأَةِ .
Süddî şöyle demiştir: Bu [durum şundan dolayı idi]: Kadın kocasına şöyle dedi: “Şu İbrânî köle beni insanlar arasında rezil etti; onlara kendisini baştan çıkarmaya çalıştığımı anlatıp duruyor. Ya bana izin ver çıkıp insanlara mazeretimi açıklayayım ya da onu hapse at!” Bunun üzerine [kocası] onu hapsetti. [Süddî] ayrıca, Yüce Allâh'ın bu hapis cezasını, kadına yönelik meylinden dolayı Yûsuf aleyhisselâm için bir arınma kıldığını zikretmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَثَرَ يُوسُفُ ثَلَاثَ عَثَرَاتٍ: حِينَ هَمَّ بِهَا فَسُجِنَ، وَحِينَ قَالَ "اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ" فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، وَحِينَ قَالَ لِلْإِخْوَةِ "إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ"، فَقَالُوا: "إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ" .
İbn Abbâs dedi ki: “Yûsuf üç kez zelle işledi: Kadına meylettiğinde hapsedildi; «Efendinin yanında beni an» dediğinde zindanda birkaç yıl [daha] kaldı; kardeşlerine «Siz hırsızsınız» dediğinde ise onlar: «Eğer o çaldıysa, daha önce onun kardeşi de çalmıştı» dediler”.
{وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦) } .
{وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٣٦)} “Onunla birlikte zindana iki genç daha girdi. Onlardan biri: «Ben rüyamda şarap [yapmak için üzüm] sıktığımı gördüm» dedi. Diğeri de: «Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm. Bize bunun yorumunu haber ver; çünkü biz seni iyilik edenlerden (veya iyi bilenlerden) görüyoruz» dedi.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ} وَهُمَا غُلَامَانِ كَانَا [لِلرَّيَّانِ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ شِرْوَانَ الْعِمْلِيقِ] مَلِكِ مِصْرَ الْأَكْبَرِ، أَحَدُهُمَا: خَبَّازُهُ وَصَاحِبُ طَعَامِهِ، وَالْآخَرُ: سَاقِيهِ وَصَاحِبُ شَرَابِهِ. غَضِبَ الْمَلِكُ عَلَيْهِمَا فَحَبَسَهُمَا.
Allah Teâlâ'nın: {وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ} “Onunla birlikte zindana iki genç daha girdi” buyruğundaki iki genç; Mısır'ın büyük kralı [Amâlika'dan Reyyân b. el-Velîd b. Şirvân'ın] iki kölesiydi. Biri fırıncısı ve yemek sorumlusu, diğeri ise sakisi ve içecek sorumlusuydu. Hükümdar onlara öfkelendi ve ikisini hapsetti.
وَكَانَ السَّبَبُ فِيهِ: أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَهْلِ مِصْرَ أَرَادُوا الْمَكْرَ بِالْمَلِكِ وَاغْتِيَالَهُ، فَضَمَّنُوا لِهَذَيْنَ مَالًا لِيَسُمَّا الْمَلِكَ فِي طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ فَأَجَابَاهُمْ، ثُمَّ إِنَّ السَّاقِيَ نَكَلَ عَنْهُ، وَقَبِلَ الْخَبَّازُ الرِّشْوَةَ فَسَمَّ الطَّعَامَ، فَلَمَّا أَحْضَرَ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ قَالَ السَّاقِي: لَا تَأْكُلْ أَيُّهَا الْمَلِكُ فَإِنَّ الطَّعَامَ مَسْمُومٌ، وَقَالَ الْخَبَّازُ: لَا تَشْرَبْ فَإِنَّ الشَّرَابَ مَسْمُومٌ.
Bunun sebebi şuydu: Mısır halkından bir grup hükümdara tuzak kurup ona suikast düzenlemek istedi. Bu iki gence yemeğinde ve içeceğinde hükümdarı zehirlemeleri için mal vaat ettiler, onlar da bunu kabul ettiler. Daha sonra saki bu işten vazgeçti, fırıncı ise rüşveti alıp yemeğe zehir koydu. Yemek ve içecek getirildiğinde saki: «Ey kral, yeme! Çünkü yemek zehirlidir» dedi. Fırıncı da: «İçme! Çünkü içecek zehirlidir» dedi.
فَقَالَ الْمَلِكُ لِلسَّاقِي: اشْرَبْ فَشَرِبَهُ فَلَمْ يَضُرَّهُ، وَقَالَ لِلْخَبَّازِ: كُلْ مِنْ طَعَامِكَ، [فَأَبَى فَجَرَّبَ] ذَلِكَ الطَّعَامَ عَلَى دَابَّةٍ فَأَكَلَتْهُ فَهَلَكَتْ، فَأَمَرَ الْمَلِكُ بِحَبْسِهِمَا.
Hükümdar sakiye: «İç!» dedi, o da içti ve kendisine bir zarar vermedi. Fırıncıya: «Yemeğinden ye!» dedi, [o ise kaçındı. Bunun üzerine] o yemek bir hayvan üzerinde denendi; hayvan onu yedi ve telef oldu. Bunun üzerine hükümdar ikisinin de hapsedilmesini emretti.
وَكَانَ يُوسُفُ حِينَ دَخَلَ السِّجْنَ جَعَلَ يَنْشُرُ عِلْمَهُ وَيَقُولُ: إِنِّي أَعْبُرُ الْأَحْلَامَ، فَقَالَ أَحَدُ الْفَتَيَيْنِ لِصَاحِبِهِ: هَلُمَّ فَلْنُجَرِّبْ هَذَا الْعَبْدَ الْعِبْرَانِيَّ، فَتَرَاءَيَا لَهُ فَسَأَلَاهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَا رَأَيَا شَيْئًا، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: مَا رَأَيَا شَيْئًا وَإِنَّمَا تَحَالَمَا لِيُجَرِّبَا يُوسُفَ.
Yûsuf zindana girdiğinde ilmini yaymaya başladı ve: «Ben rüyaları yorumlarım» diyordu. İki gençten biri arkadaşına: «Gel şu İbrani köleyi deneyelim» dedi ve hiçbir şey görmedikleri halde rüya görmüş gibi yaparak ona sordular. İbn Mes‘ûd dedi ki: “Onlar bir şey görmemişlerdi; sadece Yûsuf'u denemek için rüya görmüş gibi davrandılar.”
وَقَالَ قَوْمٌ: بَلْ كَانَا رَأَيَا حَقِيقَةً، فَرَآهُمَا يُوسُفُ وَهُمَا مَهْمُومَانِ، فَسَأَلَهُمَا عَنْ شَأْنِهِمَا، فَذَكَرَا أَنَّهُمَا صَاحِبَا الْمَلِكِ، حَبَسَهُمَا، وَقَدْ رَأَيَا رُؤْيَا غَمَّتْهُمَا. فَقَالَ يُوسُفُ: قُصَّا عَلَيَّ مَا رَأَيْتُمَا، فَقَصَّا عَلَيْهِ.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Aksine, onlar gerçekten [rüya] görmüşlerdi. Yûsuf onları kederli bir halde gördü ve durumlarını sordu. Onlar hükümdarın adamları olduklarını, kendilerini hapsettiğini ve kendilerini üzen birer rüya gördüklerini anlattılar. Yûsuf: «Gördüklerinizi bana anlatın» dedi, onlar da anlattılar.
{قَالَ أَحَدُهُمَا} وَهُوَ صَاحِبُ الشَّرَابِ، {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} أَيْ: عِنَبًا، سَمَّى الْعِنَبَ خَمْرًا باسم ما يؤول إِلَيْهِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ يَطْبُخُ الْآجُرَّ أَيْ: يَطْبُخُ اللَّبِنَ لِلْآجُرِّ. وَقِيلَ: الْخَمْرُ الْعِنَبُ بِلُغَةِ عَمَّانَ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي رَأَيْتُ كَأَنِّي فِي بُسْتَانٍ، فَإِذَا بِأَصْلِ حَبَلَةٍ عَلَيْهَا ثَلَاثُ عَنَاقِيدَ مِنْ عِنَبٍ فَجَنَيْتُهَا، وَكَانَ كَأْسَ الْمَلِكِ بِيَدِي فَعَصَرْتُهَا فِيهِ وَسَقَيْتُ الْمَلِكَ فَشَرِبَهُ.
{قَالَ أَحَدُهُمَا} “Onlardan biri” -ki o şarap sunucusudur- {إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا} “«Ben kendimi şarap sıkarken görüyorum» dedi.” Yani: Üzüm [sıkarken]. Sonucunda dönüşeceği şeyin ismiyle üzüme şarap (hamr) demiştir; nitekim: «Falanca tuğla pişiriyor» denilmesi gibidir ki bu, tuğla [olsun] diye kerpici pişiriyor demektir. Umân lehçesinde hamrın üzüm anlamına geldiği de söylenmiştir. Şöyle ki o: «Kendimi bir bahçedeymiş gibi gördüm; derken üzerinde üç salkım üzüm bulunan bir asma kütüğü vardı, onları kopardım. Elimde hükümdarın kadehi vardı, [üzümleri] onun içine sıktım ve hükümdara sundum, o da içti» demişti.
{وَقَالَ الْآخَرُ} وَهُوَ الْخَبَّازُ: {إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ} وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: إِنِّي رَأَيْتُ كَأَنَّ فَوْقَ رَأْسِي ثَلَاثَ سِلَالٍ فِيهَا الْخُبْزُ وَأَلْوَانُ الْأَطْعِمَةِ وَسِبَاعَ الطَّيْرِ تَنْهَشُ مِنْهُ. {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} أَخْبِرْنَا بِتَفْسِيرِهِ وتعبيره وما يؤول إِلَيْهِ أَمْرُ هَذِهِ الرُّؤْيَا.
{وَقَالَ الْآخَرُ} “Diğeri de dedi ki” -ki o fırıncıydı-: {إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ} “«Ben de başımın üstünde ekmek taşıdığımı, kuşların da ondan yediğini gördüm»”. Şöyle ki o: «Başımın üstünde içinde ekmek ve türlü türlü yiyecekler bulunan üç sepet olduğunu ve yırtıcı kuşların ondan gagalayıp yediğini gördüm» demişti. {نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ} “«Bize bunun yorumunu haber ver»”, yani tefsirini, tabirini ve bu rüya işinin varacağı neticeyi bize bildir.
{إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} أَيِ: الْعَالِمِينِ بِعِبَارَةِ الرُّؤْيَا، وَالْإِحْسَانُ بِمَعْنَى الْعِلْمِ.
{إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “«çünkü biz seni muhsinlerden/iyilik edenlerden görüyoruz»”, yani rüya tabirini bilenlerden; ihsan burada ilim anlamındadır.
وَرُوِيَ أَنَّ الضَّحَّاكَ بْنَ مُزَاحِمٍ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} مَا كَانَ إِحْسَانُهُ؟ قَالَ: كَانَ إِذَا مَرِضَ إِنْسَانٌ فِي السِّجْنِ عَادَهُ وَقَامَ عَلَيْهِ، وَإِذَا ضَاقَ [عَلَيْهِ الْمَجْلِسُ] وَسَّعَ لَهُ، وَإِذَا احْتَاجَ جَمَعَ لَهُ شَيْئًا، وَكَانَ مَعَ هَذَا يَجْتَهِدُ فِي الْعِبَادَةِ، وَيَقُومُ اللَّيْلَ كُلَّهُ لِلصَّلَاةِ .
Rivayet edildiğine göre Dahhâk b. Müzâhim'e: {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “«çünkü biz seni muhsinlerden görüyoruz»” sözü sorulup: «Onun ihsanı neydi?» denilince şöyle dedi: “Zindanda bir insan hastalandığında onu ziyaret eder ve bakımını üstlenirdi. [Biri geldiğinde meclis ona] dar geldiğinde ona yer açardı. Biri ihtiyaç içinde olduğunda onun için bir şeyler toplardı. Bununla birlikte ibadette gayret gösterir ve bütün geceyi namaz kılmak için kıyamda geçirirdi”.
وَقِيلَ : إِنَّهُ لَمَّا دَخَلَ السِّجْنَ وَجَدَ فِيهِ قَوْمًا اشْتَدَّ بَلَاؤُهُمْ وَانْقَطَعَ رَجَاؤُهُمْ وَطَالَ حُزْنُهُمْ، فَجَعَلَ يُسَلِّيهِمْ وَيَقُولُ: أَبْشِرُوا وَاصْبِرُوا تُؤْجَرُوا، فَيَقُولُونَ: بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ يَا فَتَى مَا أَحْسَنَ وَجْهَكَ وَخُلُقَكَ وَحَدِيثَكَ، لَقَدْ بُورِكَ لَنَا فِي جِوَارِكَ فَمَنْ أَنْتَ يَا فَتَى؟ قَالَ: أَنَا يُوسُفُ بْنُ صَفِّيِ اللَّهِ يَعْقُوبَ بْنِ ذَبِيحِ اللَّهِ إِسْحَاقَ بْنِ خَلِيلِ اللَّهِ إِبْرَاهِيمَ، فَقَالَ لَهُ عَامِلُ السِّجْنِ: يَا فَتَى وَاللَّهِ لَوِ اسْتَطَعْتُ لَخَلَّيْتُ سَبِيلَكَ، وَلَكِنْ سَأُحْسِنُ جِوَارَكَ فَتُمَكَّنُ فِي أَيِّ بُيُوتِ السِّجْنِ شِئْتَ.
Şöyle de denildi: O zindana girdiğinde orada sıkıntıları şiddetlenmiş, umutları kesilmiş ve hüzünleri uzamış bir topluluk buldu. Onları teselli etmeye başladı ve: «Müjdelenin, sabredin ki mükâfatlandırılasınız» diyordu. Onlar da: «Allah seni mübarek kılsın ey delikanlı! Yüzün, ahlakın ve sözün ne kadar da güzel! Senin yakınlığın bize bereket getirdi. Sen kimsin ey genç?» diyorlardı. O da: «Ben, Allah'ın seçkin kulu Ya‘kûb'un oğlu, Allah'ın kurbanı İshâk'ın oğlu, Allah'ın dostu İbrâhim'in oğlu Yûsuf'um» dedi. Bunun üzerine zindan müdürü ona: «Ey genç, vallahi gücüm yetseydi seni serbest bırakırdım; fakat sana komşuluğumu güzel kılacağım ve zindanın odalarından dilediğinde kalabileceksin» dedi.
وَيُرْوَى أَنَّ الْفَتَيَيْنِ لَمَّا رَأَيَا يُوسُفَ قَالَا لَهُ: لَقَدْ أَحْبَبْنَاكَ حِينَ رَأَيْنَاكَ، فَقَالَ لَهُمَا يُوسُفُ: أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ أَنْ لَا تُحِبَّانِي، فَوَاللَّهِ مَا أَحَبَّنِي أَحَدٌ قَطُّ إِلَّا دَخَلَ عَلَيَّ مِنْ حُبِّهِ بَلَاءٌ، لَقَدْ أَحَبَّتْنِي عَمَّتِي فَدَخَلَ عَلَيَّ بَلَاءٌ، ثُمَّ أَحَبَّنِي أَبِي فَأُلْقِيتُ فِي الجب، وأحبتني ١٨٢/ب امْرَأَةُ الْعَزِيزِ فَحُبِسْتُ. فَلَمَّا قَصَّا عَلَيْهِ الرُّؤْيَا كَرِهَ يُوسُفُ أَنْ يُعَبِّرَ لَهُمَا مَا سَأَلَاهُ لِمَا عَلِمَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْمَكْرُوهِ عَلَى أَحَدِهِمَا، فَأَعْرَضَ عَنْ سُؤَالِهِمَا وَأَخَذَ فِي غَيْرِهِ فِي إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ وَالدُّعَاءِ إِلَى التَّوْحِيدِ .
Rivayet edildiğine göre iki genç Yûsuf'u gördüklerinde ona: «Seni gördüğümüz andan itibaren sevdik» dediler. Yûsuf da onlara şöyle dedi: «Allah aşkına beni sevmeyin! Vallahi beni ne zaman biri sevdiyse onun sevgisinden dolayı başıma bir bela geldi: Halam beni sevdi, başıma bir bela geldi. Sonra babam beni sevdi, kuyuya atıldım. 182/b Azîz'in hanımı beni sevdi, hapsedildim.» Onlar rüyalarını anlattıklarında, Yûsuf onlardan biri hakkında hoşlanılmayacak bir durum olduğunu bildiği için sordukları rüyayı yorumlamayı kerih gördü. Bu yüzden onların sorusundan yüz çevirip mucizesini ortaya koyma ve tevhide davet etme konusuna geçti.
{قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧) } .
{قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا ذَلِكُمَا مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ (٣٧)} “[Yûsuf] dedi ki: «Size rızıklanacağınız bir yemek gelmeden önce, onun yorumunu henüz o size gelmeden mutlaka bildiririm. Bu, Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Doğrusu ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de kesinlikle inkâr eden bir topluluğun dinini terk ettim.»”
{قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ فِي النَّوْمِ يَقُولُ: لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ فِي نَوْمِكُمَا، {إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} فِي الْيَقَظَةِ.
{قَالَ لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ تُرْزَقَانِهِ} “[Yûsuf] dedi ki: «Size rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki...»” Bununla uykuda olanı kastettiği söylenmiştir; yani: «Uykunuzda size rızıklanacağınız bir yemek gelmez ki, {إِلَّا نَبَّأْتُكُمَا بِتَأْوِيلِهِ} “...onun yorumunu mutlaka bildiririm” uyanıklık halinde [size haber vermiş olmayayım].»
وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ فِي الْيَقَظَةِ، يَقُولُ: لَا يَأْتِيكُمَا طَعَامٌ مِنْ مَنَازِلِكُمَا تُرْزَقَانِهِ، تُطْعَمَانِهِ وَتَأْكُلَانِهِ إِلَّا نَبَّأَتْكُمَا بِتَأْوِيلِهِ بِقَدْرِهِ وَلَوْنِهِ وَالْوَقْتِ الَّذِي يَصِلُ فِيهِ إِلَيْكُمَا.
Bununla uyanıklık halini kastettiği de söylenmiştir; yani: «Evlerinizden rızık olarak beslenip yiyeceğiniz hiçbir yemek size gelmez ki, onun yorumunu -yani miktarını, rengini ve size ulaşacağı vakti- size haber vermeyeyim.»
{قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا} قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْكُمَا، وَأَيَّ طَعَامٍ أَكَلْتُمْ وَكَمْ أَكَلْتُمْ وَمَتَى أَكَلْتُمْ، فَهَذَا مِثْلُ مُعْجِزَةِ عِيسَى ﵇ حَيْثُ قَالَ: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} (آلِ عِمْرَانَ -٤٩) فَقَالَا هَذَا فِعْلُ الْعَرَّافِينَ وَالْكَهَنَةِ ، فَمِنْ أَيْنَ لَكَ هَذَا الْعِلْمُ؟ فَقَالَ: مَا أَنَا بَكَاهِنٍ وَإِنَّمَا {ذَلِكُمَا} الْعِلْمُ، {مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ} وَتَكْرَارُ {هُمْ} عَلَى التَّأْكِيدِ.
{قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَكُمَا} “[o] size gelmeden önce”, yani size ulaşmadan önce; [ayrıca] hangi yemeği yediğinizi, ne kadar yediğinizi ve ne zaman yediğinizi [de bildiririm]. Bu, Îsâ aleyhisselâm'ın şöyle dediği mucizesi gibidir: {وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ} (Âl-i İmrân, 49) “Evlerinizde ne yediğinizi ve ne biriktirdiğinizi size haber veririm.” Bunun üzerine ikisi: “Bu, arrâfların ve kâhinlerin işidir; bu bilgi sana nereden [geliyor]?” dediler. [Yûsuf] dedi ki: “Ben kâhin değilim; {ذَلِكُمَا} bu ilim, ancak {مِمَّا عَلَّمَنِي رَبِّي إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ} Rabbimin bana öğrettiği şeylerdendir. Doğrusu ben, Allah'a inanmayan ve ahireti de tamamen inkâr eden bir kavmin dinini terk ettim.” {هُمْ} kelimesinin tekrarı tekit (vurgu) içindir.
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩) } .
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ مَا كَانَ لَنَا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ ذَلِكَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٣٨) يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٣٩)} “«Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya‘kûb'un dinine uydum. Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız bizim için söz konusu olamaz. Bu, Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır; fakat insanların çoğu şükretmezler. Ey zindan arkadaşlarım! Ayrı ayrı birçok sahte ilah mı daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?»”
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} أَظْهَرَ أَنَّهُ مِنْ وَلَدِ الْأَنْبِيَاءِ {مَا كَانَ لَنَا} مَا يَنْبَغِي لَنَا، {أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} مَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ قَدْ عَصَمَنَا مِنَ الشِّرْكِ، {ذَلِكَ} التَّوْحِيدُ وَالْعِلْمُ، {مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ} مَا بَيَّنَ لَهُمْ مِنَ الْهُدَى، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} ثُمَّ دَعَاهُمَا إِلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ:
{وَاتَّبَعْتُ مِلَّةَ آبَائِي إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} “«Atalarım İbrâhim, İshâk ve Ya‘kûb'un dinine uydum»”; böylece peygamberlerin soyundan olduğunu açıkladı. {مَا كَانَ لَنَا} “bizim için söz konusu olamaz”, bize yaraşmaz, {أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} “Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamız”. Anlamı şudur: Allah bizi şirkten korumuştur. {ذَلِكَ} “Bu”, yani tevhid ve ilim, {مِنْ فَضْلِ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى النَّاسِ} “Allah'ın bize ve insanlara olan lütfundandır”, yani onlara açıkladığı hidayettir, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} “fakat insanların çoğu şükretmezler”. Sonra onları İslâm'a davet ederek şöyle dedi:
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ} جَعَلَهُمَا صَاحِبَيِ السَّجْنِ لِكَوْنِهِمَا فِيهِ، كَمَا يُقَالُ لِسُكَّانِ الْجَنَّةِ: أَصْحَابُ الْجَنَّةِ، وَلِسُكَّانِ النَّارِ: أَصْحَابُ النَّارِ، {أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ} أَيْ: آلِهَةٌ شَتَّى، هَذَا مِنْ ذَهَبٍ، وَهَذَا مِنْ فِضَّةٍ، وَهَذَا مِنْ حَدِيدٍ، وَهَذَا أَعْلَى، وَهَذَا أَوْسَطُ، وَهَذَا أَدْنَى، مُتَبَايِنُونَ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، {خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} الَّذِي لَا ثَانِيَ لَهُ. الْقَهَّارُ: الْغَالِبُ عَلَى الْكُلِّ. ثُمَّ بَيَّنَ عَجْزَ الْأَصْنَامِ فَقَالَ:
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ} “«Ey zindan arkadaşlarım!»”. Zindanda bulundukları için onlara zindan arkadaşları demiştir; tıpkı cennet ehline "Ashâb-ı Cennet" ve cehennem ehline "Ashâb-ı Nâr" denildiği gibi. {أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ} “«Ayrı ayrı birçok ilah mı...»”, yani çeşitli ilahlar; biri altından, biri gümüşten, biri demirden; kimi üstün, kimi orta, kimi aşağı seviyede; ne zarar ne fayda vermeyen birbirinden farklı putlar mı, {خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “«daha hayırlıdır, yoksa her şeye galip gelen bir tek Allah mı?»”, ikincisi olmayan [tek Allah mı]? el-Kahhâr; her şeye galip gelen demektir. Sonra putların acziyetini açıklayarak şöyle dedi:
{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١) وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢) } .
{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٤٠) يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا فَيَسْقِي رَبَّهُ خَمْرًا وَأَمَّا الْآخَرُ فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ (٤١) وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ (٤٢)} “«Sizin O'nu bırakıp da taptıklarınız, kendinizin ve atalarınızın taktığı birtakım isimlerden ibarettir; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Hüküm ancak Allah'ındır. O, kendisinden başkasına ibadet etmemenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur, fakat insanların çoğu bilmezler. Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz [eskisi gibi] efendisine şarap sunacak; diğeri ise asılacak ve kuşlar başından yiyecektir. Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir.» [Yûsuf], onlardan kurtulacağını bildiği kimseye: «Efendinin yanında beni an» dedi. Fakat şeytan efendisine onu hatırlatmayı unutturdu; böylece [Yûsuf] zindanda birkaç yıl daha kaldı.”
{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ} أَيْ: مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَإِنَّمَا ذُكِرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ وَقَدِ ابْتَدَأَ الْخِطَابَ لِلِاثْنَيْنِ لِأَنَّهُ أَرَادَ جَمِيعَ أَهْلِ السِّجْنِ، وَكُلَّ مَنْ هُوَ عَلَى مِثْلِ حَالِهِمَا مِنْ [أَهْلِ] الشِّرْكِ، {إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا} آلِهَةً وَأَرْبَابًا خَالِيَةً عَنِ الْمَعْنَى لَا حَقِيقَةَ لِتِلْكَ الْأَسْمَاءِ، {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} حُجَّةٍ وَبُرْهَانٍ، {إِنِ الْحُكْمُ} مَا الْقَضَاءُ وَالْأَمْرُ وَالنَّهْيُ، {إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} الْمُسْتَقِيمُ، {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} ثُمَّ فَسَّرَ رُؤْيَاهُمَا فَقَالَ: {يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا} .
{مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِهِ} “Sizin O'nu bırakıp da taptıklarınız...”, yani Allah'ı bırakıp. Hitaba iki kişiyle başladığı halde çoğul lafzıyla zikretmiştir; çünkü bütün zindan ehlini ve şirk [ehlinden] onların durumunda olan herkesi kastetmiştir. {إِلَّا أَسْمَاءً سَمَّيْتُمُوهَا} “birtakım isimlerden ibarettir”, yani anlamdan yoksun ilahlar ve rabler olarak isimlendirdiğiniz şeylerdir ki o isimlerin bir hakikati yoktur. {أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ} “kendinizin ve atalarınızın [taktığı]; Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir”, yani hiçbir hüccet ve bürhan indirmemiştir. {إِنِ الْحُكْمُ} “Hüküm değildir”, yani kaza, emir ve yasak değildir, {إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ} “ancak Allah'ındır. O, kendisinden başkasına ibadet etmemenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur”, yani müstakim olan din, {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler”. Sonra ikisinin rüyasını tefsir ederek şöyle dedi: {يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا} “«Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz...»”.
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا} وَهُوَ صَاحِبُ الشَّرَابِ، {فَيَسْقِي رَبَّهُ} [يَعْنِي الْمَلِكَ] {خَمْرًا} وَالْعَنَاقِيدُ الثَّلَاثَةُ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ يَبْقَى فِي السِّجْنِ ثُمَّ يَدْعُوهُ الْمَلِكُ بَعْدَ الثَّلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَيَرُدُّهُ إِلَى مَنْزِلَتِهِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا، {وَأَمَّا الْآخَرُ} يَعْنِي: صَاحِبَ الطَّعَامِ فَيَدْعُوهُ الْمَلِكُ بَعْدَ ثَلَاثَةِ أَيَّامِ، وَالسِّلَالُ الثَّلَاثُ الثَّلَاثَةُ أَيَّامٍ يَبْقَى فِي السِّجْنِ، ثُمَّ يُخْرِجُهُ، {فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} .
{يَا صَاحِبَيِ السِّجْنِ أَمَّا أَحَدُكُمَا} “«Ey zindan arkadaşlarım! Biriniz...»” -ki o sakiydi-, {فَيَسْقِي رَبَّهُ} “efendisine sunacak”, [yani hükümdara], {خَمْرًا} “şarap”. Üç salkım; zindanda kalacağı üç gündür. Hükümdar üç gün sonra onu çağıracak ve daha önceki makamına geri döndürecektir. {وَأَمَّا الْآخَرُ} “«diğeri ise...»”, yani yemek sorumlusuna gelince; hükümdar onu da üç gün sonra çağıracaktır. Üç sepet; zindanda kalacağı üç gündür. Sonra onu çıkaracak, {فَيُصْلَبُ فَتَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْ رَأْسِهِ} “asılacak ve kuşlar başından yiyecektir”.
قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: لَمَّا سَمِعَا قَوْلَ يُوسُفَ قَالَا مَا رَأَيْنَا شَيْئًا إِنَّمَا كُنَّا نَلْعَبُ، قَالَ يُوسُفُ: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} ، أَيْ: فُرِغَ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي عَنْهُ تَسْأَلَانِ، وَوَجَبَ حُكْمُ اللَّهِ عَلَيْكُمَا الَّذِي أَخْبَرْتُكُمَا بِهِ، رَأَيْتُمَا أَوْ لَمْ تَرَيَا.
İbn Mes‘ûd dedi ki: Yûsuf'un sözünü işitince: «Biz hiçbir şey görmedik, sadece şakalaşıyorduk/oynuyorduk» dediler. Yûsuf da şöyle dedi: {قُضِيَ الْأَمْرُ الَّذِي فِيهِ تَسْتَفْتِيَانِ} “«Hakkında fetva istediğiniz iş olup bitmiştir»”; yani sorduğunuz iş tamamlanmış ve rüya görmüş olun veya olmayın, size haber verdiğim Allah'ın hükmü sizin hakkınızda kesinleşmiştir.
{وَقَالَ} يَعْنِي: يُوسُفَ عِنْدَ ذَلِكَ، {لِلَّذِي ظَنَّ} عَلِمَ {أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا} وَهُوَ السَّاقِي، {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} يَعْنِي: سَيِّدَكَ الْمَلِكَ، وَقُلْ لَهُ: إِنَّ فِي السِّجْنِ غُلَامًا مَحْبُوسًا ظُلْمًا طَالَ حَبْسُهُ.
{وَقَالَ} “Ve [Yûsuf] dedi ki”, yani bu esnada Yûsuf; {لِلَّذِي ظَنَّ} “zannettiği” [yani] bildiği, {أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا} “o ikisinden kurtulacak olana” -ki o sakiydi-: {اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ} “«Efendinin yanında beni an»”, yani efendin hükümdarın yanında [benden bahset] ve ona şöyle de: «Zindanda haksız yere hapsedilmiş ve mahpusluğu uzamış bir genç var.»