Binûn

Yûsuf — 4. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ} قِيلَ: أَنْسَى الشَّيْطَانُ السَّاقِيَ ذِكْرَ يُوسُفَ لِلْمَلِكِ، تَقْدِيرُهُ: فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَهُ لِرَبِّهِ.

{فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ} “Fakat şeytan ona efendisine anmayı unutturdu”. Şeytanın sakiye Yûsuf'u hükümdara anmayı unutturduğu söylenmiştir. Takdiri şöyledir: Şeytan ona, [Yûsuf'u] efendisine anmayı unutturdu.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ: أَنْسَى الشَّيْطَانُ يُوسُفَ ذِكْرَ رَبِّهِ حِينَ ابْتَغَى الْفَرَجَ، مِنْ غَيْرِهِ وَاسْتَعَانَ بِمَخْلُوقٍ، وَتِلْكَ غَفْلَةٌ عَرَضَتْ لِيُوسُفَ مِنَ الشَّيْطَانِ .

İbn Abbâs ve çoğunluk ise şöyle demiştir: Kurtuluşu O'ndan başkasından arayıp bir yaratıktan yardım dilediği vakit, şeytan Yûsuf'a Rabbini anmayı unutturdu. Bu, şeytandan Yûsuf'a gelen bir gafletti.

{فَلَبِثَ} فَمَكَثَ، {فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ} وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْبِضْعِ، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى السَّبْعِ.

{فَلَبِثَ} “Bunun üzerine kaldı”, yani ikamet etti, {فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ} “zindanda birkaç yıl”. Bid‘ (بِضْع) kelimesinin anlamında ihtilaf ettiler; Mücâhid: «Üç ile yedi arasıdır» dedi.

وَقَالَ قَتَادَةُ: مَا بَيْنَ الثَّلَاثِ إِلَى التِّسْعِ.

Katâde: «Üç ile dokuz arasıdır» dedi.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا دُونُ الْعَشَرَةِ.

İbn Abbâs: «Onun altındaki [sayıdır]» dedi.

وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْبِضْعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَبْعُ سِنِينَ، وَكَانَ قَدْ لَبِثَ قَبْلَهُ خَمْسَ سِنِينَ فَجُمْلَتُهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ سَنَةً.

Müfessirlerin çoğuna göre bu ayetteki bid‘ yedi yıldır. Ondan önce de beş yıl kalmıştı, böylece toplamı on iki yıl oldu.

وَقَالَ وَهْبٌ: أَصَابَ أَيُّوبَ الْبَلَاءُ سَبْعَ سِنِينَ، وَتُرِكَ يُوسُفُ فِي السِّجْنِ سَبْعَ سِنِينَ، وَعُذِّبَ بُخْتَنَصَّرُ فَحُوِّلَ فِي السِّبَاعِ سَبْعَ سِنِينَ .

Vehb şöyle dedi: Eyyûb yedi yıl belaya uğradı, Yûsuf yedi yıl zindanda bırakıldı, Buhtunnasr ise azap görüp yedi yıl yırtıcı hayvanlar arasına çevrildi.

قَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: لَمَّا قَالَ يُوسُفُ لِلسَّاقِي اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ، قِيلَ لَهُ: يَا يُوسُفُ اتَّخَذْتَ مِنْ دُونِي وَكِيلًا لَأُطِيلَنَّ حَبْسَكَ، فَبَكَى يُوسُفُ، وَقَالَ: يَا رَبِّ أَنْسَى قَلْبِي كَثْرَةُ الْبَلْوَى فَقُلْتُ كَلِمَةً وَلَنْ أَعُودَ .

Mâlik b. Dînâr şöyle dedi: Yûsuf sakiye «Efendinin yanında beni an» dediğinde kendisine şöyle denildi: «Ey Yûsuf! Benden başka bir vekil edindin, senin hapsini uzatacağım.» Bunun üzerine Yûsuf ağladı ve şöyle dedi: «Ey Rabbim! Belanın çokluğu kalbime [Seni] unutturdu da bir söz söyledim; bir daha asla dönmeyeceğim».

وَقَالَ الْحَسَنُ: دَخَلَ جِبْرِيلُ عَلَى يُوسُفَ فِي السِّجْنِ، فَلَمَّا رَآهُ يُوسُفُ عَرَفَهُ فَقَالَ لَهُ: يَا أَخَا الْمُنْذِرِينَ

Hasan [el-Basrî] şöyle dedi: Cebrail zindanda Yûsuf'un yanına girdi. Yûsuf onu görünce tanıdı ve ona: «Ey uyarıcı [peygamber]lerin kardeşi!» dedi.

مَالِي أَرَاكَ بَيْنَ الْخَاطِئِينَ؟ فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: يَا طَاهِرَ الطَّاهِرِينَ يَقْرَأُ عَلَيْكَ السَّلَامَ رَبُّ الْعَالَمِينَ، وَيَقُولُ لَكَ: أَمَا اسْتَحْيَيْتَ مِنِّي أَنِ اسْتَشْفَعْتَ بِالْآدَمِيِّينَ، فَوَعِزَّتِي لَأُلْبِثَنَّكَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ، قَالَ يُوسُفُ: وَهُوَ فِي ذَلِكَ عَنِّي رَاضٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: إذًا لَا أُبَالِي.

«Seni günahkârların arasında görmem nedendir?» Cebrail ona şöyle dedi: «Ey tertemizlerin en temizi! Âlemlerin Rabbi sana selam söylüyor ve buyuruyor ki: İnsanlardan şefaat/aracılık istemekten benden utanmadın mı? İzzetime andolsun ki seni zindanda birkaç yıl daha tutacağım.» Yûsuf: «Peki O bundan dolayı benden razı mıdır?» dedi. Cebrail: «Evet» dedi. Yûsuf: «O halde aldırmam/umursamam» dedi.

وَقَالَ كَعْبٌ: قَالَ جِبْرِيلُ لِيُوسُفَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ مَنْ خَلَقَكَ؟ قَالَ: اللَّهُ، قَالَ: فَمَنْ حَبَّبَكَ إِلَى أَبِيكَ؟ قَالَ: اللَّهُ، قَالَ: فَمَنْ نَجَّاكَ مِنْ كَرْبِ الْبِئْرِ؟ قَالَ: اللَّهُ، قَالَ: فَمَنْ عَلَّمَكَ تَأْوِيلَ الرُّؤْيَا؟ قَالَ: اللَّهُ، قَالَ: فَمَنْ صَرْفَ عَنْكَ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ؟ قَالَ: اللَّهُ، قَالَ: فَكَيْفَ اسْتَشْفَعَتْ بِآدَمِيٍّ مِثْلِكَ؟ .

Ka‘b şöyle dedi: Cebrail Yûsuf'a: «Yüce Allah buyuruyor ki: Seni kim yarattı?» dedi. [Yûsuf]: «Allah» dedi. [Cebrail]: «Seni babana kim sevdirdi?» dedi. [Yûsuf]: «Allah» dedi. [Cebrail]: «Seni kuyunun sıkıntısından kim kurtardı?» dedi. [Yûsuf]: «Allah» dedi. [Cebrail]: «Sana rüyaların yorumunu kim öğretti?» dedi. [Yûsuf]: «Allah» dedi. [Cebrail]: «Kötülüğü ve fuhşiyatı senden kim savdı?» dedi. [Yûsuf]: «Allah» dedi. [Cebrail]: «Öyleyse nasıl oldu da senin gibi bir insandan şefaat/aracılık istedin?» dedi.

فَلَمَّا انْقَضَتْ سَبْعُ سِنِينَ -قَالَ الْكَلْبِيُّ: وَهَذَا السَّبْعُ سِوَى الْخَمْسَةِ الَّتِي كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ-وَدَنَا فَرَجُ يُوسُفَ، رَأَى مَلِكُ مِصْرَ الْأَكْبَرُ رُؤْيَا عَجِيبَةً هَالَتْهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ رَأَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ، خَرَجَتْ مِنَ الْبَحْرِ، ثُمَّ خَرَجَ عَقِبَهُنَّ سَبْعُ بَقَرَاتٍ عِجَافٌ فِي غَايَةِ الْهُزَالِ، فَابْتَلَعَتِ الْعِجَافُ السِّمَانَ فَدَخَلْنَ فِي بُطُونِهِنَّ، وَلَمْ يُرَ مِنْهُنَّ شَيْءٌ وَلَمْ يَتَبَيَّنْ عَلَى الْعِجَافِ مِنْهَا شَيْءٌ، ثُمَّ رَأَى سَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ قَدِ انْعَقَدَ حَبُّهُا، [وَسَبْعًا أُخْرَى] يَابِسَاتٍ قَدِ اسْتُحْصِدَتْ، فَالْتَوَتِ الْيَابِسَاتُ عَلَى الْخُضْرِ حَتَّى غَلَبْنَ عَلَيْهَا، وَلَمْ يَبْقَ مِنْ خُضْرَتِهَا شَيْءٌ، فَجَمَعَ السَّحَرَةَ وَالْكَهَنَةَ وَالْحَازَةَ وَالْمُعَبِّرِينَ وَقَصَّ عَلَيْهِمْ رُؤْيَاهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Yedi yıl geçip de -Kelbî şöyle demiştir: «Bu yedi yıl, bundan önceki beş yıldan başkadır»- Yûsuf'un kurtuluşu yaklaşınca, Mısır'ın büyük kralı kendisini dehşete düşüren acayip bir rüya gördü. Şöyle ki: Denizden çıkan yedi semiz inek ve hemen ardından çıkan son derece cılız yedi zayıf inek gördü. Cılız inekler, semiz olanları yutup karınlarına aldılar; ne semizlerden bir şey görülebildi ne de cılızların üzerinde onlardan bir eser belli oldu. Sonra taneleri tutmuş yedi yeşil başak ve hasat edilmiş [diğer yedi] kuru başak gördü. Kuru başaklar yeşillerin üzerine dolanıp onları bastırdı ve yeşilliklerinden geriye hiçbir şey kalmadı. Bunun üzerine büyücüleri, kâhinleri, gaipten haber verenleri (hâze) ve rüya tabircilerini toplayıp onlara rüyasını anlattı. Yüce Allah'ın şu buyruğu işte buna işaret etmektedir:

{وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣) } .

{وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ (٤٣)} “Kral dedi ki: «Ben yedi semiz inek görüyorum; bunları yedi cılız [inek] yiyor. Bir de yedi yeşil başak ve diğerleri kuru [yedi başak]. Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, rüyam hakkında bana bir fetva/açıklama verin.» (43)”.

{قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ (٤٤) وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِي (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦) } .

{قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ (٤٤) وَقَالَ الَّذِي نَجَا مِنْهُمَا وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ فَأَرْسِلُونِي (٤٥) يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ (٤٦)} “Dediler ki: «[Bunlar] karmaşık rüyalardır. Biz karmaşık rüyaların tabirini bilen kimseler değiliz.» (44) O ikisinden kurtulmuş olan ve bir müddet sonra hatırlayan kimse dedi ki: «Ben size onun tabirini haber veririm, hemen beni gönderin.» (45) «Ey Yûsuf, ey dosdoğru sözlü! Yedi semiz inek ki onları yedi cılız [inek] yiyor ve yedi yeşil başak ile diğer kuru olanlar hakkında bize fetva/açıklama ver. Umulur ki insanlara dönerim de onlar da bilirler.» (46)”.

{وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ} فَقَالَ لَهُمْ، {يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} .

{وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ} “Kral dedi ki: «Ben yedi semiz inek görüyorum; bunları yedi cılız [inek] yiyor. Bir de yedi yeşil başak ve diğerleri kuru [yedi başak]»”. Onlara şöyle dedi: {يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ} “«Ey ileri gelenler! Eğer rüya tabir ediyorsanız, rüyam hakkında bana bir fetva/açıklama verin»”.

{قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} أَخْلَاطُ أَحْلَامٍ مُشْتَبِهَةٍ، أَهَاوِيلُ، وَاحِدُهَا ضِغْثٌ، وَأَصْلُهُ الْحُزْمَةُ مِنْ أَنْوَاعِ الْحَشِيشِ، وَالْأَحْلَامُ جَمْعُ الْحُلْمِ، وَهُوَ الرُّؤْيَا، وَالْفِعْلُ مِنْهُ حَلَمْتُ أَحْلُمُ، بِفَتْحِ اللَّامِ فِي الْمَاضِي وَضَمِّهَا فِي الْغَابِرِ، حُلُمًا وَحُلْمًا، مُثَقَّلًا وَمُخَفَّفًا. {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} .

{قَالُوا أَضْغَاثُ أَحْلَامٍ} “Dediler ki: «[Bunlar] karmaşık rüyalardır»”, yani birbirine karışmış karmaşık düşler, korkulardır. Tekili dığs (ضِغْث) şeklindedir ve aslı çeşitli otlardan oluşan demettir. Aḥlâm (الْأَحْلَامُ) ise ḥulm (الْحُلْمِ) kelimesinin çoğuludur, o da rüyadır. Fiili geçmiş zamanda lâm'ın fethasıyla, muzaride dammesiyle; şeddeli ve şeddesiz olarak ḥulüm ve ḥulm mastarıyla ḥalemtu aḥlumu (حَلَمْتُ أَحْلُمُ) şeklinde kullanılır. {وَمَا نَحْنُ بِتَأْوِيلِ الْأَحْلَامِ بِعَالِمِينَ} “«Biz karmaşık rüyaların tabirini bilen kimseler değiliz»”.

{وَقَالَ الَّذِي نَجَا} مِنَ الْقَتْلِ، {مِنْهُمَا} مِنَ الْفَتَيَيْنِ وَهُوَ السَّاقِي، {وَادَّكَرَ} أَيْ: تَذَكَّرَ قَوْلَ يُوسُفَ اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ، {بَعْدَ أُمَّةٍ} بَعْدَ حِينٍ وَهُوَ سَبْعُ سِنِينَ. {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ} وَذَلِكَ أَنَّ الْغُلَامَ جَثَا بَيْنَ يَدَيِ الْمَلِكِ، وَقَالَ: إِنَّ فِي السِّجْنِ رَجُلًا يَعْبُرُ الرُّؤْيَا، {فَأَرْسِلُونِ} وَفِيهِ اخْتِصَارٌ تَقْدِيرُهُ: فَأَرْسِلْنِي أَيُّهَا الْمَلِكُ إِلَيْهِ، فَأَرْسَلَهُ فأتى السجن ١٨٣/أقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَمْ يَكُنِ السِّجْنُ فِي الْمَدِينَةِ.

{وَقَالَ الَّذِي نَجَا} “Kurtulmuş olan kimse dedi ki”, öldürülmekten [kurtulan], {مِنْهُمَا} “o ikisinden”, yani iki gençten -ki o sakiydi-, {وَادَّكَرَ} “ve hatırladı”, yani Yûsuf'un «Efendinin yanında beni an» sözünü hatırladı, {بَعْدَ أُمَّةٍ} “bir müddet sonra”, bir zaman sonra ki o yedi yıldır. {أَنَا أُنَبِّئُكُمْ بِتَأْوِيلِهِ} “«Ben size onun tabirini haber veririm»”. Bu da şöyle oldu: Genç hükümdarın önünde diz çöktü ve: «Zindanda rüyayı tabir eden bir adam var» dedi. {فَأَرْسِلُونِ} “«Hemen beni gönderin»”. Burada bir kısaltma vardır, takdiri: «Ey hükümdar, beni ona gönder» şeklindedir. Hükümdar da onu gönderdi ve zindana geldi. İbn Abbâs: «Zindan şehirde değildi» dedi.

فَقَالَ: {يُوسُفُ} يَعْنِي: يَا يُوسُفُ، {أَيُّهَا الصِّدِّيقُ} وَالصَّدِيقُ الْكَثِيرُ الصِّدْقِ، {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ} فَإِنَّ الْمَلِكَ رَأَى هَذِهِ الرُّؤْيَا، {لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ} أَهْلِ مِصْرَ، {لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ} تَأْوِيلَ الرُّؤْيَا. وَقِيلَ: لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ مَنْزِلَتَكَ فِي الْعِلْمِ.

Şöyle dedi: {يُوسُفُ} “«Yûsuf!»”, yani: Ey Yûsuf, {أَيُّهَا الصِّدِّيقُ} “«Ey dosdoğru sözlü!»” -Sıddîk; doğruluğu çok olan kimsedir-, {أَفْتِنَا فِي سَبْعِ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعِ سُنْبُلَاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ} “«Yedi semiz inek ki onları yedi cılız [inek] yiyor ve yedi yeşil başak ile diğer kuru olanlar hakkında bize fetva/açıklama ver»”, zira hükümdar bu rüyayı gördü, {لَعَلِّي أَرْجِعُ إِلَى النَّاسِ} “«umulur ki insanlara dönerim»”, Mısır halkına, {لَعَلَّهُمْ يَعْلَمُونَ} “«onlar da bilirler»”, rüyanın tabirini. Şöyle de denilmiştir: «Umulur ki senin ilimdeki makamını bilirler.»

فَقَالَ لَهُمْ يُوسُفُ مُعَبِّرًا وَمُعَلِّمًا: أَمَّا الْبَقَرَاتُ السِّمَانُ وَالسُّنْبُلَاتُ الْخُضْرُ: فَسَبْعُ سِنِينَ مَخَاصِيبُ، وَالْبَقَرَاتُ الْعِجَافُ وَالسُّنْبُلَاتُ [الْيَابِسَاتُ] فَالسُّنُونَ الْمُجْدِبَةُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْ يُوسُفَ:

Yûsuf onlara [rüyayı] tabir ederek ve öğreterek şöyle dedi: «Semiz inekler ile yeşil başaklar bolluk ve bereket dolu yedi yıldır; zayıf inekler ile [kuru] başaklar ise kurak geçen yıllardır.» İşte Yûsuf'tan haber vererek Yüce Allah'ın buyurduğu şu sözü bunu ifade etmektedir:

{قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠) } .

{قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ (٤٧) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ يَأْكُلْنَ مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ (٤٨) ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ (٤٩) وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ (٥٠)} “[Yûsuf] dedi ki: «Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz. Yiyeceğiniz az bir miktar hariç, biçtiğinizi başağında bırakın. (47) Sonra bunun ardından, onlar için sakladıklarınızı yiyecek olan yedi kurak yıl gelecektir; yalnız tohumluk olarak saklayacağınız az bir miktar hariç. (48) Sonra bunun ardından bir yıl gelecek ki, onda insanlara yağmur yağdırılacak ve onda [ürünlerini] sıkıp sağacaklar.» (49) Kral dedi ki: «Onu bana getirin!» Elçi ona gelince [Yûsuf] dedi ki: «Efendine dön ve ona sor: Ellerini kesen kadınların derdi neydi? Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını çok iyi bilendir.» (50)”.

{قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا} هَذَا خَبَرٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، يَعْنِي: ازْرَعُوا سَبْعَ سِنِينَ عَلَى عَادَتِكُمْ فِي الزِّرَاعَةِ.

{قَالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنِينَ دَأَبًا} “Dedi ki: «Âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekersiniz»”. Bu, emir anlamında bir haberdir; yani: Ekicilikteki âdetiniz üzere yedi yıl ekin ekin.

وَالدَّأَبُ: الْعَادَةُ. وَقِيلَ: بِجِدٍّ وَاجْتِهَادٍ.

Deeb (الدَّأَبُ); âdet demektir. Ciddiyet ve gayretle [ekersiniz] şeklinde de söylenmiştir.

وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِرِوَايَةِ حَفْصٍ: {دَأَبًا} بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، يُقَالُ: دَأَبْتُ فِي الْأَمْرِ أَدْأَبُ دَأَبَا وَدَأْبًا إِذَا اجْتَهَدْتُ فِيهِ. {فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ} أَمْرَهُمْ بِتَرْكِ الْحِنْطَةِ فِي السُّنْبُلَةِ لِتَكُونَ أَبْقَى عَلَى الزَّمَانِ وَلَا تَفْسُدَ، {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ} أَيْ: مِمَّا تَدْرُسُونَ قَلِيلًا لِلْأَكْلِ، أَمَرَهُمْ بِحِفْظِ الْأَكْثَرِ وَالْأَكْلِ بِقَدْرِ الْحَاجَةِ.

Âsım, Hafs rivayetinde: Hemzenin fethasıyla {دَأَبًا} şeklinde okumuştur; bunlar iki farklı lügattir. Bir işte gayret gösterildiğinde «Deebtü fi'l-emri ed'ebü deeben ve de'ben (دَأَبْتُ فِي الْأَمْرِ أَدْأَبُ دَأَبَا وَدَأْبًا)» denir. {فَمَا حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فِي سُنْبُلِهِ} “«Biçtiğinizi başağında bırakın»”, zamanla daha iyi dayansın ve bozulmasın diye buğdayı başağında bırakmalarını emretti. {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تَأْكُلُونَ} “«yiyeceğiniz az bir miktar hariç»”, yani yemek için döveceğiniz/harman edeceğiniz az bir miktar müstesna. Çoğunu saklamalarını ve ihtiyaç miktarınca yemelerini emretti.

{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ} سَمَّى السِّنِينَ الْمُجْدِبَةَ شِدَادًا لِشِدَّتِهَا عَلَى النَّاسِ، {يَأْكُلْنَ} أَيْ: يَفْنِينَ وَيُهْلِكْنَ، {مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ} أَيْ: يُؤْكَلُ فِيهِنَّ مَا أَعْدَدْتُمْ لَهُنَّ مِنَ الطَّعَامِ، أَضَافَ الْأَكْلَ إِلَى السِّنِينَ عَلَى طَرِيقِ التَّوَسُّعِ {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} تُحْرِزُونَ وَتَدَّخِرُونَ لِلْبَذْرِ.

{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ سَبْعٌ شِدَادٌ} “«Sonra bunun ardından yedi kurak yıl gelecektir»”; kıtlık yıllarını, insanlara olan şiddeti/ağırlığı sebebiyle şiddetli (şidâd) diye isimlendirdi. {يَأْكُلْنَ} “«yiyecek olan»”, yani tüketip yok edecek olan, {مَا قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ} “«onlar için sakladıklarınızı»”, yani o yıllar için hazırladığınız yiyeceklerin kendilerinde yenileceği [yıllar]. Mecaz yoluyla yeme fiilini yıllara isnat etti. {إِلَّا قَلِيلًا مِمَّا تُحْصِنُونَ} “«yalnız saklayacağınız az bir miktar hariç»”, koruyup tohumluk olarak saklayacağınız [miktar].

{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} أَيْ: يُمْطَرُونَ، مِنَ الْغَيْثِ: وَهُوَ الْمَطَرُ. وَقِيلَ: يُنْقَذُونَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ اسْتَغَثْتُ فُلَانًا فَأَغَاثَنِي، {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: " تَعْصِرُونَ " بِالتَّاءِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ كُلَّهُ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ رَدًّا إِلَى النَّاسِ، وَمَعْنَاهُ: يَعْصِرُونَ الْعِنَبَ خَمْرًا، وَالزَّيْتُونَ زَيْتًا، وَالسِّمْسِمَ دُهْنًا. وَأَرَادَ بِهِ كَثْرَةَ النَّعِيمِ وَالْخَيْرِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يَعْصِرُونَ أَيْ يَنْجُونَ مِنَ الْكُرُوبِ وَالْجَدَبِ، وَالْعَصَرُ وَالْعَصَرَةُ: الْمَنْجَاةُ وَالْمَلْجَأُ .

{ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ} “«Sonra bunun ardından bir yıl gelecek ki, onda insanlara yağmur yağdırılacak»”, yani onlara yağmur verilecek. Ġays (الْغَيْثُ) kelimesindendir ki yağmur demektir. Arapların «İsteğastü fülanen fe-eğâsenî (استغثت فلانا فأغاثني / Filandan yardım istedim, o da beni kurtardı)» sözünden hareketle «kurtarılacaklar» anlamında olduğu da söylenmiştir. {وَفِيهِ يَعْصِرُونَ} “«ve onda [ürünlerini] sıkıp sağacaklar»”. Hamza ve Kisâî, sözün tamamı hitap üzere olduğundan te ile «te‘sırûn (تَعْصِرُونَ)» şeklinde okudular. Diğerleri ise insanlara döndürerek ye ile [ya‘sırûn] okudular. Anlamı şudur: Üzümü şarap/şıra olarak, zeytini yağ olarak ve susamı yağ olarak sıkarlar. Bununla nimet ve hayrın çokluğunu kastetti. Ebû Ubeyde ise şöyle dedi: «Ya‘sırûn», yani sıkıntılardan ve kıtlıktan kurtulurlar. el-Asr (الْعَصَرُ) ve el-asra (الْعَصَرَةُ); kurtuluş yeri ve sığınaktır.

{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ} وَذَلِكَ أَنَّ السَّاقِيَ لَمَّا رَجَعَ إِلَى الْمَلِكِ وَأَخْبَرَهُ بِمَا أَفْتَاهُ يُوسُفُ مِنْ تَأْوِيلِ رُؤْيَاهُ، وَعَرَفَ الْمَلِكُ أَنَّ الَّذِي قَالَهُ كَائِنٌ، قَالَ: ائْتُونِي بِهِ.

{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ} “«Hükümdar: Onu bana getirin! dedi.»” Bu [durum şöyledir]: Sâkî hükümdarın yanına dönüp Yûsuf'un rüyasının tabirine dair kendisine bildirdiklerini ona haber verince ve hükümdar da onun söylediğinin gerçekleşeceğini anlayınca: «Onu bana getirin!» dedi.

{فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ} وَقَالَ لَهُ: أَجِبِ الْمَلِكَ، أَبَى أَنْ يَخْرُجَ مَعَ الرَّسُولِ حَتَّى تَظْهَرَ بَرَاءَتُهُ ثُمَّ {قَالَ} لِلرَّسُولِ: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ} يَعْنِي: سَيِّدَكَ الْمَلِكَ، {فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} وَلَمْ يُصَرِّحْ بِذِكْرِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ أَدَبًا وَاحْتِرَامًا.

{فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ} “Elçi ona gelince” ve ona: «Hükümdarın davetine icabet et» deyince, suçsuzluğu ortaya çıkana kadar elçiyle çıkmaktan imtina etti. Sonra elçiye {قَالَ} “dedi ki”: {ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ} “«Efendine dön»”, yani efendin olan hükümdara, {فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ} “«ve ona sor: Ellerini kesen kadınların derdi neydi?»”. Edepten ve hürmetten ötürü Azîz'in hanımını açıkça zikretmedi.

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ طُولَ مَا لَبِثَ يُوسُفُ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ" .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eğer ben Yûsuf'un kaldığı kadar zindanda kalsaydım, o davetçiye hemen icabet ederdim».

{إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} أَيْ: إِنَّ اللَّهَ بِصَنِيعِهِنَّ عَالِمٌ، وَإِنَّمَا أَرَادَ يُوسُفُ بِذِكْرِهِنَّ بَعْدَ طُولِ الْمُدَّةِ حَتَّى لَا يَنْظُرَ إِلَيْهِ الْمَلِكُ بِعَيْنِ التُّهْمَةِ، وَيَصِيرَ إِلَيْهِ بَعْدَ زَوَالِ الشَّكِّ عَنْ أَمْرِهِ، فَرَجَعَ الرَّسُولُ إِلَى الْمَلِكِ مِنْ عِنْدِ يُوسُفَ بِرِسَالَتِهِ، فَدَعَا الْمَلِكُ النِّسْوَةَ وَامْرَأَةَ الْعَزِيزِ.

{إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ} “«Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını çok iyi bilendir»”, yani Allah onların yaptıklarını bilendir. Yûsuf uzun bir süre sonra onları hükümdarın kendisine töhmet gözüyle bakmaması ve hakkındaki şüphe yok olduktan sonra onun huzuruna varmak için zikretmek istedi. Bunun üzerine elçi Yûsuf'un yanından hükümdara onun mesajıyla döndü; hükümdar da kadınları ve Azîz'in hanımını çağırdı.

{قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢) } .

{قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ (٥١) ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ (٥٢)} “[Kral kadınlara] dedi ki: «Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğinizde durumunuz neydi?» [Kadınlar] dediler ki: «Hâşâ, Allah için biz onda hiçbir kötülük bilmedik.» Azîz'in hanımı dedi ki: «Şimdi hak tecelli etti/ortaya çıktı. Ondan ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir.» (51) «Bu, [Azîz'in] gıyabında ona hıyanet etmediğimi ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını bilmesi içindir.» (52)”.

{قَالَ} لَهُنَّ {مَا خَطْبُكُنَّ} مَا شَأْنُكُنَّ وَأَمْرُكُنَّ، {إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} خَاطَبَهُنَّ وَالْمُرَادُ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ، وَقِيلَ: إِنَّ امْرَأَةَ الْعَزِيزِ رَاوَدَتْهُ عَنْ نَفْسِهِ وَسَائِرُ النِّسْوَةِ أَمَرْنَهُ بِطَاعَتِهَا فَلِذَلِكَ خَاطَبَهُنَّ.

Onlara {قَالَ} “dedi ki”: {مَا خَطْبُكُنَّ} “«Durumunuz neydi?»”, haliniz ve işiniz neydi, {إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ} “«Yûsuf'un nefsinden murat almak istediğinizde»”. Onlara hitap etti; fakat kastedilen Azîz'in hanımıdır. Şöyle de denilmiştir: Azîz'in hanımı onun nefsinden murat almak istedi, diğer kadınlar da ona itaat etmesini emrettiler; bundan dolayı onlara hitap etti.

{قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ} معاذ لِلَّهِ، {مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} خِيَانَةٍ.

{قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ} “Dediler ki: «Hâşâ, Allah için...»”, Allah'a sığınırız, {مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ} “«biz onda hiçbir kötülük bilmedik»”, yani hiçbir hıyanet [bilmedik].

{قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} ظَهَرَ وَتَبَيَّنَ. وَقِيلَ: إِنَّ النِّسْوَةَ أَقْبَلْنَ عَلَى امْرَأَةِ الْعَزِيزِ فَقَرَّرْنَهَا [فَأَقَرَّتْ] ، وَقِيلَ: خَافَتْ أَنْ يَشْهَدْنَ عَلَيْهَا فَأَقَرَّتْ. {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} فِي قَوْلِهِ: هِيَ رَاوَدَتْنِي عَنْ نَفْسِي، فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ يُوسُفُ قَالَ :

{قَالَتِ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ} “Azîz'in hanımı dedi ki: «Şimdi hak tecelli etti/ortaya çıktı»”, yani açığa çıktı ve belirginleşti. Kadınların Azîz'in karısına yönelip onu itirafa zorladıkları ve [onun da itiraf ettiği] söylenmiştir. Aleyhine şahitlik etmelerinden korkup itiraf ettiği de söylenmiştir. {أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ} “«Ondan ben murat almak istemiştim. Şüphesiz o, doğru söyleyenlerdendir»”, «O benden murat almak istedi» sözünde [doğru söyleyenlerdendir]. Yûsuf bunu işitince şöyle dedi:

{ذَلِكَ} أَيْ: ذَلِكَ الَّذِي فَعَلْتُ مِنْ رَدِّي رَسُولَ الْمَلِكِ إِلَيْهِ، {لِيَعْلَمَ} الْعَزِيزُ، {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ}

{ذَلِكَ} “«Bu...»”, yani kralın elçisini ona geri göndermek suretiyle yapmış olduğum şey, {لِيَعْلَمَ} Azîz'in “«bilmesi içindir»”, {أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ} “«kendisine hıyanet etmediğimi»”

فِي زَوْجَتِهِ، {بِالْغَيْبِ} أَيْ: فِي حَالِ غَيْبَتِهِ، {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} قَوْلُهُ ذَلِكَ لِيَعْلَمَ مِنْ كَلَامِ يُوسُفَ اتَّصَلَ بِقَوْلِ امْرَأَةِ الْعَزِيزِ: أَنَا رَاوَدْتُهُ عَنْ نَفْسِهِ، مِنْ غَيْرِ تَمَيُّزٍ، لِمَعْرِفَةِ السَّامِعِينَ .

hanımı hakkında, {بِالْغَيْبِ} “«gıyabında»”, yani onun yokluğunda, {وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ} “«ve Allah'ın hainlerin tuzağını başarıya ulaştırmayacağını»”. «Bu, bilmesi içindir...» kavli Yûsuf'un sözünden olup, dinleyenlerin bilmesi sebebiyle bir ayrım olmaksızın Azîz'in hanımının «Ondan ben murat almak istemiştim» sözüne bitişmiştir.

وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ: مَعْنَاهُ: ارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ إِنَّ رَبِّي بِكَيْدِهِنَّ عَلِيمٌ، ذَلِكَ لِيَعْلَمَ أَنِّي لَمْ أَخُنْهُ بِالْغَيْبِ .

Burada takdim ve tehir olduğu da söylenmiştir; anlamı şöyledir: «Efendine dön ve ona sor: Ellerini kesen kadınların derdi neydi? Şüphesiz Rabbim onların tuzaklarını çok iyi bilendir. Bu, gıyabında ona hıyanet etmediğimi bilmesi içindir».

قِيلَ: لَمَّا قَالَ يُوسُفُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: وَلَا حِينَ هَمَمْتَ بِهَا؟ فَقَالَ يُوسُفُ عِنْدَ ذَلِكَ: وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي .

Şöyle denilmiştir: Yûsuf bu sözü söyleyince Cebrail ona: «Ona meylettiğin/arzu duyduğun zaman da mı [hıyanet etmedin]?» dedi. Bunun üzerine Yûsuf: «Ben nefsimi temize çıkarmam» dedi.

قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّمَا قَالَتْ لَهُ امْرَأَةُ الْعَزِيزِ: وَلَا حِينَ حَلَلْتَ سَرَاوِيلَكَ يَا يُوسُفُ؟ فَقَالَ يُوسُفُ:

Süddî şöyle demiştir: Bunu ona sadece Azîz'in hanımı [söylemiş ve]: «Şalvarını çözdüğün zaman da mı ey Yûsuf?» demiştir. Bunun üzerine Yûsuf şöyle dedi:

{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤) } .

{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (٥٣) وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي فَلَمَّا كَلَّمَهُ قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ أَمِينٌ (٥٤)} “«Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği hariç, var gücüyle kötülüğü emreder. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.» (53) Kral dedi ki: «Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim.» Onunla konuşunca dedi ki: «Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibi, güvenilir birisin.» (54)”.

{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} مِنَ الْخَطَإِ وَالزَّلَلِ فَأُزَكِّيهَا، {إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} بِالْمَعْصِيَةِ {إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي} أَيْ: إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبِّي فَعَصَمَهُ، " مَا " بِمَعْنَى مِنْ -كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ} (النِّسَاءِ -٣) أَيْ: مَنْ طَابَ لَكُمْ-وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، عَصَمَهُمُ اللَّهُ ﷿ فَلَمْ يُرَكِّبْ فِيهِمُ الشَّهْوَةَ.

{وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي} “«Ben nefsimi temize çıkarmam»”, hatadan ve kayıp düşmekten [temize çıkarıp] onu aklamam, {إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ} “«çünkü nefis var gücüyle kötülüğü emreder»”, günahı [emreder], {إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي} “«Rabbimin merhamet ettiği hariç»”, yani Rabbimin merhamet edip koruduğu kimse müstesna. «Mâ (مَا)», Yüce Allah'ın: {فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ} (en-Nisâ, 3) yani «size hoş gelen kadınları/kimseleri [nikâhlayın]» kavlinde olduğu gibi «men (مَنْ)» anlamındadır. Onlar da meleklerdir; Allah azze ve celle onları korumuş ve içlerine şehvet yerleştirmemiştir.

وَقِيلَ: "إِلَّا مَا رَحِمَ رَبِّي" إِشَارَةٌ إِلَى حَالَةِ الْعِصْمَةِ عِنْدَ رُؤْيَةِ الْبُرْهَانِ.

«Rabbimin merhamet ettiği hariç» ifadesinin, burhanı gördüğü andaki ismet (korunma) haline işaret olduğu da söylenmiştir.

{إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} فَلَمَّا تَبَيَّنَ لِلْمَلِكِ عُذْرُ يُوسُفَ ﵇ وَعَرَفَ أَمَانَتَهُ وَعِلْمَهُ:

{إِنَّ رَبِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} “«Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir»”. Hükümdara Yûsuf'un aleyhisselâm mazereti açıkça belli olup onun güvenilirliğini ve ilmini anlayınca:

{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي} أَيْ: أَجْعَلُهُ خَالِصًا لِنَفْسِي، {فَلَمَّا كَلَّمَهُ} فِيهِ اخْتِصَارٌ تَقْدِيرُهُ: فَجَاءَ الرَّسُولُ يُوسُفَ فَقَالَ لَهُ: أَجِبِ الْمَلِكَ الْآنَ.

{وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ أَسْتَخْلِصْهُ لِنَفْسِي} “Kral dedi ki: «Onu bana getirin, onu kendime özel danışman edineyim»”, yani onu kendime has kılayım. {فَلَمَّا كَلَّمَهُ} “Onunla konuşunca”. Burada bir kısaltma vardır, takdiri şöyledir: Elçi Yûsuf'a gelip ona: «Şimdi kralın davetine icabet et» dedi.

رُوِيَ أَنَّهُ قَامَ وَدَعَا لِأَهْلِ السِّجْنِ فَقَالَ: اللَّهُمَّ عَطِّفْ عَلَيْهِمْ قُلُوبَ الْأَخْيَارِ، وَلَا تُعَمِّ عَلَيْهِمُ الْأَخْبَارَ، فَهُمْ أَعْلَمُ النَّاسِ بِالْأَخْبَارِ فِي كُلِّ بَلَدٍ، فَلَمَّا خَرَجَ مِنَ السِّجْنِ كَتَبَ عَلَى بَابِ السِّجْنِ: هَذَا قَبْرُ الْأَحْيَاءِ، وَبَيْتُ الْأَحْزَانِ، وَتَجْرِبَةُ الْأَصْدِقَاءِ، وَشَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ. ثُمَّ اغْتَسَلَ وَتَنَظَّفَ مِنْ دَرَنِ السِّجْنِ وَلَبِسَ ثِيَابًا حِسَانًا وَقَصَدَ الْمَلِكَ .

Rivayet edildiğine göre o kalktı ve zindandakiler için dua edip şöyle dedi: «Allah'ım! Hayırlı kimselerin kalplerini onlara merhametli kıl ve haberleri onlara kapalı tutma.» [Bu dua vesilesiyle] onlar her beldede haberleri insanların en iyi bilenidir. Zindandan çıktığında ise zindanın kapısına şöyle yazdı: «Burası dirilerin kabri, hüzünlerin evi, dostların sınandığı yer ve düşmanların sevinç kaynağıdır.» Sonra yıkandı, zindanın kirinden temizlendi, güzel elbiseler giydi ve krala yöneldi.

قَالَ وَهْبٌ: فَلَمَّا وَقَفَ بِبَابِ الْمَلِكِ قَالَ: حَسْبِي رَبِّي مِنْ دُنْيَايَ، وَحَسْبِي رَبِّي مِنْ خَلْقِهِ، عَزَّ جَارُهُ، وَجَلَّ ثَنَاؤُهُ، وَلَا إِلَهَ غَيْرُهُ. ثُمَّ دَخَلَ الدَّارَ فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى الْمَلِكِ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِخَيْرِكَ مِنْ خَيْرِهِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهِ وَشَرِّ غَيْرِهِ. فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِ الْمَلِكُ سَلَّمَ عَلَيْهِ يُوسُفُ بِالْعَرَبِيَّةِ فَقَالَ: الْمَلِكُ مَا هَذَا اللِّسَانُ؟ قَالَ: لِسَانُ عَمِّي إِسْمَاعِيلَ، ثُمَّ دَعَا لَهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ فَقَالَ الْمَلِكُ: مَا هَذَا اللِّسَانُ؟ قَالَ هَذَا لِسَانُ آبَائِي، وَلَمْ يَعْرِفِ الْمَلِكُ هَذَيْنِ اللِّسَانَيْنِ.

Vehb dedi ki: Hükümdarın kapısında durduğunda şöyle dedi: «Dünyama karşı Rabbim bana yeter; yarattıklarına karşı Rabbim bana yeter. O'na sığınan azizdir, övgüsü yücedir ve O'ndan başka ilah yoktur.» Sonra saraya girdi. Hükümdarın huzuruna girdiğinde ise: «Allah'ım! Senin hayrınla onun hayrından ister, onun şerrinden ve başkalarının şerrinden Sana sığınırım» dedi. Hükümdar ona bakınca Yûsuf ona Arapça selam verdi. Hükümdar: «Bu ne dilidir?» dedi. [Yûsuf]: «Amcam İsmâil'in dilidir» dedi. Sonra ona İbranice dua etti. Hükümdar: «Bu ne dilidir?» dedi. [Yûsuf]: «Bu atalarımın dilidir» dedi. Hükümdar bu iki dili bilmiyordu.

قَالَ وَهْبٌ: وَكَانَ الْمَلِكُ يَتَكَلَّمُ بِسَبْعِينَ لِسَانًا فَكُلَّمَا تَكَلَّمَ بِلِسَانٍ أَجَابَهُ يُوسُفُ بِذَلِكَ اللِّسَانِ وَزَادَ عَلَيْهِ بِلِسَانِ الْعَرَبِيَّةِ وَالْعِبْرَانِيَّةِ، فَأَعْجَبَ الْمَلِكُ [مَا رَأَى مِنْهُ] مَعَ حَدَاثَةِ سِنِّهِ، وَكَانَ يُوسُفُ يَوْمَئِذٍ ابْنَ ثَلَاثِينَ سَنَةً، فَأَجْلَسَهُ وَ، {قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ} [الْمَكَانَةُ فِي الْجَاهِ] ، {أَمِينٌ} أَيْ: صَادِقٌ.

Vehb dedi ki: Hükümdar yetmiş dil konuşurdu; hangi dille konuşsa Yûsuf ona o dille cevap veriyor, üstelik Arapça ve İbranice dillerini de ekliyordu. Genç yaşına rağmen [ondan gördüğü şeyler] hükümdarın hoşuna gitti. Yûsuf o gün otuz yaşındaydı. Onu oturttu ve {قَالَ إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ} “dedi ki: «Şüphesiz sen bugün yanımızda yüksek mevki sahibisin...»” [makam mevki/itibar sahibisin], {أَمِينٌ} “«güvenilir birisin»”, yani sadıksın/doğrusun.

وَرُوِيَ أَنَّ الْمَلِكَ قَالَ لَهُ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَ رُؤْيَايَ مِنْكَ شِفَاهًا.

Rivayet edildiğine göre hükümdar ona: «Rüyamı bizzat senin ağzından duymak isterim» dedi.

فَقَالَ يُوسُفُ: نَعَمْ أَيُّهَا الْمَلِكُ، رَأَيْتَ سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ شُهْبٍ غُرٍّ حِسَانٍ، كَشَفَ لَكَ عَنْهُنَّ النِّيلُ، فَطَلَعْنَ عَلَيْكَ مِنْ شَاطِئِهِ تَشْخَبُ أَخَلَافُهُنَّ لَبَنًا، فَبَيْنَمَا أَنْتَ تَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ وَيُعْجِبُكَ حُسْنُهُنَّ إِذْ نَضَبَ النِّيلُ فَغَارَ مَاؤُهُ وَبَدَا يُبْسُهُ، فَخَرَجَ مِنْ حِمْأَتِهِ سَبْعُ بَقَرَاتٍ عِجَافٌ شُعْثٌ غُبْرٌ مُتَقَلِّصَاتُ [الْبُطُونِ، لَيْسَ لَهُنَّ ضُرُوعٌ وَلَا أَخْلَافٌ] ، وَلَهُنَّ أَنْيَابٌ وَأَضْرَاسٌ وَأَكُفٌّ كَأَكُفِّ الْكِلَابِ، وَخَرَاطِيمُ كَخَرَاطِيمَ السِّبَاعِ، فَافْتَرَسْنَ السِّمَانَ افْتِرَاسَ السَّبُعِ، فَأَكَلْنَ لُحُومَهُنَّ، وَمَزَّقْنَ جُلُودَهُنَّ، وَحَطَّمْنَ عِظَامَهُنَّ، وَتَمْشَشْنَ مُخَّهُنَّ، فَبَيْنَمَا أَنْتَ تنظر وتتعجب ١٨٣/ب إِذْ سَبْعُ سَنَابِلَ خُضَرٍ وَسَبْعٌ أُخَرَ سُودٍ فِي مَنْبَتٍ وَاحِدٍ [عُرُوقُهُنَّ فِي الثَّرَى وَالْمَاءِ، فَبَيْنَمَا أَنْتَ تَقُولُ فِي نَفْسِكَ أَنَّى هَذَا؟ خُضَرٌ مُثْمِرَاتٌ وَهَؤُلَاءِ سُودٌ يَابِسَاتٌ، وَالْمَنْبَتُ وَاحِدٌ وَأُصُولُهُنَّ فِي الْمَاءِ] إِذْ هَبَّتْ رِيحٌ فَذَرَتِ الْأَوْرَاقَ مِنَ الْيَابِسَاتِ السُّودِ عَلَى الْخُضْرِ الْمُثْمِرَاتِ فَاشْتَعَلَتْ فِيهِنَّ النَّارُ، فَاحْتَرَقْنَ فَصِرْنَ سُودًا فَهَذَا مَا رَأَيْتَ، ثُمَّ انْتَبَهْتَ مِنْ نَوْمِكَ مَذْعُورًا.

Yûsuf şöyle dedi: «Evet ey hükümdar! Nil'in sana açığa çıkardığı; kıyısından sana doğru gelen, memelerinden süt fışkıran, yedi semiz, alaca, akıtmalı, güzel inek gördün. Sen onlara bakıp güzelliklerine hayran kalırken ansızın Nil çekildi, suyu kurudu ve kuruluğu ortaya çıktı. Balçığından saçları başları dağınık, toz toprak içinde, [karınları çekilmiş, memeleri ve meme uçları olmayan], köpek pençeleri gibi pençeleri, yırtıcı hayvan burunları gibi burunları, köpek dişleri ve azı dişleri olan yedi cılız inek çıktı. Yırtıcı hayvanın parçalaması gibi semizleri parçaladılar; etlerini yediler, derilerini yırttılar, kemiklerini kırdılar ve iliklerini emdiler. Sen bakıp şaşırırken ansızın tek bir bitme yerinde, [kökleri toprakta ve suda olan] yedi yeşil başak ile diğer yedi siyah başak [belirdi. Sen kendi kendine: 'Bu nasıl olur? Bunlar yeşil ve meyveli, şunlar ise siyah ve kuru; oysa bitme yeri bir ve kökleri sudadır' derken] bir rüzgâr esti ve kuru siyah başakların yapraklarını meyveli yeşil olanların üzerine savurdu; onlarda ateş tutuştu, yandılar ve kapkara oldular. İşte gördüğün budur. Sonra uykundan dehşet içinde uyandın.»

فَقَالَ الْمَلِكُ: وَاللَّهِ مَا شَأْنُ هَذِهِ الرُّؤْيَا -وَإِنْ كَانَتْ عَجِيبَةً-بِأَعْجَبَ مِمَّا سَمِعْتُ مِنْكَ، فَمَا تَرَى فِي رُؤْيَايَ أَيُّهَا الصَّدِيقُ؟

Hükümdar dedi ki: «Vallahi -her ne kadar hayret verici olsa da- bu rüyanın durumu, senden işittiğim şeyden daha hayret verici değildir. Peki rüyam hakkında ne düşünürsün ey dosdoğru kimse?»

فَقَالَ يُوسُفُ ﵇: أَرَى أَنَّ تُجَمِّعَ الطَّعَامَ وَتَزْرَعَ زَرْعًا كَثِيرًا فِي هَذِهِ السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ، وَتَجْعَلَ الطَّعَامَ فِي الْخَزَائِنِ بِقَصَبِهِ وَسُنْبُلِهِ لِيَكُونَ الْقَصَبُ وَالسُّنْبُلُ عَلَفًا لِلدَّوَابِّ، وَتَأْمُرَ النَّاسَ فَيَرْفَعُونَ مِنْ طَعَامِهِمُ الْخُمُسَ، فَيَكْفِيكَ مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي جَمَعْتَهُ لِأَهْلِ مِصْرَ وَمَنْ حَوْلَهَا، وَيَأْتِيكَ الْخَلْقُ مِنَ النَّوَاحِي لِلْمِيرَةِ فَيَجْتَمِعَ عِنْدَكَ مِنَ الْكُنُوزِ مَا لَمْ يَجْتَمِعْ لِأَحَدٍ قَبْلَكَ.

Yûsuf aleyhisselâm şöyle dedi: «Görüşüm şudur ki bu bereketli yıllarda yiyecek toplamalı ve bolca ekin ekmelisin; yiyeceği sapı ve başağıyla ambarlara koymalısın ki sap ve başak binek hayvanları için yem olsun. İnsanlara da yiyeceklerinin beşte birini ayırıp getirmelerini emretmelisin. Böylece topladığın yiyecek Mısır halkına ve çevresindekilere yeter; insanlar da zahire almak için her taraftan sana gelir ve böylece senin yanında senden önce hiç kimseye nasip olmamış hazineler toplanır.»

فَقَالَ الْمَلِكُ: وَمَنْ لِي بِهَذَا وَمَنْ يَجْمَعُهُ وَيَبِيعُهُ وَيَكْفِينِي الشُّغْلَ فِيهِ؟.

Hükümdar şöyle dedi: «Bu iş için bana kim yardımcı olur, onu kim toplayıp satar ve onunla uğraşma zahmetini benden kim savar?»

{قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥) } .

{قَالَ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ (٥٥)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Beni yeryüzünün (ülkenin) hazinelerine tayin et; çünkü ben iyi koruyan, [bu işi] iyi bilen biriyim.'”

فَـ {قَالَ} يُوسُفُ، {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ} الْخَزَائِنُ: جَمْعُ خِزَانَةٍ، وَأَرَادَ خَزَائِنَ الطَّعَامِ وَالْأَمْوَالِ، وَالْأَرْضُ: أَرْضُ مِصْرَ، أَيْ: خَزَائِنِ أَرْضِكَ.

Bunun üzerine Yûsuf {قَالَ} “dedi ki:” {اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ} “Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et”. Hazâin (الْخَزَائِنُ), hizâne (خِزَانَة) kelimesinin çoğuludur; yiyecek ve mal hazinelerini kastetmiştir. Arz (الْأَرْضُ) ise Mısır toprağıdır, yani: Senin ülkendeki hazinelerdir.

وَقَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: عَلَى خَرَاجِ مِصْرَ وَدَخْلِهِ.

Rabî' b. Enes şöyle demiştir: Mısır'ın haracı ve gelirleri üzerine.

{إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} أَيْ: [حَفِيظٌ لِلْخَزَائِنِ عَلِيمٌ بِوُجُوهِ مَصَالِحِهَا. وَقِيلَ: حَفِيظٌ عَلِيمٌ] كَاتِبٌ حَاسِبٌ.

{إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ} “Çünkü ben iyi koruyan, [bu işi] iyi bilen biriyim.” Yani: [Hazineleri iyi koruyan, onların idare yollarını iyi bilenim. Şöyle de denilmiştir: Koruyan, bilen], yazan, hesaplayandır.

وَقِيلَ: حَفِيظٌ لِمَا اسْتَوْدَعْتَنِي، عَلِيمٌ بِمَا وَلَّيْتَنِي.

Şöyle de denilmiştir: Bana emanet ettiğin şeyi koruyan, bana yetki verdiğin şeyi bilip idare edenim.

وَقِيلَ: حَفِيظٌ لِلْحِسَابِ عَلِيمٌ بِالْأَلْسُنِ أَعْلَمُ لُغَةَ كُلِّ مَنْ يَأْتِينِي.

Şöyle de denilmiştir: Hesabı iyi koruyan, dilleri bilen, bana gelen herkesin dilini bilenim.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: حَفِيظٌ بِتَقْدِيرِهِ فِي السِّنِينَ الْخِصْبَةِ [فِي الْأَرْضِ الْجَدْبَةِ] عَلِيمٌ بِوَقْتِ الْجُوعِ حِينَ يَقَعُ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ. وَمَنْ أَحَقُّ بِهِ مِنْكَ؟! فَوَلَّاهُ ذَلِكَ وَقَالَ لَهُ: إِنَّكَ الْيَوْمَ لَدَيْنَا مَكِينٌ، ذُو مَكَانَةٍ وَمَنْزِلَةٍ، أَمِينٌ عَلَى الْخَزَائِنِ.

Kelbî şöyle demiştir: Bolluk yıllarında onu [kurak toprakta] ölçüp koruyan, kıtlık meydana geldiği zamanı da iyi bilenim. Bunun üzerine hükümdar ona: «Buna senden daha layık kim var ki?!» dedi ve onu bu göreve getirdi. Ona: «Sen bugün katımızda mîkinsin, yani mevki ve makam sahibisin, hazineler üzerinde güvenilirsin (emînsin)» dedi.

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَنْجُوِيُّ، حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْبَقَرْجِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلُّوَيْهِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ بِشْرٍ، عَنْ جُوَيْبِرٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "رَحِمَ اللَّهُ أَخِي يُوسُفَ لَوْ لَمْ يَقُلِ اجْعَلْنِي عَلَى خَزَائِنِ الْأَرْضِ لَاسْتَعْمَلَهُ مِنْ سَاعَتِهِ، وَلَكِنَّهُ أَخَّرَهُ لِذَلِكَ سَنَةً فَأَقَامَ فِي بَيْتِهِ سَنَةً مَعَ الْمَلِكِ" .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshak es-Sa'lebî haber verdi, bana Ebû Abdillâh el-Hüseyn b. Muhammed el-Fencüveyhî haber verdi, bize Mahled b. Ca'fer el-Bakarcî anlattı, bize el-Hasen b. Allûye anlattı, bize İsmâil b. Îsâ anlattı, bize İshak b. Bişr, Cüveybir'den, o Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah kardeşim Yûsuf'a rahmet etsin! Eğer 'Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et' demeseydi, [hükümdar] onu hemen o saatte görevlendirirdi. Fakat bu sözü sebebiyle onu bir yıl erteledi ve bir yıl hükümdarın yanında onun sarayında ikamet etti".

وَبِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: لَمَّا انْصَرَمَتِ السَّنَةُ مِنَ الْيَوْمِ الَّذِي سَأَلَ الْإِمَارَةَ دَعَاهُ الْمَلِكُ فَتَوَجَّهَ [وَقَلَّدَهُ بِسَيْفِهِ] وَوَضَعَ لَهُ سَرِيرًا مِنْ ذَهَبٍ مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ، وَضَرَبَ عَلَيْهِ حُلَّةً مِنْ إِسْتَبْرَقٍ، وَطُولُ السَّرِيرِ ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا، وَعَرَضُهُ عَشَرَةُ أَذْرُعٍ، عَلَيْهِ ثَلَاثُونَ فِرَاشًا وَسِتُّونَ مِقْرَمَةً، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَخْرُجَ، فَخَرَجَ مُتَوَّجًا، وَلَوْنُهُ كَالثَّلْجِ، وَوَجْهُهُ كَالْقَمَرِ، يَرَى النَّاظِرُ وَجْهَهُ فِي صَفَاءِ لَوْنِ وَجْهِهِ، فَانْطَلَقَ

Yine aynı isnadla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Emirlik (yöneticilik) istediği günden itibaren bir yıl tamamlanınca hükümdar onu çağırdı; ona taç giydirdi [ve kılıcını kuşandırdı]. Onun için inci ve yakutlarla süslenmiş altından bir taht koydurdu ve üzerine kalın ipekten (istebrak) bir örtü serdirdi. Tahtın uzunluğu otuz zira', genişliği on zira' idi; üzerinde otuz döşek ve altmış örtü bulunuyordu. Sonra onun [halkın huzuruna] çıkmasını emretti. Yûsuf başında tacıyla, kar gibi [bembeyaz] teni ve ay gibi [parlak] yüzüyle çıktı; bakan kimse onun yüzünün berraklığında kendi yüzünü görürdü. [Yûsuf] yürüdü

حَتَّى جَلَسَ عَلَى السَّرِيرِ، وَدَانَتْ لَهُ الْمُلُوكُ، وَدَخْلَ الْمَلِكُ بَيْتَهُ وَفَوَّضَ إِلَيْهِ أَمْرَ مِصْرَ، وَعَزَلَ قِطْفِيرَ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ وَجَعْلَ يُوسُفَ مَكَانَهُ قَالَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ .

nihayet tahtın üzerine oturdu ve krallar ona boyun eğdi. Hükümdar evine çekildi ve Mısır'ın idaresini tamamen ona devretti. Kıtfîr'i bulunduğu görevden azletti ve yerine Yûsuf'u getirdi. Bunu İbn İshâk söylemiştir.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَكَانَ لِمَلِكِ مِصْرَ خَزَائِنُ كَثِيرَةٌ فَسَلَّمَ سُلْطَانَهُ كُلَّهُ إِلَيْهِ وَجَعَلَ أَمْرَهُ وَقَضَاءَهُ نَافِذًا، قَالُوا: ثُمَّ إِنْ قِطْفِيرَ هَلَكَ فِي تِلْكَ اللَّيَالِي فَزَوَّجَ الْمَلِكُ يُوسُفَ رَاعِيلَ امْرَأَةَ قِطْفِيرَ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهَا قَالَ: أَلَيْسَ هَذَا خَيْرًا مِمَّا كُنْتِ تُرِيدِينَ؟ فَقَالَتْ: أَيُّهَا الصَّدِيقُ لَا تَلُمْنِي، فَإِنِّي كُنْتُ امْرَأَةً حَسْنَاءَ نَاعِمَةً كَمَا تَرَى فِي مُلْكٍ وَدُنْيَا، وَكَانَ صَاحِبِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ، وَكُنْتَ كَمَا جَعَلَكَ اللَّهُ فِي حُسْنِكَ وَهَيْئَتِكَ فَغَلَبَتْنِي نَفْسِي فَوَجَدَهَا يُوسُفُ عَذْرَاءَ فَأَصَابَهَا فَوَلَدَتْ لَهُ وَلَدَيْنِ: أَفْرَاثِيمَ بْنَ يُوسُفَ، وَمِيشَا بْنَ يُوسُفَ .

İbn Zeyd şöyle demiştir: Mısır hükümdarının pek çok hazinesi vardı; bütün hâkimiyetini ona teslim etti, onun emrini ve hükmünü geçerli kıldı. [Râviler] dediler ki: Sonra Kıtfîr o günlerde öldü; bunun üzerine hükümdar, Yûsuf'u Kıtfîr'in hanımı Râîl ile evlendirdi. Yûsuf onun yanına girdiğinde: «Bu, senin istediğin şeyden daha hayırlı değil mi?» dedi. Kadın: «Ey dosdoğru kişi! Beni kınama; zira gördüğün gibi ben saltanat ve dünya içinde yaşayan güzel, alımlı bir kadındım. Efendim ise kadınlara yaklaşamazdı. Sen de Allah'ın seni yarattığı güzellik ve surette idin; bu yüzden nefsim bana galip geldi» dedi. Yûsuf onu bakire olarak buldu ve onunla beraber oldu. Kadın ona iki çocuk doğurdu: Efrâsîm b. Yûsuf ve Mîşâ b. Yûsuf.

وَاسْتَوْثَقَ لِيُوسُفَ مُلْكُ مِصْرَ، أَيِ: اجْتَمَعَ، فَأَقَامَ فِيهِمُ الْعَدْلَ، وَأَحَبَّهُ الرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Mısır hükümdarlığı Yûsuf için pekişti, yani onun elinde toplandı. Aralarında adaleti ikame etti; erkekler ve kadınlar onu sevdi. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade etmektedir:

{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٧) } .

{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْهَا حَيْثُ يَشَاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٥٦) وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ (٥٧)} “İşte böylece Yûsuf'a o yerde dilediği gibi konaklayıp yerleşeceği bir iktidar verdik. Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz; güzel davranıp iyilik edenlerin mükâfatını da zayi etmeyiz. İman edip takvalı davrananlar için ahiret mükâfatı ise elbette daha hayırlıdır.”

{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ} يَعْنِي: أَرْضَ مِصْرَ مَلَّكْنَاهُ ، {يَتَبَوَّأُ مِنْهَا} أَيْ: يَنْزِلُ {حَيْثُ يَشَاءُ} وَيَصْنَعُ فِيهَا مَا يَشَاءُ.

{وَكَذَلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الْأَرْضِ} “İşte böylece Yûsuf'a o yerde iktidar verdik”, yani onu Mısır toprağına mâlik kıldık. {يَتَبَوَّأُ مِنْهَا} “Orada dilediği gibi konaklayıp yerleşeceği” yani {حَيْثُ يَشَاءُ} “dilediği yerde” konaklar ve orada dilediğini yapar.

قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: " نَشَاءُ " بِالنُّونِ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ: {مَكَّنَّا} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ {يَتَبَوَّأُ} .

İbn Kesîr, {مَكَّنَّا} kavline uygun olarak nun harfiyle "neşâü" (نَشَاءُ) şeklinde; diğer kıraat imamları ise {يَتَبَوَّأُ} kavline uygun olarak ya harfiyle [yeşâü] şeklinde okumuşlardır.

{نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ} أَيْ: بِنِعْمَتِنَا، {وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَوَهْبٌ: يَعْنِي الصَّابِرِينَ.

{نُصِيبُ بِرَحْمَتِنَا مَنْ نَشَاءُ} “Biz rahmetimizi dilediğimize nasip ederiz” yani nimetimizi, {وَلَا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “güzel davranıp iyilik edenlerin mükâfatını da zayi etmeyiz.” İbn Abbâs ve Vehb şöyle demiştir: Yani sabredenlerin.

قَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: فَلَمْ يَزَلْ يُوسُفُ ﵇ يَدْعُو الْمَلِكَ إِلَى الْإِسْلَامِ وَيَتَلَطَّفُ لَهُ حَتَّى أَسْلَمَ الْمَلِكُ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ. فَهَذَا فِي الدُّنْيَا.

Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Yûsuf aleyhisselâm hükümdarı sürekli İslam'a davet etti ve ona yumuşak davrandı; nihayet hükümdar ve halktan pek çok kimse Müslüman oldu. İşte bu [mükâfat] dünyadadır.

{وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ} ثَوَابُ الْآخِرَةِ، {خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} .

{وَلَأَجْرُ الْآخِرَةِ} “Ahiret mükâfatı ise”, yani ahiret sevabı, {خَيْرٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا وَكَانُوا يَتَّقُونَ} “iman edip takvalı davrananlar için elbette daha hayırlıdır.”

فَلَمَّا اطْمَأَنَّ يُوسُفُ فِي مُلْكِهِ دَبَّرَ فِي جَمْعِ الطَّعَامِ بِأَحْسَنِ التَّدْبِيرِ، وَبَنَى الْحُصُونَ وَالْبُيُوتَ الْكَثِيرَةَ، وَجَمَعَ فِيهَا الطَّعَامَ لِلسِّنِينَ الْمُجْدِبَةِ، وَأَنْفَقَ بِالْمَعْرُوفِ حَتَّى خَلَتِ السِّنُونَ الْمُخْصِبَةُ وَدَخَلَتِ السِّنُونَ الْمُجْدِبَةُ بِهَوْلٍ لَمْ يَعْهَدِ النَّاسُ بِمِثْلِهِ.

Yûsuf iktidarında yerleşip rahata kavuşunca, yiyecek maddelerini toplama hususunda en güzel tedbiri aldı; pek çok kale ve ambarlar inşa etti, kuraklık yılları için yiyecekleri buralarda depoladı ve ölçülü bir şekilde harcadı. Nihayet bolluk yılları sona erdi ve insanların benzerini görmedikleri bir dehşetle kuraklık yılları girdi.

وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ قَدْ دَبَّرَ فِي طَعَامِ الْمَلِكِ وَحَاشِيَتِهِ كُلَّ يَوْمٍ مَرَّةً وَاحِدَةً نِصْفَ النَّهَارِ ، فَلَمَّا دَخَلَتْ سَنَةُ الْقَحْطِ كَانَ أَوَّلَ مَنْ أَخَذَهُ الْجُوعُ هُوَ الْمَلِكُ فِي نِصْفِ اللَّيْلِ فَنَادَى يَا يُوسُفُ الْجُوعَ الْجُوعَ!.

Rivayet edildiğine göre hükümdarın ve maiyetinin yemeğini her gün bir kere, gün ortasında verilmek üzere düzenlemişti. Kıtlık yılı girince açlığa ilk yakalanan kişi gece yarısı hükümdar oldu ve: «Ey Yûsuf, açlık, açlık!» diye feryat etti.

فَقَالَ يُوسُفُ: هَذَا أَوَانُ الْقَحْطِ.

Bunun üzerine Yûsuf: «İşte bu, kıtlığın başlama vaktidir» dedi.

فَفِي السَّنَةِ الْأُولَى مِنْ سِنِي الْجَدْبِ هَلَكَ كُلُّ شَيْءٍ أَعَدُّوهُ فِي السِّنِينَ الْمُخْصِبَةِ، فَجَعَلَ أَهْلُ مِصْرَ يَبْتَاعُونَ مِنْ يُوسُفَ الطَّعَامَ، فَبَاعَهُمْ أَوَّلَ سَنَةٍ بِالنُّقُودِ حَتَّى لَمْ يَبْقَ بِمِصْرَ دِينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ إِلَّا قَبَضَهُ، وَبَاعَهُمُ السَّنَةَ الثَّانِيَةَ بِالْحُلِيِّ وَالْجَوَاهِرِ حَتَّى لَمْ يَبْقَ فِي أَيْدِي النَّاسِ مِنْهَا شَيْءٌ، وَبَاعَهُمُ السَّنَةَ الثَّالِثَةَ بِالْمَوَاشِي وَالدَّوَابِّ حَتَّى احْتَوَى عَلَيْهَا أَجْمَعَ، وَبَاعَهُمْ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ بِالْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ حَتَّى لَمْ يَبْقَ فِي يَدِ أَحَدٍ عَبْدٌ وَلَا أَمَةٌ، وَبَاعَهُمُ السَّنَةَ الْخَامِسَةَ بِالضَّيَاعِ وَالْعَقَارِ وَالدَّوْرِ حَتَّى احْتَوَى عَلَيْهَا، وَبَاعَهُمُ السَّنَةَ السَّادِسَةَ بِأَوْلَادِهِمْ حَتَّى اسْتَرَقَّهُمْ، وَبَاعَهُمُ السَّنَةَ السَّابِعَةَ بِرِقَابِهِمْ [حَتَّى اسْتَرَقَّهُمْ] ، وَلَمْ يَبْقَ بِمِصْرَ حُرٌّ وَلَا حُرَّةٌ إِلَّا صَارَ عَبْدًا لَهُ.

Kuraklık yıllarının ilk yılında bolluk yıllarında hazırladıkları her şey tükendi. Mısır halkı Yûsuf'tan yiyecek satın almaya başladı. İlk yıl onlara yiyeceği parayla sattı; öyle ki Mısır'da onun kabzetmediği tek bir dinar ve dirhem kalmadı. İkinci yıl onlara ziynet ve mücevherler karşılığında sattı; öyle ki insanların elinde bunlardan hiçbir şey kalmadı. Üçüncü yıl onlara davarlar ve binek hayvanları karşılığında sattı; nihayet hepsine el koydu. Dördüncü yıl onlara köleler ve cariyeler karşılığında sattı; öyle ki hiç kimsenin elinde ne bir köle ne de bir cariye kaldı. Beşinci yıl onlara araziler, gayrimenkuller ve evler karşılığında sattı; nihayet hepsini mülkiyetine geçirdi. Altıncı yıl onlara çocukları karşılığında sattı; böylece onları köleleştirdi. Yedinci yıl ise onlara bizzat kendileri (canları) karşılığında sattı [böylece onları köleleştirdi]; Mısır'da onun kölesi ve cariyesi haline gelmemiş hiçbir hür erkek ve hür kadın kalmadı.

فَقَالَ النَّاسُ: مَا رَأَيْنَا يَوْمًا كَالْيَوْمِ مَلِكًا أَجَلَّ وَلَا أَعْظَمَ مِنْ هَذَا.

Bunun üzerine insanlar: «Bugünkü gibi bundan daha yüce ve daha azametli bir hükümdar asla görmedik» dediler.

ثُمَّ قَالَ يُوسُفُ لِلْمَلِكِ: كَيْفَ رَأَيْتَ صُنْعَ رَبِّي فِيمَا خَوَّلَنِي فَمَا تَرَى فِي ذَلِكَ؟

Sonra Yûsuf hükümdara: «Rabbimin bana bahşettiği şeylerdeki icraatını nasıl gördün? Bu konuda ne düşünürsün?» dedi.

فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ: الرَّأْيُ رَأْيُكُ وَنَحْنُ لَكَ تَبَعٌ.

Hükümdar ona: «Görüş senin görüşündür, biz ise sana tabiyiz» dedi.

قَالَ: فَإِنِّي أُشْهِدُ اللَّهَ وَأُشْهِدُكَ أَنِّي أَعْتَقْتُ أَهْلَ مِصْرَ عَنْ آخِرِهِمْ، وَرَدَدْتُ عَلَيْهِمْ أَمْلَاكَهُمْ .

[Yûsuf]: «Ben Allah'ı ve seni şahit tutuyorum ki Mısır halkının tamamını azat ettim ve mülklerini kendilerine geri verdim» dedi.

وَرُوِيَ أَنَّ يُوسُفَ كَانَ لَا يَشْبَعُ مِنْ طَعَامٍ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ، فَقِيلَ لَهُ: أَتَجُوعُ وَبِيَدِكَ خَزَائِنُ الْأَرْضِ؟.

Rivayet edildiğine göre Yûsuf o günlerde karnını yiyecekle doyurmazdı. Ona: «Yeryüzünün hazineleri senin elindeyken sen aç mı kalıyorsun?» denildi.

فَقَالَ: أَخَافُ إِنْ شَبِعْتُ أَنْ أَنْسَى الْجَائِعَ، وَأَمَرَ يُوسُفُ ﵇ طَبَّاخِي الْمَلِكِ أَنْ يَجْعَلُوا غَدَاءَهُ نِصْفَ النَّهَارِ، وَأَرَادَ بِذَلِكَ أَنْ يَذُوقَ الْمَلِكُ طَعْمَ الْجُوعِ فَلَا يَنْسَى الْجَائِعِينَ، فَمِنْ ثَمَّ جَعَلَ الْمُلُوكُ غِذَاءَهُمْ نِصْفَ النَّهَارِ.

O da: «Doyarsam aç olanı unutmaktan korkarım» dedi. Yûsuf aleyhisselâm hükümdarın aşçılarına onun öğle yemeğini gün ortasında hazırlamalarını emretti. Bununla hükümdarın açlığın tadını tatmasını ve böylece açları unutmamasını murat etti. İşte bundan dolayı krallar öğle yemeklerini gün ortasında yer oldular.

قَالَ: وَقَصَدَ النَّاسُ مِصْرَ مِنْ كُلِّ أَوْبٍ يَمْتَارُونَ الطَّعَامَ فَجَعَلَ يُوسُفُ لَا يُمَكِّنُ أَحَدًا مِنْهُمْ -وَإِنْ كَانَ عَظِيمًا-مِنْ أَكْثَرَ مِنْ حِمْلِ بِعِيرٍ تَقْسِيطًا بَيْنَ النَّاسِ، وَتَزَاحَمَ النَّاسُ عَلَيْهِ وَأَصَابَ أَرْضَ كَنْعَانَ وَبِلَادَ الشَّامِ مَا أَصَابَ النَّاسُ فِي سَائِرِ الْبِلَادِ مِنَ الْقَحْطِ وَالشِّدَّةِ، وَنَزَلَ بِيَعْقُوبَ مَا نَزَلْ بِالنَّاسِ، فَأَرْسَلَ بَنِيهِ إِلَى مِصْرَ لِلْمِيرَةِ، وَأَمْسَكَ بِنْيَامِينَ أَخَا يُوسُفَ لِأُمِّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

[Râvi] dedi ki: İnsanlar zahire almak üzere her taraftan Mısır'a akın ettiler. Yûsuf, insanlar arasında paylaştırmak maksadıyla -mevki sahibi biri olsa bile- hiç kimseye bir deve yükünden fazlasını vermez oldu. İnsanlar onun yanında izdiham oluşturdular. Diğer memleketlerde insanların başına gelen kıtlık ve darlık, Ken‘an diyarına ve Şam beldelerine de isabet etti. İnsanların başına gelen sıkıntı Ya‘kūb'un da başına geldi. Bunun üzerine o, zahire temin etmeleri için oğullarını Mısır'a gönderdi; Yûsuf'un öz (anne bir) kardeşi olan Bünyâmîn'i ise yanında alıkoydu. İşte Yüce Allâh'ın şu buyruğu [bunu beyan etmektedir]:

{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨) } .

{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٥٨)} “Yûsuf'un kardeşleri gelip huzuruna girdiler; o onları hemen tanıdı, onlar ise onu tanıyamadılar.”

{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ} وَكَانُوا عَشَرَةً، وَكَانَ مَنْزِلُهُمْ بِالْعُرَنَاتِ مِنْ أَرْضِ فِلَسْطِينَ، بِغَوْرِ الشَّامِ، وَكَانُوا أَهْلَ بَادِيَةٍ وَإِبِلٍ وَشَاةٍ، فَدَعَاهُمْ يَعْقُوبُ ﵇ وَقَالَ: يَا بَنِيَّ بَلَغَنِي أَنَّ بِمِصْرَ مَلِكًا صَالِحًا يَبِيعُ الطَّعَامَ، فتجهزوا لتشتروا ١٨٤/أمِنْهُ الطَّعَامَ، فَأَرْسَلَهُمْ فَقَدِمُوا مِصْرَ، {فَدَخَلُوا عَلَيْهِ} عَلَى يُوسُفَ، {فَعَرَفَهُمْ} يُوسُفُ ﵇.

{وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ} “Yûsuf'un kardeşleri geldiler”; onlar on kişiydiler. İkamet yerleri Şam'ın çukur bölgesinde, Filistin topraklarındaki Urenât mevkii idi. Onlar çöl halkı olup deve ve davar sahibiydiler. Ya'kūb aleyhisselâm onları çağırıp: «Oğullarım! Mısır'da erzak satan salih bir hükümdar olduğunu öğrendim; hazırlanın da ondan zahire satın alın» dedi. Onları gönderdi, onlar da Mısır'a vardılar. {فَدَخَلُوا عَلَيْهِ} “Huzuruna girdiler”, yani Yûsuf'un huzuruna. {فَعَرَفَهُمْ} Yûsuf aleyhisselâm “onları tanıdı.”

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: عَرَفَهُمْ بِأَوَّلِ مَا نَظَرَ إِلَيْهِمْ.

İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demiştir: Onlara ilk baktığı anda onları tanıdı.

وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَعْرِفْهُمْ حَتَّى تَعَرَّفُوا إِلَيْهِ.

Hasen ise şöyle demiştir: Onlar kendilerini tanıtıncaya kadar onları tanımadı.

{وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} أَيْ: لَمْ يَعْرِفُوهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَكَانَ بَيْنَ أَنْ قَذَفُوهُ فِي الْبِئْرِ وَبَيْنَ أَنْ دَخَلُوا عَلَيْهِ أَرْبَعُونَ سَنَةً، فَلِذَلِكَ أَنْكَرُوهُ.

{وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ} “Onlar ise onu tanıyamadılar” yani onu bilemediler. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onu kuyuya atmaları ile huzuruna girmeleri arasında kırk yıl geçmişti; bu sebeple onu tanıyamadılar.

وَقَالَ عَطَاءٌ: إِنَّمَا لَمْ يَعَرِفُوهُ لِأَنَّهُ كَانَ عَلَى سَرِيرِ الْمُلْكِ وَعَلَى رَأْسِهِ تَاجُ الْمُلْكِ.

Atâ şöyle demiştir: Onu tanıyamamalarının sebebi, saltanat tahtında oturması ve başında hükümdarlık tacı bulunmasıydı.

وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ بِزِيِّ مُلُوكِ مِصْرَ، عَلَيْهِ ثِيَابٌ مِنْ حَرِيرٍ وَفِي عُنُقِهِ طَوْقٌ مِنْ ذَهَبٍ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَيْهِمْ يُوسُفُ وَكَلَّمُوهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ، قَالَ لَهُمْ: أَخْبَرُونِي مَنْ أَنْتُمْ وَمَا أَمْرُكُمْ فَإِنِّي أَنْكَرْتُ شَأْنَكُمْ؟ قَالُوا نَحْنُ قَوْمٌ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ رُعَاةٌ، أَصَابَنَا الْجَهْدُ فَجِئْنَا نَمْتَارُ.

Şöyle de denilmiştir: Mısır krallarının kıyafeti içindeydi; üzerinde ipek elbiseler, boynunda ise altından bir gerdanlık vardı. Yûsuf onlara bakıp onlar da İbranice konuşunca, onlara: «Bana kim olduğunuzu ve durumunuzun ne olduğunu haber verin; zira durumunuz bana şüpheli geldi» dedi. Onlar: «Biz Şam diyarından çoban bir topluluğuz; darlık ve kıtlığa uğradık, bu yüzden erzak almaya geldik» dediler.

فَقَالَ: لَعَلَّكُمْ جِئْتُمْ تَنْظُرُونَ عَوْرَةَ بِلَادِي.

[Yûsuf]: «Herhalde siz ülkemin zayıf ve korumasız yerlerini gözetlemek için geldiniz» dedi.

قَالُوا: لَا وَاللَّهِ مَا نَحْنُ بِجَوَاسِيسَ، إِنَّمَا نَحْنُ إِخْوَةٌ بَنُو أَبٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ شَيْخٌ صِدِّيقٌ يُقَالُ لَهُ يَعْقُوبُ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ.

Onlar: «Hayır, vallahi biz casus değiliz; biz bir babanın çocukları olan kardeşleriz. O, Allah'ın peygamberlerinden olup kendisine Ya'kūb denilen dosdoğru bir ihtiyardır» dediler.

قَالَ: وَكَمْ أَنْتُمْ؟ قَالُوا: كُنَّا اثْنَيْ عَشَرَ، فَذَهَبَ أَخٌ لَنَا مَعَنَا إِلَى الْبَرِّيَّةِ، فَهَلَكَ فِيهَا، وَكَانَ أَحَبَّنَا إِلَى أَبِينَا.

[Yûsuf]: «Siz kaç kişisiniz?» dedi. «Biz on iki kişiydik; bir kardeşimiz bizimle kıra gitti ve orada helak oldu. O, babamıza en sevimli olanımızdı» dediler.

قَالَ: فَكَمْ أَنْتُمْ هَا هُنَا؟.

[Yûsuf]: «Peki siz burada kaç kişisiniz?» dedi.

قَالُوا: عَشَرَةٌ.

«On kişiyiz» dediler.

قَالَ: وَأَيْنَ الْآخَرُ؟

«Diğeri nerede?» dedi.

قَالُوا: عِنْدَ أَبِينَا، لِأَنَّهُ أَخُو الَّذِي هَلَكَ لِأُمِّهِ ، فَأَبُونَا يَتَسَلَّى بِهِ.

«Babamızın yanındadır; çünkü o, helak olan kardeşin anne bir kardeşidir ve babamız onunla teselli bulmaktadır» dediler.

قَالَ: فَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّ الَّذِي تَقُولُونَ حَقٌّ؟

[Yûsuf]: «Peki söylediğinizin doğru olduğunu kim bilecek?» dedi.

قَالُوا: أَيُّهَا الْمَلِكُ إِنَّا بِبِلَادٍ لَا يَعْرِفُنَا أَحَدٌ [مِنْ أَهْلِهَا] .

«Ey Hükümdar! Biz öyle bir memleketteyiz ki [halkından] hiç kimse bizi tanımaz» dediler.

فَقَالَ يُوسُفُ: فَأَتَوْنِي بِأَخِيكُمُ الَّذِي مِنْ أَبِيكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، وَأَنَا أَرْضَى بِذَلِكَ.

Bunun üzerine Yûsuf şöyle dedi: «Eğer doğru söylüyorsanız, bana baba bir kardeşinizi getirin; o zaman buna ikna olurum.»

قَالُوا: فَإِنَّ أَبَانَا يَحْزَنُ عَلَى فِرَاقِهِ وَسَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ.

Onlar: «Babası onun ayrılığına çok üzülür; yine de onu getirmesi için babasını ikna etmeye çalışacağız» dediler.

قَالَ: فَدَعُوا بَعْضَكُمْ عِنْدِي رَهِينَةً حَتَّى تَأْتُونِي بِأَخِيكُمْ، فَاقْتَرَعُوا بَيْنَهُمْ، فَأَصَابَتِ الْقَرْعَةُ شَمْعُونَ، وَكَانَ أَحْسَنَهُمْ رَأْيًا فِي يُوسُفَ، فَخَلَّفُوهُ عِنْدَهُ. فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:

[Yûsuf]: «Öyleyse kardeşinizi bana getirinceye kadar içinizden birini yanımda rehin bırakın» dedi. Kendi aralarında kura çektiler; kura, aralarında Yûsuf hakkında en güzel görüşe sahip olan Şem'ûn'a çıktı. Onu Yûsuf'un yanında bıraktılar. İşte Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli bunu ifade etmektedir:

{وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلَا تَقْرَبُونِ (٦٠) قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ (٦١) وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢) } .

{وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ (٥٩) فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلَا تَقْرَبُونِ (٦٠) قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ (٦١) وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٦٢)} “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: 'Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi de getirin. Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum ve ben misafirperverlerin en hayırlısıyım. Eğer onu bana getirmezseniz, artık katımda size verilecek hiçbir ölçek [yiyecek] yoktur ve bir daha bana yaklaşmayın.' Dediler ki: 'Onu [bize vermesi için] babasını ikna etmeye çalışacağız ve bunu mutlaka yapacağız.' [Yûsuf] uşaklarına dedi ki: 'Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun; umulur ki ailelerine döndüklerinde onu fark ederler de belki tekrar geri gelirler.'”