{وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ} أَيْ: حَمَّلَ لِكُلِّ وَاحِدٍ بَعِيرًا بِعُدَّتِهِمْ، {قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ} يعني ينيامين، {أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ} أَيْ: أُتِمُّهُ وَلَا أَبْخَسُ النَّاسَ شَيْئًا، فَأَزِيدُكُمْ حِمْلَ بِعِيرٍ لِأَجْلِ أَخِيكُمْ، وَأُكْرِمُ مَنْزِلَتَكُمْ وَأُحْسِنُ إِلَيْكُمْ، {وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: أَيْ خَيْرُ الْمُضِيفِينَ. وَكَانَ قَدْ أَحْسَنَ ضِيَافَتَهُمْ.
{وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ} “onların yüklerini hazırlatınca” yani sayıları miktarınca her birine bir deve yüklettiğinde, {قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ} “dedi ki: 'Bana babanızdan olan diğer kardeşinizi de getirin'” yani Bünyâmin'i [getirin], {أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ} “Görmüyor musunuz, ben ölçeği tam dolduruyorum” yani onu eksiksiz veriyorum ve insanlardan hiçbir şeyi kısmıyorum; kardeşiniz sebebiyle size bir deve yükü daha fazlasını veririm, makamınızı yüceltir ve size iyilik ederim, {وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ} “ve ben misafirperverlerin en hayırlısıyım”. Mücâhid şöyle dedi: Yani misafir ağırlayanların en hayırlısıyım. Nitekim onlara çok güzel ikramda bulunmuştu.
{فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي} أَيْ: لَيْسَ لَكُمْ عِنْدِي طَعَامٌ أَكِيلُهُ لَكُمْ {وَلَا تَقْرَبُونِ} أَيْ: لَا تَقْرَبُوا دَارِي [وَبِلَادِي] بَعْدَ ذَلِكَ وَهُوَ جَزْمٌ عَلَى النَّهْيِ.
{فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي} “Eğer onu bana getirmezseniz, artık katımda size verilecek hiçbir ölçek [yiyecek] yoktur” yani yanımda size ölçeceğim hiçbir zahire yoktur, {وَلَا تَقْرَبُونِ} “ve bir daha bana yaklaşmayın” yani bundan sonra yurduma [ve memleketime] yaklaşmayın; bu ifade nehiy (yasaklama) üzere meczûmdur.
{قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ} أَيْ: نَطْلُبُهُ وَنَسْأَلُهُ أَنْ يُرْسِلَهُ مَعَنَا، {وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ} مَا أَمَرْتَنَا بِهِ.
{قَالُوا سَنُرَاوِدُ عَنْهُ أَبَاهُ} “Dediler ki: 'Onu [bize vermesi için] babasını ikna etmeye çalışacağız'” yani onu isteyecek ve bizimle göndermesini talep edeceğiz, {وَإِنَّا لَفَاعِلُونَ} “ve bunu mutlaka yapacağız” bize emrettiğin şeyi [yerine getireceğiz].
{وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: {لِفِتْيَانِهِ} بِالْأَلِفِ وَالنُّونِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: " لِفِتْيَتِهِ " بِالتَّاءِ مِنْ غَيْرِ أَلْفٍ يُرِيدُ لِغِلْمَانِهِ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ الصِّبْيَانِ وَالصِّبْيَةِ، {اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ} ثَمَنَ طَعَامِهِمْ وَكَانَتْ دَرَاهِمَ.
{وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ} “[Yûsuf] uşaklarına dedi ki”; Hamza, Kisâî ve Hafs elif ve nûn ile {لِفِتْيَانِهِ} şeklinde; diğerleri ise kölelerini kastederek elifsiz ve tâ ile "لِفِتْيَتِهِ" şeklinde okumuşlardır. Bu ikisi, es-sıbyân ve es-sıbye gibi iki ayrı lehçedir. {اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ} “Onların sermayelerini koyun” [yani] zahirelerinin bedelini [koyun]; bu da dirhemlerdi.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَتِ النِّعَالَ وَالْأُدْمَ.
Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise bunlar çarıklar ve işlenmiş derilerdi.
وَقِيلَ: كَانَتْ ثَمَانِيَةَ جُرْبٍ مِنْ سَوِيقِ الْمُقْلِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.
Mukl kavutu dolu sekiz dağarcık olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha sahihtir.
{فِي رِحَالِهِمْ} أَوْعِيَتِهِمْ، وَهِيَ جَمْعُ رَحْلٍ، {لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا} انْصَرَفُوا، {إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} .
{فِي رِحَالِهِمْ} “yüklerinin içine” kaplarının içine; [rihâl], 'rahl' kelimesinin çoğuludur. {لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا} “umulur ki döndüklerinde onu fark ederler” geri döndüklerinde, {إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ} “ailelerine belki tekrar geri gelirler”.
وَاخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي فَعَلَهُ يُوسُفُ مِنْ أَجْلِهِ، قِيلَ: أَرَادَ أَنْ يُرِيَهُمْ كَرَمَهُ فِي رَدِّ الْبِضَاعَةِ وَتَقْدِيمِ
Yûsuf'un bunu yapmasının sebebi hususunda ihtilaf ettiler. Şöyle denildi: Sermayeyi geri verip [iyilik ve ihsanda bulunmayı] öne alarak onlara cömertliğini göstermek istedi
الضَّمَانِ فِي الْبِرِّ وَالْإِحْسَانِ، لِيَكُونَ أَدْعَى لَهُمْ إِلَى الْعَوْدِ، لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا، أَيْ: كَرَامَتَهُمْ عَلَيْنَا.
önceden taahhüt etmek istedi; ta ki bu durum onları geri dönmeye daha çok teşvik etsin. "Umulur ki onu fark ederler" ifadesi yani: bizim katımızdaki değerlerini [fark ederler].
وَقِيلَ: رَأَى لُؤْمًا أَخْذَ ثَمَنِ الطَّعَامِ مِنْ أَبِيهِ وَإِخْوَتِهِ مَعَ حَاجَتِهِمْ إِلَيْهِ، فَرَدَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ تَكَرُّمًا.
Denildi ki: İhtiyaçları olduğu halde babasından ve kardeşlerinden zahirenin bedelini almayı bir alçaklık saydı ve bir cömertlik olarak onlar farkında olmadan bunu kendilerine geri verdi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: تَخَوَّفَ أَنْ لَا يَكُونَ عِنْدَ أَبِيهِ مِنَ الْوَرِقِ مَا يَرْجِعُونَ بِهِ مَرَّةً أُخْرَى.
Kelbî şöyle dedi: Bir daha dönmelerine yetecek kadar babasının yanında gümüş para bulunmamasından endişe etti.
وَقِيلَ: فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ دِيَانَتَهُمْ تَحْمِلُهُمْ عَلَى رَدِّ الْبِضَاعَةِ نَفْيًا لِلْغَلَطِ وَلَا يَسْتَحِلُّونَ إِمْسَاكَهَا.
Şöyle de denildi: Bunu yaptı çünkü onların dindarlıklarının, hatayı gidermek üzere sermayeyi geri vermeye sevk edeceğini ve onu alıkoymayı helal saymayacaklarını biliyordu.
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٦٣) } .
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ (٦٣)} “Babalarına döndüklerinde dediler ki: 'Ey babamız! Bize ölçek yasaklandı. Kardeşimizi bizimle gönder ki zahire alalım; biz onu elbette koruruz.'”
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤) } .
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ مِنْ قَبْلُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٦٤)} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Daha önce kardeşi hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç? En hayırlı koruyucu Allah'tır ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.'”
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا} إِنَّا قَدِمْنَا عَلَى خَيْرِ رَجُلٍ، أَنْزَلَنَا وَأَكْرَمَنَا كَرَامَةً لَوْ كَانَ رَجُلًا مِنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ مَا أَكْرَمَنَا كَرَامَتَهُ، فَقَالَ لَهُمْ يَعْقُوبُ: إِذَا أَتَيْتُمْ مَلِكَ مِصْرَ فَأَقْرِئُوهُ مِنِّي السَّلَامَ، وَقُولُوا لَهُ: إِنَّ أَبَانَا يُصَلِّي عَلَيْكَ وَيَدْعُو لَكَ بِمَا أَوْلَيْتَنَا، ثُمَّ قَالَ: أَيْنَ شَمْعُونُ؟ قَالُوا: ارْتَهَنَهُ مَلِكُ مِصْرَ، وَأَخْبَرُوهُ بِالْقِصَّةِ، فَقَالَ لَهُمْ: وَلِمَ أَخْبَرْتُمُوهُ؟ قَالُوا: إِنَّهُ أَخَذَنَا وَقَالَ أَنْتُمْ جَوَاسِيسُ -حَيْثُ كَلَّمْنَاهُ بِلِسَانِ الْعِبْرَانِيَّةِ-وَقَصُّوا عَلَيْهِ الْقِصَّةَ، وَقَالُوا يَا أَبَانَا:
{فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا} “Babalarına döndüklerinde dediler ki: 'Ey babamız! Biz öyle hayırlı bir adamın yanına vardık ki, bizi ağırladı ve bize öyle bir ikramda bulundu ki, Ya'kūb'un oğullarından biri olsaydı bize onun yaptığı gibi ikram edemezdi.' Bunun üzerine Ya'kūb onlara: 'Mısır hükümdarına gittiğinizde benden ona selam iletin ve ona deyin ki: Babamız sana dua etmekte ve bize yaptığın iyiliklerden ötürü sana hayır dilemektedir.' Sonra: 'Şem'ûn nerede?' dedi. 'Mısır hükümdarı onu rehin aldı' dediler ve durumu ona haber verdiler. Onlara: 'Peki ona niye anlattınız?' dedi. 'O bizi yakaladı ve -kendisiyle İbranice konuştuğumuzda- siz casuslarsınız dedi' deyip hadiseyi ona anlattılar ve şöyle dediler: 'Ey babamız!
{مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ} [قَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ يُمْنَعُ مِنَّا الْكَيْلُ] إِنْ لَمْ تَحْمِلْ أَخَانَا مَعَنَا.
{مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ} “Bize ölçek yasaklandı” [Hasan dedi ki: Bunun anlamı;] eğer kardeşimizi bizimle birlikte götürmezsen [bize ölçek yasaklanacak demektir].
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَعْطَى بِاسْمِ كُلِّ وَاحِدٍ حِمْلًا وَمَنْعَ مِنَّا الْكَيْلَ لِبِنْيَامِينَ، وَالْمُرَادُ بِالْكَيْلِ: الطَّعَامُ، لِأَنَّهُ يُكَالُ.
Bunun anlamının; her birinin adına bir yük verdiği ve Bünyâmin için ise bize ölçeği menettiği şeklinde olduğu da söylenmiştir. Ölçekten maksat ise yiyecektir, çünkü o ölçekle ölçülür.
{فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا} بِنْيَامِينَ، {نَكْتَلْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: {يَكْتَلْ} بِالْيَاءِ، يَعْنِي: يَكْتَلْ لِنَفْسِهِ كَمَا نَحْنُ نَكْتَالُ، [وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: {نَكْتَلْ} بِالنُّونِ، يَعْنِي: نَكْتَلْ نَحْنُ] وَهُوَ الطَّعَامُ. وَقِيلَ: نَكْتَلْ لَهُ، {وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} .
{فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا} “Kardeşimizi bizimle gönder” [yani] Bünyâmin'i [gönder], {نَكْتَلْ} “zahire alalım”; Hamza ve Kisâî yâ ile {يَكْتَلْ} şeklinde okumuşlardır; yani: bizim ölçekle zahire aldığımız gibi o da kendisi için zahire alsın demektir. [Diğerleri ise nûn ile {نَكْتَلْ} şeklinde okumuşlardır; yani: biz zahire alalım] demektir ki bu da yiyecektir. Onun için zahire alalım manasında olduğu da söylenmiştir. {وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ} “ve biz onu elbette koruruz”.
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ} يُوسُفَ {مِنْ قَبْلُ} أَيْ: كَيْفَ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ وَقَدْ فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ مَا فَعَلْتُمْ؟ {فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: {حَافِظًا} بِالْأَلْفِ عَلَى التَّفْسِيرِ، كَمَا يُقَالُ: هُوَ خَيْرٌ رَجُلًا وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: {حِفْظًا} بِغَيْرِ أَلْفٍ عَلَى الْمَصْدَرِ، يَعْنِي: خَيْرُكُمْ حِفْظًا، يَقُولُ: حِفْظُهُ خَيْرٌ مِنْ حِفْظِكُمْ. {وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ}
{قَالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْهِ إِلَّا كَمَا أَمِنْتُكُمْ عَلَى أَخِيهِ} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Daha önce kardeşi [Yûsuf] hakkında size güvendiğim gibi, onun hakkında da size güvenir miyim hiç?'” [kardeşi] Yûsuf [hakkında], {مِنْ قَبْلُ} “daha önce”; yani: Siz Yûsuf'a yaptıklarınızı yapmışken onun hakkında size nasıl güvenirim? {فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا} “Allah en hayırlı koruyucudur”; Hamza, Kisâî ve Hafs tefsir (temyîz) üzere elif ile {حَافِظًا} şeklinde okumuşlardır; nitekim [Arapçada] “O, adamlık bakımından en hayırlıdır” (هُوَ خَيْرٌ رَجُلًا) denilmesi gibidir. Diğerleri ise masdar üzere elifsiz olarak {حِفْظًا} şeklinde okumuşlardır; yani: koruma bakımından sizin en hayırlınızdır; O'nun koruması sizin korumanızdan daha hayırlıdır, demektedir. {وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Ve O, merhametlilerin en merhametlisidir.”
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦) } .
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ (٦٥) قَالَ لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ لَتَأْتُنَّنِي بِهِ إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ قَالَ اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٦٦)} “Yüklerini açtıklarında sermayelerinin kendilerine geri verilmiş olduğunu gördüler. Dediler ki: 'Ey babamız! Daha ne isteriz? İşte sermayemiz de bize geri verilmiş. Ailemize yine zahire getiririz, kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire de fazladan alırız. Zaten bu [aldığımız], az bir ölçektir.' [Ya'kūb] dedi ki: 'Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna, onu bana mutlaka getireceğinize dair Allah adına kesin bir söz vermedikçe onu sizinle göndermem.' Ona kesin sözlerini verdiklerinde [Ya'kūb]: 'Söylediklerimize Allah vekildir' dedi.”
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ} الَّذِي حَمَلُوهُ مِنْ مِصْرَ، {وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ} ثَمَنَ الطَّعَامِ، {رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي} أَيْ: مَاذَا نَبْغِي وَأَيَّ شَيْءٍ نَطْلُبُ؟ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ ذَكَرُوا لِيَعْقُوبَ ﵇ إِحْسَانَ الْمَلِكِ إِلَيْهِمْ، وَحَثُّوهُ عَلَى إِرْسَالِ بِنْيَامِينَ مَعَهُمْ، فَلَمَّا فَتَحُوا الْمَتَاعَ وَوَجَدُوا الْبِضَاعَةَ، {هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا} أَيَّ شَيْءٍ نَطْلُبُ بِالْكَلَامِ، فَهَذَا هُوَ الْعِيَانُ مِنَ الْإِحْسَانِ وَالْإِكْرَامِ، أَوْفَى لَنَا الْكَيْلَ وَرَدَّ عَلَيْنَا الثَّمَنَ. أَرَادُوا تَطْيِيبَ نَفْسِ أَبِيهِمْ، {وَنَمِيرُ أَهْلَنَا} أَيْ: نَشْتَرِي لَهُمُ الطَّعَامَ فَنَحْمِلُهُ إِلَيْهِمْ. يُقَالُ: مَارَ أَهْلَهُ يَمِيرُ مَيْرًا: إِذَا حَمَلَ إِلَيْهِمُ الطَّعَامَ مِنْ بَلَدٍ [إِلَى بَلَدٍ آخَرَ] . وَمِثْلُهُ: امْتَارَ يَمْتَارُ امْتِيَارًا. {وَنَحْفَظُ أَخَانَا} بِنْيَامِينَ، أَيْ: مِمَّا تَخَافُ عَلَيْهِ. {وَنَزْدَادُ} عَلَى أَحْمَالِنَا، {كَيْلَ بَعِيرٍ} أَيْ: حِمْلَ بَعِيرٍ يُكَالُ لَنَا مِنْ أَجْلِهِ، لِأَنَّهُ كَانَ يُعْطِي بِاسْمِ كُلِّ رَجُلٍ حِمْلَ بَعِيرٍ، {ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ} [أَيْ: مَا حَمَلْنَاهُ قَلِيلٌ لَا يَكْفِينَا وَأَهْلَنَا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ نَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ] لَا مُؤْنَةَ فِيهِ وَلَا مَشَقَّةَ.
{وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ} “Yüklerini açtıklarında” Mısır'dan yükledikleri [yükleri açtıklarında], {وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ} “sermayelerini buldular” [yani] yiyecek bedelini, {رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَا أَبَانَا مَا نَبْغِي} “kendilerine geri verilmişti. Dediler ki: 'Ey babamız! Daha ne isteriz?'” yani daha ne ararız ve ne talep ederiz? Bu şundandır ki onlar Ya'kūb aleyhisselam'a hükümdarın kendilerine olan ihsanını anlatmışlar ve Bünyâmin'i kendileriyle göndermesi hususunda onu teşvik etmişlerdi. Yükü açıp da sermayeyi bulunca: {هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا} “İşte sermayemiz de bize geri verilmiş” [dediler]. Sözle daha ne talep edeceğiz; işte ihsan ve ikramın bizzat kendisi göz önündedir; bize ölçeği tam verdi ve bedeli de bize geri çevirdi. [Bununla] babalarının gönlünü hoş etmek istediler. {وَنَمِيرُ أَهْلَنَا} “Ailemize yine zahire getiririz” yani onlar için yiyecek satın alıp onlara taşırız. Bir kimse bir beldeden [başka bir beldeye] ailesine yiyecek taşıdığında 'mâre ehlehû yemîru meyran' denir. 'İmtâre yemtâru imtiyâran' da bunun gibidir. {وَنَحْفَظُ أَخَانَا} “kardeşimizi koruruz” [yani] Bünyâmin'i, onun hakkında endişe ettiğin şeylerden [koruruz]. {وَنَزْدَادُ} “ve fazladan alırız” yüklerimizin üzerine, {كَيْلَ بَعِيرٍ} “bir deve yükü zahire” yani onun vesilesiyle bizim için ölçülecek bir deve yükü [fazladan alırız]; çünkü o her adamın adına bir deve yükü veriyordu. {ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ} “Zaten bu, az bir ölçektir” [yani: yüklediğimiz şey azdır; bize ve ailemize yetmez. Şöyle de denildi: Bunun anlamı; bir deve yükü fazladan alırız, bu [onun için] kolay bir ölçektir] onda hiçbir külfet ve meşakkat yoktur.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْبَعِيرُ هَا هُنَا هُوَ الْحِمَارُ. كَيْلَ بَعِيرٍ، أَيْ: حِمْلَ حِمَارٍ، وَهِيَ لُغَةٌ، يُقَالُ لِلْحِمَارِ: بَعِيرٌ. وَهُمْ كَانُوا أَصْحَابَ حُمُرٍ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ أَنَّهُ الْبَعِيرُ الْمَعْرُوفُ.
Mücâhid şöyle dedi: Buradaki baîr (deve), merkeptir. Bir deve yükü zahire, yani bir merkep yükü demektir. Bu bir lehçedir; merkebe de 'baîr' denir. Onlar da merkep sahipleri idiler. Ancak birinci görüş, onun bilinen deve olduğu yönünde olup daha sahihtir.
{قَالَ} لَهُمْ يَعْقُوبُ، {لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ} تُعْطُونِي {مَوْثِقًا} مِيثَاقًا وَعَهْدًا، {مِنَ اللَّهِ} وَالْعَهْدُ الْمُوَثَّقُ: الْمُؤَكَّدُ بِالْقَسَمِ. وَقِيلَ: هُوَ الْمُؤَكَّدُ [بِإِشْهَادِ اللَّهِ] عَلَى نَفْسِهِ {لَتَأْتُنَّنِي بِهِ} وَأَدْخَلَ اللَّامَ فِيهِ لِأَنَّ مَعْنَى الْكَلَامِ الْيَمِينُ، {إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ إِلَّا أَنْ تَهْلَكُوا جَمِيعًا.
{قَالَ} “dedi ki” Ya'kūb onlara, {لَنْ أُرْسِلَهُ مَعَكُمْ حَتَّى تُؤْتُونِ} “bana vermedikçe onu sizinle göndermem” [yani] bana vermedikçe, {مَوْثِقًا} “kesin bir söz” ahit ve teminat, {مِنَ اللَّهِ} “Allah adına”. Muvessak ahit; yeminle pekiştirilmiş olandır. [Kendi aleyhine] [Allah'ı şahit tutarak] pekiştirilen [ahid] olduğu da söylenmiştir. {لَتَأْتُنَّنِي بِهِ} “onu bana mutlaka getireceğinize dair”; buradaki lâm harfini dahil etmiştir, çünkü cümlenin manası yemindir. {إِلَّا أَنْ يُحَاطَ بِكُمْ} “Kuşatılıp çaresiz kalmanız müstesna”; Mücâhid: Hepinizin helak olması müstesna, demiştir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: إِلَّا أَنْ تَغْلِبُوا حَتَّى لَا تُطِيقُوا ذَلِكَ.
Katâde ise: Buna güç yetiremeyecek şekilde mağlup edilmeniz müstesna, demiştir.
وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ الْإِخْوَةَ ضَاقَ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ وَجَهِدُوا أَشَدَّ الْجُهْدِ، فَلَمْ يَجِدْ يَعْقُوبُ بُدًّا مِنْ إِرْسَالِ بِنْيَامِينَ مَعَهُمْ.
Kıssada rivayet edildiğine göre: Kardeşlerin durumu daraldı ve son derece zor duruma düştüler; bunun üzerine Ya'kūb, Bünyâmin'i onlarla göndermekten başka çare bulamadı.
{فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ} ١٨٤/ب أَعْطَوْهُ عُهُودَهُمْ ، {قَالَ} يَعْنِي: يَعْقُوبَ
{فَلَمَّا آتَوْهُ مَوْثِقَهُمْ} “Ona kesin sözlerini verdiklerinde” [yani] ona ahidlerini verdiklerinde, {قَالَ} “[Ya'kūb] dedi ki” yani: Ya'kūb
{اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} شَاهِدٌ. وَقِيلَ: حَافَظٌ. قَالَ كَعْبٌ: لَمَّا قَالَ يَعْقُوبُ فَاللَّهُ خَيْرٌ حَافِظًا، قَالَ اللَّهُ ﷿: وَعِزَّتِي لِأَرُدَّنَّ عَلَيْكَ كِلَيْهِمَا بَعْدَمَا تَوَكَّلْتَ عَلَيَّ.
{اللَّهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ} “Söylediklerimize Allah vekildir” şahittir. Koruyucudur da denildi. Ka'b dedi ki: Ya'kūb: 'En hayırlı koruyucu Allah'tır' deyince, Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: 'İzzetime andolsun ki, bana tevekkül ettikten sonra onların her ikisini de mutlaka sana geri döndüreceğim.'
{وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨) } .
{وَقَالَ يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ (٦٧) وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ مَا كَانَ يُغْنِي عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا حَاجَةً فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٦٨)} “Ve dedi ki: 'Oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin. Gerçi Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah'ındır. Ben O'na tevekkül ettim; tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler.' Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [ayrı kapılardan] girdiklerinde, bu durum Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi onlardan savamazdı; sadece Ya'kūb'un içindeki bir dileği yerine getirmiş oldu. Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz için ilim sahibiydi; fakat insanların çoğu bilmezler.'”
{وَقَالَ} لَهُمْ يَعْقُوبُ لَمَّا أَرَادُوا الْخُرُوجَ مِنْ عِنْدِهِ، {يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ} وَذَلِكَ أَنَّهُ خَافَ عَلَيْهِمُ الْعَيْنَ؛ لِأَنَّهُمْ كَانُوا أُعْطُوا جَمَالًا وَقُوَّةً وَامْتِدَادَ قَامَةٍ، وَكَانُوا وَلَدَ رَجُلٍ وَاحِدٍ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَتَفَرَّقُوا فِي دُخُولِهِمْ لِئَلَّا يُصَابُوا بِالْعَيْنِ، فَإِنَّ الْعَيْنَ حَقٌّ ، وَجَاءَ فِي الْأَثَرِ: "إِنَّ الْعَيْنَ تُدْخِلُ الرَّجُلَ الْقَبْرَ، وَالْجَمَلَ الْقِدْرَ" .
{وَقَالَ} “Ve dedi ki” yanından ayrılmak istediklerinde Ya'kūb onlara şöyle dedi: {يَا بَنِيَّ لَا تَدْخُلُوا مِنْ بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُتَفَرِّقَةٍ} “Oğullarım! [Şehre] tek bir kapıdan girmeyin, ayrı ayrı kapılardan girin.” Bu da onlara nazar değmesinden korktuğu içindi; çünkü kendilerine güzellik, güç ve boy bos verilmişti ve hepsi bir tek adamın çocuklarıydı. Bu yüzden nazar değmesin diye girişlerinde ayrılmalarını emretti; nitekim nazar haktır. Rivayette şöyle gelmiştir: "Nazar insanı mezara, deveyi kazana sokar."
وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ: أَنَّهُ قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ يَرْجُو أَنْ يَرَوْا يُوسُفَ فِي التَّفَرُّقِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.
İbrâhîm en-Nehaî'den rivayet edildiğine göre o bunu, dağıldıklarında Yûsuf'u görebileceklerini umduğu için söylemiştir. Ancak birinci görüş daha sahihtir.
ثُمَّ قَالَ: {وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} مَعْنَاهُ: إِنْ كَانَ اللَّهُ قَضَى فِيكُمْ قَضَاءً فَيُصِيبُكُمْ مُجْتَمِعِينَ كُنْتُمْ أَوْ مُتَفَرِّقِينَ، فَإِنَّ الْمَقْدُورَ كَائِنٌ وَالْحَذَرَ لَا يَنْفَعُ مِنَ الْقَدَرِ، {إِنِ الْحُكْمُ} مَا الْحُكْمُ، {إِلَّا لِلَّهِ} هَذَا تَفْوِيضُ يَعْقُوبَ أُمُورَهُ إِلَى اللَّهِ، {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} اعْتَمَدْتُ، {وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} .
Sonra şöyle dedi: {وَمَا أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} “Gerçi Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam”; manası şudur: Eğer Allah sizin hakkınızda bir hüküm takdir etmişse, ister bir arada olun ister ayrı olun o size isabet eder. Çünkü takdir edilen şey vuku bulur ve tedbir takdire karşı fayda vermez. {إِنِ الْحُكْمُ} hüküm yoktur, {إِلَّا لِلَّهِ} “ancak Allah'ındır”; bu, Ya'kūb'un işlerini Allah'a havale etmesidir. {عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ} “Ben O'na tevekkül ettim” dayandım, {وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ} “tevekkül edenler de yalnız O'na tevekkül etsinler”.
{وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ} أَيْ: مِنَ الْأَبْوَابِ الْمُتَفَرِّقَةِ. وَقِيلَ: كَانَتِ الْمَدِينَةُ مَدِينَةَ الْفَرْمَاءِ وَلَهَا أَرْبَعَةُ أَبْوَابٍ، فَدَخَلُوهَا مِنْ أَبْوَابِهَا، {مَا كَانَ يُغْنِي} يَدْفَعُ {عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} صَدَقَ اللَّهُ تَعَالَى يَعْقُوبَ فِيمَا قَالَ، {إِلَّا حَاجَةً} مُرَادًا، {فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا} أَشْفَقَ عَلَيْهِمْ إِشْفَاقَ الْآبَاءِ عَلَى أَبْنَائِهِمْ وَجَرَى الْأَمْرُ عَلَيْهِ، {وَإِنَّهُ} يَعْنِي: يَعْقُوبَ ﵇، {لَذُو عِلْمٍ} يَعْنِي: كَانَ يَعْمَلُ مَا يَعْمَلُ عَنْ عِلْمٍ لَا عَنْ جَهْلٍ، {لِمَا عَلَّمْنَاهُ} أَيْ: لِتَعْلِيمِنَا إِيَّاهُ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لِعَامِلٍ بِمَا عَلِمَ.
{وَلَمَّا دَخَلُوا مِنْ حَيْثُ أَمَرَهُمْ أَبُوهُمْ} “Babalarının kendilerine emrettiği şekilde [şehre] girdiklerinde”, yani ayrı ayrı kapılardan [girdiklerinde]. Şöyle de denildi: Şehir, Fermâ şehriydi ve dört kapısı vardı; onlar da [şehre] kapılarından girdiler. {مَا كَانَ يُغْنِي} savamazdı {عَنْهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ} “[bu] onlardan Allah'ın [takdirinden] hiçbir şeyi savamazdı”. Allah Teâlâ, söylediği hususta Ya'kūb'u tasdik etti. {إِلَّا حَاجَةً} bir isteği {فِي نَفْسِ يَعْقُوبَ قَضَاهَا} “ancak Ya'kūb'un içindeki bir dileği idi ki, onu yerine getirmiş oldu”. Babaların evlatlarına duyduğu şefkat gibi onlara şefkat gösterdi ve iş de buna göre cereyan etti. {وَإِنَّهُ} yani Ya'kūb aleyhisselâm, {لَذُو عِلْمٍ} “şüphesiz o bir ilim sahibiydi”, yani ne yapıyorsa cehaletle değil ilimle yapıyordu, {لِمَا عَلَّمْنَاهُ} “çünkü biz ona öğretmiştik”, yani ona öğretmemiz sebebiyle. Şöyle de denildi: Şüphesiz o, bildiğiyle amel eden biriydi.
قَالَ سُفْيَانُ: مَنْ لَا يَعْمَلُ بِمَا يَعْلَمُ لَا يَكُونُ عَالِمًا. وَقِيلَ: وَإِنَّهُ لَذُو حِفْظٍ لِمَا عَلَّمْنَاهُ.
Süfyân dedi ki: Bildiğiyle amel etmeyen âlim olamaz. Şöyle de denildi: Şüphesiz o, kendisine öğrettiğimiz şeyi iyi muhafaza edendi.
{وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} مَا يَعْلَمُ يَعْقُوبُ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْلُكُوا طَرِيقَ إِصَابَةِ الْعِلْمِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَعْلَمُ الْمُشْرِكُونَ مَا أَلْهَمَ اللَّهُ أَوْلِيَاءَهُ.
{وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ} “fakat insanların çoğu bilmezler” Ya'kūb'un bildiğini [bilmezler]; çünkü onlar ilme ulaşma yolunu tutmamışlardır. İbn Abbâs dedi ki: Müşrikler, Allah'ın veli kullarına ilham ettiği şeyleri bilmezler.
{وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩) } .
{وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٦٩)} “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde, kardeşini yanına alıp: 'Ben senin kardeşinim; onların yaptıklarına artık üzülme' dedi.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ} قَالُوا: هَذَا أَخُونَا الَّذِي أَمَرْتَنَا أَنْ نَأْتِيَكَ بِهِ قَدْ جِئْنَاكَ بِهِ، فَقَالَ: أَحْسَنْتُمْ وَأَصَبْتُمْ، وَسَتَجِدُونَ جَزَاءَ ذَلِكَ عِنْدِي، ثُمَّ أَنْزَلَهُمْ وَأَكْرَمَهُمْ ، ثُمَّ أَضَافَهُمُ وَأَجْلَسَ كُلَّ اثْنَيْنِ مِنْهُمْ عَلَى مَائِدَةٍ، فَبَقِيَ بِنْيَامِينُ وَحِيدًا، فَبَكَى وَقَالَ: لَوْ كَانَ أَخِي يُوسُفُ حَيًّا لَأَجْلَسَنِي مَعَهُ، فَقَالَ يُوسُفُ: لَقَدْ بَقِيَ أَخُوكُمْ هَذَا وَحِيدًا، فَأَجْلَسَهُ مَعَهُ عَلَى مَائِدَتِهِ، فَجَعَلَ يُواكِلُهُ فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ أَمَرَ لَهُمْ [بِمِثْلِ ذَلِكَ] وَقَالَ: لِيَنَمْ كُلُّ أَخَوَيْنِ مِنْكُمْ عَلَى مِثَالٍ، فَبَقِيَ بِنْيَامِينُ وَحَدَهُ، فَقَالَ يُوسُفُ: هَذَا يَنَامُ مَعِي عَلَى فِرَاشِي، فَنَامَ مَعَهُ، فَجَعَلَ يُوسُفُ يَضُمُّهُ إِلَيْهِ وَيَشُمُّ رِيحَهُ حَتَّى أَصْبَحَ، وَجَعَلَ رُوبِينُ يَقُولُ: مَا رَأَيْنَا مِثْلَ هَذَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ، قَالَ لَهُمْ: إِنِّي أَرَى هَذَا الرَّجُلَ لَيْسَ مَعَهُ ثَانٍ فَسَأَضُمُّهُ إِلَيَّ فَيَكُونُ مَنْزِلُهُ مَعِي، ثُمَّ أَنْزَلَهُمْ مُنْزِلًا وَأَجْرَى عَلَيْهِمُ الطَّعَامَ، وَأَنْزَلَ أَخَاهُ لِأُمِّهِ مَعَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ} “Yûsuf'un huzuruna girdiklerinde”; 'Sana getirmemizi emrettiğin kardeşimiz işte budur, onu sana getirdik' dediler. O da: 'İyi ve doğru yaptınız; katımda bunun karşılığını göreceksiniz' dedi. Sonra onları bir yere yerleştirdi ve kendilerine ikramda bulundu. Ardından onları misafir edip her ikisini bir sofraya oturttu. Bünyâmin tek başına kaldı. Ağladı ve: 'Kardeşim Yûsuf sağ olsaydı beni yanına oturturdu' dedi. Bunun üzerine Yûsuf: 'Bu kardeşiniz tek kaldı' dedi ve onu kendi sofrasına yanına oturttu; onunla birlikte yemek yemeye başladı. Gece olunca onlar için [aynı şekilde] emretti ve: 'İçinizden her iki kardeş bir yatakta yatsın' dedi. Bünyâmin yine yalnız kaldı. Yûsuf: 'Bu benimle kendi yatağımda yatsın' dedi. Onunla birlikte yattı; Yûsuf sabaha kadar onu bağrına basıp kokusunu kokladı. Rûbîl ise: 'Böyle bir şey görmedik' deyip duruyordu. Sabah olunca onlara: 'Görüyorum ki bu adamın yanında bir ikincisi yok; bu yüzden onu yanıma alacağım ve onun kalacağı yer benim yanım olacak' dedi. Sonra onları bir konağa yerleştirdi, yiyeceklerini tahsis etti ve anne bir kardeşini de kendi yanına aldı. İşte Yüce Allah'ın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ} أَيْ: ضَمَّ إِلَيْهِ أَخَاهُ فَلَمَّا خَلَا بِهِ قَالَ: مَا اسْمُكَ؟ قَالَ: بِنْيَامِينُ، قَالَ: وَمَا بِنْيَامِينُ؟ قَالَ: ابْنُ الْمُثْكِلِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا وُلِدَ هَلَكَتْ أُمُّهُ. قَالَ: وَمَا اسْمُ أُمِّكَ؟ قَالَ: رَاحِيلُ بِنْتُ لَاوِي، فَقَالَ: فَهَلْ لَكَ مِنْ وَلَدٍ؟ قَالَ: نَعَمْ عَشَرَةُ بَنِينَ، [قَالَ: فَهَلْ لَكَ مِنْ أَخٍ لِأُمِّكَ، قَالَ: كَانَ لِي أَخٌ فَهَلَكَ، قَالَ يُوسُفُ] أَتُحِبُّ أَنْ أَكُونَ أَخَاكَ بَدَلَ أَخِيكَ الْهَالِكِ، فَقَالَ بِنْيَامِينُ: وَمَنْ يَجِدُ أخًا مِثْلَكَ أَيُّهَا الْمَلِكُ وَلَكِنْ لَمْ يَلِدْكَ يَعْقُوبُ وَلَا رَاحِيلُ، فَبَكَى يُوسُفُ عِنْدَ ذَلِكَ وَقَامَ إِلَيْهِ وَعَانَقَهُ ، وَقَالَ لَهُ: {قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ} أَيْ: لَا تَحْزَنْ، {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} بِشَيْءٍ فَعَلُوهُ بِنَا فِيمَا مَضَى، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَحْسَنَ إِلَيْنَا، وَلَا تُعْلِمْهُمْ شَيْئًا مِمَّا أَعْلَمْتُكُ، ثُمَّ أَوْفَى يُوسُفُ لِإِخْوَتِهِ الْكَيْلَ، وَحَمَّلَ لَهُمْ بَعِيرًا بَعِيرًا، وَلِبِنْيَامِينَ بَعِيرًا بِاسْمِهِ، ثُمَّ أَمَرَ بِسِقَايَةِ الْمَلِكِ فَجُعِلَتْ فِي رَحْلِ بِنْيَامِينَ.
{آوَى إِلَيْهِ أَخَاهُ} “Kardeşini yanına aldı”; yani kardeşini bağrına bastı. Onunla baş başa kalınca: "Adın nedir?" diye sordu. O: "Bünyâmîn" dedi. [Yûsuf]: "Bünyâmîn ne demektir?" dedi. "Evladını yitiren annenin oğlu demektir; zira o doğduğunda annesi vefat etmişti" dedi. [Yûsuf]: "Annenin adı nedir?" dedi. O: "Lâvî'nin kızı Râhîl" dedi. [Yûsuf]: "Peki çocuğun var mı?" diye sordu. O: "Evet, on oğlum var" dedi. [Yûsuf: "Peki öz kardeşin var mı?" diye sordu. O: "Bir kardeşim vardı, o da helak oldu" dedi. Yûsuf dedi ki:] "Helak olan kardeşinin yerine benim senin kardeşin olmamı ister misin?" Bunun üzerine Bünyâmîn: "Ey hükümdar! Senin gibi bir kardeşi kim bulabilir? Fakat seni ne Ya'kūb doğurdu ne de Râhîl" dedi. Bunun üzerine Yûsuf ağladı, kalkıp ona sarıldı ve ona: {قَالَ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ فَلَا تَبْتَئِسْ} “Dedi ki: Şüphesiz ben, senin kardeşinim; artık üzülme”, yani kederlenme; {بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “onların yaptıklarına”; geçmişte bize yaptıkları şeylere [üzülme]. Zira Allah Teâlâ bize lütufta bulunmuştur. Sana bildirdiğim şeylerden hiçbirini onlara haber verme" dedi. Sonra Yûsuf kardeşlerinin zahire ölçüsünü tastamam verdi; onlara deve deve [erzak] yükletti, Bünyâmîn'e de onun adına bir deve [yükletti]. Sonra hükümdarın su kabını emretti ve o, Bünyâmîn'in yükünün içine konuldu.
قَالَ السُّدِّيُّ: جُعِلَتِ السِّقَايَةُ فِي رَحْلِ أَخِيهِ، وَالْأَخُ لَا يَشْعُرُ.
Süddî dedi ki: Su kabı kardeşinin yüküne konuldu, kardeşin ise bundan haberi yoktu.
وَقَالَ كَعْبٌ: لَمَّا قَالَ لَهُ يُوسُفُ إِنِّي أَنَا أَخُوكَ، قَالَ بِنْيَامِينُ: أَنَا لَا أُفَارِقُكَ، فَقَالَ لَهُ يُوسُفُ: قَدْ عَلِمْتُ اغْتِمَامَ وَالِدِي بِي وَإِذَا حَبَسْتُكَ ازْدَادَ غَمُّهُ وَلَا يُمْكِنُنِي هَذَا إِلَّا بَعْدَ أَنْ أُشْهِرَكَ بِأَمْرٍ فَظِيعٍ وَأَنْسِبَكَ إِلَى مَا لَا يُحْمَدُ ، قَالَ: لَا أُبَالِي، فَافْعَلْ، مَا بَدَا لَكَ، فَإِنِّي لَا أُفَارِقُكَ، قَالَ: فَإِنِّي أَدُسُّ صَاعِي فِي رَحْلِكَ ثُمَّ أُنَادِي عَلَيْكُمْ بِالسَّرِقَةِ، لِيُهَيَّأَ لِي رَدُّكَ بَعْدَ تَسْرِيحِكَ. قَالَ: فَافْعَلْ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Kâ‘b şöyle demiştir: Yûsuf ona: “Şüphesiz ben senin kardeşinim” dediğinde Bünyâmin: “Ben senden ayrılmam” dedi. Yûsuf ona: “Babamın benim yüzümden ne kadar kederlendiğini biliyorsun; şayet seni [burada] alıkoyarsam kederi daha da artacaktır. Üstelik senin adını kötü bir işle duyurmadan ve seni övülmeyecek bir şeyle itham etmeden bunu yapmam da mümkün değildir” dedi. [Bünyâmin]: “Aldırmam, sana nasıl uygun görünüyorsa öyle yap; zira ben senden ayrılmayacağım” dedi. [Yûsuf]: “Öyleyse ölçeğimi senin yükünün içine gizleyeceğim, sonra da sizi salıverdikten sonra seni geri almam bana mümkün olsun diye arkanızdan hırsızlık yaptığınızı ilan ettireceğim” dedi. [Bünyâmin]: “Öyle yap” dedi. İşte Yüce Allâh'ın şu buyruğu [buna işaret etmektedir]:
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ (٧٠) قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢) } .
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعِيرُ إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ (٧٠) قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ مَاذَا تَفْقِدُونَ (٧١) قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ (٧٢)} “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydu. Sonra bir çağırıcı: 'Ey kafile! Siz mutlaka hırsızlarsınız!' diye seslendi. Onlara dönerek: 'Neyi kaybettiniz?' dediler. [Görevliler]: 'Hükümdarın su kabını kaybettik. Onu getirene bir deve yükü [ödül] var; buna ben kefilim' dediler.”
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ} وَهِيَ الْمَشْرَبَةُ الَّتِي كَانَ الْمَلِكُ يَشْرَبُ مِنْهَا.
{فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ جَعَلَ السِّقَايَةَ فِي رَحْلِ أَخِيهِ} “[Yûsuf] onların yüklerini hazırlatınca su kabını kardeşinin yükünün içine koydu”; bu, hükümdarın içinden su içtiği bir meşrebe (maşrapa/kadeh) idi.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ مِنْ زَبَرْجَدٍ.
İbn Abbâs: Zebercettendi, dedi.
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَتْ مِنْ فِضَّةٍ. وَقِيلَ: مِنْ ذَهَبٍ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَتْ مَشْرَبَةً مِنْ فِضَّةٍ مُرَصَّعَةً بِالْجَوَاهِرِ، جَعَلَهَا يُوسُفُ مِكْيَالًا لِئَلَّا يُكَالَ بِغَيْرِهَا، وَكَانَ يَشْرَبُ مِنْهَا.
İbn İshâk: Gümüştendi, dedi. Altındandı da denildi. İkrime ise: Mücevherlerle süslenmiş gümüş bir kadehti; Yûsuf ondan başkasıyla ölçülmesin diye onu ölçek yapmıştı ve ondan su da içiyordu, dedi.
وَالسِّقَايَةُ وَالصُّوَاعُ وَاحِدٌ، وَجُعِلَتْ فِي وِعَاءِ طَعَامِ بِنْيَامِينَ، ثُمَّ ارْتَحَلُوا وَأَمْهَلَهُمْ يُوسُفُ حَتَّى انْطَلَقُوا وَذَهَبُوا مَنْزِلًا.
Sikāye ile suâ' aynı şeydir; Bünyâmin'in erzak kabına konuldu. Sonra yola koyuldular; Yûsuf da onlar ilerleyip bir konak gidinceye kadar kendilerine mühlet verdi.
وَقِيلَ: حَتَّى خَرَجُوا مِنَ الْعِمَارَةِ، ثُمَّ بَعَثَ خَلْفَهُمْ مَنِ اسْتَوْقَفَهُمْ وَحَبَسَهُمْ.
Yerleşim yerinden çıkıncaya kadar [mühlet verdi] denildi. Sonra arkalarından onları durdurup alıkoyacak birini gönderdi.
{ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ} نَادَى مُنَادٍ، {أَيَّتُهَا الْعِيرُ} وَهِيَ الْقَافِلَةُ الَّتِي فِيهَا الْأَحْمَالُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَتِ الْعِيرُ حَمِيرًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: كَانُوا أَصْحَابَ إِبِلٍ. {إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} قِفُوا. قِيلَ: قَالُوهُ مِنْ غَيْرِ أَمْرِ يُوسُفَ. وَقِيلَ: قَالُوهُ بِأَمْرِهِ، وَكَانَ هَفْوَةً مِنْهُ. وَقِيلَ: قَالُوهُ عَلَى تَأْوِيلِ أَنَّهُمْ سَرَقُوا يُوسُفَ مِنْ أَبِيهِ، فَلَمَّا انْتَهَى إِلَيْهِمُ الرَّسُولُ، قَالَ لَهُمْ: أَلَمْ نُكْرِمْ ضِيَافَتَكُمْ وَنَحْسُنْ مَنْزِلَتَكُمْ، وَنُوَفِّكُمْ كَيْلَكُمْ، وَنَفْعَلْ بِكُمْ مَا لَمْ نَفْعَلْ بِغَيْرِكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى، وَمَا ذَاكَ؟ قَالُوا: سِقَايَةُ الْمَلِكِ فَقَدْنَاهَا، وَلَا نَتَّهِمُ عَلَيْهَا غَيْرَكُمْ. فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:
{ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ} “Sonra bir çağırıcı seslendi” bir münadi nida etti: {أَيَّتُهَا الْعِيرُ} “Ey kafile!” [îr], üzerinde yükler bulunan kervandır. Mücâhid: Kafile merkeplerden oluşuyordu, dedi. Ferrâ ise: Onlar deve sahipleriydi, dedi. {إِنَّكُمْ لَسَارِقُونَ} “Siz mutlaka hırsızlarsınız!” durun! Denildi ki: Bunu Yûsuf'un emri olmaksızın söylediler. Bir görüşe göre onun emriyle söylediler ve bu onun bir sürçmesiydi. Bir görüşe göre de Yûsuf'u babasından çaldıkları tevîline dayanarak bunu söylediler. Elçi onlara ulaştığında kendilerine şöyle dedi: 'Biz size güzelce ikramda bulunup makamınızı yüceltmedik mi, ölçeğinizi tam verip başkasına yapmadığımız muameleyi size yapmadık mı?' Onlar: 'Evet, peki bu ne demek?' dediler. Onlar da: 'Hükümdarın su kabını kaybettik ve bu hususta sizden başkasından da şüphelenmiyoruz' dediler. İşte Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ} عَطَفُوا عَلَى الْمُؤَذِّنِ وَأَصْحَابِهِ، {مَاذَا تَفْقِدُونَ} مَا الَّذِي ضَلَّ عَنْكُمْ. وَالْفُقْدَانُ: ضِدُّ الْوَجْدِ.
{قَالُوا وَأَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ} “Onlara dönerek dediler ki” münadiye ve arkadaşlarına yöneldiler, {مَاذَا تَفْقِدُونَ} “Neyi kaybettiniz?” sizden zayi olan nedir? Fukdân (kaybetmek), vicdân (bulmak) kelimesinin zıddıdır.
{قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ} مِنَ الطَّعَامِ، {وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ} كَفِيلٌ، يَقُولُهُ الْمُؤَذِّنُ.
{قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ} “Dediler ki: 'Hükümdarın su kabını kaybettik. Onu getirene bir deve yükü [ödül] var'” yiyecekten [bir deve yükü], {وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ} “buna ben kefilim” kefilim; bunu münadi söylüyordu.
{قَالُوا تَاللَّهَ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ (٧٣) قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ (٧٤) قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦) } .
{قَالُوا تَاللَّهَ لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ (٧٣) قَالُوا فَمَا جَزَاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ (٧٤) قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ (٧٥) فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ (٧٦)} “Dediler ki: 'Allah'a andolsun, siz de pek iyi bilirsiniz ki biz bu yere bozgunculuk yapmak için gelmedik ve biz hırsız da değiliz.' [Görevliler]: 'Eğer yalancıysanız, peki bunun cezası nedir?' dediler. Onlar: 'Bunun cezası, [çalınan şey] kimin yükünde bulunursa, işte ceza onun bizzat kendisidir. Biz zalimleri böyle cezalandırırız' dediler. Bunun üzerine [Yûsuf], kardeşinin kabından önce onların kaplarını aramaya başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Yûsuf'a böyle bir plan öğrettik. Yoksa Allah dilemedikçe hükümdarın kanununa göre kardeşini alıkoyamazdı. Biz dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz. Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.'”
{قَالُوا} يَعْنِي: إِخْوَةُ يُوسُفَ، {تَاللَّهَ} أَيْ: وَاللَّهِ، وَخُصَّتْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ بِأَنْ أُبْدِلَتِ الْوَاوُ فِيهَا بِالتَّاءِ فِي الْيَمِينِ دُونَ سَائِرِ أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى. {لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ} لِنَسْرِقَ فِي أَرْضِ مِصْرَ.
{قَالُوا} “Dediler ki” yani Yûsuf'un kardeşleri, {تَاللَّهَ} “Allah'a andolsun” yani vallâhi; bu kelimeye has olarak yeminde vâv harfi, Yüce Allah'ın diğer isimlerinin aksine tâ harfine dönüştürülmüştür. {لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ} “siz de pek iyi bilirsiniz ki biz bu yere bozgunculuk yapmak için gelmedik” Mısır topraklarında hırsızlık yapmak için [gelmedik].
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتُمْ؟ وَمِنْ أَيْنَ عَلِمُوا ذَلِكَ؟.
Eğer: “Nasıl 'siz de pek iyi bilirsiniz' dediler ve bunu nereden biliyorlardı?” denilirse;
قِيلَ: قَالُوا لَقَدْ عَلِمْتُمْ مَا جِئْنَا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ، فَإِنَّا مُنْذُ قَطَعْنَا هَذَا الطَّرِيقَ لَمْ نَرْزَأْ أَحَدًا شَيْئًا فَاسْأَلُوا عَنَّا مَنْ مَرَرْنَا بِهِ: هَلْ ضَرَرْنَا أَحَدًا؟
Şöyle denilir: Onlar, “Siz de pek iyi bilirsiniz ki biz bu yere bozgunculuk yapmak için gelmedik; çünkü biz bu yoldan geçtiğimizden beri hiç kimseden hiçbir şey eksiltmedik (zarara uğratmadık). Yanından geçtiğimiz kimselere bizim hakkımızda sorun: 'Birine zarar verdik mi?'” dediler.
وَقِيلَ: لِأَنَّهُمْ رَدُّوا الْبِضَاعَةَ الَّتِي جُعِلَتْ فِي رِحَالِهِمْ،قَالُوا: فَلَوْ كُنَّا سَارِقِينَ مَا رَدَدْنَاهَا.
Şöyle de denilmiştir: Çünkü onlar yüklerine konulmuş olan mallarını geri vermişlerdi. “Eğer hırsız olsaydık onu geri vermezdik” dediler.
وَقِيلَ: قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَعْرُوفِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يَتَنَاوَلُونَ مَا لَيْسَ لَهُمْ، وَكَانُوا إِذَا دَخَلُوا مِصْرَ كَمَّمُوا أَفْوَاهَ دَوَابِّهِمْ كَيْلَا تَتَنَاوَلَ شَيْئًا مِنْ حُرُوثِ النَّاسِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunu söylediler, çünkü kendilerine ait olmayan bir şeye el uzatmamakla tanınıyorlardı. Mısır'a girdiklerinde insanların ekinlerinden bir şey yemesin diye bineklerinin ağızlarını bağlarlardı (ağızlık takarlardı).
{وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ} .
{وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ} “ve biz hırsız da değiliz.”
{قَالُوا} يَعْنِي الْمُنَادِيَ وَأَصْحَابَهُ {فَمَا جَزَاؤُهُ} أَيْ: جَزَاءُ السَّارِقِ، {إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ} فِي قَوْلِكُمْ "وَمَا كُنَّا سَارِقِينَ".
{قَالُوا} “Dediler ki” yani münadi ve arkadaşları, {فَمَا جَزَاؤُهُ} “peki bunun cezası nedir?” yani hırsızın cezası, {إِنْ كُنْتُمْ كَاذِبِينَ} “eğer yalancıysanız” “biz hırsız değiliz” sözünüzde.
{قَالُوا} [يَعْنِي: إِخْوَةَ يُوسُفَ] (١) ، {جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ} أَيْ: فَالسَّارِقُ جَزَاؤُهُ أَنْ يُسَلَّمَ السَّارِقُ بِسَرِقَتِهِ إِلَى الْمَسْرُوقِ مِنْهُ فَيَسْتَرِقَّهُ سَنَةً، وَكَانَ ذَلِكَ سُنَّةَ آلِ يَعْقُوبَ فِي حُكْمِ السَّارِقِ، وَكَانَ حُكْمُ مَلِكِ مِصْرَ أَنْ يضرب السارق ١٨٥/أوَيُغَرَّمَ ضِعْفَيْ قِيمَةِ الْمَسْرُوقِ، فَأَرَادَ يُوسُفُ أَنْ يَحْبِسَ أَخَاهُ عِنْدَهُ، فَرَدَّ الْحُكْمَ إِلَيْهِمْ لِيَتَمَكَّنَ مِنْ حَبْسِهِ عِنْدَهُ عَلَى حُكْمِهِمْ.
{قَالُوا} “Dediler ki” [yani Yûsuf'un kardeşleri] (١), {جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ} “Bunun cezası, [çalınan şey] kimin yükünde bulunursa, işte ceza onun bizzat kendisidir.” Yani hırsızın cezası, hırsızın çaldığı malla birlikte malı çalınan kimseye teslim edilmesi ve onun da hırsızı bir yıl köleleştirmesidir. Bu, hırsızın hükmü konusunda Ya'kûb ailesinin sünneti (şeriatı/adeti) idi. Mısır kralının kanunu ise hırsızın dövülmesi ١٨٥/a ve çalınan malın değerinin iki katı tazminata mahkûm edilmesiydi. Yûsuf ise kardeşini yanında alıkoymak istedi, bu yüzden hükmü onlara bıraktı ki kendi verdikleri hükme göre onu yanında alıkoyabilsin.
{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} الْفَاعِلِينِ مَا لَيْسَ لَهُمْ فِعْلُهُ مِنْ سَرِقَةِ مَالِ الْغَيْرِ.
{وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ} “Biz zalimleri böyle cezalandırırız” başkasının malını çalmak suretiyle kendilerine caiz olmayan şeyi yapanları [böyle cezalandırırız].
فَقَالَ الرَّسُولُ عِنْدَ ذَلِكَ: لَا بُدَّ مِنْ تَفْتِيشِ أَمْتِعَتِكُمْ.
Bunun üzerine elçi (görevli): “Eşyalarınızı aramak şarttır” dedi.
فَأَخَذَ فِي تَفْتِيشِهَا. وَرُوِيَ أَنَّهُ رَدَّهُمْ إِلَى يُوسُفَ فَأَمَرَ بِتَفْتِيشِ أَوْعِيَتِهِمْ بَيْنَ يَدَيْهِ.
Ve onları aramaya başladı. Rivayet edildiğine göre onları Yûsuf'a geri götürdü; [Yûsuf da] yüklerinin kendi huzurunda aranmasını emretti.
{فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ} لِإِزَالَةِ التُّهْمَةِ، {قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ} فَكَانَ يُفَتِّشُ أَوْعِيَتَهُمْ وَاحِدًا وَاحِدًا. قَالَ
{فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ} “Böylece onların kaplarından [aramaya] başladı” töhmeti ortadan kaldırmak için, {قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ} “kardeşinin kabından önce.” Onların kaplarını teker teker arıyordu. Dedi
قَتَادَةُ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ كَانَ لَا يَفْتَحُ مَتَاعًا وَلَا يَنْظُرُ فِي وِعَاءٍ إِلَّا اسْتَغْفَرَ اللَّهَ تَأَثُّمًا مِمَّا قَذَفَهُمْ بِهِ حَتَّى إِذَا لَمْ يَبْقَ إِلَّا رَحْلُ بِنْيَامِينَ، قَالَ: مَا أَظُنُّ هَذَا أَخَذَهُ، فَقَالَ إِخْوَتُهُ: وَاللَّهِ لَا نَتْرُكُ حَتَّى تَنْظُرَ فِي رَحْلِهِ فَإِنَّهُ أَطْيَبُ لِنَفْسِكَ وَلِأَنْفُسِنَا، فَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُ اسْتَخْرَجُوهُ مِنْهُ. فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Katâde: Bize nakledildiğine göre o, onlara isnat ettiği şeyden dolayı günaha girmekten çekinerek Allah'tan bağışlanma dilemeksizin hiçbir eşyayı açmıyor ve hiçbir kaba bakmıyordu. Nihayet geriye sadece Bünyâmin'in yükü kaldığında: “Bunun onu aldığını sanmıyorum” dedi. Kardeşleri: “Vallâhi onun yüküne de bakmadıkça [seni] bırakmayız; zira bu, senin de bizim de içimizin rahat etmesi için daha iyidir” dediler. Eşyasını açtıklarında onu oradan çıkardılar. İşte Yüce Allah'ın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ} وَإِنَّمَا أَنَّثَ الْكِنَايَةَ فِي قَوْلِهِ "ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا" وَالصُّوَاعُ مُذَكَّرٌ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: "وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ"؛ لِأَنَّهُ رَدَّ الْكِنَايَةَ هَا هُنَا إِلَى السِّقَايَةِ.
{ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ} “Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı.” {وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ} “Onu getirene bir deve yükü [ödül] var” kavlinin delaletiyle suvâ' (صُوَاع) müzekker olduğu halde “sonra onu çıkardı” kavlindeki zamirin müennes getirilmesi, buradaki zamirin sikāye (سِقَايَة) kelimesine döndürülmüş olmasındandır.
وَقِيلَ: الصُّوَاعُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ. فَلَمَّا أَخْرَجَ الصُّوَاعَ مِنْ رَحْلِ بِنْيَامِينَ نكس إخوته رؤوسهم مِنَ الْحَيَاءِ، وَأَقْبَلُوا عَلَى بِنْيَامِينَ وَقَالُوا: مَا الَّذِي صَنَعْتَ فَضَحْتَنَا وَسَوَّدَتْ وُجُوهَنَا يَا بَنِي رَاحِيلَ؟ مَا يَزَالُ لَنَا مِنْكُمُ الْبَلَاءُ، مَتَى أَخَذْتَ هَذَا الصُّوَاعَ؟ فَقَالَ بِنْيَامِينُ: بَلْ بَنُو رَاحِيلَ لَا يَزَالُ لَهُمْ مِنْكُمْ بَلَاءٌ ذَهَبْتُمْ بِأَخِي فَأَهْلَكْتُمُوهُ فِي الْبَرِّيَّةِ، وَوَضَعَ هَذَا الصُّوَاعَ فِي رَحْلِي الَّذِي وَضَعَ الْبِضَاعَةَ فِي رِحَالِكُمْ، فَأَخَذُوا بِنْيَامِينَ رَقِيقًا (١) .
Şöyle de denilmiştir: Suvâ' kelimesi hem müzekker hem de müennes olarak kullanılır. Su kabını Bünyâmin'in yükünden çıkardığında kardeşleri utançtan başlarını öne eğdiler. Bünyâmin'e yönelip şöyle dediler: “Sen ne yaptın? Bizi rezil ettin ve yüzümüzü kara çıkardın ey Râhil'in oğlu! Sizin yüzünüzden başımızdan bela hiç eksik olmuyor; bu su kabını ne zaman aldın?” Bünyâmin ise şöyle dedi: “Asıl Râhil'in evlatlarının başından sizin yüzünüzden bela eksik olmuyor! Kardeşimi alıp götürdünüz ve onu çölde helak ettiniz. Bu su kabını benim yüküme koyan, sermayenizi sizin yüklerinize koyan kimsedir.” Bunun üzerine Bünyâmin'i köle olarak aldılar (١).
وَقِيلَ: إِنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ أَخْذَ بِرَقَبَتِهِ وَرَدَّهُ إِلَى يُوسُفَ كَمَا يُرَدُّ (٢) السُّرَّاقُ. {كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ} وَالْكَيْدُ هَا هُنَا جَزَاءُ الْكَيْدِ، يَعْنِي: كَمَا فَعَلُوا فِي الِابْتِدَاءِ بِيُوسُفَ مِنَ الْكَيْدِ فَعَلْنَا بِهِمْ. وَقَدْ قَالَ يَعْقُوبُ ﵇ لِيُوسُفَ: "فَيَكِيدُوا لَكَ كَيْدًا"، فَكِدْنَا لِيُوسُفَ فِي أَمْرِهِمْ.
Şöyle de denilmiştir: O adam onun ensesinden tuttu ve hırsızların geri götürüldüğü gibi onu Yûsuf'a geri götürdü (٢). {كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ} “İşte Yûsuf'a böyle bir plan öğrettik.” Buradaki keyd (tuzak/plan), tuzağın karşılığıdır; yani başlangıçta Yûsuf'a yaptıkları tuzağa karşılık biz de onlara böyle yaptık. Nitekim Ya'kûb aleyhisselâm Yûsuf'a: “Sana bir tuzak kurarlar” demişti; biz de onların meselesinde Yûsuf'a bir plan kurduk (öğrettik).
وَالْكَيْدُ مِنَ الْخُلُقِ: الْحِيلَةُ، وَمِنَ اللَّهِ تَعَالَى التَّدْبِيرُ بِالْحَقِّ. وَقِيلَ: كِدْنَا: أَلْهَمْنَا. وَقِيلَ: دَبَّرْنَا. وَقِيلَ: أَرَدْنَا. وَمَعْنَاهُ: صَنَعْنَا لِيُوسُفَ حَتَّى ضَمَّ أَخَاهُ إِلَى نَفْسِهِ، وَحَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ إِخْوَتِهِ.
Yaratılmışlardan [gelen] keyd; hile, Yüce Allah'tan [gelen] ise hak ile tedbirdir. Şöyle de denilmiştir: Kidnâ (كِدْنَا); ilham ettik demektir. Tedbir aldık veya diledik manasında olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Yûsuf kardeşini yanına alabilsin ve onunla kardeşlerinin arasına girebilsin diye Yûsuf için [bunu] yaptık.
{مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ} فَيَضُمَّهُ إِلَى نَفْسِهِ، {فِي دِينِ الْمَلِكِ} أَيْ: فِي حُكْمِهِ. قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فِي سُلْطَانِهِ. {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} يَعْنِي: إِنَّ يُوسُفَ لَمْ يَكُنْ يَتَمَكَّنُ مِنْ حَبْسِ أَخِيهِ فِي حُكْمِ الْمَلِكِ لَوْلَا مَا كِدْنَا لَهُ بِلُطْفِنَا حَتَّى وَجَدَ السَّبِيلَ إِلَى ذَلِكَ، وَهُوَ مَا أَجْرَى عَلَى أَلْسِنَةِ الْإِخْوَةِ أَنَّ جَزَاءَ السَّارِقِ الِاسْتِرْقَاقُ، فَحَصَلَ مُرَادُ يُوسُفَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
{مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ} “Kardeşini alıkoyamazdı” yani onu yanına alamazdı, {فِي دِينِ الْمَلِكِ} “hükümdarın kanununa göre” yani onun hükmüne göre. Bunu Katâde söylemiştir. İbn Abbâs ise: “Onun saltanatında” demiştir. {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe”. Yani Yûsuf, hükümdarın hükmüne göre kardeşini yanında alıkoymaya güç yetiremezdi; ancak lütfumuzla ona bir plan hazırladık ve o da buna giden bir yol buldu; o yol da kardeşlerin dilinden hırsızın cezasının köleleştirilmek olduğu sözünü döktürmemizdi. Böylece Yüce Allah'ın dilemesiyle Yûsuf'un muradı gerçekleşti.
{نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} بِالْعِلْمِ كَمَا رَفَعْنَا دَرَجَةَ يُوسُفَ عَلَى إِخْوَتِهِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: " يَرْفَعُ " وَ" يَشَاءُ " بِالْيَاءِ فِيهِمَا [وَإِضَافَةُ دَرَجَاتٍ إِلَى {مَنْ} فِي هَذِهِ السُّورَةِ. وَالْوَجْهُ أَنَّ الْفِعْلَ فِيهِمَا مُسْنَدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} أَيْ: يَرْفَعُ اللَّهُ دَرَجَاتِ مِنْ يَشَاءُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنُّونِ فِيهِمَا إِلَّا أن الكوفيين قرؤوا: " دَرَجَاتٍ " بِالتَّنْوِينِ، وَمَنْ سِوَاهُمْ بِالْإِضَافَةِ، أَيْ: نَرْفَعُ بِهِ نَحْنُ، وَالرَّافِعُ أَيْضًا هُوَ اللَّهُ تَعَالَى] .
{نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz”, [yani] Yûsuf’un derecesini kardeşlerinden üstün kıldığımız gibi ilimle [yükseltiriz]. Ya‘kûb, her iki fiilde de yâ harfiyle “yerfeu” (يَرْفَعُ) ve “yeşâu” (يَشَاءُ) şeklinde okumuştur [ve bu surede “deracât” kelimesini “men” {مَنْ} lafzına izafetle (tamlayan yaparak) okumuştur. Bunun gerekçesi (vechi) ise şudur: Her iki fiil de Yüce Allah’a isnad edilmiştir; nitekim O’nun zikri {إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe” kavlinde daha önce geçmişti. Yani: Allah dilediği kimsenin derecelerini yükseltir. Diğer [kıraat imamları] ise her iki fiili nûn harfiyle [“nerfeu” ve “neşâu” şeklinde] okumuşlardır; ancak Kûfeliler “deracâtin” (دَرَجَاتٍ) kelimesini tenvinle, onların dışındakiler ise izafetle okumuşlardır. Yani: Biz onunla yükseltiriz; yükselten de yine Yüce Allah’tır].
{وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَوْقَ كُلِّ عَالَمٍ عَالَمٌ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ الْعِلْمُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. فَاللَّهُ تَعَالَى فَوْقَ كُلِّ عَالَمٍ.
{وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ} “Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.” İbn Abbâs şöyle demiştir: İlim Yüce Allah'a ulaşıncaya kadar her bilenin üstünde bir bilen vardır. Dolayısıyla Yüce Allah her bilenin üstündedir.
{قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ (٧٧) } .
{قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّهَا يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ (٧٧)} “Dediler ki: 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.' Yûsuf bunu içinde sakladı ve onlara belli etmedi. [İçinden]: 'Siz durumca daha betersiniz. Anlattığınız şeyi Allah çok daha iyi bilmektedir' dedi.”
{قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} يُرِيدُونَ أخًا لَهُ مِنْ أُمِّهِ، يَعْنِي: يُوسُفَ. وَاخْتَلَفُوا فِي السَّرِقَةِ الَّتِي وَصَفُوا بِهَا يُوسُفَ ﵇، فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ: كَانَ لِجَدِّهِ، أَبِي أُمِّهِ، صَنَمٌ يَعْبُدُهُ، فَأَخَذَهُ سِرًّا، أَوْ كَسَرَهُ وَأَلْقَاهُ فِي الطَّرِيقِ لِئَلَّا يُعْبَدَ (١) .
{قَالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Dediler ki: 'Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı.'” Onun öz (anne bir) kardeşini, yani Yûsuf'u kastediyorlardı. Yûsuf aleyhisselâm'a isnat ettikleri hırsızlık konusunda ihtilaf ettiler. Saîd b. Cübeyr ve Katâde şöyle demiştir: Anne tarafından dedesinin taptığı bir putu vardı; tapılmasın diye [Yûsuf] onu gizlice aldı veya kırıp yola attı (١).
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّ يُوسُفَ جَاءَهُ سَائِلٌ يَوْمًا، فَأَخَذَ بَيْضَةً مِنَ الْبَيْتِ فَنَاوَلَهَا لِلسَّائِلِ. وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: أَخَذَ دَجَاجَةً مِنَ الطَّيْرِ الَّتِي كَانَتْ فِي بَيْتِ يَعْقُوبَ فَأَعْطَاهَا سَائِلًا. وَقَالَ وَهْبٌ: كَانَ يُخَبِّئُ الطَّعَامَ مِنَ الْمَائِدَةِ لِلْفُقَرَاءِ (٢) .
Mücâhid şöyle dedi: Bir gün Yûsuf'a bir dilenci geldi; o da evden bir yumurta alıp dilenciye verdi. Süfyân b. Uyeyne şöyle dedi: Ya'kûb'un evindeki kümes hayvanlarından bir tavuk alıp bir dilenciye verdi. Vehb ise şöyle dedi: Sofradan yoksullar için yiyecek saklardı (٢).
وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: أَنَّ يُوسُفَ كَانَ عِنْدَ عَمَّتِهِ ابْنَةِ إِسْحَاقَ، بَعْدَ مَوْتِ أُمِّهِ رَاحِيلَ، فَحَضَنَتْهُ عَمَّتُهُ وَأَحَبَّتْهُ حُبًّا شَدِيدًا، فَلَمَّا تَرَعْرَعَ وَقَعَتْ مَحَبَّةُ يَعْقُوبَ عَلَيْهِ، فَأَتَاهَا وَقَالَ: يَا أُخْتَاهْ سَلِّمِي إِلَيَّ يُوسُفَ، فَوَاللَّهِ مَا أَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَغِيبَ عَنِّي سَاعَةً. قَالَتْ: لَا وَاللَّهِ، فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا أَنَا بِتَارِكِهِ، فَقَالَتْ: دَعْهُ عِنْدِي أَيَّامًا أَنْظُرْ إِلَيْهِ لَعَلَّ ذَلِكَ يُسَلِّينِي عَنْهُ، فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَعَمَدَتْ إِلَى مِنْطَقَةٍ لِإِسْحَاقَ كَانُوا يَتَوَارَثُونَهَا بِالْكِبَرِ، فَكَانَتْ عِنْدَهَا لِأَنَّهَا كَانَتْ أَكْبَرَ وَلَدِ إِسْحَاقَ، فَحَزَمَتِ الْمِنْطَقَةَ عَلَى يُوسُفَ تَحْتَ ثِيَابِهِ وَهُوَ صَغِيرٌ، ثُمَّ قَالَتْ: لَقَدْ فَقَدْتُ مِنْطَقَةَ إِسْحَاقَ اكْشِفُوا أَهْلَ الْبَيْتِ فَكَشَفُوا فَوَجَدُوهَا مَعَ يُوسُفَ، فَقَالَتْ: وَاللَّهِ إِنَّهُ لَسَلَمٌ لِي، فَقَالَ يَعْقُوبُ: إِنْ كَانَ فَعَلَ ذَلِكَ فَهُوَ سَلَمٌ لَكَ (٣) ، فَأَمْسَكَتْهُ حَتَّى مَاتَتْ، فَذَلِكَ الَّذِي قَالَ إِخْوَةُ يُوسُفَ: {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} (٤) .
Muhammed b. İshâk şöyle zikretti: Annesi Râhil'in vefatından sonra Yûsuf, İshâk'ın kızı olan halasının yanındaydı. Halası onu büyüttü ve onu çok şiddetli bir sevgiyle sevdi. Büyüyüp serpilince Ya'kûb'un da sevgisi ona yöneldi; halasına gelip: “Ey kardeşim! Yûsuf'u bana teslim et; vallâhi onun bir an bile yanımdan ayrılmasına dayanamıyorum” dedi. Halası: “Hayır, vallâhi olmaz” dedi. Ya'kûb: “Vallâhi onu [burada] bırakmam” deyince halası: “Onu birkaç gün yanımda bırak, ona bakayım da belki bu beni teselli eder” dedi. Ya'kûb da öyle yaptı. Bunun üzerine halası, yaşça en büyük olana miras kalan İshâk'a ait bir kemere yöneldi—kendisi İshâk'ın en büyük çocuğu olduğu için kemer onun yanındaydı—. Henüz küçük yaştaki Yûsuf'un elbiselerinin altından kemeri beline bağladı. Sonra da: “İshâk'ın kemerini kaybettim, ev halkını arayın!” dedi. Aradılar ve onu Yûsuf'un üzerinde buldular. Halası: “Vallâhi o artık bana teslim edilmiştir (kölemdir)” dedi. Ya'kûb da: “Eğer bunu yaptıysa o sana teslim edilmiştir” dedi (٣). Böylece kadın ölene kadar onu yanında tuttu. İşte Yûsuf'un kardeşlerinin: {إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ} “Eğer o çaldıysa, daha önce onun bir kardeşi de çalmıştı” (٤) dedikleri [olay] budur.
{فَأَسَرَّهَا} أَضْمَرَهَا {يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ} وَإِنَّمَا أَتَتِ الْكِنَايَةُ لِأَنَّهُ عَنِيَ بِهَا الْكَلِمَةَ، وَهِيَ قَوْلُهُ: {قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا} [ذَكَرَهَا سِرًّا فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُصَرِّحْ بِهَا، يُرِيدُ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا]
{فَأَسَرَّهَا} “Bunun üzerine onu gizledi” [yani] içinde sakladı {يُوسُفُ فِي نَفْسِهِ وَلَمْ يُبْدِهَا لَهُمْ} “Yûsuf kendi içinde ve bunu onlara açığa vurmadı.” Zamirin [müennes] gelmesi, bununla [müennes olan] kelimeyi kastetmesindendir; o da O'nun şu buyruğudur: {قَالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكَانًا} “[Yûsuf]: 'Siz konumca daha kötüsünüz' dedi.” [[Yûsuf] bunu içinde gizlice andı ve açıkça dile getirmedi; 'Siz konumca daha kötüsünüz' [sözünü] kastetmektedir.]
أَيْ: مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّهِ مِمَّنْ رَمَيْتُمُوهُ بِالسَّرِقَةِ فِي صَنِيعِكُمْ بِيُوسُفَ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ يُوسُفَ سَرِقَةٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَخِيَانَتُكُمْ (١) حَقِيقَةٌ، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ} تَقُولُونَ.
Yani: Yûsuf'a yaptığınız muamele sebebiyle Allah katındaki mertebece, hırsızlıkla suçladığınız kimseden daha kötüsünüz; çünkü Yûsuf'tan gerçek bir hırsızlık sadır olmamıştı, oysa sizin hıyanetiniz (١) bir hakikattir. {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَصِفُونَ} “Anlattığınız şeyi Allah çok daha iyi bilmektedir” söylediğiniz [şeyi].
{قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨) } .
{قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ (٧٨)} “Dediler ki: 'Ey Azîz! Şüphesiz onun çok yaşlı bir babası vardır. Onun yerine birimizi al. Muhakkak ki biz seni iyilik edenlerden (muhsinlerden) görüyoruz.'”
{قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ (٧٩) } .
{قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ (٧٩)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını yakalamaktan Allah'a sığınırız. O takdirde biz kesinlikle zalimlerden oluruz.'”
{قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا} وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمْ غَضِبُوا غَضَبًا شَدِيدًا لِهَذِهِ الْحَالَةِ، وَكَانَ بَنُو يَعْقُوبَ إِذَا غَضِبُوا لَمْ يُطَاقُوا، وَكَانَ رُوبِيلُ إِذَا غَضِبَ لَمْ يَقُمْ لِغَضَبِهِ شَيْءٌ، وَإِذَا صَاحَ أَلْقَتْ كُلُّ امْرَأَةٍ حَامِلٍ سَمِعَتْ صَوْتَهُ وَلَدَهَا، وَكَانَ مَعَ هَذَا إِذَا مَسَّهُ أَحَدٌ مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ سَكَنَ غَضَبُهُ.
{قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا} “Dediler ki: 'Ey Azîz! Gerçekten onun çok yaşlı bir babası vardır.'” Kıssada anlatıldığına göre bu durum karşısında çok şiddetli bir şekilde öfkelendiler. Ya'kûb oğulları öfkelendiklerinde önlerinde durulamazdı. Rûbîl öfkelendiğinde ise onun öfkesine hiçbir şey karşı koyamazdı; bağırdığında sesini duyan her hamile kadın çocuğunu düşürürdü. Bununla birlikte Ya'kûb'un evlatlarından biri ona dokunduğunda öfkesi yatışırdı.
وَقِيلَ: كَانَ هَذَا صِفَةُ شَمْعُونَ مِنْ وَلَدِ يَعْقُوبَ.
Şöyle de denilmiştir: Bu, Ya'kûb'un evlatlarından Şem'ûn'un vasfıydı.
وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ لِإِخْوَتِهِ: كَمْ عَدَدُ الْأَسْوَاقِ بِمِصْرَ؟ فَقَالُوا عَشَرَةٌ، فَقَالَ: اكْفُونِي أَنْتُمُ الْأَسْوَاقَ وَأَنَا أَكْفِيكُمُ الْمَلِكَ، أَوِ اكْفُونِي أَنْتُمُ الْمَلِكَ وَأَنَا أَكْفِيكُمُ الْأَسْوَاقَ، فَدَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ فَقَالَ رُوبِيلُ: لَتَرُدَّنَ عَلَيْنَا أَخَانَا أَوْ لَأَصِيحَنَّ صَيْحَةً لَا تُبْقِي بمصر امرأة حامل إِلَّا أَلْقَتْ وَلَدَهَا وَقَامَتْ كُلُّ شَعْرَةٍ فِي جَسَدِ رُوبِيلَ فَخَرَجَتْ مِنْ ثِيَابِهِ، فَقَالَ يُوسُفُ لِابْنٍ لَهُ صَغِيرٍ: قُمْ إِلَى جَنْبِ رُوبِيلَ فَمُسَّهُ. وَرُوِيَ: خُذْ بِيَدِهِ فَأْتِنِي بِهِ، فَذَهَبَ الْغُلَامُ فَمَسَّهُ فَسَكَنَ غَضَبُهُ. فَقَالَ رُوبِيلُ: إِنَّ هَا هُنَا لَبَزْرًا مِنْ بَزْرِ (١) يَعْقُوبَ، فَقَالَ يُوسُفُ: مَنْ يَعْقُوبُ؟.
Rivayet edildiğine göre o kardeşlerine: “Mısır'da kaç çarşı var?” dedi. “On tane” dediler. O da: “Siz çarşıları bana bırakın ben kralın hakkından geleyim ya da siz kralı halledin ben çarşıların hakkından geleyim” dedi. Yûsuf'un huzuruna girdiler ve Rûbîl: “Ya kardeşimizi bize geri verirsin ya da öyle bir feryat ederim ki Mısır'da çocuğunu düşürmeyen hiçbir hamile kadın kalmaz!” dedi. Rûbîl'in bedenindeki her kıl dikildi ve elbisesinden dışarı fırladı. Bunun üzerine Yûsuf küçük oğluna: “Kalk, Rûbîl'in yanına git ve ona dokun” dedi. [Başka bir rivayette]: “Onun elinden tut ve bana getir” [dedi]. Çocuk gidip ona dokununca öfkesi yatıştı. Rûbîl: “Burada muhakkak Ya'kûb'un soyundan/tohumundan (١) biri var!” dedi. Yûsuf ise: “Ya'kûb da kim?” dedi.
وَرُوِيَ أَنَّهُ غَضِبَ ثَانِيًا فَقَامَ إِلَيْهِ يُوسُفُ فَرَكَضَهُ بِرِجْلِهِ وَأَخَذَ بِتَلَابِيبِهِ، فَوَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ وَقَالَ: أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعِبْرَانِيِّينَ تَظُنُّونَ أَنْ لَا أَحَدَ أَشَدُّ مِنْكُمْ؟
Rivayet edildiğine göre o ikinci kez öfkelendi; bunun üzerine Yûsuf ayağa kalkıp ayağıyla ona bir tekme attı ve yakasına yapıştı, [Rûbîl] yere düştü. Yûsuf: “Siz İbraniler topluluğu, sizden daha güçlü kimsenin olmadığını mı sanıyorsunuz?” dedi.
فَلَمَّا صَارَ أَمْرُهُمْ إِلَى هَذَا وَرَأَوْا أَنْ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إِلَى تَخْلِيصِهِ خَضَعُوا وَذَلُّوا، وَقَالُوا: يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ إِنَّ لَهُ أَبًا شَيْخًا كَبِيرًا يُحِبُّهُ، {فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ} بَدَلًا مِنْهُ، {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} فِي أَفْعَالِكِ (٢) . وَقِيلَ: مِنَ الْمُحْسِنِينَ إِلَيْنَا فِي تَوْفِيَةِ الْكَيْلِ وَحُسْنِ الضِّيَافَةِ وَرَدِّ الْبِضَاعَةِ. وَقِيلَ: يَعْنُونَ إِنْ فَعَلْتُ ذَلِكَ كُنْتُ مِنَ الْمُحْسِنِينَ.
Durumları bu noktaya varıp onu kurtarmaya hiçbir yol olmadığını görünce boyun eğip alttan aldılar ve: “Ey Azîz! Gerçekten onun kendisini çok seven çok yaşlı bir babası vardır, {فَخُذْ أَحَدَنَا مَكَانَهُ} “onun yerine birimizi al” onun yerine [birimizi tut], {إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ} “doğrusu biz seni iyilik edenlerden görüyoruz” yaptıklarında (٢) [iyilik edenlerden görüyoruz]” dediler. Şöyle de denilmiştir: Ölçeği tam vermede, güzel ağırlamada ve sermayeyi geri vermede bize iyilik edenlerden [görüyoruz]. Şöyle de denilmiştir: “Eğer bunu yaparsan iyilik edenlerden olursun” demek istediler.
{قَالَ} يُوسُفُ، {مَعَاذَ اللَّهِ} أَعُوذُ بِاللَّهِ، {أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ} وَلَمْ يَقُلْ إِلَّا مَنْ سَرَقَ تَحْرُّزًا مِنَ الْكَذِبِ، {إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ} إِنْ أَخَذْنَا بَرِيئًا بِمُجْرِمٍ.
Yûsuf {قَالَ} “[Yûsuf] dedi ki:” {مَعَاذَ اللَّهِ} “Allah’a sığınırız” [yani] Allah'a sığınırım, {أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنَا مَتَاعَنَا عِنْدَهُ} “eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını tutmaktan [O'na sığınırız].” Yalandan sakınmak için “hırsızlık yapan kimseden başkasını” demedi. {إِنَّا إِذًا لَظَالِمُونَ} “O takdirde biz gerçekten zalimlerden oluruz” eğer suçlu yerine suçsuz birini tutarsak.
{فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٠) } .
{فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا قَالَ كَبِيرُهُمْ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ (٨٠)} “Ondan ümitlerini kesince, aralarında gizlice konuşmak üzere bir kenara çekildiler. Büyükleri dedi ki: 'Babanızın sizden Allah adına kesin bir söz aldığını ve daha önce de Yûsuf konusunda kusur işlediğinizi bilmediniz mi? Artık babam bana izin verinceye veya Allah benim için hükmedinceye kadar bu yerden asla ayrılmayacağım. O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır.'”
{فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ} أَيْ: أَيِسُوا مِنْ يُوسُفَ أَنْ يُجِيبَهُمْ إِلَى مَا سَأَلُوهُ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: اسْتَيْئَسُوا اسْتَيْقَنُوا أَنَّ الْأَخَ لَا يُرَدُّ إِلَيْهِمْ. {خَلَصُوا نَجِيًّا} أَيْ: خَلَا بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ يَتَنَاجَوْنَ وَيَتَشَاوَرُونَ لَا يُخَالِطُهُمْ غَيْرُهُمْ.
{فَلَمَّا اسْتَيْئَسُوا مِنْهُ} “Ondan ümitlerini kesince” yani istedikleri şeye Yûsuf'un olumlu cevap vermesinden ümitlerini kestiklerinde. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: İstey'esû (اسْتَيْأَسُوا); kardeşlerinin kendilerine geri verilmeyeceğine kesin kanaat getirdiler demektir. {خَلَصُوا نَجِيًّا} “aralarında gizlice konuşmak üzere bir kenara çekildiler” yani aralarına başkası karışmaksızın fısıldaşıp istişare etmek üzere baş başa kaldılar.
وَالنَّجِيُّ يَصْلُحُ لِلْجَمَاعَةِ كَمَا قَالَ هَا هُنَا، وَيَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ كَقَوْلِهِ: {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} (مريم -٥٢) ١٨٥/ب وَإِنَّمَا جَازَ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ جُعِلَ نَعْتًا كَالْعَدْلِ وَالزُّورِ، وَمِثْلُهُ النَّجْوَى يَكُونُ اسْمًا وَمَصْدَرًا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} (الْإِسَرَاءِ -٤٧) ، أَيْ: مُتَنَاجُونَ. وَقَالَ: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} (الْمُجَادَلَةِ -٧) ، وَقَالَ فِي الْمَصْدَرِ {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ} (الْمُجَادَلَةِ -١٠) .
Neciyy (نَجِيّ) kelimesi, burada geçtiği gibi çoğul için kullanılabileceği gibi; Meryem Suresi 52. ayetteki {وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “Onu fısıldaşan (münacat eden) biri olarak yaklaştırdık” ١٨٥/b kavlinde olduğu gibi tekil için de kullanılır. Tekil ve çoğul için kullanılabilmesi, adl (عَدْل) ve zûr (زُور) kelimelerinde olduğu gibi sıfat yapılan bir masdar olmasındandır. Bunun benzeri olan necvâ (نَجْوَى) kelimesi de hem isim hem de masdar olur. Yüce Allah İsrâ Suresi 47. ayette: {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} “onlar gizli konuşurlarken” yani fısıldaşırlarken buyurmuştur. Mücâdele Suresi 7. ayette: {مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوَى ثَلَاثَةٍ} “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde...” buyurmuş; masdar hakkında da Mücâdele Suresi 10. ayette: {إِنَّمَا النَّجْوَى مِنَ الشَّيْطَانِ} “Gizli fısıldaşmalar ancak şeytandandır” buyurmuştur.
{قَالَ كَبِيرُهُمْ} يَعْنِي: فِي الْعَقْلِ وَالْعِلْمِ لَا فِي السِّنِّ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْكَلْبِيُّ: هُوَ يَهُوذَا وَهُوَ أَعْقَلُهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ شَمْعُونُ، وَكَانَتْ لَهُ الرِّئَاسَةُ عَلَى إِخْوَتِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ وَالضَّحَّاكُ: هُوَ رُوبِيلُ، وَكَانَ أَكْبَرَهُمْ فِي السِّنِّ، وَهُوَ الَّذِي نَهَى الْإِخْوَةَ عَنْ قَتْلِ يُوسُفَ (١) .
{قَالَ كَبِيرُهُمْ} “Büyükleri dedi ki” yani yaşça değil, akıl ve ilimce büyükleri. İbn Abbâs ve el-Kelbî şöyle demiştir: O, Yehûdâ idi ve onların en akıllısıydı. Mücâhid: O, Şem'ûn idi ve kardeşleri üzerindeki riyaset (liderlik) ona aitti, demiştir. Katâde, es-Süddî ve ed-Dahhâk ise: O, Rûbîl idi; onların yaşça en büyüğüydü ve kardeşlerini Yûsuf'u öldürmekten alıkoyan kimseydi (١), demişlerdir.
{أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا} عَهْدًا. {مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ} قَصَّرْتُمْ {فِي يُوسُفَ} وَاخْتَلَفُوا فِي مَحَلِّ " مَا "؛ قِيلَ: هُوَ نَصْبٌ بِإِيقَاعِ الْعَلَمِ عَلَيْهِ، يَعْنِي: أَلَمْ تَعْلَمُوا مِنْ قَبْلِ تَفْرِيطِكُمْ فِي يُوسُفَ.
{أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَبَاكُمْ قَدْ أَخَذَ عَلَيْكُمْ مَوْثِقًا} “Babanızın sizden kesin bir söz aldığını bilmediniz mi?” [yani] bir ahit aldığını. {مِنَ اللَّهِ وَمِنْ قَبْلُ مَا فَرَّطْتُمْ} “Allah adına; ve daha önce de kusur ettiğinizi” [yani] yetersiz davrandığınızı, {فِي يُوسُفَ} “Yûsuf hakkında”. [Âlimler] “mâ” (مَا) [edatının] iraptaki mahalli hususunda ihtilaf etmişlerdir; [ilim bildiren fiilin] onun üzerine vaki olmasıyla (mef'ûlü kılınmasıyla) nasb mahallinde olduğu söylenmiştir; yani: "Daha önce Yûsuf hakkında kusur ettiğinizi bilmediniz mi?" [demektir].
[وَقِيلَ: وَهُوَ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَتَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: {مِنَ اللَّهِ} ثُمَّ قَالَ {وَمِنْ قَبْلُ} هَذَا تَفْرِيطُكُمْ فِي يُوسُفَ] (١) وَقِيلَ: {مَا} صِلَةٌ. أَيْ: وَمِنْ قَبْلِ هَذَا فَرَّطْتُمْ فِي يُوسُفَ.
[Şöyle de denilmiştir: Mübteda olarak ref mahallindedir; söz {مِنَ اللَّهِ} “Allah adına” kavlinde tamamlanmış, sonra da: “Ve bundan önce Yûsuf konusundaki kusurunuz [vardır]” demiştir] (١). Şöyle de denilmiştir: {مَا} sıladır (zâittir); yani: Bundan önce de Yûsuf konusunda kusur etmiştiniz.
{فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ} الَّتِي أَنَا بِهَا وَهِيَ أَرْضُ مِصْرَ {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي} بِالْخُرُوجِ مِنْهَا وَيَدْعُونِي، {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} بِرَدِّ أَخِي إِلَيَّ، أَوْ بِخُرُوجِي وَتَرْكِ أَخِي. وَقِيلَ: أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي بِالسَّيْفِ فَأُقَاتِلُهُمْ وَأَسْتَرِدُّ أَخِي.
{فَلَنْ أَبْرَحَ الْأَرْضَ} “Bu yerden asla ayrılmayacağım” içinde bulunduğum bu yerden, yani Mısır toprağından [ayrılmayacağım], {حَتَّى يَأْذَنَ لِي أَبِي} “babam bana izin verinceye kadar” oradan çıkmama [izin verinceye] ve beni çağırıncaya kadar, {أَوْ يَحْكُمَ اللَّهُ لِي} “veya Allah benim için hükmedinceye [kadar]” kardeşimin bana geri verilmesiyle ya da kardeşimi bırakıp çıkıp gitmem hususunda. Şöyle de denilmiştir: Veya Allah kılıçla benim lehime hükmeder de onlarla savaşıp kardeşimi geri alırım.
{وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} أَعْدَلُ مَنْ فَصَلَ بَيْنَ النَّاسِ.
{وَهُوَ خَيْرُ الْحَاكِمِينَ} “O, hüküm verenlerin en hayırlısıdır” insanlar arasında hüküm verenlerin en adil olanıdır.
{ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١) } .
{ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ سَرَقَ وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ (٨١)} “'Babanıza dönün ve deyin ki: Ey babamız! Gerçekten oğlun hırsızlık yaptı. Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik ve biz gaybın bekçileri de değildik.'”
{ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ} يَقُولُ الْأَخُ الْمُحْتَبِسُ [بِمِصْرَ] (٢) لِإِخْوَتِهِ ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ، {فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ} بِنْيَامِينَ، {سَرَقَ} قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ "سُرِّقَ" بِضَمِّ السِّينِ وَكَسْرِ الرَّاءِ وَتَشْدِيدِهَا، يَعْنِي: نُسِبَ إِلَى السَّرِقَةِ، كَمَا يُقَالُ: خَوَّنْتُهُ أَيْ نَسَبْتُهُ إِلَى الْخِيَانَةِ.
{ارْجِعُوا إِلَى أَبِيكُمْ} “Babanıza dönün” [Mısır'da] alıkonulan kardeş (٢) kardeşlerine “babanıza dönün” diyor, {فَقُولُوا يَا أَبَانَا إِنَّ ابْنَكَ} “ve deyin ki: Ey babamız! Gerçekten oğlun” Bünyâmin, {سَرَقَ} “hırsızlık yaptı.” İbn Abbâs ve ed-Dahhâk bu kelimeyi sîn harfinin ötresi, râ harfinin kesresi ve şeddesiyle “surrika” (سُرِّقَ) şeklinde okumuşlardır; yani: Hırsızlığa nispet edildi (hırsızlıkla itham edildi); nitekim “onun hain olduğunu söyledim” manasında “havventehu” (خَوَّنْتُهُ) denir.
{وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} [يَعْنِي: مَا قُلْنَا هَذَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا] (٣) فَإِنَّا رَأَيْنَا إِخْرَاجَ الصَّاعِ مِنْ مَتَاعِهِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ: وَمَا شَهِدْنَا، أَيْ: مَا كَانَتْ مِنَّا شَهَادَةٌ فِي عُمْرِنَا عَلَى شَيْءٍ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا، وَلَيْسَتْ هَذِهِ شَهَادَةٌ مِنَّا إِنَّمَا هُوَ خَبَرٌ عَنْ صَنِيعِ ابْنِكَ بِزَعْمِهِمْ.
{وَمَا شَهِدْنَا إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا} “Biz ancak bildiğimize şahitlik ettik” [yani: Biz bunu ancak bildiğimiz kadarıyla söyledik] (٣); çünkü biz su kabının onun eşyasından çıkarıldığını gördük. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; “biz şahitlik etmedik”, yani ömrümüz boyunca bildiğimizden başka bir şeye şahitlik etmedik; bu da bizden bir şahitlik değil, ancak onların iddiasına göre oğlunun yaptığı hakkında bir haberdir.
وَقِيلَ: قَالَ لَهُمْ يَعْقُوبُ ﵇: مَا يَدْرِي هَذَا الرَّجُلُ أَنَّ السَّارِقَ يُؤْخَذُ بِسَرِقَتِهِ إِلَّا بِقَوْلِكُمْ، فَقَالُوا: مَا شَهِدْنَا عِنْدَ يُوسُفَ بِأَنَّ السَّارِقَ يُسْتَرَقُّ إِلَّا بِمَا عَلِمْنَا، وَكَانَ الْحُكْمُ ذَلِكَ عِنْدَ الْأَنْبِيَاءِ؛ يَعْقُوبَ وَبَنِيهِ.
Şöyle de denilmiştir: Ya'kûb aleyhisselâm onlara: “Bu adam, hırsızın çaldığı şeye karşılık yakalanıp [alıkonulacağını] ancak sizin sözünüzle öğrenmiştir” dedi. Onlar da: “Biz Yûsuf'un yanında hırsızın köleleştirileceğine dair ancak bildiğimiz şeyle şahitlik ettik” dediler. Zira bu peygamberlerin, yani Ya'kûb ve oğullarının yanındaki hükümdü.
{وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: مَا كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّ ابْنَكَ سَيَسْرِقُ وَيَصِيرُ أَمْرُنَا إِلَى هَذَا وَلَوْ عَلِمْنَا ذَلِكَ مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا مِمَّا لَنَا إِلَى حِفْظِهِ مِنْهُ سَبِيلٌ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا كُنَّا لِلَيْلِهِ وَنَهَارِهِ وَمَجِيئِهِ وَذَهَابِهِ حَافِظِينَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ فَلَعَلَّهَا دُسَّتْ بِاللَّيْلِ فِي رَحْلِهِ.
{وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} “Biz gaybın bekçileri de değildik” Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: “Oğlunun hırsızlık yapacağını ve durumumuzun buraya varacağını bilmiyorduk. Eğer bunu bilseydik onu [yanımızda] götürmezdik. Biz [daha önce babamıza] ‘kardeşimizi koruruz’ derken, ancak korumaya gücümüzün yettiği hususları kastetmiştik.” İbn Abbâs’tan [şöyle rivayet edilmiştir]: “Biz onun gecesini, gündüzünü, gelişini ve gidişini gözetleyecek değildik.” İkrime ise şöyle demiştir: “{وَمَا كُنَّا لِلْغَيْبِ حَافِظِينَ} [ifadesi şu anlama gelir]: Belki de o [su kabı], geceleyin gizlice onun yükünün içine konulmuştu.”
{وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢) قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤) } .
{وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٨٢) قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٨٣) وَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَا أَسَفَى عَلَى يُوسُفَ وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ كَظِيمٌ (٨٤)} “'Bulunduğumuz kentin halkına ve birlikte geldiğimiz kervana da sor. Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz.' [Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, nefisleriniz sizi [kötü] bir işe sürüklemiş. Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir. Şüphesiz O, her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.' Onlardan yüz çevirdi ve: 'Vah Yûsuf'a vah!' dedi; kederden gözleri ağardı. Artık o, [hüznünü] yutan biriydi.”
{وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} أَيْ: أَهْلَ الْقَرْيَةِ وَهِيَ مِصْرُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى مِصْرَ كَانُوا ارْتَحَلُوا مِنْهَا إِلَى مِصْرَ. {وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} أَيِ: الْقَافِلَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا. وَكَانَ صَحِبَهُمْ قَوْمٌ مِنْ كَنْعَانَ مِنْ جِيرَانِ يَعْقُوبَ. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: عَرَفَ الْأَخُ الْمُحْتَبِسُ بِمِصْرَ أَنَّ إِخْوَتَهُ أَهْلَ تُهْمَةٍ عِنْدَ أَبِيهِمْ لِمَا كَانُوا صَنَعُوا فِي أَمْرِ يُوسُفَ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَقُولُوا هَذَا لِأَبِيهِمْ.
{وَاسْأَلِ الْقَرْيَةَ الَّتِي كُنَّا فِيهَا} “Bulunduğumuz kente de sor” yani o kentin halkına [sor]; o da Mısır'dır. İbn Abbâs şöyle demiştir: O, Mısır köylerinden bir köy idi ki oradan Mısır'a hareket etmişlerdi. {وَالْعِيرَ الَّتِي أَقْبَلْنَا فِيهَا} “ve birlikte geldiğimiz kervana [da sor]” yani içinde bulunduğumuz kafileye [sor]. Ken'an diyarından Ya'kûb'un komşularından bir topluluk da onlarla beraberdi. İbn İshâk şöyle demiştir: Mısır'da alıkonulan kardeş, Yûsuf meselesinde yaptıkları şey sebebiyle kardeşlerinin babaları katında töhmet altında olduklarını bildiği için babalarına böyle söylemelerini emretti.
{وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ اسْتَجَازَ يُوسُفُ أَنْ يَعْمَلَ مِثْلَ هَذَا بِأَبِيهِ وَلَمْ يُخْبِرْهُ بِمَكَانِهِ، وَحَبَسَ أَخَاهُ مَعَ عِلْمِهِ بِشِدَّةِ وَجْدِ أَبِيهِ عَلَيْهِ، وَفِيهِ مَعْنَى الْعُقُوقِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ وَقِلَّةِ الشَّفَقَةِ؟. قِيلَ: قَدْ أَكْثَرَ النَّاسُ فِيهِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ عَمِلَ ذَلِكَ بِأَمْرِ اللَّهِ ﷾، أَمَرَهُ بِذَلِكَ، لِيَزِيدَ فِي بَلَاءِ يَعْقُوبَ، فَيُضَاعِفَ لَهُ الْأَجْرَ، وَيُلْحِقَهُ فِي الدَّرَجَةِ بِآبَائِهِ الْمَاضِينَ. وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمْ يُظْهِرْ نَفْسَهُ لِإِخْوَتِهِ؛ لِأَنَّهُ لَمْ يَأْمَنْ أَنْ يُدَبِّرُوا فِي أَمْرِهِ تَدْبِيرًا فَيَكْتُمُوهُ عَنْ أَبِيهِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.
{وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “Biz kesinlikle doğru söyleyenleriz.” Eğer: “Yûsuf babasına böyle yapmayı, nerede olduğunu ona bildirmemeyi ve babasının ona olan şiddetli üzüntüsünü bildiği halde kardeşini alıkoymayı nasıl caiz gördü? Zira bunda ana-babaya itaatsizlik, sıla-i rahmi kesmek ve şefkatsizlik manası vardır” denilirse; Şöyle denilir: İnsanlar bu konuda çok söz söylemişlerdir. Doğru olan şudur ki, o bunu Azîz ve Celîl olan Allah'ın emriyle yapmıştır; [Allah], Ya'kûb'un imtihanını artırmak, böylece ecrini kat kat çoğaltmak ve onu derece bakımından geçmişteki atalarına kavuşturmak için bunu ona emretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Yûsuf kardeşlerine kendini belli etmedi; çünkü onun hakkında bir plan kurup [durumu] babasından gizlemeyeceklerinden emin olamadı. Ancak birincisi daha doğrudur.
{قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ} زَيَّنَتْ، {أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} وَفِيهِ اخْتِصَارٌ مَعْنَاهُ: فَرَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ وَذَكَرُوا لِأَبِيهِمْ مَا قَالَ كَبِيرُهُمْ، فَقَالَ يَعْقُوبُ: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} ، أَيْ: حُمِلَ أَخِيكُمْ إِلَى مِصْرَ لِطَلَبِ نَفْعٍ عَاجِلٍ. {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} يَعْنِي: يُوسُفَ، وَبِنْيَامِينَ، وَأَخَاهُمُ الْمُقِيمَ بِمِصْرَ. {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} بِحُزْنِي وَوَجْدِي عَلَى فَقْدِهِمْ، {الْحَكِيمُ} فِي تَدْبِيرِ خَلْقِهِ.
{قَالَ بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ} “[Ya'kûb] dedi ki: 'Hayır, sürüklemiş'” süslemiş, {أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} “nefisleriniz sizi [kötü] bir işe”. Burada bir hazif (kısaltma) vardır; anlamı şudur: Babalarına dönüp büyüklerinin söylediğini babalarına anlattılar; bunun üzerine Ya'kûb: {بَلْ سَوَّلَتْ لَكُمْ أَنْفُسُكُمْ أَمْرًا} “Hayır, nefisleriniz sizi bir işe sürüklemiş” dedi; yani: Peşin bir menfaat elde etmek arzusuyla kardeşinizin Mısır'a götürülmesi işine [sürüklemiş]. {فَصَبْرٌ جَمِيلٌ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَأْتِيَنِي بِهِمْ جَمِيعًا} “Artık [bana düşen] güzel bir sabırdır. Umulur ki Allah onların hepsini bana getirir” yani Yûsuf'u, Bünyâmin'i ve Mısır'da kalan kardeşlerini [bana getirir]. {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz O, her şeyi bilendir” onların yokluğuna duyduğum hüznümü ve kederimi bilendir, {الْحَكِيمُ} “hikmet sahibidir” mahlukatını sevk ve idare etmede [hikmet sahibidir].