قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ} وَذَلِكَ أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ لَمَّا بَلَغَهُ خَبَرُ بِنْيَامِينَ تَتَامَّ حُزْنُهُ وَبَلَغَ جَهْدَهُ، وَتَهَيَّجَ حُزْنُهُ عَلَى يُوسُفَ فأعرض عنهم، {وَقَالَ يَا أَسَفَى} يَا حُزْنَاهْ، {عَلَى يُوسُفَ} وَالْأَسَفُ أَشَدُّ الْحُزْنِ، {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ} عَمِيَ بَصَرُهُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمْ يُبْصِرْ بِهِمَا سِتَّ سِنِينَ، {فَهُوَ كَظِيمٌ} أَيْ: مَكْظُومٌ مَمْلُوءٌ مِنَ الْحُزْنِ مُمْسِكٌ عَلَيْهِ لَا يَبُثُّهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يُرَدِّدُ حُزْنَهُ فِي جَوْفِهِ وَلَمْ يَقُلْ إِلَّا خَيْرًا. قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ بَيْنَ خُرُوجِ يُوسُفَ مِنْ حِجْرِ أَبِيهِ إِلَى يَوْمِ الْتَقَى مَعَهُ ثَمَانُونَ عَامًا، لَا تَجِفُّ عَيْنَا يَعْقُوبَ وَمَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنْ يَعْقُوبَ.
Yüce Allah'ın: {وَتَوَلَّى عَنْهُمْ} “Onlardan yüz çevirdi” kavli. Şöyle ki; Ya'kûb aleyhisselâm'a Bünyâmin'in haberi ulaşınca hüznü katlandı, takati son haddine vardı ve Yûsuf'a olan hüznü alevlendi; böylece onlardan yüz çevirdi, {وَقَالَ يَا أَسَفَى} “ve dedi ki: 'Ah ne yazık'” ey hüznüm, {عَلَى يُوسُفَ} “Yûsuf'a!”. Esef (الْأَسَف), hüznün en şiddetlisidir. {وَابْيَضَّتْ عَيْنَاهُ مِنَ الْحُزْنِ} “Hüzünden gözlerine ak düştü” gözleri kör oldu. Mukâtil şöyle demiştir: Altı yıl boyunca gözleri görmedi. {فَهُوَ كَظِيمٌ} “Artık o, kederini içine atan biridir” yani [kederle] dolup taşmış, hüznünü açığa vurmayıp içinde tutandır. Katâde ise şöyle demiştir: Hüznünü içinde tekrarlar ve hayırdan başka bir şey söylemezdi. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Yûsuf'un babasının kucağından ayrılışından onunla karşılaştığı güne kadar seksen yıl geçti; Ya'kûb'un gözyaşı dinmedi ve o gün yeryüzünde Allah katında Ya'kûb'dan daha değerli hiç kimse yoktu.
{قَالُوا تَاللَّهَ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥) قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦) } .
{قَالُوا تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ (٨٥) قَالَ إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٨٦)} “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, eriyip bitinceye yahut helâk olanlardan oluncaya kadar Yûsuf'u anıp durmaktan vazgeçmeyeceksin.' [Ya'kûb] dedi ki: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim ve Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.'”
{قَالُوا} يَعْنِي: أَوْلَادَ يَعْقُوبَ، {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} أَيْ: لَا تَزَالُ تَذْكُرُ يُوسُفَ، لَا تَفْتُرُ مِنْ حُبِّهِ، وَ" لَا " مَحْذُوفَةٌ مِنْ قَوْلِهِ {تَفْتَأُ} يُقَالُ: مَا فَتِئَ يَفْعَلُ كَذَا أَيْ: مَا زَالَ، كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ: فَقُلْتُ يَمِينُ اللَّهِ أَبْرَحُ قَائِمًا ... وَلَوْ قَطَّعُوا رَأْسِي لَدَيْكِ وَأَوْصَالِي (١)
{قَالُوا} “Dediler ki” yani Ya'kûb'un oğulları, {تَاللَّهِ تَفْتَأُ تَذْكُرُ يُوسُفَ} “Allah'a yemin olsun ki Yûsuf'u anıp durmaktan [vazgeçmeyeceksin]” yani Yûsuf'u anmayı sürdürürsün, ona olan sevginden geri durmazsın. {تَفْتَأُ} ifadesinde "لا" (olumsuzluk edatı) hazfedilmiştir (düşürülmüştür). Bir şeyden vazgeçmediğinde مَا فَتِئَ يَفْعَلُ كَذَا denilir ki, [bu] 'hâlâ yapıyor' demektir. Nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir: 'Allah'a yemin ederim ki ayakta durmaktan vazgeçmeyeceğim dedim, senin yanında başımı ve eklemlerimi kesseler bile' (١)
أَيْ: لَا أَبْرَحُ. {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: دفنا (٢) وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَرَضُ مَا دُونَ الْمَوْتِ، يَعْنِي: قَرِيبًا مِنَ الْمَوْتِ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: فَاسِدًا لَا عَقْلَ لَكَ.
Yani: Vazgeçmeyeceğim. {حَتَّى تَكُونَ حَرَضًا} “sonunda dermansız düşene”. İbn Abbâs: 'Ağır hasta oluncaya kadar' (٢) demiştir. Mücâhid: 'Harad (الْحَرَض), ölümden bir önceki durumdur, yani ölüme yaklaşmaktır' demiştir. İbn İshâk ise: 'Aklını yitirmiş, çökmüş oluncaya kadar' demiştir.
وَالْحَرَضُ: الَّذِي فَسَدَ جِسْمُهُ وَعَقْلُهُ. وَقِيلَ: ذَائِبًا مِنَ الْهَمِّ. وَمَعْنَى الْآيَةِ: حَتَّى تَكُونَ دَنِفَ الْجِسْمِ مَخْبُولَ الْعَقْلِ.
Harad (الْحَرَض): Bedeni ve aklı harap olmuş kimsedir. Kederden eriyip bitmiş kimsedir de denilmiştir. Ayetin anlamı şudur: Bedence dermansız, akılca dengesini yitirmiş oluncaya kadar.
وَأَصْلُ الْحَرَضِ: الْفَسَادُ فِي الْجِسْمِ وَالْعَقْلِ مِنَ الْحُزْنِ وَالْهَرَمِ، أَوِ الْعِشْقِ (٣) ، يُقَالُ: رَجُلٌ حَرَضٌ وَامْرَأَةٌ حَرَضٌ، وَرَجُلَانِ وَامْرَأَتَانِ حَرَضٌ، وَرِجَالٌ وَنِسَاءٌ كَذَلِكَ، يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالِاثْنَانِ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الِاسْمِ (٤) . {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} أَيْ: مِنَ الْمَيِّتِينَ.
Harad (الْحَرَض) kelimesinin aslı: Keder, yaşlılık veya aşktan dolayı bedende ve akılda meydana gelen çöküştür (٣). رَجُلٌ حَرَضٌ (çökmüş adam), امْرَأَةٌ حَرَضٌ (çökmüş kadın), iki adam ve iki kadın için رَجُلَانِ وَامْرَأَتَانِ حَرَضٌ, erkekler ve kadınlar için de aynı şekilde denilir. İsim makamına konulmuş bir masdar olduğu için tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennesi aynıdır (٤). {أَوْ تَكُونَ مِنَ الْهَالِكِينَ} “yahut helâk olanlardan [oluncaya kadar]” yani ölenlerden [oluncaya kadar].
{قَالَ} يَعْقُوبُ ﵇ عِنْدَ ذَلِكَ لَمَّا رَأَى غِلْظَتَهُمْ {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} وَالْبَثُّ: أَشَدُّ الْحُزْنِ، سُمِّيَ بِذَلِكَ لِأَنَّ صَاحِبَهُ لَا يَصْبِرُ عَلَيْهِ حَتَّى يُثْبِتَهُ أَيْ يُظْهِرَهُ، قَالَ الْحَسَنُ: بَثِّي أَيْ: حَاجَتِي.
{قَالَ} Ya'kûb aleyhisselâm onların katı tutumunu gördüğünde [şöyle] “dedi”: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim”. el-Bess (الْبَثُّ): Hüznün en şiddetlisidir. Sahibinin dayanamayıp açığa vurduğu, yani dışarı vurduğu için bu ismi almıştır. Hasan[-ı Basrî]: 'Kederim (بَثِّي) yani ihtiyacım' demiştir.
وَيُرْوَى أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى يَعْقُوبَ جَارٌ لَهُ وَقَالَ: يَا يَعْقُوبُ مالي أَرَاكَ قَدْ تَهَشَّمْتَ وَفَنِيتَ وَلَمْ تَبْلُغْ مِنَ السِّنِّ مَا بَلَغَ أَبُوكَ؟ قَالَ: هَشَّمَنِي وَأَفْنَانِي مَا ابْتَلَانِي اللَّهُ بِهِ مِنْ هَمِّ يُوسُفَ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: يَا يَعْقُوبُ
Rivayet edildiğine göre Ya'kûb'a bir komşusu girdi ve şöyle dedi: "Ey Ya'kûb! Ne oluyor da seni çökmüş ve tükenmiş görüyorum; oysa babanın ulaştığı yaşa da [henüz] ulaşmadın?" [Ya'kûb]: "Beni, Allah'ın Yûsuf'un tasasıyla sınamış olması çökertti ve tüketti" dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Ya'kûb!
أَتَشْكُونِي إِلَى خَلْقِي؟ فَقَالَ: يَا رَبِّ خَطِيئَةٌ أَخْطَأْتُهَا فَاغْفِرْهَا لِي، فَقَالَ: قَدْ غَفَرْتُهَا لَكَ، فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا سُئِلَ قَالَ: إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ (١) .
Beni mahlukatıma mı şikâyet ediyorsun?' Ya'kûb: 'Ey Rabbim! Bu, işlediğim bir hatadır, beni bağışla' dedi. [Allah da]: 'Seni bağışladım' buyurdu. Bundan sonra kendisine bir şey sorulduğunda: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim' derdi (١).
وَرُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: يَا يَعْقُوبُ مَا الَّذِي أَذْهَبَ بَصَرَكَ وَقَوَّسَ ظَهْرَكَ؟ قَالَ: أَذْهَبَ بَصَرِي بُكَائِي عَلَى يُوسُفَ، وَقَوَّسَ ظَهْرِي حُزْنِي عَلَى أَخِيهِ. فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: أَتَشْكُونِي؟ فَوَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَا أَكْشِفُ مَا بِكَ حَتَّى تَدْعُوَنِي.
Rivayet edildiğine göre ona: 'Ey Ya'kûb! Gözlerini gideren ve belini büken nedir?' denildi. O da: 'Gözlerimi Yûsuf'a ağlamam giderdi, belimi de kardeşine olan hüznüm büktü' dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Beni mi şikâyet ediyorsun? İzzetime ve celâlime yemin olsun ki, bana dua etmedikçe üzerindeki bu hali gidermeyeceğim.'
فَعِنْدَ ذَلِكَ قالإنما أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى الله، فأوحى اللَّهُ إِلَيْهِ: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي لَوْ كَانَا مَيِّتَيْنِ لَأَخْرَجْتُهُمَا لَكَ، وَإِنَّمَا وَجَدْتُ عَلَيْكُمْ لِأَنَّكُمْ ذبحتم شاة ١٨٦/أفَقَامَ بِبَابِكُمْ مِسْكِينٌ فَلَمْ تُطْعِمُوهُ مِنْهَا شَيْئًا، وَإِنَّ أَحَبَّ خَلْقِي إِلَيَّ الْأَنْبِيَاءُ، ثُمَّ الْمَسَاكِينُ، فَاصْنَعْ طَعَامًا وَادْعُ إِلَيْهِ الْمَسَاكِينَ.
Bunun üzerine: 'Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim' dedi. Allah da ona şöyle vahyetti: 'İzzetime ve celâlime yemin olsun ki, ikisi ölmüş bile olsaydı onları senin için diriltip çıkarırdım. Ancak size gücenmemin sebebi şudur: Siz bir koyun kestiniz de kapınızda bir yoksul dikildi ve ona o koyundan hiçbir şey yedirmediniz. Şüphesiz mahlukatım içinde bana en sevimli olanlar peygamberler, sonra da yoksullardır. Bir yemek yap ve yoksulları ona davet et.'
فَصَنَعَ طَعَامًا ثُمَّ قَالَ: مَنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُفْطِرِ اللَّيْلَةَ عِنْدَ آلِ يَعْقُوبَ (٢) .
Bunun üzerine yemek yaptı ve sonra şöyle seslendi: 'Kim oruçlu ise bu gece Ya'kûb ailesinin yanında iftar etsin' (٢).
وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ إِذَا تَغَدَّى أَمَرَ مَنْ يُنَادِي: مَنْ أَرَادَ الْغَدَاءَ فَلْيَأْتِ يَعْقُوبَ، وَإِذَا أَفْطَرَ أَمَرَ مَنْ يُنَادِي: مَنْ أَرَادَ أَنْ يُفْطِرَ فَلْيَأْتِ يَعْقُوبَ، فَكَانَ يَتَغَدَّى وَيَتَعَشَّى مَعَ الْمَسَاكِينِ (٣) . وَعَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى يَعْقُوبَ: أَتَدْرِي لِمَ عَاقَبْتُكَ وَحَبَسْتُ عَنْكَ يُوسُفَ ثَمَانِينَ سَنَةً؟ قَالَ: لَا يَا إِلَهِي، قَالَ: لِأَنَّكَ قَدْ شَوَيْتَ عَنَاقًا وَقَتَرْتَ عَلَى جَارِكَ، وَأَكَلْتَ وَلَمْ تُطْعِمْهُ.
Rivayet edildiğine göre bundan sonra öğle yemeği yiyeceğinde şöyle nida eden birini görevlendirirdi: 'Öğle yemeği yemek isteyen Ya'kûb'a gelsin.' İftar edeceği zaman da şöyle nida eden birini görevlendirirdi: 'İftar etmek isteyen Ya'kûb'a gelsin.' Böylece öğle ve akşam yemeklerini yoksullarla birlikte yerdi (٣). Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Yüce Allah Ya'kûb'a şöyle vahyetti: 'Seni niçin cezalandırdığımı ve Yûsuf'tan seksen yıl seni mahrum bıraktığımı biliyor musun?' Ya'kûb: 'Hayır ey İlahım' dedi. [Allah] buyurdu ki: 'Çünkü sen bir oğlak kızarttın da komşuna cimrilik ettin; kendin yedin ama ona yedirmedin.'
وَرُوِيَ: أَنَّ سَبَبَ ابْتِلَاءِ يَعْقُوبَ أَنَّهُ ذَبَحَ عِجَلًا بَيْنَ يَدَيْ أُمِّهِ وَهِيَ تَخُورُ . وَقَالَ وَهْبٌ وَالسُّدِّيُّ وَغَيْرُهُمَا: أَتَى جِبْرِيلُ يُوسُفَ ﵇ فِي السِّجْنِ فَقَالَ: هَلْ تَعْرِفُنِي أَيُّهَا الصِّدِّيقُ؟
Rivayet edildiğine göre Ya'kûb'un imtihana uğramasının sebebi; bir buzağıyı, annesi böğürürken onun gözü önünde kesmiş olmasıdır. Vehb, es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Cibrîl aleyhisselâm zindanda Yûsuf'a geldi ve: 'Ey Sıddîk! Beni tanıyor musun?' dedi.
قَالَ: أَرَى صُورَةً طَاهِرَةً وَرِيحًا طَيِّبَةً.
[Yûsuf]: 'Tertemiz bir suret ve hoş bir koku görüyorum' dedi.
قَالَ: إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَأَنَا الرُّوحُ الْأَمِينُ.
[Cibrîl]: 'Ben Âlemlerin Rabbinin elçisiyim ve Rûhu'l-Emîn'im' dedi.
قَالَ: فَمَا أَدْخَلَكَ مَدْخَلَ الْمُذْنِبِينَ وَأَنْتَ أَطْيَبُ الطَّيِّبِينَ وَرَأْسُ الْمُقَرَّبِينَ [وَأَمِينُ رَبِّ الْعَالَمِينَ] (١) ?
[Yûsuf]: 'Sen tertemizlerin en temizi, yakın meleklerin başı [ve Âlemlerin Rabbinin emîni] iken seni günahkârların girdiği yere sokan nedir?' dedi (١).
قَالَ: أَلَمْ تَعْلَمْ يَا يُوسُفُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُطَهِّرُ الْبُيُوتَ بِطُهْرِ النَّبِيِّينَ، وَأَنَّ الْأَرْضَ الَّتِي يَدْخُلُونَهَا هِيَ أَطْهَرُ الْأَرَضِينَ، وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ طَهَّرَ بِكَ السِّجْنَ وَمَا حَوْلَهُ، يَا طُهْرَ الطَّاهِرَيْنِ وَابْنَ الصَّالِحِينَ الْمُخْلِصِينَ.
[Cibrîl] dedi ki: 'Bilmez misin ey Yûsuf! Allah Teâlâ evleri peygamberlerin temizliği ile temiz kılar; onların ayak bastığı yer ise yeryüzünün en temiz yeridir. Allah Teâlâ seninle zindanı ve çevresini tertemiz kıldı, ey tertemizlerin temizi ve ihlâslı salihlerin oğlu!'
قَالَ: وَكَيْفَ لِي بِاسْمِ الصِّدِّيقِينَ وَتَعُدُّنِي مِنَ الْمُخْلَصِينَ الطَّاهِرِينَ، وَقَدْ أُدْخِلْتُ مُدْخَلَ الْمُذْنِبِينَ وَسُمِّيتُ بِاسْمِ الْفَاسِقِينَ؟
[Yûsuf]: 'Ben günahkârların girdiği yere sokulmuş ve fasıkların adıyla adlandırılmışken nasıl sıddîkların adını hak edebilirim ve sen beni ihlâslı ve tertemiz kimselerden sayabilirsin?' dedi.
قَالَ جِبْرِيلُ: لِأَنَّهُ لَمْ يُفْتَنْ قَلْبُكَ وَلَمْ تُطِعْ سَيِّدَتَكَ فِي مَعْصِيَةِ رَبِّكَ لِذَلِكَ سَمَّاكَ اللَّهُ فِي الصَّدِّيقِينَ، وَعَدَّكَ مِنَ الْمُخْلَصِينَ، وَأَلْحَقَكَ بِآبَائِكَ الصَّالِحِينَ.
Cibrîl dedi ki: 'Çünkü kalbin fitneye kapılmadı ve Rabbine isyan hususunda hanımına itaat etmedin. İşte bu yüzden Allah seni sıddîklar arasında andı, seni ihlâslı kimselerden saydı ve seni salih atalarına kavuşturdu.'
قَالَ يُوسُفُ: هَلْ لَكَ عِلْمٌ بِيَعْقُوبَ أَيُّهَا الرُّوحُ الْأَمِينُ؟
Yûsuf: 'Ya'kûb'dan bir haberin var mı ey Rûhu'l-Emîn?' dedi.
قَالَ: نَعَمْ، وَهَبَهُ اللَّهُ الصَّبْرَ الْجَمِيلَ وَابْتَلَاهُ بِالْحُزْنِ عَلَيْكَ فَهُوَ كَظِيمٌ.
[Cibrîl] dedi ki: 'Evet, Allah ona güzel bir sabır lütfetti ve ona olan hüznünle onu imtihan etti; o artık kederini içine atan biridir.'
قَالَ: فَكَمْ قَدْرُ حُزْنِهُ؟
[Yûsuf]: 'Hüznünün derecesi ne kadardır?' dedi.
قَالَ: حُزْنُ سَبْعِينَ ثَكْلَى.
[Cibrîl]: 'Evladını yitirmiş yetmiş ananın hüznü kadardır' dedi.
قَالَ: فَمَا زَادٌ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ يَا جِبْرِيلُ؟
[Yûsuf]: 'Peki onun için ne kadar ecir artırıldı ey Cibrîl?' dedi.
قَالَ: أَجْرُ مِائَةِ شَهِيدٍ.
[Cibrîl]: 'Yüz şehit ecri' dedi.
قَالَ: أَفَتُرَانِي لَاقِيهِ؟
[Yûsuf]: 'Onunla kavuşacağımı görür müsün (kavuşacak mıyım)?' dedi.
قَالَ: نَعَمْ، فَطَابَتْ نَفْسُ يُوسُفَ، وَقَالَ: مَا أُبَالِي بِمَا لَقِيتُ إِنْ رَأَيْتُهُ (٢) .
[Cibrîl]: 'Evet' dedi. Bunun üzerine Yûsuf'un gönlü ferahladı ve: 'Onu gördükten sonra çektiğim şeylere hiç aldırmam' dedi (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} يَعْنِي: أَعْلَمُ مِنْ حَيَاةِ يُوسُفَ مَا لَا تَعْلَمُونَ.
Yüce Allah'ın: {وَأَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “ve Allah'tan, sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim” kavli, yani: Yûsuf'un hayatta olduğuna dair sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim.
رُوِيَ أَنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ زَارَ يَعْقُوبَ فَقَالَ لَهُ: أَيُّهَا الْمَلَكُ الطَّيِّبُ رِيحُهُ، الْحَسَنُ صُورَتُهُ، هَلْ قَبَضْتَ رُوحَ وَلَدِي فِي الْأَرْوَاحِ؟ قَالَ: لَا فَسَكَنَ يَعْقُوبُ وَطَمِعَ فِي رُؤْيَتِهِ، وَقَالَ: وَأَعْلَمُ أَنَّ رُؤْيَا يُوسُفَ صَادِقَةٌ وَإِنِّي وَأَنْتُمْ سَنَسْجُدُ لَهُ.
Rivayet edildiğine göre Ölüm Meleği Ya'kûb'u ziyaret etti. Ya'kûb ona: 'Ey kokusu hoş, sureti güzel melek! [Kabzettiğin] ruhlar arasında oğlumun ruhunu da kabzettin mi?' dedi. Melek: 'Hayır' dedi. Bunun üzerine Ya'kûb teskin oldu ve onu görmeye ümidi arttı. Şöyle dedi: 'Yûsuf'un rüyasının doğru olduğunu ve benim de sizin de ona secde edeceğimizi biliyorum.'
وَقَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا أَخْبَرَهُ وَلَدُهُ بِسِيرَةِ الْمَلِكِ أَحَسَّتْ نَفْسُ يَعْقُوبَ وَطَمِعَ وَقَالَ لَعَلَّهُ يُوسُفُ، فَقَالَ: يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ .
es-Süddî şöyle dedi: Çocukları melikin (hükümdarın) hâl ve tavrını ona haber verince, Ya'kūb'un içine doğdu, [onun Yûsuf olabileceğine dair] ümidi arttı ve: "Belki de o Yûsuf'tur" dedi. [Ardından]: "Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf ve kardeşini etraflıca araştırın" dedi.
وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ: أَنَّ يَعْقُوبَ ﵇ كَتَبَ كِتَابًا إِلَى يُوسُفَ ﵇ حِينَ حُبِسَ بِنْيَامِينُ: مِنْ يَعْقُوبَ إِسْرَائِيلِ اللَّهِ بْنِ إِسْحَاقَ ذَبِيحِ اللَّهِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلِ اللَّهِ [إِلَى مَلِكِ مِصْرَ] أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ وُكِّلَ بِنَا الْبَلَاءُ؛ أَمَّا جَدِّي إِبْرَاهِيمُ فَشُدَّتْ يَدَاهُ وَرِجْلَاهُ وَأُلْقِيَ فِي النَّارِ، فَجَعَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلَامًا، وَأَمَّا أَبِي فَشُدَّتْ يَدَاهُ وَرِجْلَاهُ وَوُضِعَ السِّكِّينُ عَلَى قَفَاهُ، فَفَدَاهُ اللَّهُ، وَأَمَّا أَنَا فَكَانَ لِيَ ابْنٌ وَكَانَ أَحَبَّ أَوْلَادِي إِلَيَّ فَذَهَبَ بِهِ إِخْوَتُهُ إِلَى الْبَرِّيَّةِ ثُمَّ أَتَوْنِي بِقَمِيصِهِ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ، فَقَالُوا: قَدْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ، فَذَهَبَتْ عَيْنَايَ [مِنَ الْبُكَاءِ عَلَيْهِ] ، ثُمَّ كَانَ لِيَ ابْنٌ وَكَانَ أَخَاهُ لِأُمِّهِ، وَكُنْتُ أَتَسَلَّى بِهِ، وَإِنَّكَ حَبَسْتَهُ وَزَعَمْتَ أَنَّهُ سَرَقَ، وَإِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ لَا نَسْرِقُ وَلَا نَلِدُ سَارِقًا، فَإِنْ رَدَدْتَهُ عَلَيَّ وَإِلَّا دَعَوْتُ عَلَيْكَ دَعْوَةً تُدْرِكُ السَّابِعَ مِنْ وَلَدِكَ، فَلَمَّا قَرَأَ يُوسُفُ الْكِتَابَ لَمْ يَتَمَالَكِ الْبُكَاءَ وَعِيلَ صَبْرُهُ، فَأَظْهَرَ نَفْسَهُ عَلَى مَا نَذْكُرُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى .
Abdullâh b. Yezîd b. Ebî Ferve'den rivayet edildiğine göre, Bünyâmîn alıkonulduğu zaman Ya'kûb aleyhisselâm, Yûsuf'a aleyhisselâm şöyle bir mektup yazdı: "Allah'ın İsrâîl'i (kulu) olan Ya'kûb'dan -ki o Allah'ın zebîhi (kurbanlığı) İshak'ın oğlu, o da Allah'ın halîli (dostu) İbrâhim'in oğludur- [Mısır hükümdarına]: Emmâ ba'd (Bundan sonra): Bizler, başlarına bela musallat kılınmış bir ev halkıyız. Dedem İbrâhim'in elleri ve ayakları bağlanıp ateşe atıldı; Allah ateşi ona serinlik ve esenlik kıldı. Babamın ise elleri ve ayakları bağlanıp ensesine bıçak dayandı; Allah ona [bir kurbanı] fidye verdi. Bana gelince; benim bir oğlum vardı ve çocuklarımın bana en sevimlisiydi. Kardeşleri onu kıra götürdüler, sonra bana kana bulanmış gömleğiyle gelip: 'Onu kurt yedi' dediler. [Ona ağlamaktan ötürü] gözlerim gitti. Sonra onun anne bir kardeşi olan bir oğlum [daha] vardı, onunla teselli buluyordum. Sen ise onu hapsettin ve hırsızlık yaptığını ileri sürdün. Şüphesiz bizler öyle bir ev halkıyız ki, ne hırsızlık yaparız ne de bizden hırsız doğar. Onu bana geri verirsen [ne âlâ], aksi takdirde sana öyle bir beddua ederim ki soyundan yedinci kuşağa kadar ulaşır." Yûsuf mektubu okuyunca ağlamaktan kendini alamadı ve sabrı tükendi; nihayetinde inşâallahu teâlâ [ileride] zikredeceğimiz üzere kimliğini açıkladı.
{يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨) } .
{يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ (٨٧) فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ (٨٨)} “[Ya'kûb dedi ki:] 'Ey oğullarım! Gidin de Yûsuf'u ve kardeşini iyice araştırın, Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin; zira kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.' [Yûsuf'un] huzuruna girdiklerinde dediler ki: 'Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık dokundu ve değersiz bir sermaye ile geldik. Sen bize ölçeği tam tut ve bize lütufta bulun (sadaka ver). Şüphesiz Allah, sadaka verenleri (lütufkâr olanları) ödüllendirir.'”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا} تَخَبَّرُوا وَاطْلُبُوا الْخَبَرَ، {مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ} وَالتَّحَسُّسُ بِالْحَاءِ وَالْجِيمِ لَا يَبْعُدُ أَحَدُهُمَا مِنَ الْآخَرِ، إِلَّا أَنَّ التَّحَسُّسَ بِالْحَاءِ فِي الْخَيْرِ وَبِالْجِيمِ فِي الشَّرِّ، والتحسس هُوَ طَلَبُ الشَّيْءِ بِالْحَاسَّةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ الْتَمِسُوا {وَلَا تَيْئَسُوا} وَلَا تَقْنَطُوا {مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} أَيْ: مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَقِيلَ: مِنْ فَرَجِ اللَّهِ. {إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} .
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {يَا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا} “Ey oğullarım! Gidin de iyice araştırın” yani haber toplayın ve haber arayın, {مِنْ يُوسُفَ وَأَخِيهِ} “Yûsuf'u ve kardeşini”. Ha harfi ile tehassüs (التَّحَسُّسُ) ile cim harfi ile tecessüs (التَّجَسُّسُ) anlamca birbirinden uzak değildir; şu kadar var ki ha ile olanı hayırda, cim ile olanı şerde kullanılır. Tehassüs, bir şeyi duyu organlarıyla arayıp araştırmaktır. İbn Abbâs: 'Bunun anlamı, arayın demektir' demiştir. {وَلَا تَيْئَسُوا} “ve ümit kesmeyin” ümitsizliğe düşmeyin {مِنْ رَوْحِ اللَّهِ} “Allah'ın rahmetinden” yani Allah'ın rahmetinden; Allah'ın ferahlığa kavuşturmasından da denilmiştir. {إِنَّهُ لَا يَيْئَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ} “Zira kâfirler topluluğundan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez.”
{فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ} وَفِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: فَخَرَجُوا رَاجِعِينَ إِلَى مِصْرَ حَتَّى وَصَلُوا إِلَيْهَا فَدَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ ﵇. {قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} أَيِ: الشِّدَّةُ وَالْجُوعُ، {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} أَيْ: قَلِيلَةٍ رَدِيئَةٍ كَاسِدَةٍ، لَا تُنْفَقُ فِي ثَمَنِ الطَّعَامِ إِلَّا بِتَجَوُّزٍ مِنَ الْبَائِعِ فِيهَا، وَأَصْلُ الْإِزْجَاءِ: السَّوْقُ وَالدَّفْعُ. وَقِيلَ: لِلْبِضَاعَةِ مُزْجَاةٌ لِأَنَّهَا غَيْرُ نَافِقَةٍ، وَإِنَّمَا تَجُوزُ عَلَى دَفْعٍ مَنْ آخِذِهَا.
{فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ} “[Yûsuf'un] huzuruna girdiklerinde”. Burada bir takdir vardır: Mısır'a dönmek üzere yola çıktılar, nihayet oraya vardılar ve Yûsuf aleyhisselâm'ın huzuruna girdiler. {قَالُوا يَا أَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ} “Dediler ki: 'Ey Azîz! Bize ve ailemize darlık dokundu'” yani şiddetli sıkıntı ve açlık [dokundu], {وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ} “ve değersiz bir sermaye ile geldik” yani az, kalitesiz ve piyasada rağbet görmeyen; satıcının göz yumması dışında zahire karşılığı olarak geçmeyen [bir mal ile geldik]. İzcâ (الْإِزْجَاءِ) kelimesinin aslı: Sürmek ve itelemektir. Malın rağbet görmemesi ve ancak alanı tarafından ite kaka, gönülsüzce kabul edilmesi sebebiyle ona müzcât (مُزْجَاةٌ) denilmiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِيهَا، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَتْ دَرَاهِمَ رَدِيئَةً زُيُوفًا (١) .
Bu malın ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs: 'Kalitesiz ve kalp dirhemlerdi' demiştir (١).
وَقِيلَ: كَانَتْ خِلَقَ الْغَرَائِرِ وَالْحِبَالِ (٢) .
Eski çuvallar ve iplerdi de denilmiştir (٢).
وَقِيلَ: كَانَتْ مِنْ مَتَاعِ الْأَعْرَابِ مِنَ الصُّوفِ وَالْأَقِطِ.
Bedevîlerin eşyalarından yün ve kurutulmuş süzme yoğurt (keş) idi de denilmiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: كَانَتِ الْحَبَّةَ الْخَضْرَاءَ.
Kelbî ve Mukâtil ise: 'Çitlembik tohumu idi' demişlerdir.
وَقِيلَ: كَانَتْ مِنْ سَوِيقِ الْمُقْلِ (٣) .
Düm meyvesi (mukl) kavurması idi de denilmiştir (٣).
وَقِيلَ: كَانَتِ الْأُدْمَ وَالنِّعَالَ (٤) .
Deri ve pabuçlardı da denilmiştir (٤).
{فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ} أَيْ: أَعْطِنَا مَا كُنْتَ تُعْطِينَا قَبْلُ بِالثَّمَنِ الْجَيِّدِ الْوَافِي.
{فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ} “Sen bize ölçeği tam tut” yani önceden bize iyi ve tam bedel karşılığında verdiğin miktarı ver.
{وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} أَيْ: تَفَضَّلْ عَلَيْنَا بِمَا بَيْنَ الثَّمَنَيْنِ الْجَيِّدِ وَالرَّدِيءِ وَلَا تَنْقُصْنَا. هَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ.
{وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا} “ve bize lütufta bulun (sadaka ver)” yani iyi para ile kalitesiz para arasındaki farkı bize bağışla da malımızdan eksiltme. Müfessirlerin çoğunun görüşü budur.
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَالضَّحَّاكُ: وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا بِرَدِّ أَخِينَا إِلَيْنَا (٥) .
İbn Cüreyc ve Dahhâk ise şöyle demiştir: 'Kardeşimizi bize geri vermek suretiyle bize lütufta bulun' [demektir] (٥).
{إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي} يُثِيبُ، {الْمُتَصَدِّقِينَ} .
{إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي} “Şüphesiz Allah ödüllendirir” sevap verir, {الْمُتَصَدِّقِينَ} “sadaka verenleri (lütufkâr olanları).”
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَمْ يَقُولُوا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِيكَ؛ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مُؤْمِنٌ.
Dahhâk şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah seni ödüllendirir' demediler; çünkü onun mümin olduğunu bilmiyorlardı.
وَسُئِلَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: هَلْ حُرِّمَتِ الصَّدَقَةُ عَلَى أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ سِوَى نَبِيِّنَا ﵊؟ فَقَالَ سُفْيَانُ: أَلَمْ تَسْمَعْ قَوْلَهُ تَعَالَى: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} (٦) ، يُرِيدُ أَنَّ الصَّدَقَةَ كَانَتْ حَلَالًا لَهُمْ.
Süfyân b. Uyeyne'ye: 'Peygamberimiz aleyhisselâm'dan başka peygamberlerden herhangi birine sadaka haram kılınmış mıydı?' diye soruldu. Süfyân: 'Yüce Allah'ın: {وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ} “bize lütufta bulun (sadaka ver). Şüphesiz Allah, sadaka verenleri ödüllendirir” kavlini duymadın mı?' dedi (٦); sadakanın onlara helal olduğunu kastetmiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ الْحَسَنَ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: اللَّهُمَّ تَصَدَّقْ عَلَيَّ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَتَصَدَّقُ وَإِنَّمَا يَتَصَدَّقُ مَنْ يَبْغِي الثَّوَابَ، قُلِ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي أَوْ تَفَضَّلْ عَلَيَّ .
Rivayet edildiğine göre el-Hasan [el-Basrî], bir adamın: "Allahım! Bana sadaka ver (lütfet)" dediğini işitti ve şöyle dedi: "Şüphesiz ki Allah sadaka vermez; sadakayı ancak sevap kazanmak isteyen verir. [Bunun yerine] şöyle de: Allahım! Bana ihsanda bulun veya bana lütufta bulun!"
{قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩) قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠) } .
{قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ (٨٩) قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ (٩٠)} “[Yûsuf] dedi ki: 'Cahillik ettiğiniz vakit Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi (hatırladınız mı)?' Dediler ki: 'Yoksa sen, sahiden Yûsuf musun?' 'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir. Doğrusu Allah bize lütufta bulundu. Kim sakınır ve sabrederse bilsin ki, şüphesiz Allah iyilik edenlerin ecrini zayi etmez' dedi.”
{قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} اخْتَلَفُوا فِي السَّبَبِ الَّذِي حَمَلَ يُوسُفَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، قال ابْنُ إِسْحَاقَ: ذُكِرَ لِي أَنَّهُمْ لَمَّا كَلَّمُوهُ بِهَذَا الْكَلَامِ أَدْرَكَتْهُ الرِّقَّةُ فَارْفَضَّ دَمْعُهُ (١) ، فَبَاحَ بِالَّذِي كَانَ يَكْتُمُ مِنْهُمْ (٢) .
{قَالَ هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جَاهِلُونَ} “[Yûsuf] dedi ki: 'Cahillik ettiğiniz vakit Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?'”. Yûsuf'u bu sözü söylemeye sevk eden sebep hakkında ihtilaf ettiler. İbn İshâk: Bana anlatıldığına göre onlar kendisiyle bu şekilde konuşunca Yûsuf'un içi sızladı, gözyaşları boşaldı (١) ve onlardan gizlemekte olduğu şeyi açıkladı (٢).
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ حِينَ حَكَى لِإِخْوَتِهِ أَنَّ مَالِكَ بْنَ ذُعْرٍ قَالَ: إِنِّي وَجَدْتُ غُلَامًا فِي بِئْرٍ، مِنْ حَالِهِ كَيْتَ وَكَيْتَ، فَابْتَعْتُهُ بِكَذَا دِرْهَمًا فَقَالُوا: أَيُّهَا الْمَلِكُ، نَحْنُ بِعْنَا ذَلِكَ الْغُلَامَ، فَغَاظَ يُوسُفَ ذَلِكَ وَأَمَرَ بِقَتْلِهِمْ فَذَهَبُوا بِهِمْ لِيَقْتُلُوهُمْ، فَوَلَّى يَهُوذَا وَهُوَ يَقُولُ: كَانَ يَعْقُوبُ يَحْزَنُ وَيَبْكِي لِفَقْدِ وَاحِدٍ مِنَّا حَتَّى كُفَّ بَصَرُهُ، فَكَيْفَ إِذَا أَتَاهُ قَتْلُ بَنِيهِ كُلِّهِمْ؟ ثُمَّ قَالُوا لَهُ: إِنْ فَعَلْتَ ذَلِكَ فَابْعَثْ بِأَمْتِعَتِنَا إِلَى أَبِينَا فَإِنَّهُ بِمَكَانِ كَذَا وَكَذَا، فَذَلِكَ حِينَ رَحِمَهُمْ وَبَكَى، وَقَالَ ذَلِكَ الْقَوْلَ (٣) .
Kelbî ise şöyle demiştir: [Yûsuf] bunu ancak Mâlik b. Zu'r'un: 'Kuyuda durumu şöyle şöyle olan bir köle buldum ve onu şu kadar dirheme satın aldım' dediğini kardeşlerine naklettiğinde söyledi. Bunun üzerine onlar: 'Ey hükümdar, o köleyi biz sattık' dediler. Bu durum Yûsuf'u öfkelendirdi ve onların öldürülmesini emretti. Onları öldürmek üzere götürdüklerinde Yehûdâ arkasını dönüp şöyle diyordu: 'Ya'kūb içimizden birini kaybettiği için gözleri kör oluncaya kadar üzülüp ağlamıştı. Peki ya bütün oğullarının öldürüldüğü haberi ona ulaştığında hali nasıl olur?' Sonra ona dediler ki: 'Eğer bunu yapacaksan, eşyalarımızı babamıza gönder; zira o falan ve falan yerdedir.' İşte o vakit [Yûsuf] onlara acıdı, ağladı ve o sözü söyledi (٣).
وَقِيلَ: قَالَهُ حِينَ قَرَأَ كِتَابَ أَبِيهِ إِلَيْهِ فَلَمْ يتمالك البكاء ١٨٦/ب فَقَالَ: هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ فَرَّقْتُمْ بَيْنَهُمَا، وَصَنَعْتُمْ مَا صَنَعْتُمْ إِذْ أَنْتُمْ جاهلون بما يؤول إِلَيْهِ أَمْرُ يُوسُفَ؟ وَقِيلَ: مُذْنِبُونَ وَعَاصُونَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِذْ أَنْتُمْ شَبَابٌ وَمَعَكُمْ جَهْلُ الشَّبَابِ.
Şöyle de denilmiştir: [Yûsuf] bunu, babasının kendisine yazdığı mektubu okuyup ağlamasına hâkim olamadığında söyledi ١٨٦/ب ve şöyle dedi: '{هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ} İkisinin arasını ayırdığınızda ve Yûsuf'un durumunun varacağı neticeyi bilmeyen cahiller iken yaptığınızı yaptığınızda [Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı bildiniz mi?]' Şöyle de denilmiştir: [Cahiller iken demek,] günahkâr ve isyankâr iken [demektir]. Hasan[-ı Basrî] ise: 'Genç iken ve beraberinizde gençlik cehaleti varken' demiştir.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ، وَمَا كَانَ مِنْهُمْ إِلَى أَخِيهِ، وَهُمْ لَمْ يَسْعَوْا فِي حَبْسِهِ؟ قِيلَ: قَدْ قَالُوا لَهُ فِي الصَّاعِ مَا يَزَالُ لَنَا بَلَاءٌ، وَقِيلَ: مَا رَأَيْنَا مِنْكُمْ يَا بَنِي رَاحِيلَ خَيْرًا. وَقِيلَ: لَمَّا كَانَا مِنْ أُمٍّ وَاحِدَةٍ كَانُوا يُؤْذُونَهُ مِنْ بَعْدِ فَقْدِ يُوسُفَ.
Eğer: 'Onlar kardeşinin hapsedilmesi için çaba göstermedikleri ve ondan kardeşine yönelik bir şey sadır olmadığı halde nasıl 'Yûsuf'a ve kardeşine ne yaptığınızı...' demiştir?' denilirse, şöyle denir: Su kabı meselesinde ona: 'Bizim başımıza senin yüzünden sürekli bela geliyor' demişlerdi. Şöyle de denilmiştir: [Onlar:] 'Ey Râhil'in oğulları, sizden hiçbir hayır görmedik' demişlerdi. Yine şöyle denilmiştir: İkisi aynı anneden oldukları için Yûsuf'un kaybolmasından sonra ona eziyet ediyorlardı.
{قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ: " إِنَّكَ " عَلَى الْخَبَرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ.
{قَالُوا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ} “Dediler ki: 'Yoksa sen, sahiden Yûsuf musun?'”. İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer haber kipiyle 'إِنَّكَ' şeklinde, diğer [kıraat imamları] ise soru şeklinde okumuşlardır.
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ يُوسُفُ يَتَكَلَّمُ مِنْ وَرَاءِ سِتْرٍ فَلَمَّا قَالَ يُوسُفُ: هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ، كَشَفَ عَنْهُمُ الْغِطَاءَ وَرَفَعَ الْحِجَابَ، فَعَرَفُوهُ.
İbn İshâk dedi ki: Yûsuf bir perdenin arkasından konuşuyordu. Yûsuf: 'Ne yaptığınızı bildiniz mi?' deyince onların üzerinden örtüyü açtı ve perdeyi kaldırdı, böylece onu tanıdılar.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا قَالَ هَذَا الْقَوْلَ تَبَسَّمَ يُوسُفُ فَرَأَوْا ثَنَايَاهُ كَاللُّؤْلُؤِ الْمَنْظُومِ فَشَبَّهُوهُ بِيُوسُفَ، فَقَالُوا اسْتِفْهَامًا أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ؟.
Dahhâk, İbn Abbâs'tan rivayet etti: [Yûsuf] bu sözü söyleyince gülümsedi; onun ön dişlerini dizilmiş inci gibi gördüler ve onu Yûsuf'a benzettiler. Bunun üzerine soru sorarak: "Yoksa sen, sahiden Yûsuf musun?" dediler.
وَقَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ إِخْوَةَ يُوسُفَ لَمْ يَعْرِفُوهُ حَتَّى وَضَعَ التَّاجَ عَنْ رَأْسِهِ، وَكَانَ لَهُ فِي قَرْنِهِ عَلَامَةٌ وَكَانَ لِيَعْقُوبَ مِثْلُهَا وَلِإِسْحَاقَ مِثْلُهَا وَلِسَارَةَ مِثْلُهَا شِبْهُ الشَّامَةِ، فَعَرَفُوهُ فَقَالُوا: أَئِنَّكَ لَأَنْتَ يُوسُفُ.
Atâ, İbn Abbâs'tan nakletti: Yûsuf'un kardeşleri, o başındaki tacı çıkarana kadar onu tanıyamadılar. Onun şakağında bir ben vardı; aynı şekilde Ya'kūb'da, İshâk'ta ve Sâre'de de bene benzer bir işaret vardı. Onu tanıdılar ve: 'Yoksa sen, sahiden Yûsuf musun?' dediler.
وَقِيلَ: قَالُوهُ عَلَى التَّوَهُّمِ حَتَّى، {قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي} (١) ، بِنْيَامِينُ، {قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} أَنْعَمَ عَلَيْنَا بِأَنْ جَمَعَ بَيْنَنَا.
Şöyle de denilmiştir: Nihayet [Yûsuf]: {قَالَ أَنَا يُوسُفُ وَهَذَا أَخِي} (١) “'Ben Yûsuf'um, bu da kardeşimdir'” Bünyâmin'dir, {قَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنَا} “Doğrusu Allah bize lütufta bulundu” bizi bir araya getirmek suretiyle bize nimet verdi diyene kadar bunu bir tahmin olarak söylemişlerdi.
{إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ} بِأَدَاءِ الْفَرَائِضِ وَاجْتِنَابِ الْمَعَاصِي، {وَيَصْبِرْ} عَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ ﷿ عَلَيْهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَتَّقِي الزنى وَيَصْبِرُ عَنِ الْعُزُوبَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَتَّقِي الْمَعْصِيَةَ وَيَصْبِرُ عَلَى السِّجْنِ، {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} .
{إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ} farzları yerine getirip günahlardan kaçınmak suretiyle [sakınırsa], {وَيَصْبِرْ} Allah Azze ve Celle'nin kendisine haram kıldığı şeylere karşı [sabırlı olursa]. İbn Abbâs: 'Zinadan sakınır ve bekârlığa sabrederse' demiştir. Mücâhid ise: 'Günahtan sakınır ve hapse sabrederse' demiştir, {فَإِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ} “şüphesiz Allah iyilik edenlerin ecrini zayi etmez.”
{قَالُوا تَاللَّهَ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١) قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) } .
{قَالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ (٩١) قَالَ لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٩٢) اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ (٩٣) } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, muhakkak Allah seni bize üstün kıldı ve doğrusu biz hata edenler idik.' [Yûsuf] dedi ki: 'Bugün size bir kınama yoktur. Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir. Şu gömleğimi götürün de onu babamın yüzüne koyun; görür hale gelir. Bütün ailenizle birlikte bana gelin.'”
{قَالُوا} مُعْتَذِرِينَ، {تَاللَّهَ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا} أَيِ: اخْتَارَكَ اللَّهُ وَفَضَّلَكَ عَلَيْنَا، {وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ} أَيْ: وَمَا كُنَّا فِي صَنِيعِنَا بِكَ إِلَّا مُخْطِئِينَ مُذْنِبِينَ. يُقَالُ: خَطِئَ خِطْئاً إِذَا تَعَمَّدَ، وَأَخْطَأَ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُتَعَمِّدٍ (٢) .
{قَالُوا} özür dileyerek dediler ki, {تَاللَّهِ لَقَدْ آثَرَكَ اللَّهُ عَلَيْنَا} yani: Allah seni seçti ve bize üstün kıldı, {وَإِنْ كُنَّا لَخَاطِئِينَ} yani: Sana yaptığımız muamelede biz ancak hata eden ve günah işleyen kimselerdik. Kasıtlı yapıldığında *hatıe* (خَطِئَ خِطْئاً), kasıtsız yapıldığında ise *ahta-e* (أَخْطَأَ) denilir (٢).
{قَالَ} يُوسُفُ وَكَانَ حَلِيمًا، {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} لَا تَعْيِيرَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ، وَلَا أَذْكُرُ لَكُمْ ذَنْبَكُمْ بَعْدَ الْيَوْمِ، {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} .
Halim bir zat olan Yûsuf {قَالَ} “dedi ki”, {لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ} bugün size hiçbir kınama ve ayıplama yoktur; bugünden sonra günahınızı yüzünüze vurmayacağım, {يَغْفِرُ اللَّهُ لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} “Allah sizi bağışlasın; O, merhametlilerin en merhametlisidir.”
فَلَمَّا عَرَّفَهُمْ يُوسُفُ نَفْسَهُ سَأَلَهُمْ عَنْ أَبِيهِ، فَقَالَ: مَا فَعَلَ أَبِي بَعْدِي؟ قَالُوا: ذَهَبَتْ عَيْنَاهُ فَأَعْطَاهُمْ قَمِيصَهُ، وَقَالَ:
Yûsuf kendisini onlara tanıtınca babasını sordu ve: 'Benden sonra babam ne yaptı?' dedi. 'Gözleri görmez oldu' dediler. Bunun üzerine onlara gömleğini verdi ve şöyle dedi:
{اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا} أَيْ: يَعُدْ مُبْصِرًا. وَقِيلَ: يَأْتِينِي بَصِيرًا لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ دَعَاهُ.
{اذْهَبُوا بِقَمِيصِي هَذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا} “Şu gömleğimi götürün de babamın yüzüne koyun; tekrar görür hâle gelsin”; yani yeniden görür hâle dönsün. Şöyle de denilmiştir: [Babamı buraya] davet ettiği için 'bana görerek gelsin' [anlamındadır].
قَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ يَعُودُ بَصِيرًا إِلَّا بَعْدَ أَنْ أَعْلَمَهُ اللَّهُ ﷿.
Hasan[-ı Basrî] dedi ki: Allah Azze ve Celle kendisine bildirmeden önce onun yeniden görür hale geleceğini bilemezdi.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: كَانَ ذَلِكَ الْقَمِيصُ مِنْ نَسْجِ الْجَنَّةِ.
Dahhâk şöyle demiştir: O gömlek cennet dokumasındandı.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: أَمَرَهُ جِبْرِيلُ أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِ قَمِيصَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ الْقَمِيصُ قَمِيصَ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَذَلِكَ أَنَّهُ جُرِّدَ مِنْ ثِيَابِهِ وَأُلْقِيَ فِي النَّارِ عُرْيَانًا، فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ بِقَمِيصٍ مِنْ حَرِيرِ الْجَنَّةِ، فَأَلْبَسَهُ إِيَّاهُ فَكَانَ ذَلِكَ الْقَمِيصُ عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَلَمَّا مَاتَ وَرِثَهُ إِسْحَاقُ، فَلَمَّا مَاتَ وِرِثَهُ يَعْقُوبُ، فَلَمَّا شَبَّ يُوسُفُ جَعَلَ يَعْقُوبُ ذَلِكَ الْقَمِيصَ فِي قَصَبَةٍ، وَسَدَّ رَأَسَهَا، وَعَلَّقَهَا فِي عُنُقِهِ، لِمَا كَانَ يَخَافُ عَلَيْهِ مِنَ الْعَيْنِ، فَكَانَ لَا يُفَارِقُهُ. فَلَمَّا أُلْقِيَ فِي الْبِئْرِ عُرْيَانًا جَاءَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَعَلَى يُوسُفَ ذَلِكَ التَّعْوِيذُ، فَأَخْرَجَ الْقَمِيصَ مِنْهُ وَأَلْبَسَهُ إِيَّاهُ، فَفِي هَذَا الْوَقْتِ جَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ إِلَى يُوسُفَ ﵇ وَقَالَ: أَرْسِلْ ذَلِكَ الْقَمِيصَ، فَإِنَّ فِيهِ رِيحَ الْجَنَّةِ لَا يَقَعُ عَلَى سَقِيمٍ وَلَا مُبْتَلًى إِلَّا عُوفِيَ، فَدَفَعَ يُوسُفُ ذَلِكَ الْقَمِيصَ إِلَى إِخْوَتِهِ وَقَالَ: أَلْقُوهُ عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا، {وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} (١) .
Mücâhid'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Cebrâîl ona gömleğini [babasına] göndermesini emretti. O gömlek İbrâhîm aleyhisselâm'ın gömleği idi. Şöyle ki, o elbiselerinden soyulup ateşe çıplak olarak atıldığında, Cebrâîl ona cennet ipeğinden bir gömlek getirip giydirmişti. O gömlek İbrâhîm aleyhisselâm'ın yanındaydı; vefat edince ona İshâk vâris oldu; o vefat edince de ona Ya'kūb vâris oldu. Yûsuf büyüyünce, Ya'kūb nazar değmesinden korktuğu için o gömleği bir kamış içine koydu, ağzını kapattı ve boynuna astı; böylece gömlek ondan hiç ayrılmaz oldu. [Yûsuf] kuyuya çıplak olarak atıldığında, üzerinde o muska varken Cebrâîl aleyhisselâm geldi, gömleği içinden çıkarıp ona giydirdi. İşte bu vakitte Cebrâîl aleyhisselâm, Yûsuf aleyhisselâm'a gelip: 'O gömleği gönder; zira onda cennet kokusu vardır, hangi hastaya veya dertliye değerse mutlaka şifa bulur' dedi. Bunun üzerine Yûsuf o gömleği kardeşlerine verdi ve: 'Onu babamın yüzüne koyun, görür hale gelir, {وَأْتُونِي بِأَهْلِكُمْ أَجْمَعِينَ} “bütün ailenizle birlikte bana gelin”' dedi (١).
{وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) } .
{وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ (٩٤) } “Kervan [oradan] ayrıldığında babaları dedi ki: 'Eğer beni bunaklıkla suçlamazsanız, doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum.'”
{وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} أَيْ خَرَجَتْ مِنْ عَرِيشِ مِصْرَ مُتَوَجِّهَةً إِلَى كَنْعَانَ {قَالَ أَبُوهُمْ} أَيْ: قَالَ يَعْقُوبُ لِوَلَدِ وَلَدِهِ، {إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} .
{وَلَمَّا فَصَلَتِ الْعِيرُ} yani kervan Mısır'ın çardaklarından (sınırlarından) çıkıp Ken'ân'a doğru yöneldiğinde, {قَالَ أَبُوهُمْ} yani Ya'kūb torunlarına dedi ki: {إِنِّي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ} “Doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum.”
رُوِيَ أَنَّ رِيحَ الصَّبَا اسْتَأْذَنَتْ رَبَّهَا فِي أَنْ تَأْتِيَ يَعْقُوبَ بِرِيحِ يُوسُفَ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُ الْبَشِيرُ.
Rivayet edildiğine göre sabâ rüzgârı, müjdeci ona varmadan önce Yûsuf'un kokusunu Ya'kūb'a ulaştırmak için Rabbinden izin istedi.
قَالَ مُجَاهِدٌ: أَصَابَ يَعْقُوبَ رِيحُ يُوسُفَ مِنْ مَسِيرَةِ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ. وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مِنْ مَسِيرَةِ ثَمَانِ (٢) لَيَالٍ.
Mücâhid dedi ki: Yûsuf'un kokusu Ya'kūb'a üç günlük mesafeden ulaştı. İbn Abbâs'tan ise sekiz gecelik mesafeden [ulaştığı] nakledilmiştir (٢).
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ بَيْنَهُمَا ثَمَانُونَ فَرْسَخًا (٣) .
Hasan[-ı Basrî] dedi ki: İkisinin arası seksen fersah idi (٣).
وَقِيلَ: هَبَّتْ رِيحٌ فَصَفَّقَتِ الْقَمِيصَ، فَاحْتَمَلَتْ رِيحَ الْقَمِيصِ إِلَى يَعْقُوبَ، فَوَجَدَ رِيحَ الْجَنَّةِ فَعَلِمَ أَنْ لَيْسَ فِي الْأَرْضِ مِنْ رِيحِ الْجَنَّةِ، إِلَّا مَا كَانَ مِنْ ذَلِكَ الْقَمِيصِ، فَلِذَلِكَ قَالَ: إِنِّي لِأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ.
Şöyle de denilmiştir: Bir rüzgâr esti ve gömleği dalgalandırdı; gömleğin kokusunu Ya'kūb'a taşıdı. Ya'kūb cennet kokusunu duydu ve yeryüzünde bu gömlekten başka cennet kokusu bulunmadığını anladı. İşte bu sebeple: 'Doğrusu ben Yûsuf'un kokusunu alıyorum' dedi.
{لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} تُسَفِّهُونِي، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: تُجَهِّلُونِي. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: تهرِّمون فَتَقُولُونَ: شَيْخٌ كَبِيرٌ قَدْ خَرَّفَ وَذَهَبَ عَقْلُهُ. وَقِيلَ: تُضَعِّفُونِي. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: تُضَلِّلُونِي. وَأَصِلُ الْفَنَدِ: الْفَسَادُ.
{لَوْلَا أَنْ تُفَنِّدُونِ} “Bana bunak demezseniz [sözüme inanırsınız]” [ifadesinin anlamı], beni beyinsiz/akılsız saymasanız [demektir]. İbn Abbâs'tan [gelen rivayete göre]: Beni cahil saymasanız [demektir]. Dahhâk şöyle demiştir: Beni yaşlılık yüzünden bunak sayıp: 'Çok yaşlı bir ihtiyar, bunamış ve aklı gitmiş' dersiniz. Şöyle de denilmiştir: [Görüşümü] zayıf görmenizdir. Ebû Ubeyde ise: 'Beni yanılıyor/şaşırmış saymanızdır' demiştir. Fened (الْفَنَد) kelimesinin asıl anlamı ise bozulmadır.
{قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) } .
{قَالُوا تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ (٩٥) } “Dediler ki: 'Allah'a yemin olsun ki, sen gerçekten hala eski şaşkınlığındasın.'”
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) } .
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَّ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ (٩٦) قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ (٩٧) قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٩٨) } “Müjdeci gelip de [gömleği] onun yüzüne koyunca, gözleri hemen açılıverdi. [Ya'kūb] dedi ki: 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?' Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten hata edenler idik.' Dedi ki: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.'”
{قَالُوا} يَعْنِي: أَوْلَادَ أَوْلَادِهِ، {تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} أَيْ: خَطَئِكَ الْقَدِيمِ مِنْ ذِكْرِ يُوسُفَ لَا تَنْسَاهُ، وَالضَّلَالُ هُوَ الذَّهَابُ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ، فَإِنَّ عِنْدَهُمْ أَنْ يُوسُفَ قَدْ مَاتَ وَيَرَوْنَ يَعْقُوبَ قَدْ لَهِجَ بِذِكْرِهِ.
{قَالُوا} yani torunları dediler ki: {تَاللَّهِ إِنَّكَ لَفِي ضَلَالِكَ الْقَدِيمِ} yani: Yûsuf'u anıp onu unutamamak hususundaki o eski hatandasın. *Dalâl* (الضَّلَال) doğru yoldan çıkmaktır; zira onlara göre Yûsuf ölmüştü ve Ya'kūb'un durmadan onu andığını görüyorlardı.
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} وَهُوَ الْمُبَشِّرُ عَنْ يُوسُفَ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: جَاءَ الْبَشِيرُ بَيْنَ يَدَيِ الْعِيرِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ يَهُوذَا.
{فَلَمَّا أَنْ جَاءَ الْبَشِيرُ} o, Yûsuf'tan müjde getirendir. İbn Mes'ûd dedi ki: Müjdeci kervanın önünde geldi. İbn Abbâs ise: 'O, Yehûdâ'dır' dedi.
قَالَ [السُّدِّيُّ: قَالَ يَهُوذَا] (١) أَنَا ذَهَبْتُ بِالْقَمِيصِ مُلَطَّخًا بِالدَّمِ إِلَى يَعْقُوبَ فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّ يُوسُفَ أَكَلَهُ الذِّئْبُ، فَأَنَا أَذْهَبُ إِلَيْهِ الْيَوْمَ بِالْقَمِيصِ فَأُخْبِرُهُ أَنَّ وَلَدَهُ حَيٌّ فَأُفْرِحُهُ كَمَا أَحْزَنْتُهُ (٢) .
[Süddî:] Yehûdâ şöyle dedi (١): 'Kana bulanmış gömleği Ya'kūb'a götürüp ona Yûsuf'u kurdun yediğini haber veren bendim; bugün de gömleği ona götürüp oğlunun hayatta olduğunu haber vereceğim ve onu üzdüğüm gibi sevindireceğim' (٢).
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حَمَلَهُ يَهُوذَا وَخَرَجَ حَافِيًا حَاسِرًا يَعْدُو وَمَعَهُ سَبْعَةُ أَرْغِفَةٍ لَمْ يَسْتَوْفِ أَكْلَهَا حَتَّى أَتَى أَبَاهُ، وَكَانَتِ الْمَسَافَةُ ثَمَانِينَ فَرْسَخًا.
İbn Abbâs dedi ki: Yehûdâ onu aldı; yalınayak ve başı açık bir halde koşarak yola çıktı. Yanında yedi somun ekmek vardı; babasına varıncaya kadar onları yiyip bitirmedi. Mesafe ise seksen fersah idi.
وَقِيلَ: الْبَشِيرُ مَالِكُ بْنُ ذُعْرٍ.
Müjdecinin Mâlik b. Zu'r olduğu da söylenmiştir.
{أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ} يَعْنِي: أَلْقَى الْبَشِيرُ قَمِيصَ يُوسُفَ عَلَى وَجْهِ يَعْقُوبَ، {فَارْتَدَّ بَصِيرًا} فَعَادَ بَصِيرًا بَعْدَمَا كَانَ عَمِيَ وَعَادَتْ إِلَيْهِ قُوَّتُهُ بَعْدَ الضَّعْفِ، وَشَبَابُهُ بَعْدَ الْهَرَمِ وَسُرُورُهُ بَعْدَ الْحُزْنِ.
{أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ} yani: Müjdeci Yûsuf'un gömleğini Ya'kūb'un yüzüne koydu, {فَارْتَدَّ بَصِيرًا} kör olduktan sonra yeniden görür hale geldi; zayıflıktan sonra gücü, yaşlılıktan sonra gençliği ve üzüntüden sonra sevinci yerine geldi.
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} مِنْ حَيَاةِ يُوسُفَ وَأَنَّ اللَّهَ يَجْمَعُ بَيْنَنَا.
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ مِنَ اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Ben size, Allah katından sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum dememiş miydim?'”; Yûsuf'un hayatta olduğunu ve Allah'ın bizi bir araya getireceğini [biliyorum dememiş miydim?].
وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ لِلْبَشِيرِ: كَيْفَ تَرَكْتَ يُوسُفَ؟ قَالَ: إِنَّهُ مَلِكُ مِصْرَ، فَقَالَ يَعْقُوبُ: مَا أَصْنَعُ بِالْمُلْكِ عَلَى أَيِّ دِينٍ تَرَكْتَهُ؟ قَالَ: عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، قَالَ: الْآنَ تَمَّتِ النِّعْمَةُ (٣) .
Rivayet edildiğine göre [Ya'kūb] müjdeciye: 'Yûsuf'u nasıl bıraktın?' dedi. [Müjdeci]: 'O, Mısır'ın hükümdarıdır' dedi. Ya'kūb: 'Ben hükümdarlığı ne yapayım, onu hangi din üzere bıraktın?' dedi. [Müjdeci]: 'İslam dini üzere' deyince, [Ya'kūb]: 'İşte şimdi nimet tamamlandı' dedi (٣).
{قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ} مُذْنِبِينَ.
{قَالُوا يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ} “Dediler ki: 'Ey babamız! Bizim için günahlarımızın bağışlanmasını dile; çünkü biz gerçekten hata edenler idik'” günahkâr idik.
{قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: أَخَّرَ الدُّعَاءَ إِلَى السَّحَرِ، وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي
{قَالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} “[Ya'kūb] dedi ki: 'Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim'” Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Duayı seher vaktine ertelemiştir; bu öyle bir vakittir ki
يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: "هَلْ مِنْ دَاعٍ فَأَسْتَجِيبَ لَهُ" (١) فَلَمَّا انْتَهَى يَعْقُوبُ إِلَى الْمَوْعِدِ قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ بِالسَّحَرِ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْهَا رَفْعَ يَدَيْهِ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَقَالَ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي جَزَعِي عَلَى يُوسُفَ وَقِلَّةَ صَبْرِي عَنْهُ، وَاغْفِرْ لِأَوْلَادِي مَا أَتَوْا إِلَى أَخِيهِمْ يُوسُفَ، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَكَ وَلَهُمْ أَجْمَعِينَ.
Yüce Allah: 'Dua eden yok mu, ona icabet edeyim' (١) buyurur. Ya'kūb o vakte ulaşınca seherde namaza kalktı. Namazı bitirince ellerini Allah Azze ve Celle'ye kaldırıp: 'Allah'ım, Yûsuf için feryat edişimi ve ona karşı sabrımın azlığını bağışla; oğullarımın kardeşleri Yûsuf'a yaptıklarını da bağışla' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah ona: 'Seni de onların hepsini de bağışladım' diye vahyetti.
وَعَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ [رَبِّي يَعْنِي لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ (٢) . قَالَ وَهْبٌ: كَانَ يَسْتَغْفِرُ لَهُمْ كُلَّ] (٣) لَيْلَةِ جُمُعَةٍ فِي نَيِّفٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً.
İkrime'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: 'Sizin için [Rabbimden] bağışlanma dileyeceğim, yani cuma gecesi (٢). Vehb dedi ki: Yirmi küsur sene boyunca her] (٣) cuma gecesi onlar için bağışlanma dilerdi.
وَقَالَ طَاوُسٌ: أَخَّرَ الدُّعَاءَ إِلَى السَّحَرِ مِنْ لَيْلَةِ الْجُمُعَةِ فَوَافَقَ لَيْلَةَ عَاشُورَاءَ (٤) . وَعَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي، قَالَ: أَسْأَلُ يُوسُفَ إِنْ عَفَا عَنْكُمْ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي (٥) {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} .
Tâvûs dedi ki: Duayı cuma gecesinin seher vaktine tehir etti, o da âşûrâ gecesine denk geldi (٤). Şa'bî'den rivayet edildiğine göre o: '{سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي} dedi ki: Yûsuf'a sorarım, eğer o sizi affederse sizin için Rabbimden bağışlanma dilerim' demiştir (٥) {إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
رُوِيَ أَنَّ يوسف كان ١٨٧/أقَدْ بَعَثَ مَعَ الْبَشِيرِ إِلَى يَعْقُوبَ مِائَتَيْ رَاحِلَةٍ وَجَهَازًا كَثِيرًا لِيَأْتُوا بِيَعْقُوبَ وَأَهْلِهِ وَأَوْلَادِهِ، فَتَهَيَّأَ يَعْقُوبُ لِلْخُرُوجِ إِلَى مِصْرَ، فَخَرَجُوا وَهُمُ اثْنَانِ وَسَبْعُونَ مِنْ بَيْنِ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ. وَقَالَ مَسْرُوقٌ: كَانُوا ثَلَاثَةً وَتِسْعِينَ (٦) ، فَلَمَّا دَنَا مِنْ مِصْرَ كَلَّمَ يُوسُفُ الْمَلِكَ الَّذِي فَوْقَهُ، فَخَرَجَ يُوسُفُ وَالْمَلِكُ فِي أَرْبَعَةِ آلَافٍ مِنَ الْجُنُودِ وَرَكِبَ أَهْلُ مِصْرَ مَعَهُمَا يَتَلَقَّوْنَ يَعْقُوبَ، وَكَانَ يَعْقُوبُ يَمْشِي وَهُوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى يَهُوذَا فَنَظَرَ إِلَى الْخَيْلِ وَالنَّاسِ فَقَالَ: يَا يَهُوذَا هَذَا فِرْعَوْنُ مِصْرَ، قَالَ: لَا هَذَا ابْنُكُ، فَلَمَّا دَنَا كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ صَاحِبِهِ ذَهَبَ يُوسُفُ يَبْدَأُ بِالسَّلَامِ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: لَا حَتَّى يَبْدَأَ يَعْقُوبُ بِالسَّلَامِ، فَقَالَ يَعْقُوبُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا مُذْهِبَ الْأَحْزَانِ (٧) .
Rivayet edildiğine göre Yûsuf, ١٨٧/أ Ya'kūb'u, ailesini ve çocuklarını getirmeleri için müjdeci ile birlikte Ya'kūb'a iki yüz binek hayvanı ve pek çok erzak göndermişti. Bunun üzerine Ya'kūb Mısır'a çıkmak için hazırlandı. Kadın ve erkek yetmiş iki kişi olarak yola çıktılar. Mesrûk ise: 'Doksan üç kişiydiler' demiştir (٦). Mısır'a yaklaştıklarında Yûsuf, üstündeki hükümdarla konuştu. Yûsuf ve hükümdar dört bin askerle birlikte yola çıktılar; Mısır halkı da Ya'kūb'u karşılamak üzere onlarla birlikte binitlerine bindi. Ya'kūb, Yehûdâ'ya dayanarak yürüyordu. Atlılara ve insanlara bakıp: 'Ey Yehûdâ, bu Mısır'ın firavunu mu?' dedi. [Yehûdâ]: 'Hayır, bu senin oğlundur' dedi. Her biri diğerine yaklaştığında Yûsuf önce selam vermeye yeltendi; bunun üzerine Cebrâîl: 'Hayır, önce Ya'kūb selam versin' dedi. Ya'kūb: 'Selam sana, ey hüzünleri gideren!' dedi (٧).
وَرُوِيَ أَنَّهُمَا نَزَلَا وَتَعَانَقَا. وَقَالَ الثَّوْرِيُّ: لَمَّا الْتَقَى يَعْقُوبُ وَيُوسُفُ ﵉ عَانَقَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ وَبَكَيَا، فَقَالَ
Rivayet edildiğine göre ikisi [bineklerinden] indiler ve kucaklaştılar. es-Sevrî dedi ki: Ya'kūb ile Yûsuf aleyhimesselâm karşılaştıklarında her biri diğerine sarıldı ve ağladılar. [Bunun üzerine]
يُوسُفُ: يَا أَبَتِ بَكَيْتَ حَتَّى ذَهَبَ بَصَرُكَ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الْقِيَامَةَ تَجْمَعُنَا؟ قَالَ: بَلَى يَا بُنَيَّ، وَلَكِنْ خَشِيتُ أَنْ تُسْلَبَ دِينَكَ فَيُحَالَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ (١) .
Yûsuf: 'Babacığım, gözlerin kör oluncaya kadar ağladın; kıyametin bizi bir araya getireceğini bilmiyor muydun?' dedi. [Ya'kūb]: 'Evet yavrucuğum, lâkin dininden mahrum bırakılırsın da benimle senin arana engel girer diye korktum' dedi (١).
{فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) } .
{فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ (٩٩) وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (١٠٠) } “Yûsuf'un yanına girdiklerinde anne ve babasını bağrına bastı ve: 'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin!' dedi. Anne ve babasını tahtın üstüne çıkardı; hepsi onun için secdeye kapandılar. [Yûsuf] dedi ki: 'Ey babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın yorumudur; Rabbim onu gerçekleştirdi. Doğrusu O, beni zindandan çıkarmakla ve şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra sizi çölden getirmekle bana lütufta bulundu. Şüphesiz Rabbim dilediği şeyde sonsuz lütuf sahibidir. Şüphesiz O, her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.'”
فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ} أَيْ: ضَمَّ إِلَيْهِ، {أَبَوَيْهِ} قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ أَبُوهُ وَخَالَتُهُ لِيَا، وَكَانَتْ أُمُّهُ رَاحِيلُ قَدْ مَاتَتْ فِي نِفَاسِ بِنْيَامِينَ (٢) .
İşte bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir: {فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ} yani bağrına bastı, {أَبَوَيْهِ} “anne ve babasını”. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: O, babası ve teyzesi Leyâ'dır; zira annesi Râhil, Bünyâmin'in doğum lohusalığında vefat etmişti (٢).
وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ أَبُوهُ وَأُمُّهُ، وَكَانَتْ حَيَّةً (٣) .
Hasan[-ı Basrî] ise: 'O, babası ve öz annesidir; annesi hayattaydı' demiştir (٣).
وَفِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ اللَّهَ ﷿ أَحْيَا أُمَّهُ حَتَّى جَاءَتْ مَعَ يَعْقُوبَ إِلَى مِصْرَ (٤) .
Bazı tefsirlerde Allah Azze ve Celle'nin, Ya'kūb ile birlikte Mısır'a gelsin diye annesini dirilttiği yer almaktadır (٤).
{وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} فَإِنْ قِيلَ: فَقَدْ قَالَ فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَى يُوسُفَ آوَى إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ فَكَيْفَ قَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ [إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ] (٥) بَعْدَمَا أَخْبَرَ أَنَّهُمْ دَخَلُوهَا؟ وَمَا وَجْهُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ وَقَدْ حَصَلَ الدُّخُولُ؟
{وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} “ve: 'Allah'ın izniyle güven içinde Mısır'a girin!' dedi.” Eğer: '[Ayetin başında] 'Yûsuf'un yanına girdiklerinde anne ve babasını bağrına bastı' demişken, onların oraya girdiklerini haber verdikten sonra nasıl 'Güven içinde [Allah'ın izniyle] Mısır'a girin' (٥) demiştir? Giriş gerçekleştikten sonra bu istisnanın (inşallah demenin) anlamı nedir?' denilirse,
قِيلَ: إِنَّ يُوسُفَ إِنَّمَا قَالَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ حِينَ تَلَقَّاهُمْ قَبْلَ دُخُولِهِمْ مِصْرَ. وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ وَهُوَ مِنْ قَوْلِ يَعْقُوبَ لِبَنِيهِ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ .
Şöyle denilmiştir: Yûsuf onlara bu sözü, henüz Mısır'a girmelerinden önce onları karşıladığı sırada söylemiştir. Ayette takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır; istisna ise Ya'kūb'un oğullarına söylediği: 'İnşallah sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim' sözündeki istiğfara râcidir.
وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ يَرْجِعُ إِلَى الْأَمْنِ مِنَ الْجَوَازِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَدْخُلُونَ مِصْرَ قَبْلَهُ إِلَّا بِجَوَازٍ (١) مِنْ مُلُوكِهِمْ، يَقُولُ: آمِنِينَ [مِنَ الْجَوَازِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى (٢) ، كَمَا قَالَ: {لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} (الْفَتْحِ -٢٧) ] (٣) .
Şöyle de denilmiştir: İstisna, izin belgesinden (pasaporttan) emin olmaya râcidir; zira onlar bundan önce hükümdarlarından bir izin belgesi (١) olmadan Mısır'a giremiyorlardı. Şöyle buyurmaktadır: [Yüce Allah'ın: {لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ} (Fetih - 27) “Andolsun ki, Allah'ın izniyle Mescid-i Haram'a güven içinde gireceksiniz” buyurduğu gibi, Allah'ın izniyle (٢) izin belgesi mecburiyetinden] (٣) emin olarak [girin].
وَقِيلَ: " إِنْ " هَا هُنَا بِمَعْنَى إِذْ، يُرِيدُ: إِذْ شَاءَ اللَّهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} (آلِ عِمْرَانَ -١٣٩) . أَيْ: إِذْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤) .
Şöyle de denilmiştir: Buradaki *in* (إِنْ), *iz* (إِذْ) anlamındadır; Yüce Allah'ın: {وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} (Âl-i İmrân - 139) “Eğer inanıyorsanız en üstün olan sizsiniz” yani inanmış olduğunuz için kavlinde olduğu gibi 'Allah dilediği vakit' manasını kastetmektedir (٤).