{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} أَيْ: عَلَى السَّرِيرِ: أَجْلَسَهُمَا. وَالرَّفْعُ: هُوَ النَّقْلُ إِلَى الْعُلُوِّ. {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} يَعْنِي: يَعْقُوبَ وَخَالَتَهُ وَإِخْوَتَهُ.
{وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı” yani tahtın üzerine onları oturttu. Ref‘ (الرَّفْعُ); yükseğe taşımaktır. {وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا} “ve hepsi onun için secdeye kapandılar” yani Yakub, teyzesi ve kardeşleri.
وَكَانَتْ تَحِيَّةُ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ السُّجُودَ، وَلَمْ يُرِدْ بِالسُّجُودِ وَضْعَ الْجِبَاهِ عَلَى الْأَرْضِ، وَإِنَّمَا هُوَ الِانْحِنَاءُ وَالتَّوَاضُعُ (١) .
O gün insanların selamlaşması secde [ile] idi; secde ile alınların yere konulması kastedilmemiş, bilakis bu sadece eğilmek ve tevazu göstermekti (١).
وَقِيلَ: وَضَعُوا الْجِبَاهَ عَلَى الْأَرْضِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقِ التَّحِيَّةِ وَالتَّعْظِيمِ، لَا عَلَى طَرِيقِ الْعِبَادَةِ. وَكَانَ ذَلِكَ جَائِزًا فِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ فَنُسِخَ فِي هَذِهِ الشَّرِيعَةِ (٢) .
Alınlarını yere koydukları da söylenmiştir; bu ibadet yoluyla değil, selamlama ve tazim yoluylaydı. Bu durum geçmiş ümmetlerde caizdi, bu şeriatta ise neshedildi (yürürlükten kaldırıldı) (٢).
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: مَعْنَاهُ: خَرُّوا لِلَّهِ ﷿ سُجَّدًا بَيْنَ يَدَيْ يُوسُفَ (٣) . وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ (٤) .
İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bunun manası; Yûsuf'un huzurunda Allah Azze ve Celle için secdeye kapandılar demektir (٣). Birincisi daha sahihtir (٤).
{وَقَالَ} يُوسُفُ عِنْدَ ذَلِكَ: {يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} وَهُوَ قَوْلُهُ: "إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ".
Bunun üzerine Yûsuf {وَقَالَ} “ve dedi ki:” {يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا} “'Babacığım! İşte bu, daha önceki rüyamın yorumudur; Rabbim onu gerçekleştirdi.'” Bu da: 'On bir yıldızı, güneşi ve ayı gördüm; onları bana secde ederlerken gördüm' sözüdür.
{وَقَدْ أَحْسَنَ بِي} [رَبِّي، أَيْ] : أَنْعَمَ عَلَيَّ، {إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ} وَلَمْ يَقُلْ مِنَ الْجُبِّ مَعَ كَوْنِهِ أَشَدَّ بَلَاءً مِنَ السِّجْنِ، اسْتِعْمَالًا لِلْكَرَمِ، لِكَيْلَا يَخْجَلَ إِخْوَتُهُ بَعْدَمَا قَالَ لَهُمْ: "لَا تَثْرِيبَ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ"، وَلِأَنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ فِي إِخْرَاجِهِ مِنَ السِّجْنِ أَعْظَمُ، لِأَنَّهُ بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْجُبِّ صَارَ إِلَى الْعُبُودِيَّةِ
{وَقَدْ أَحْسَنَ بِي} [Rabbim, yani] “Doğrusu [Rabbim] bana iyilik etti”, [yani] bana nimet bahşetti; {إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ} “beni zindandan çıkardığı vakit”. Kuyu, zindandan daha şiddetli bir bela olduğu halde [Yûsuf], cömertlik ve asalet sergileyerek ve onlara: “Bugün size hiçbir başa kakma ve kınama yoktur” dedikten sonra kardeşleri mahcup olmasın diye “kuyudan” demedi. Bir de Allah'ın kendisini zindandan çıkarmasındaki nimeti daha büyüktür; zira o, kuyudan çıktıktan sonra köleliğe düşmüştü
وَالرِّقِّ، وَبَعْدَ الْخُرُوجِ مِنَ السِّجْنِ صَارَ إِلَى الْمُلْكِ، وَلِأَنَّ وُقُوعَهُ فِي الْبِئْرِ كَانَ لِحَسَدِ إِخْوَتِهِ، وَفِي السِّجْنِ مُكَافَأَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِزَلَّةٍ كَانَتْ مِنْهُ.
ve esarete geçti, zindandan çıktıktan sonra ise hükümdarlığa kavuştu. Bir de kuyuya düşmesi kardeşlerinin hasedinden dolayıydı, zindanda ise kendisinden kaynaklanan bir sürçmeye karşılık Allah Teâlâ'dan bir karşılık (terbiye) vardı.
{وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} وَالْبَدْوُ بَسِيطٌ مِنَ الْأَرْضِ يَسْكُنُهُ أَهْلُ الْمَوَاشِي بِمَاشِيَتِهِمْ، وَكَانُوا أَهْلَ بَادِيَةٍ وَمَوَاشٍ، يُقَالُ: بَدَا يَبْدُو إِذَا صَارَ إِلَى الْبَادِيَةِ. {مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ} أَفْسَدَ، {الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي} بِالْحَسَدِ.
{وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ} “Sizi de çölden getirdi”. Bedv (الْبَدْوُ); hayvan sahiplerinin sürüleriyle birlikte ikamet ettiği düz arazidir. Onlar çöl ve hayvan ehli kimselerdi. Çöle gittiğinde *bedâ yebdû* (بَدَا يَبْدُو) denir. {مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ} bozduktan, {الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي} “şeytan benimle kardeşlerimin arasını hasetle bozduktan sonra”.
{إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ} أَيْ: ذُو لُطْفٍ، {لِمَا يَشَاءُ} وَقِيلَ: مَعْنَاهُ بِمَنْ (١) يَشَاءُ.
{إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ} “Şüphesiz ki Rabbim çok lütufkârdır” yani lütuf sahibidir, {لِمَا يَشَاءُ} “dilediği şeye”. Bunun manasının; dilediği kimseye (١) olduğu da söylenmiştir.
وَحَقِيقَةُ اللَّطِيفِ: الَّذِي (٢) يُوصِلُ الْإِحْسَانَ إِلَى غَيْرِهِ بِالرِّفْقِ {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} .
Latîf'in gerçek anlamı: İyiliği başkasına yumuşaklıkla ulaştırandır (٢). {إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ} “Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
قَالَ أَهْلُ التَّارِيخِ: أَقَامَ يَعْقُوبُ بِمِصْرَ عِنْدَ يُوسُفَ أَرْبَعًا وَعِشْرِينَ سَنَةً فِي أَغْبَطِ حَالٍ وَأَهْنَإِ عَيْشٍ، ثُمَّ مَاتَ بِمِصْرَ، فَلَمَّا حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ أَوْصَى إِلَى ابْنِهِ يُوسُفَ أَنْ يَحْمِلَ جَسَدَهُ حَتَّى يَدْفِنَهُ عِنْدَ أَبِيهِ إِسْحَاقَ، فَفَعَلَ يُوسُفُ ذَلِكَ، وَمَضَى بِهِ حَتَّى دَفَنَهُ بِالشَّامِ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى مِصْرَ.
Tarih ehli şöyle demiştir: Ya'kūb, Yûsuf'un yanında Mısır'da en gıpta edilecek durumda ve en huzurlu yaşantı içinde yirmi dört sene kaldı, sonra Mısır'da vefat etti. Vefatı yaklaştığında oğlu Yûsuf'a, naaşını taşıyıp babası İshak'ın yanına defnetmesini vasiyet etti. Yûsuf da öyle yaptı; onu götürüp Şam'da defnetti, sonra Mısır'a geri döndü.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: نُقِلَ يَعْقُوبُ ﵇ فِي تَابُوتٍ مِنْ سَاجٍ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَوَافَقَ ذَلِكَ الْيَوْمَ الَّذِي مَاتَ فِيهِ الْعِيصُ فَدُفِنَا فِي قَبْرٍ وَاحِدٍ، وَكَانَا وُلِدَا فِي بَطْنٍ وَاحِدٍ، وَكَانَ عُمْرُهُمَا مِائَةً وَسَبْعًا وَأَرْبَعِينَ سَنَةً (٣) .
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ya'kūb aleyhisselâm abanoz ağacından bir tabut içinde Beytü'l-Makdis'e nakledildi. Bu durum Iys'ın vefat ettiği güne denk geldi ve tek bir kabre defnedildiler. İkisi aynı karında (ikiz olarak) doğmuşlardı ve ömürleri yüz kırk yedi yıldı (٣).
فَلَمَّا جَمَعَ اللَّهُ تَعَالَى لِيُوسُفَ شَمْلَهُ عَلَى أَنَّ نَعِيمَ الدُّنْيَا لَا يَدُومُ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى حُسْنَ الْعَاقِبَةِ، فَقَالَ:
Allah Teâlâ Yûsuf'un dağınıklığını toparlayıp bir araya getirince, dünya nimetinin kalıcı olmadığını [bildiğinden] Allah Teâlâ'dan güzel bir akıbet diledi ve şöyle dedi:
{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) } .
{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الأحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنْتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ (١٠١) } “'Rabbim! Sen bana mülkten bir nasip verdin ve bana rüyaların tabirini öğrettin. Ey göklerin ve yerin yaratanı! Dünyada da ahirette de benim velim Sensin. Benim canımı müslüman olarak al ve beni salihler arasına kat!'”
{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ} يَعْنِي: مُلْكَ مِصْرَ، وَالْمُلْكُ: اتِّسَاعُ الْمَقْدُورِ لِمَنْ لَهُ السِّيَاسَةُ وَالتَّدْبِيرُ. {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} يَعْنِي: تَعْبِيرَ الرُّؤْيَا. {فَاطِرَ} أَيْ: يا فاطر، {السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} أَيْ: خَالِقَهُمَا {أَنْتَ وَلِيِّي} أَيْ: مُعِينِي وَمُتَوَلِّي أَمْرِي، {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا} يَقُولُ اقْبِضْنِي إِلَيْكَ مُسْلِمًا، {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} يُرِيدُ بِآبَائِي النَّبِيِّينَ.
{رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ} “'Rabbim! Sen bana mülkten bir nasip verdin'” yani Mısır mülkünü; mülk ise, idare ve sevk yetkisi olan kimse için güç imkânlarının genişlemesidir. {وَعَلَّمْتَنِي مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ} “'ve bana rüyaların tabirini öğrettin'” yani rüya yorumunu. {فَاطِرَ} yani ey Yaratan, {السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} “göklerin ve yerin” yani ikisinin yaratıcısı! {أَنْتَ وَلِيِّي} “Sen benim velimsin” yani yardımcım ve işimi üstlenenimsin, {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا} “dünyada da ahirette de. Benim canımı müslüman olarak al” bana müslüman olarak ruhumu kabzet buyurmaktadır, {وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ} “ve beni salihler arasına kat!” peygamber olan atalarımı kastetmektedir.
قَالَ قَتَادَةُ: لَمْ يَسْأَلْ نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ الْمَوْتَ إِلَّا يُوسُفُ .
Katâde şöyle demiştir: Peygamberlerden Yûsuf dışında hiçbiri ölümü istememiştir.
وَفِي الْقِصَّةِ: لَمَّا جَمَعَ اللَّهُ شَمَلَهُ وَأَوْصَلَ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَأَهْلَهُ اشْتَاقَ إِلَى رَبِّهِ ﷿ فَقَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ.
Kıssada [şöyle geçer]: Allah onun dağınıklığını toparlayıp anne babasını ve ailesini kendisine kavuşturunca Rabbine Azze ve Celle iştiyak duydu ve bu sözü söyledi.
قَالَ الْحَسَنُ: عَاشَ بَعْدَ هَذَا سِنِينَ كَثِيرَةً. وَقَالَ غَيْرُهُ: لَمَّا قَالَ هَذَا الْقَوْلَ لَمْ يَمْضِ عَلَيْهِ أُسْبُوعٌ حَتَّى تُوُفِّيَ.
Hasan[-ı Basrî]: 'Bundan sonra uzun yıllar yaşadı' demiştir. Başkası ise: 'Bu sözü söylediğinde aradan bir hafta geçmeden vefat etti' demiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِي مُدَّةِ غَيْبَةِ يُوسُفَ عَنْ أَبِيهِ، فَقَالَ الْكَلْبِيُّ: اثْنَتَانِ وَعِشْرُونَ سَنَةً.
Yûsuf'un babasından uzak kalma süresi hakkında ihtilaf ettiler; Kelbî: 'Yirmi iki yıl' dedi.
وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ سَنَةً.
Kırk yıl olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: أُلْقِيَ يُوسُفُ فِي الْجُبِّ وَهُوَ ابْنُ سَبْعَ عَشْرَةَ سَنَةً، وَغَابَ عَنْ أَبِيهِ ثَمَانِينَ سَنَةً، وَعَاشَ بَعْدَ لِقَاءِ يَعْقُوبَ ثَلَاثًا وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَمَاتَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً.
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Yûsuf on yedi yaşındayken kuyuya atıldı, babasından seksen yıl uzak kaldı, Ya'kūb ile kavuştuktan sonra yirmi üç yıl yaşadı ve yüz yirmi yaşında vefat etti.
وَفِي التَّوْرَاةِ مَاتَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعَشْرِ سِنِينَ، وَوُلِدَ لِيُوسُفَ من امرأة العزير ثَلَاثَةُ أَوْلَادٍ: أَفْرَائِيمُ وَمِيشَا وَرَحْمَةُ امْرَأَةُ أَيُّوبَ الْمُبْتَلَى ﵇.
Tevrat'ta ise yüz on yaşında vefat ettiği yer alır. Yûsuf'un Azîz'in karısından üç çocuğu oldu: Efrâim, Mîşâ ve imtihana uğratılan Eyyûb aleyhisselâm'ın karısı Rahme.
وَقِيلَ: عَاشَ يُوسُفُ بَعْدَ أَبِيهِ سِتِّينَ سَنَةً. وَقِيلَ: أَكْثَرُ. وَاخْتَلَفَتِ الْأَقَاوِيلُ فِيهِ.
Yûsuf'un babasından sonra altmış yıl yaşadığı da söylenmiştir. Daha fazla olduğu da söylenmiştir; bu konuda sözler ihtilaflıdır.
وَتُوُفِّيَ وَهُوَ ابْنُ مِائَةٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً، فَدَفَنُوهُ فِي النِّيلِ فِي صُنْدُوقٍ مِنْ رُخَامٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ تَشَاحَّ النَّاسُ فِيهِ فَطَلَبَ أَهْلُ كُلِّ مَحِلَّةٍ أَنْ يُدْفَنَ فِي مَحِلَّتِهِمْ رَجَاءَ بَرَكَتِهِ، حَتَّى هَمُّوا بِالْقِتَالِ، فَرَأَوْا أَنْ يَدْفِنُوهُ فِي النِّيلِ حَيْثُ يَتَفَرَّقُ الْمَاءُ بِمِصْرَ لِيَجْرِيَ الْمَاءُ عَلَيْهِ وَتَصِلَ بَرَكَتُهُ إِلَى جَمِيعِهِمْ.
Yüz yirmi yaşında vefat etti; onu mermerden bir sanduka içinde Nil'e defnettiler. Bunun sebebi şudur: Vefat ettiğinde insanlar onun hakkında çekişti ve her mahalle halkı bereketini umarak kendi mahallelerine defnedilmesini istedi, hatta savaşmaya yeltendiler. Bunun üzerine, su üzerinden akıp bereketi hepsine ulaşsın diye onu Mısır'da suyun ayrıldığı yerde Nil'e defnetmeyi uygun gördüler.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: دُفِنَ فِي الجانب الأيمن ١٨٧/ب مِنَ النِّيلِ، فَأَخْصَبَ ذَلِكَ الْجَانِبُ وَأَجْدَبَ الْجَانِبُ الْآخَرُ، [فَنُقِلَ إِلَى الْجَانِبِ الْأَيْسَرِ فَأَخْصَبَ ذَلِكَ الْجَانِبُ وَأَجْدَبَ الْجَانِبُ الْآخَرُ] (١) ، فَدَفَنُوهُ فِي وَسَطِهِ وَقَدَّرُوا ذَلِكَ بِسِلْسِلَةٍ فَأَخْصَبَ الْجَانِبَانِ جَمِيعًا إِلَى أَنْ أَخْرَجَهُ مُوسَى فَدَفَنَهُ بِقُرْبِ آبَائِهِ بِالشَّامِ (٢) .
İkrime şöyle demiştir: Nil'in sağ tarafına (١٨٧/b) defnedildi; o taraf bereketlendi, diğer taraf ise kuraklaştı. [Sol tarafa nakledildi; bu defa o taraf bereketlendi, diğer taraf kuraklaştı] (١). Bunun üzerine onu [nehrin] ortasına defnettiler ve bunu bir zincirle belirlediler; Mûsâ onu çıkarıp Şam'da atalarının yakınına defnedinceye kadar her iki taraf da berekete kavuştu (٢).
{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) } .
{ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ (١٠٢) وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ (١٠٣) } “İşte bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Yoksa onlar hile kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen onların yanında değildin. Sen ne kadar hırslı olsan da insanların çoğu inanacak değillerdir.”
{ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ، {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ} أَيْ: مَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ عِنْدَ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ، {إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ} أَيْ: عَزَمُوا عَلَى إِلْقَاءِ يُوسُفَ فِي الْجُبِّ، {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} بِيُوسُفَ.
{ذَلِكَ} zikrettiğim şu [kıssa], {مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ} “sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Sen onların yanında değildin” yani ey Muhammed, sen Ya'kūb'un oğullarının yanında değildin; {إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ} “işlerine kesin karar verdikleri zaman” yani Yûsuf'u kuyuya atmaya azmettiklerinde, {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “onlar hile kurarlarken” Yûsuf'a tuzak kuruyorlardı.
{وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ} يَا مُحَمَّدُ، {وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} عَلَى إِيمَانِهِمْ.
{وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ} “İnsanların çoğu değildir” ey Muhammed, {وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ} “sen ne kadar hırslı olsan da inanacak” onların iman etmelerine.
وَرُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ وَقُرَيْشًا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قِصَّةِ يُوسُفَ، فَلَمَّا أَخْبَرَهُمْ عَلَى مُوَافَقَةِ التَّوْرَاةِ لَمْ يُسْلِمُوا، فَحَزِنَ النَّبِيُّ ﷺ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَإِنْ حَرَصْتَ عَلَى إِيمَانِهِمْ .
Rivayet edildiğine göre Yahudiler ve Kureyş, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Yûsuf'un kıssasını sordular. [Resûlullah] Tevrat'a uygun şekilde onlara [kıssayı] haber verince Müslüman olmadılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem üzüldü ve kendisine şöyle denildi: Sen onların iman etmelerini ne kadar çok istesen de onlar inanmazlar.
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) } .
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (١٠٤) وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ (١٠٥) وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ (١٠٦) } “Halbuki sen buna karşılık onlardan hiçbir ücret de istemiyorsun. O, alemler için ancak bir öğüttür. Göklerde ve yerde nice deliller vardır ki, yanlarından yüz çevirerek geçerler. Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a inanırlar.”
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ} أَيْ: عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَالدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، {مِنْ أَجْرٍ} جُعْلٍ (١) وَجَزَاءٍ، {إِنْ هُوَ} مَا هُوَ يَعْنِي الْقُرْآنَ، {إِلَّا ذِكْرٌ} عِظَةٌ وَتَذْكِيرٌ، {لِلْعَالَمِينَ} .
{وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ} “Halbuki sen buna karşılık onlardan istemiyorsun” yani peygamberliği tebliğ etmeye ve Allah Teâlâ'ya davet etmeye karşılık, {مِنْ أَجْرٍ} “hiçbir ücret” bir bedel (١) ve karşılık, {إِنْ هُوَ} o değildir yani Kur'an değildir, {إِلَّا ذِكْرٌ} “ancak bir öğüttür” bir vaaz ve hatırlatmadır, {لِلْعَالَمِينَ} “âlemler için”.
{وَكَأَيِّنْ} وَكَمْ {مِنْ آيَةٍ} عِبْرَةٍ وَدَلالة، {فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} لَا يَتَفَكَّرُونَ فِيهَا وَلَا يَعْتَبِرُونَ بِهَا.
{وَكَأَيِّنْ} ve nice {مِنْ آيَةٍ} “delil vardır ki” ibret ve delil, {فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ} “göklerde ve yerde, yanlarından yüz çevirerek geçerler” üzerinde düşünmez ve onlardan ibret almazlar.
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} فَكَانَ مِنْ إِيمَانِهِمْ إِذَا سُئِلُوا: مَنْ خلق السموات وَالْأَرْضَ؟ قَالُوا: اللَّهُ، وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ: مَنْ يُنْزِلُ الْقَطْرَ؟ قَالُوا: اللَّهُ، ثُمَّ مَعَ ذَلِكَ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَيُشْرِكُونَ (٢) .
{وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ} “Onların çoğu, ancak ortak koşarak Allah'a inanırlar.” İmanlarından biri şuydu: Kendilerine 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorulduğunda 'Allah' derlerdi; onlara 'Yağmuru kim indirir?' denildiğinde 'Allah' derlerdi; sonra bununla birlikte putlara tapar ve şirk koşarlardı (٢).
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهَا نَزَلَتْ فِي تَلْبِيَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يَقُولُونَ فِي تَلْبِيَتِهِمْ، لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكٌ هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ (٣) .
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, Arap müşriklerinin telbiyeleri hakkında inmiştir; onlar telbiyelerinde şöyle derlerdi: 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke illâ şerîkün hüve lek, temlikühû ve mâ melek' (Buyur Allah'ım buyur! Buyur, senin hiçbir ortağın yoktur; ancak senin sahip olduğun ve onun sahip olduklarına da sahip olduğun ortak müstesna) (٣).
وَقَالَ عَطَاءٌ: هَذَا فِي الدُّعَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ نَسُوا رَبَّهُمْ فِي الرَّخَاءِ، فَإِذَا أَصَابَهُمُ الْبَلَاءُ أَخْلَصُوا فِي الدُّعَاءِ ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} الْآيَةَ (يُونُسَ -٢٢) وَقَالَ تَعَالَى: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} (الْعَنْكَبُوتِ -٦٥) ، وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْآيَاتِ.
Atâ şöyle demiştir: Bu [durum], dua hakkındadır. Şöyle ki kâfirler bolluk ve refah içindeyken Rablerini unuttular; kendilerine bir bela dokunduğunda ise duada ihlasla [Allah'a] yöneldiler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ} “...ve çepeçevre kuşatıldıklarını anladıkları zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a dua ederler” ayeti (Yûnus, 22). Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ} “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar; fakat [Allah] onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar” (el-Ankebût, 65) ve benzeri diğer ayetler.
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } .
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٠٧) قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٠٨) } “Yoksa Allah'ın azabından kendilerini bürüyecek bir felaketin gelmesinden veya farkında değillerken kıyametin ansızın kopmasından güvende midirler? De ki: 'İşte bu benim yolumdur; ben ve bana uyanlar basiret üzere Allah'a davet ederiz. Allah'ı tenzih ederim ve ben ortak koşanlardan değilim.'”
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} أَيْ: عُقُوبَةٌ مُجَلَّلَةٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: عَذَابٌ يَغْشَاهُمْ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "يَوْمَ يَغْشَاهُمُ الْعَذَابُ مِنْ فَوْقِهِمْ" الْآيَةَ {الْعَنْكَبُوتِ -٥٥} . قَالَ قَتَادَةُ: وَقِيعَةٌ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي الصَّوَاعِقَ وَالْقَوَارِعَ. {أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً} فَجْأَةً، {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} بِقِيَامِهَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَهِيجُ الصَّيْحَةُ بِالنَّاسِ وَهُمْ فِي أَسْوَاقِهِمْ.
{أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Yoksa Allah'ın azabından kendilerini bürüyecek bir felaketin gelmesinden güvende midirler?” yani kaplayıcı bir cezanın. Mücâhid: 'Kendilerini bürüyen bir azap' demiştir; bunun benzeri Yüce Allah'ın: 'Azabın onları üstlerinden bürüyeceği gün' {Ankebût - 55} ayetidir. Katâde: 'Büyük bir musibet' demiştir. Dahhâk ise: 'Yıldırımlar ve çarpıcı belalar demektir' demiştir. {أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً} “veya kıyametin ansızın gelmesinden” apansız, {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında değillerken” onun kopacağını hissetmezlerken. İbn Abbâs: 'İnsanlar çarşılarındayken o korkunç çığlık üzerlerine kopuverir' demiştir.
{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {هَذِهِ} الدَّعْوَةُ الَّتِي أَدْعُو إِلَيْهَا وَالطَّرِيقَةُ الَّتِي أَنَا عَلَيْهَا، {سَبِيلِي} سُنَّتِي وَمِنْهَاجِي. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: دِينِي، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ} (النَّحْلِ -١٢٥) أَيْ: إِلَى دِينِهِ. {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ} عَلَى يَقِينٍ. وَالْبَصِيرَةُ: هِيَ الْمَعْرِفَةُ الَّتِي تُمَيِّزُ بِهَا بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، {أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} أَيْ: وَمَنْ آمَنَ بِي وَصَدَّقَنِي أَيْضًا يَدْعُو إِلَى اللَّهِ. هَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَابْنِ زَيْدٍ، قَالُوا: حَقٌّ عَلَى مَنِ اتَّبَعَهُ أَنْ يَدْعُوَ إِلَى مَا دَعَا إِلَيْهِ، وَيُذَكِّرَ بِالْقُرْآنِ (١) .
{قُلْ} “De ki:” ey Muhammed, {هَذِهِ} “İşte bu” kendisine davet ettiğim davet ve üzerinde bulunduğum yol, {سَبِيلِي} “benim yolumdur” benim sünnetim ve metodumdur. Mukâtil: 'Benim dinimdir; bunun benzeri: {ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ} (Nahl - 125) “Rabbinin yoluna çağır” yani O'nun dinine [çağır] kavlidir' demiştir. {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ} “basiret üzere Allah'a davet ederim” apaçık bir yakîn (kesin bilgi) üzere. Basiret; kendisiyle hak ile bâtılı birbirinden ayırdığın bilgidir. {أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} “ben ve bana uyanlar” yani bana iman eden ve beni tasdik eden kimse de Allah'a davet eder. Bu, Kelbî ve İbn Zeyd'in görüşüdür; şöyle demişlerdir: 'Ona uyan kimsenin, onun davet ettiği şeye davet etmesi ve Kur'an ile hatırlatması bir görevdir' (١).
وَقِيلَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ} ثُمَّ اسْتَأْنَفَ: {عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} يَقُولُ: إِنِّي عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ رَبِّي، وَكُلُّ مَنِ اتَّبَعَنِي.
Şöyle de denilmiştir: Söz, {أَدْعُو إِلَى اللَّهِ} “Allah'a davet ederim” kavlinde tamamlanmış, sonra: {عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} “Ben ve bana uyanlar basiret üzereyiz” [şeklinde] yeniden başlanmıştır; yani ben de Rabbimden bir basiret üzerindeyim, bana uyan herkes de.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا عَلَى أَحْسَنِ طَرِيقَةٍ وَأَقْصَدِ هِدَايَةٍ، مَعْدِنَ الْعِلْمِ، وَكَنْزَ الْإِيمَانِ وَجُنْدَ الرَّحْمَنِ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını [kastetmektedir]; onlar en güzel yol ve en dosdoğru hidayet üzere idiler; ilmin menbaı, imanın hazinesi ve Rahmân'ın ordusu idiler.
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: مَنْ كَانَ مُسْتَنًّا فَلْيَسْتَنَّ بِمَنْ قَدْ مَاتَ [فَإِنَّ الْحَيَّ لَا تُؤْمَنُ عَلَيْهِ الْفِتْنَةُ] (١) أُولَئِكَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ كَانُوا خَيْرَ هَذِهِ الْأُمَّةِ، وَأَبَرَّهَا قُلُوبًا، وَأَعْمَقَهَا عِلْمًا، وَأَقَلَّهَا تَكَلُّفًا، قَوْمٌ اخْتَارَهُمُ اللَّهُ لِصُحْبَةِ نَبِيِّهِ ﷺ وَإِقَامَةِ دِينِهِ، [فَاعْرِفُوا لَهُمْ فَضْلَهُمْ، وَاتَّبِعُوهُمْ فِي آثَارِهِمْ وَتَمَسَّكُوا بِمَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ أَخْلَاقِهِمْ وَسِيَرِهِمْ] (٢) ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْهُدَى الْمُسْتَقِيمِ (٣) .
Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Bir yola uyacak olan kimse vefat etmiş olanların yoluna uysun; [zira hayatta olanın fitneye düşmeyeceğinden emin olunamaz] (١). İşte onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır; bu ümmetin en hayırlıları, kalpleri en temiz olanları, ilimleri en derin olanları ve tekellüfü (yapmacıklığı) en az olanları idiler. Onlar Allah'ın, Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'e arkadaşlık etmesi ve dinini ikame etmesi için seçtiği bir topluluktu. [Onların faziletini bilin, onların izlerini takip edin ve ahlaklarından ve gidişatlarından gücünüz yettiğine sarılın] (٢); zira onlar dosdoğru hidayet üzere idiler (٣).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَسُبْحَانَ اللَّهِ} أَيْ: وَقُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ تَنْزِيهًا لَهُ عَمَّا أَشْرَكُوا بِهِ. {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} .
Yüce Allah'ın kavli: {وَسُبْحَانَ اللَّهِ} “ve Allah'ı tenzih ederim” yani O'na ortak koştukları şeylerden tenzih ederek 'Sübhânallâh' de! {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve ben ortak koşanlardan değilim.”
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩) } .
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ (١٠٩) } “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik. Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır. Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?”
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ} يَا مُحَمَّدُ، {إِلَّا رِجَالًا} لَا مَلَائِكَةً، {نُوحِي إِلَيْهِمْ} قَرَأَ حَفْصٌ: {نُوحِي} بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْحَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَفَتْحِ الْحَاءِ.
{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ} “Senden önce göndermedik” ey Muhammed, {إِلَّا رِجَالًا} “adamlardan başkasını” melekleri değil, {نُوحِي إِلَيْهِمْ} “kendilerine vahyettiğimiz”. Hafs {نُوحِي} kelimesini nûn ile ve hâ'nın kesresiyle (*nûhî*), diğerleri ise yâ ile ve hâ'nın fethasıyla (*yûhâ*) okumuştur.
{مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} يَعْنِي: مِنْ أَهْلِ الْأَمْصَارِ دُونَ الْبَوَادِي، لِأَنَّ أَهْلَ الْأَمْصَارِ أَعْقَلُ وَأَفْضَلُ وَأَعْلَمُ وَأَحْلَمُ.
{مِنْ أَهْلِ الْقُرَى} “şehirler halkından” yani çöllerden değil, şehir halkından [gönderdik]; çünkü şehir halkı daha akıllı, daha faziletli, daha bilgili ve daha hilim sahibidir.
[وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا مِنْ بَدْوٍ، وَلَا مِنَ الْجِنِّ، وَلَا مِنَ النِّسَاءِ. وَقِيلَ: إِنَّمَا لَمْ يَبْعَثْ] (٤) مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ لِغِلَظِهِمْ وَجَفَائِهِمْ.
[Hasan(-ı Basrî) şöyle demiştir: Allah ne bedevilerden ne cinlerden ne de kadınlardan bir peygamber göndermiştir. Şöyle de denilmiştir: Çöl ehlinden peygamber göndermeyişi] (٤) onların kabalık ve katılığından dolayıdır.
{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ، {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} آخِرُ أَمْرِ، {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} يَعْنِي: الْأُمَمَ الْمُكَذِّبَةَ فَيَعْتَبِرُوا.
{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı?” yani şu yalanlayan müşrikler, {فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar” sonunun ne olduğuna, {الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin” yani yalanlayan ümmetlerin [akıbetine] de ibret alsınlar.
{وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا} يَقُولُ جَلَّ ذِكْرُهُ: هَذَا فِعْلُنَا بِأَهْلِ وِلَايَتِنَا وَطَاعَتِنَا؛ أَنْ نُنْجِيَهُمْ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ، وَمَا فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لَهُمْ، فَتَرَكَ مَا ذَكَرْنَا اكْتِفَاءً، لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ.
{وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا} “Ahiret yurdu ise sakınanlar için elbette daha hayırlıdır.” Zikri Yüce olan buyuruyor ki: Bizim velayet ve itaat ehline muamelemiz şudur; azap indiğinde onları kurtarırız ve ahiret yurdunda olanlar onlar için daha hayırlıdır. Sözün buna delalet etmesiyle yetinerek zikrettiğimiz kısmı hazfetti (açıkça söylemedi).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} قِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَدَارُ الْحَالِّ الْآخِرَةِ.
Yüce Allah'ın kavli: {وَلَدَارُ الْآخِرَةِ} “Ve ahiret yurdu elbette...” Bunun manasının; sonradan yerleşilen yurt olduğu söylenmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ إِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ، كَقَوْلِهِ: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} (الْوَاقِعَةِ -٩٥) وَكَقَوْلِهِمْ: يَوْمُ الْخَمِيسِ، وَرَبِيعُ الْآخَرِ، {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} فَتُؤْمِنُونَ.
Şöyle de denilmiştir: Bu, bir şeyin bizzat kendisine izafe edilmesidir (aynı anlamdaki iki kelimeden birinin diğerine tamlanan yapılmasıdır); tıpkı [Allah Teâlâ'nın]: {إِنَّ هَذَا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ} (Vâkıa, 95) “Şüphesiz bu, kesin gerçeğin ta kendisidir” buyruğu ile [Arapların] yevmü'l-hamîs (perşembe günü) ve rebîu'l-âhir (ikinci rebî ayı) demeleri gibi. {أَفَلَا تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?”, yani [akledip de] iman etmiyor musunuz?
{حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) } .
{حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (١١٠) } “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını/yalan söylediklerinin sanıldığını düşündükleri bir sırada onlara yardımımız geldi; dilediğimiz kimse kurtarıldı. Bizim azabımız suçlular topluluğundan asla geri çevrilmez.”
{حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قَوْلِهِ: {كُذِبُوا} .
{حَتَّى إِذَا اسْتَيْئَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip kendilerinin yalanlandıklarını düşündükleri bir sırada onlara yardımımız geldi”. Kıraat âlimleri O'nun {كُذِبُوا} kavlinde ihtilaf etmişlerdir.
فَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَأَبُو جَعْفَرٍ: {كُذِبُوا} بِالتَّخْفِيفِ وَكَانَتْ عَائِشَةُ تُنْكِرُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ .
Kûfeliler ve Ebû Ca'fer {كُذِبُوا} lafzını şeddesiz olarak (*kuzibû*) okumuşlardır; Âişe [radıyallâhu anhâ] ise bu kıraati kabul etmezdi.
وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ.
Diğerleri ise şeddeli olarak (*kuzzibû*) okumuşlardır.
فَمَنْ شَدَّدَ قَالَ: معناه حتى استيئس الرُّسُلُ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ.
Şeddeli okuyan kimse şöyle demiştir: Bunun manası; nihayet peygamberler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kestiklerinde demektir.
[رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ قَرَأَ: وَقَدْ كَذَبُوا بِفَتْحِ الْكَافِ وَالذَّالِ مُخَفَّفَةً وَلَهَا تَأْوِيلَانِ: أَحَدُهُمَا مَعْنَاهُ: أَنَّ الْقَوْمَ الْمُشْرِكِينَ ظَنُّوا أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبُوا. وَالثَّانِي: مَعْنَاهُ: أَنَّ الرُّسُلَ ظَنُّوا -أَيْ: عَلِمُوا-أَنَّ قَوْمَهُمْ قَدِ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ بِكُفْرِهِمْ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ] .
[Mücâhid'den, kâf ve zâl harflerinin fethasıyla şeddesiz olarak *ve kad kezebû* şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Bunun iki tevili (yorumu) vardır: Birincisi; müşrik kavim, peygamberlerin yalan söylediğini sandı manasındadır. İkincisi ise; peygamberler, kavimlerinin küfürleriyle Allah'a iftira ettiklerini ve kavimlerinin iman etmeyeceğini bildiler -yani kesin olarak anladılar- manasındadır.]
وَظَنُّوا: أَيْ أَيْقَنُوا -يَعْنِي الرُّسُلَ-أَنَّ الْأُمَمَ قَدْ كَذَّبُوهُمْ تَكْذِيبًا لَا يُرْجَى بَعْدَ إِيمَانِهِمْ.
“Ve zannû”: Yani -peygamberler- ümmetlerin kendilerini, artık bundan sonra iman etmeleri umulmayacak derecede yalanladıklarını kesin olarak bildiler.
وَالظَّنُّ بِمَعْنَى الْيَقِينِ: وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ قَتَادَةَ.
Zann (ظَنّ), yakîn (kesin bilgi) manasındadır. Katâde'nin sözünün anlamı da budur.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ: حتى إذا استيئسَ الرُّسُلُ مِمَّنْ كَذَّبَهُمْ مِنْ قَوْمِهِمْ أَنْ يُصَدِّقُوهُمْ وَظَنُّوا أَنَّ مَنْ آمَنَ بِهِمْ مِنْ قَوْمِهِمْ قَدْ كَذَّبُوهُمْ وَارْتَدُّوا عَنْ دِينِهِمْ لِشِدَّةِ الْمِحْنَةِ وَالْبَلَاءِ عَلَيْهِمْ وَاسْتِبْطَاءِ النَّصْرِ. وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّخْفِيفِ قَالَ: مَعْنَاهُ: حتى إذا استيئس الرُّسُلُ مِنْ إِيمَانِ قَوْمِهِمْ وَظَنُّوا أَيْ: ظَنَّ قَوْمُهُمْ أَنَّ الرُّسُلَ قَدْ كَذَبَتْهُمْ فِي وَعِيدِ الْعَذَابِ.
Onlardan bazıları şöyle demiştir: Bunun manası; nihayet peygamberler kavimlerinden kendilerini yalanlayanların artık kendilerini tasdik etmesinden ümitlerini kesip, kavimlerinden kendilerine iman etmiş olan kimselerin de maruz kaldıkları sıkıntı ve belanın şiddetinden ve yardımın gecikmesinden ötürü kendilerini yalanladıklarını ve dinlerinden döndüklerini sandıklarında demektir. Şeddesiz okuyan kimse ise şöyle demiştir: Bunun manası; nihayet peygamberler kavimlerinin iman etmesinden ümitlerini kesip kavimleri de peygamberlerin azap tehdidinde kendilerine yalan söylediğini sandıklarında demektir.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ ضَعْفُ قُلُوبِ الرُّسُلِ يَعْنِي: وَظَنَّتِ الرُّسُلُ أَنَّهُمْ كَذَبُوا فِيمَا وَعَدُوا مِنَ النَّصْرِ. وَكَانُوا بَشَرًا فَضَعُفُوا وَيَئِسُوا وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أَخْلَفُوا ثُمَّ تَلَا {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ}
İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet edilmiştir: Bunun manası, peygamberlerin kalplerinin zayıflığıdır. Yani: Peygamberler kendilerine vadedilen yardım hususunda kendilerine yalan söylendiğini sandılar. Onlar da birer beşerdi; zayıf düştüler, ümitsizliğe kapıldılar ve kendilerine verilen sözün yerine getirilmediğini zannettiler. Sonra [İbn Abbâs] şu ayeti okudu: {حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَى نَصْرُ اللَّهِ} “Hatta peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler.”
(الْبَقَرَةِ -٢١٤) أَيْ: جَاءَ الرُّسُلَ نَصْرُنَا .
(Bakara - 214) “...Hatta peygamber ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek duruma geldiler.” Yani: Peygamberlere yardımımız geldi.
{فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} [قَرَأَ الْعَامَّةُ بِنُونَيْنِ أَيْ: نَحْنُ نُنَجِّي مَنْ نَشَاءُ] . وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مَضْمُومَةٍ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ وَفَتْحِ الْيَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ لِأَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ فِي الْمُصْحَفِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ فَيَكُونُ مَحَلُّ {مَنْ} رَفْعًا عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ. وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ نَصْبًا فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ عِنْدَ نُزُولِ الْعَذَابِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْمُطِيعُونَ.
{فَنُجِّيَ مَنْ نَشَاءُ} “Dilediğimiz kimse kurtarıldı” [Cumhur iki nûn ile (*fe-nüneccî*) yani 'biz dilediğimizi kurtarırız' şeklinde okumuştur]. İbn Âmir, Hamza, Âsım ve Ya'kûb ise Mushaf'ta tek nûn ile yazıldığı için nâib-i fâil (sözde özne) kalıbında tek bir ötreli nûn, şeddeli cîm ve fethalı yâ ile (*fe-nucciye*) okumuşlardır; bu kıraate göre {مَنْ} kelimesinin iraptaki yeri ref' (özne) olur. İlk kıraate göre ise nasb (nesne) olur; yani azap indiğinde dilediğimiz kimseyi kurtarırız, onlar da itaatkâr müminlerdir.
{وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا} عَذَابُنَا {عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ.
{وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا} “Bizim azabımız geri çevrilmez” azabımız, {عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} “suçlular topluluğundan” yani müşriklerden.
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١) } .
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَى وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (١١١) } “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır. O uydurulacak bir söz değildir; aksine kendinden öncekileri doğrulayan, her şeyi açıklayan ve iman eden bir kavim için bir hidayet ve bir rahmettir.”
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ} ١٨٨/أأَيْ: فِي خَبَرِ يُوسُفَ وَإِخْوَتِهِ {عِبْرَةٌ} عِظَةٌ {لِأُولِي الْأَلْبَابِ مَا كَانَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ {حَدِيثًا يُفْتَرَى} أَيْ: يُخْتَلَقُ {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي} أَيْ: وَلَكِنْ كَانَ تَصْدِيقَ الَّذِي {بَيْنَ يَدَيْهِ} مِنَ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ {وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ} مِمَّا يَحْتَاجُ الْعِبَادُ إِلَيْهِ مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ {وَهُدًى وَرَحْمَةً} بَيَانًا وَنِعْمَةً {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} .
{لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ} “Andolsun ki onların kıssalarında vardır” yani Yusuf ve kardeşlerinin haberinde, {عِبْرَةٌ} “bir ibret” bir öğüt, {لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için.” {مَا كَانَ} “O değildir” yani Kur'an, {حَدِيثًا يُفْتَرَى} “uydurulacak bir söz” yani uydurulmuş [bir söz], {وَلَكِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي} “fakat doğrulayandır” yani lâkin [öncekileri] doğrulayan [bir kelamdır], {بَيْنَ يَدَيْهِ} “kendinden öncekileri” Tevrat ve İncil'i, {وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ} “ve her şeyin açıklamasıdır” kulların helal, haram, emir ve yasaklardan ihtiyaç duyduğu şeyleri, {وَهُدًى وَرَحْمَةً} “bir hidayet ve rahmettir” bir beyan ve nimettir, {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için.”