قَوْلُهُ ﷿: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} الْآيَةَ. نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنْ مُشْرِكِي مَكَّةَ؛ مِنْهُمْ أَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ؛ جَلَسُوا خَلْفَ الْكَعْبَةِ وَأَرْسَلُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَأَتَاهُمْ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ: إِنْ سَرَّكَ أَنْ نَتَّبِعَكَ فَسَيِّرْ جِبَالَ مَكَّةَ بِالْقُرْآنِ فَأَذْهِبْهَا عَنَّا حَتَّى تَنْفَسِحَ، فَإِنَّهَا أَرْضٌ ضَيِّقَةٌ لِمَزَارِعِنَا، وَاجْعَلْ لَنَا فِيهَا عُيُونًا وَأَنْهَارًا، لِنَغْرِسَ فِيهَا الْأَشْجَارَ وَنَزْرَعَ، وَنَتَّخِذَ الْبَسَاتِينَ، فَلَسْتَ كَمَا زَعَمْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى رَبِّكَ مِنْ دَاوُدَ ﵇ حَيْثُ سَخَّرَ لَهُ الْجِبَالَ تُسَبِّحُ مَعَهُ، أَوْ سَخِّرْ لَنَا الرِّيحَ فَنَرْكَبَهَا إِلَى الشَّامِ لَمِيرَتِنَا وَحَوَائِجِنَا وَنَرْجِعَ فِي يَوْمِنَا، فَقَدْ سُخِّرَتِ الرِّيحُ لِسُلَيْمَانَ كَمَا زَعَمْتَ، وَلَسْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى رَبِّكَ مِنْ سُلَيْمَانَ، وَأَحْيِ لَنَا جَدَّكَ قُصَيًّا أَوْ مَنْ شِئْتَ مِنْ آبَائِنَا وَمَوْتَانَا لِنَسْأَلَهُ عَنْ أَمْرِكَ أَحَقٌّ مَا تَقُولُ أَمْ بَاطِلٌ؟ فَإِنَّ عِيسَى كَانَ يُحْيِي الْمَوْتَى، وَلَسْتَ بِأَهْوَنَ عَلَى اللَّهِ مِنْهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} (١) فَأُذْهِبَتْ عَنْ وَجْهِ الْأَرْضِ، {أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ} أَيْ: شُقِّقَتْ فَجُعِلَتْ أَنْهَارًا وَعُيُونًا {أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} وَاخْتَلَفُوا فِي جَوَابِ "لَوْ":
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” sözü [ve devamındaki] ayet. Mekke müşriklerinden bir grup hakkında indi; aralarında Ebû Cehil b. Hişâm ve Abdullah b. Ebî Ümeyye de vardı. Kâbe'nin arkasında oturdular ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e [haber] gönderdiler. O da yanlarına geldi. Abdullah b. Ebî Ümeyye ona şöyle dedi: “Eğer sana tabi olmamız seni sevindirecekse, Kur'an ile Mekke'nin dağlarını yürüt de onları bizden uzaklaştır ki [yerimiz] genişlesin. Zira burası ekinlerimiz için dar bir arazidir. Orada bizim için pınarlar ve nehirler meydana getir ki içlerine ağaçlar dikelim, ekin ekelim ve bahçeler edinelim. İddia ettiğin gibi sen Rabbine, kendisiyle birlikte tesbih etsinler diye dağları emrine verdiği Dâvûd aleyhisselâm'dan daha değersiz değilsin. Yahut rüzgârı bizim emrimize ver de erzakımız ve ihtiyaçlarımız için ona binip Şam'a gidelim ve aynı günümüzde geri dönelim. Nitekim iddia ettiğin gibi rüzgâr Süleyman'ın emrine verilmişti; sen de Rabbine Süleyman'dan daha değersiz değilsin. Ve senin durumunu, söylediğin şeyin hak mı yoksa batıl mı olduğunu ona soralım diye deden Kusay'ı veya atalarımızdan ve ölülerimizden dilediğin birini bizim için dirilt. Zira Îsâ ölüleri diriltiyordu; sen de Allah'a ondan daha değersiz değilsin.” Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ} “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü” (1) yani yeryüzünden giderildiği, {أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ} “veya yeryüzünün parça parça edildiği” yani yarılıp nehirler ve pınarlar haline getirildiği {أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى} “yahut kendisiyle ölülerin konuşturulduğu [bir Kur'an olsaydı]” [ayetini] indirdi. "Lev" (لَوْ) [edatının] cevabı konusunda ihtilaf ettiler:
فَقَالَ قَوْمٌ جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ، اكْتَفَى بِمَعْرِفَةِ السَّامِعِينَ مُرَادَهُ (٢) وَتَقْدِيرُهُ: لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ: (٣) . فَأُقْسِمُ لَوْ شَيْءٌ أَتَانَا رَسُولُهُ سِوَاكَ وَلَكِنْ لَمْ نَجِدْ لَكَ مَدْفَعَا
Bir topluluk, dinleyenlerin O'nun muradını bilmesiyle yetinilerek cevabının hazfedildiğini (düşürüldüğünü) (2) ve takdirinin: "[O] muhakkak bu Kur'an olurdu" şeklinde olduğunu söyledi. Şairin şu sözünde olduğu gibi: (3) “Yemin ederim ki elçisi bize gelen şey senden başkası olsaydı... Lakin senin için bir savuşturma bulamadık.”
أَرَادَ: لَرَدَدْنَاهُ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ قَتَادَةَ قَالَ: لَوْ فُعِلَ هَذَا بِقُرْآنٍ قَبْلَ قُرْآنِكُمْ لَفُعِلَ بِقُرْآنِكُمْ.
“[Onu] elbette geri çevirirdik” demek istemiştir. Bu, Katâde'nin şu sözünün anlamıdır; o şöyle demiştir: "Eğer bu [mucizeler], sizin Kur'an'ınızdan önceki bir kitapla yapılmış olsaydı, sizin Kur'an'ınızla da yapılırdı."
وَقَالَ آخَرُونَ: جَوَابُ لَوْ مُقَدَّمٌ. وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ "وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ" كَأَنَّهُ قَالَ: لَوْ سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ "أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى" لَكَفَرُوا
Başkaları ise şöyle demiştir: 'Lev' (لَوْ) edatının cevabı öne geçirilmiştir. Sözün takdiri şöyledir: { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar”, { وَلَوْ أَنَّ قُرْآنًا سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı bile”. Sanki şöyle buyurmuştur: Şayet onunla dağlar yürütülseydi { أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتَى } “Yahut kendisiyle yeryüzü parçalansaydı veya kendisiyle ölüler konuşturulsaydı”, [yine de] inkâr ederlerdi.
بِالرَّحْمَنِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا، لِمَا سَبَقَ مِنْ عِلْمِنَا فِيهِمْ، كَمَا قَالَ: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} (الْأَنْعَامُ -١١١) ثُمَّ قَالَ:
onlar hakkındaki geçmiş ilmimiz sebebiyle Rahmân'ı inkâr eder ve iman etmezlerdi." Nitekim şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ أَنَّنَا نَزَّلْنَا إِلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةَ وَكَلَّمَهُمُ الْمَوْتَى وَحَشَرْنَا عَلَيْهِمْ كُلَّ شَيْءٍ قُبُلًا مَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا} “Eğer biz onlara melekleri indirseydik, ölüler de kendileriyle konuşsaydı ve her şeyi karşılarına toplasaydık, yine inanacak değillerdi” (el-En'âm, 111). Sonra şöyle buyurdu:
{بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} أَيْ: فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ إِنْ شَاءَ فَعَلَ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَفْعَلْ.
{بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعًا} “Bilakis bütün işler Allah'a aittir.” Yani bu şeyler hususunda; dilerse yapar, dilerse yapmaz.
{أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَاهُ أَفَلَمْ يَعْلَمْ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: هِيَ لُغَةُ النَّخَعِ (١) .
{أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler hâlâ anlamadılar mı?” Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bunun anlamı “bilmediler mi” demektir. el-Kelbî: “Bu, Neha' kabilesinin lügatidir (1)” demiştir.
وَقِيلَ: لُغَةُ هَوَازِنَ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ: "أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا" (٢) .
Hevâzin kabilesinin lügati olduğu da söylenmiştir; İbn Abbas'ın "أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا" [İman edenler açıkça görmediler mi?] kıraati buna delalet etmektedir (2).
وَأَنْكَرَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِمَعْنَى الْعِلْمِ، وَزَعَمَ أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ أَحَدًا مِنَ الْعَرَبِ يَقُولُ: يَئِسْتُ، بِمَعْنَى: عَلِمْتُ، وَلَكِنْ مَعْنَى الْعِلْمِ فِيهِ مُضْمَرٌ (٣) .
el-Ferrâ ise bunun “bilgi” anlamında olmasını kabul etmemiş ve Araplardan hiçbirinin “bildim” anlamında “yeistü” (يَئِسْتُ) dediğini işitmediğini, ancak bilgi anlamının onda zımnen bulunduğunu iddia etmiştir (3).
وَذَلِكَ أَنَّ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لما سَمِعُوا هَذَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ طَمِعُوا فِي أَنْ يَفْعَلَ اللَّهُ مَا سَأَلُوا فَيُؤْمِنُوا فَنَزَلَ: {أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} يَعْنِي: الصَّحَابَةَ ﵃ أَجْمَعِينَ مِنْ إِيمَانِ هَؤُلَاءِ، أَيْ لَمْ يَيْئَسُوا عِلْمًا، وَكُلُّ مَنْ عَلِمَ شَيْئًا يَئِسَ مِنْ خِلَافِهِ، يَقُولُ: أَلَمْ يُيَئِّسْهُمُ الْعِلْمُ: {أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا} .
Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı müşriklerden bunu işitince, Allah'ın onların istedikleri şeyleri yapmasını ve böylece iman etmelerini arzuladılar. Bunun üzerine: {أَفَلَمْ يَيْئَسِ الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenler hâlâ ümit kesmediler mi?” yani bütün sahabe radıyallâhu anhüm bunların iman etmesinden, yani bilgiyle ümit kesmediler mi [ayeti indi]. Bir şeyi bilen kimse, onun tersinden ümit kesmiş olur. Şöyle buyurmaktadır: {أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا} “Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi” [gerçeğini] bilmek onları ümitsizliğe düşürmedi mi?
{وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا} مِنْ كُفْرِهِمْ وَأَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ {قَارِعَةٌ} أَيْ: نَازِلَةٌ وَدَاهِيَةٌ تَقْرَعُهُمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْبَلَاءِ، أَحْيَانًا بِالْجَدْبِ، وَأَحْيَانًا بِالسَّلْبِ، وَأَحْيَانًا بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ.
{وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا} “Yaptıkları yüzünden inkâr edenlerin başına gelmeye devam edecek”, yani inkârları ve kötü amelleri sebebiyle {قَارِعَةٌ} “ansızın büyük bir bela”, yani çeşitli belalardan onları çarpan bir musibet ve felaket; bazen kuraklıkla, bazen yağmayla, bazen de öldürülme ve esaretle [gelir].
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِالْقَارِعَةِ: السَّرَايَا الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَبْعَثُهُمْ إِلَيْهِمْ.
İbn Abbas şöyle demiştir: Kâria (قَارِعَة) ile Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların üzerine gönderdiği seriyyeleri kastetmiştir.
{أَوْ تَحُلُّ} يَعْنِي: السَّرِيَّةَ وَالْقَارِعَةَ، {قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} وَقِيلَ: أَوْ تَحُلُّ: أَيْ تَنْزِلُ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ بِنَفْسِكَ قَرِيبًا مِنْ دِيَارِهِمْ، {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} قِيلَ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: الْفَتْحُ وَالنَّصْرُ وَظُهُورُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَدِينِهِ. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ} وَكَانَ الْكُفَّارُ يَسْأَلُونَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَسْلِيَةً لِنَبِيِّهِ ﷺ: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ}
{أَوْ تَحُلُّ} “Yahut iner”, yani seriyye ve felaket, {قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ} “onların yurtlarının yakınına”. Şöyle de denilmiştir: {أَوْ تَحُلُّ} yani: Ey Muhammed! Sen bizzat kendin onların yurtlarının yakınına inersin. {حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ} “nihayet Allah’ın vaadi gelinceye kadar”. Bunun kıyamet günü olduğu söylenmiştir. [Mekke'nin] fethi, zafer ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile dininin galip gelmesi olduğu da söylenmiştir. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ} “Şüphesiz Allah vaadinden dönmez”. Kâfirler bu şeyleri alay yollu istiyorlardı. Bunun üzerine Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek üzere: {وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi” [ayetini] indirdi.
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢) أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣) } .
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ (٣٢) أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ (٣٣) } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi. Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]! Herkesin kazandığını görüp gözeten [Allah, hiçbir şeye güç yetiremeyen putlar gibi midir]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: ‘Onlara ad verin [bakalım]! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz? Yoksa kuru bir laf mı ediyorsunuz?’ Bilakis inkâr edenlere hileleri güzel gösterildi ve doğru yoldan saptırıldılar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur.”
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ} كما استهزؤوا بِكَ، {فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} أَمْهَلْتُهُمْ وَأَطَلْتُ لَهُمُ الْمُدَّةَ، وَمِنْهُ "الْمَلَوَانِ"، وَهُمَا: اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، {ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ} عَاقَبْتُهُمْ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ وَفِي الْآخِرَةِ بِالنَّارِ، {فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ} أَيْ: عِقَابِي لَهُمْ.
{وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi”, seninle alay ettikleri gibi. {فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا} “Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim”, onlara süre tanıdım ve mühletlerini uzattım. Gece ve gündüz anlamına gelen "el-melevân" (الْمَلَوَانِ) kelimesi de buradan gelir. {ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ} “Sonra da onları yakalayıverdim”, dünyada öldürülmeyle, ahirette de ateşle onları cezalandırdım. {فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ} “Cezalandırmam nasılmış [gördüler]!” yani onlara verdiğim cezam.
{أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} أَيْ: حَافِظُهَا، وَرَازِقُهَا، وَعَالَمٌ بِهَا، وَمُجَازِيهَا بِمَا عَمِلَتْ. وَجَوَابُهُ مَحْذُوفٌ، تَقْدِيرُهُ: كَمَنْ لَيْسَ بِقَائِمٍ بَلْ عَاجِزٌ عَنْ نَفْسِهِ.
{أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ} “Herkesin kazandığını görüp gözeten [Allah]” yani onu koruyan, rızıklandıran, onu bilen ve işlediklerinin karşılığını veren [Zat]. [Sorunun] cevabı hazfedilmiştir; takdiri: "[Her şeyi görüp gözeten Zat], görüp gözetmeyen, bilakis kendi nefsinden bile aciz olan kimse gibi midir?" şeklindedir.
{وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ} بَيِّنُوا أَسْمَاءَهُمْ.
{وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ} “Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: ‘Onlara ad verin [bakalım]!’”, isimlerini açıklayın.
وَقِيلَ: صِفُوهُمْ ثُمَّ انْظُرُوا: هَلْ هِيَ أَهْلٌ لِأَنْ تُعْبَدَ؟
Şöyle de denilmiştir: Onları niteleyin de bakın: İbadet edilmeye layık mıdırlar?
{أَمْ تُنَبِّئُونَهُ} أَيْ: تُخْبِرُونَ اللَّهَ تَعَالَى: {بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ} فَإِنَّهُ لَا يَعْلَمُ لِنَفْسِهِ شَرِيكًا وَلَا فِي الْأَرْضِ إِلَهًا غَيْرَهُ، {أَمْ بِظَاهِرٍ} يَعْنِي: أَمْ تَتَعَلَّقُونَ بِظَاهِرٍ، {مِنَ الْقَوْلِ} مَسْمُوعٍ، وَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ بَاطِلٌ لَا أَصْلَ لَهُ.
{أَمْ تُنَبِّئُونَهُ} “Yoksa siz haber mi veriyorsunuz?” yani Yüce Allah'a haber mi veriyorsunuz: {بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde bilmediği bir şeyi?” Zira O, Kendisine hiçbir ortak ve yeryüzünde Kendisinden başka hiçbir ilah bilmemektedir. {أَمْ بِظَاهِرٍ} “Yoksa zahir olan [bir sözle mi]”, yani zahirine mi tutunuyorsunuz, {مِنَ الْقَوْلِ} “kuru bir lafın” işitilen; halbuki o gerçekte asılsız bir batıldır.
وَقِيلَ: بِبَاطِلٍ مِنَ الْقَوْلِ: قَالَ الشَّاعِرُ: وَعَيَّرَنِي الْوَاشُونَ أَنِّي أُحِبُّهَا وَتِلْكَ شَكَاةٌ ظَاهِرٌ عَنْكَ عَارُهَا
Sözden bir batıl ile [anlamında olduğu] da söylenmiştir. Şair şöyle demiştir: “Koğucular onu sevdiğim için beni ayıpladı. O ise ayıbı senden uzaklaşmış/zail olmuş bir şikâyettir.”
أَيْ: زَائِلٌ (١) .
Yani: zail olmuş (1).
{بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} كَيَدُهُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: شِرْكُهُمْ وَكَذِبُهُمْ عَلَى اللَّهِ.
{بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ} “Bilakis inkâr edenlere hileleri güzel gösterildi”, [yani] tuzakları. Mücâhid: "Şirkleri ve Allah'a karşı yalanları" demiştir.
{وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ} أَيْ: صُرِفُوا عَنِ الدِّينِ.
{وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ} “Ve [doğru] yoldan alıkondular”, yani: dinden çevrildiler.
قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَيَعْقُوبُ {وَصُدُّوا} وَفِي حم الْمُؤْمِنِ {وَصُدَّ} بِضَمِّ الصَّادِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْفَتْحِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} (الْحَجُّ -٢٥) ، وَقَوْلُهُ {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} (النَّحْلُ -٨٨ وَغَيْرُهَا) .
Kûfeliler ve Ya'kûb buradaki {وَصُدُّوا} [kelimesini] ve Hâ-mîm el-Mü'min [suresindeki] {وَصُدَّ} [kelimesini] her ikisinde de sâd (ص) harfinin ötresiyle okumuştur. Diğerleri ise Yüce [Allah]'ın: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “Şüphesiz inkâr edip Allah'ın yolundan alıkoyanlar...” (el-Hac, 25) ve {الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ} “İnkâr edip Allah'ın yolundan alıkoyanlar...” (en-Nahl, 88 ve diğerleri) sözü sebebiyle üstün ile okumuştur.
{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} بِخُذْلَانِهِ إِيَّاهُ، {فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} .
{وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ} “Allah kimi saptırırsa”, onu yardımsız bırakarak, {فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ} “artık onu doğru yola iletecek yoktur.”
{لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤) } .
{لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ (٣٤) } “Onlara dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir koruyucu da yoktur.”
{مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥) وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) } .
{مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ أُكُلُهَا دَائِمٌ وَظِلُّهَا تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ (٣٥) وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şudur]: Altından nehirler akar; yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte sakınanların sonu budur; kâfirlerin sonu ise ateştir. Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır. De ki: ‘Ben ancak Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum. Ben [insanları] yalnız O'na çağırırım ve dönüşüm de ancak O'nadır.’”
{لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} بِالْقَتْلِ وَالْأَسْرِ، {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ} أَشَدُّ، {وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} مَانِعٍ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ.
{لَهُمْ عَذَابٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Onlara dünya hayatında bir azap vardır”, öldürülme ve esaretle, {وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ} “ahiret azabı ise elbette daha çetindir”, [yani] daha şiddetlidir. {وَمَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ} “Onları Allah'a karşı koruyacak hiçbir koruyucu da yoktur”, onları azaptan alıkoyacak bir engelleyici yoktur.
قَوْلُهُ ﷿: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ} أَيْ: صِفَةُ الْجَنَّةِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} (النَّحْلُ -٦٠) أَيْ: الصِّفَةُ الْعُلْيَا، {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} أَيْ: صِفَةُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ أَنَّ الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ} “Müttakilere vaad olunan cennetin misali” sözü, yani cennetin sıfatı [demektir]. Nitekim Yüce [Allah]'ın: {وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلَى} “En yüce sıfat ise Allah'ındır” (en-Nahl, 60) yani en yüce sıfat [sözünde de bu anlamdadır]. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Altından nehirler akar”, yani müttakilere vaad olunan cennetin sıfatı, altından nehirlerin akmasıdır.
وَقِيلَ: "مَثَلُ" صِلَةٌ مَجَازُهَا "الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ".
Şöyle de denilmiştir: Mesel (مَثَلُ) fazlalıktır (sıladır), [cümlenin] mecazı (takdiri): "Müttakilere vaad olunan cennetin altından nehirler akar" şeklindedir.
{أُكُلُهَا دَائِمٌ} أَيْ: لَا يَنْقَطِعُ ثَمَرُهَا وَنَعِيمُهَا، {وَظِلُّهَا} أَيْ: ظِلُّهَا ظَلِيلٌ، لَا يَزُولُ، وَهُوَ رَدٌّ عَلَى الْجَهْمِيَّةِ حَيْثُ قَالُوا إِنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ يَفْنَى (١) .
{أُكُلُهَا دَائِمٌ} “Yemişleri süreklidir”, yani meyvesi ve nimeti kesilmez. {وَظِلُّهَا} “ve gölgesi de [süreklidir]”, yani gölgesi daimidir, yok olmaz. Bu, cennet nimetlerinin fani olacağını söyleyen Cehmiyye'ye bir reddiyedir (1).
{تِلْكَ عُقْبَى} أَيْ: عَاقِبَةُ {الَّذِينَ اتَّقَوْا} يَعْنِي: الْجَنَّةَ، {وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ} .
{تِلْكَ عُقْبَى} “İşte sonu budur”, yani akıbeti {الَّذِينَ اتَّقَوْا} “sakınanların”, yani cennettir. {وَعُقْبَى الْكَافِرِينَ النَّارُ} “Kâfirlerin sonu ise ateştir.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، وَهُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz” kavli; yani Kur'an'ı [verdiklerimizdir]. Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır.
{يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} مِنَ الْقُرْآنِ، {وَمِنَ الْأَحْزَابِ} يَعْنِي: الْكُفَّارَ الَّذِينَ تَحَزَّبُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَهُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، {مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ (١) .
{يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ} “Sana indirilenle sevinirler”, [yani] Kur'an ile. {وَمِنَ الْأَحْزَابِ} “Gruplardan da vardır”, yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı birleşen kâfirlerden; onlar da Yahudiler ve Hristiyanlardır; {مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} “onun bir kısmını inkâr edenler”. Bu, Mücâhid ve Katâde'nin görüşüdür (1).
وَقَالَ الْآخَرُونَ: كَانَ ذِكْرُ الرَّحْمَنِ قَلِيلًا فِي الْقُرْآنِ فِي الِابْتِدَاءِ فلما أسلم ١٩١/ب عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ سَاءَهُمْ قِلَّةُ ذَكْرِهِ فِي الْقُرْآنِ مَعَ كَثْرَةِ ذِكْرِهِ فِي التَّوْرَاةِ، فَلَمَّا كَرَّرَ اللَّهُ ذِكْرَهُ فِي الْقُرْآنِ فَرِحُوا بِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷾: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} (٢) يَعْنِي: مُشْرِكِي مَكَّةَ حِينَ كَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي كِتَابِ الصُّلْحِ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، قَالُوا: مَا نَعْرِفُ الرحمن إلا رحمن الْيَمَامَةِ، يَعْنُونَ مُسَيْلِمَةَ الْكَذَّابَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ (٣) {وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ} (الْأَنْبِيَاءُ -٣٦) {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ} (الرَّعْدُ -٣٠) . وَإِنَّمَا قَالَ "بَعْضَهُ" لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يُنْكِرُونَ ذِكْرَ اللَّهِ وَيُنْكِرُونَ ذِكْرَ الرَّحْمَنِ.
Diğerleri ise şöyle dedi: Başlangıçta Kur'an'da "Rahmân"ın zikri az idi. Abdullah b. Selâm ve arkadaşları Müslüman olunca, Tevrat'ta çokça zikredilmesine rağmen Kur'an'da onun zikrinin azlığı onları üzdü. Allah onun zikrini Kur'an'da tekrarlayınca buna sevindiler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: {وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزَابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ} “Kendilerine kitap verdiklerimiz sana indirilenle sevinirler. Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” (2) [ayetini] indirdi. Yani Mekke müşrikleri; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem barış antlaşması metnine "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazınca, "Biz Rahmân olarak ancak Yemâme'nin Rahmân'ını biliriz" dediler ve Müseylimetü'l-Kezzâb'ı kastettiler. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: (3) {وَهُمْ بِذِكْرِ الرَّحْمَنِ هُمْ كَافِرُونَ} “Onlar ise Rahmân'ın zikrini inkâr edenlerdir” (el-Enbiyâ, 36) ve {وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ} “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” (er-Ra'd, 30) [ayetlerini] indirdi. "Bir kısmını" buyurmasının sebebi; onların Allah'ın zikrini inkâr etmeyip, Rahmân'ın zikrini inkâr etmeleridir.
{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ} أَيْ: مَرْجِعِي.
Ey Muhammed! {قُلْ} “De ki:” {إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلَا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُو وَإِلَيْهِ مَآبِ} “Ben ancak Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum. Ben [insanları] yalnız O'na çağırırım ve dönüşüm de ancak O'nadır”, yani varışım O'nadır.
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ (٣٨) } .
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ (٣٨) } “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'a karşı seni koruyacak ne bir dost ne de bir koruyucu vardır. Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getiremez. Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü (kitabı) vardır.”
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا} يَقُولُ: كَمَا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ يَا مُحَمَّدُ، فَأَنْكَرَهُ الْأَحْزَابُ، كَذَلِكَ أَنْزَلْنَا الْحَكَمَ وَالدِّينَ عَرَبِيًّا. نُسِبَ إِلَى الْعَرَبِ لِأَنَّهُ نَزَلَ بِلُغَتِهِمْ فَكَذَّبَ بِهِ الْأَحْزَابُ. وَقِيلَ: نَظْمُ الْآيَةِ: كَمَا أُنْزِلَتِ الْكُتُبُ عَلَى الرُّسُلِ بِلُغَاتِهِمْ، فَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ حُكْمًا عَرَبِيًّا.
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ حُكْمًا عَرَبِيًّا} “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik” buyurmaktadır: Ey Muhammed! Sana kitabı indirdiğimiz ve o grupların onu inkâr ettiği gibi, aynı şekilde hükmü ve dini Arapça olarak indirdik. Onların lisanıyla indiği için Araplara nispet edildi, gruplar da onu yalanladı. Ayetin nazmının (tertibinin) şöyle olduğu da söylenmiştir: Kitaplar peygamberlere kendi lisanlarıyla indirildiği gibi, sana da kitabı Arapça bir hüküm olarak öylece indirdik.
{وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} فِي الْمِلَّةِ. وَقِيلَ: فِي الْقِبْلَةِ، {بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ} يَعْنِي: مِنْ نَاصِرٍ وَلَا حَافِظٍ.
{وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ} “Ve onların heva ve heveslerine uyacak olursan”, din hususunda. Kıble hususunda olduğu da söylenmiştir; {بَعْدَمَا جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا وَاقٍ} “sana gelen ilimden sonra, Allah'a karşı seni koruyacak ne bir dost ne de bir koruyucu vardır”, yani ne bir yardımcı ne de bir koruyucu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ} رُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ، -وَقِيلَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ-قَالُوا:
Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik” buyruğu [hakkında] rivayet edildiğine göre Yahudiler -müşrikler olduğu da söylenmiştir- şöyle dediler:
إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ لَيْسَتْ لَهُ هِمَّةٌ إِلَّا فِي النِّسَاءِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً} (١) وَمَا جَعَلْنَاهُمْ مَلَائِكَةً لَا يَأْكُلُونَ وَلَا يَشْرَبُونَ وَلَا يَنْكِحُونَ.
“Bu adamın kadınlardan başka hiçbir derdi/gayesi yok!” Bunun üzerine Yüce Allah: {وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً} “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara eşler ve çocuklar verdik” (1) [ayetini] indirdi; onları yemeyen, içmeyen ve evlenmeyen melekler kılmadık.
{وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} هَذَا جَوَابُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ. ثُمَّ قَالَ:
{وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ} “Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getiremez.” Bu, Abdullah b. Ebî Ümeyye'ye bir cevaptır. Sonra şöyle buyurdu:
{لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ} يَقُولُ: لِكُلِّ أَمْرٍ قَضَاهُ اللَّهُ كِتَابٌ قَدْ كَتَبَهُ فِيهِ وَوَقْتٌ يَقَعُ فِيهِ.
{لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ} “Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü (kitabı) vardır” buyurmaktadır: Allah'ın takdir ettiği her işin, onu içine yazdığı bir kitabı ve gerçekleşeceği bir vakti vardır.
وَقِيلَ: لِكُلِّ آجِلٍ أَجَّلَهُ اللَّهُ كِتَابٌ أُثْبِتَ فِيهِ. وَقِيلَ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: أَيْ، لِكُلِّ كِتَابٍ أَجَلٌ وَمُدَّةٌ، أَيِ: الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا وَقْتٌ يَنْزِلُ فِيهِ.
Şöyle de denilmiştir: Allah'ın ertelediği her ecelin, içine kaydedildiği bir kitabı vardır. Bunda takdim ve tehir (yer değiştirme) olduğu da söylenmiştir; takdiri şöyledir: Yani her kitabın bir eceli ve süresi vardır; yani indirilen kitaplardan her birinin ineceği bir vakit vardır.
{يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ (٣٩) } .
{يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ (٣٩) } “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır.”
{يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو، وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ " وَيُثْبِتُ " بِالتَّخْفِيفِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ. وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْآيَةِ:
{يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır.” İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb "وَيُثْبِتُ" kelimesini şeddesiz (hafif), diğerleri ise şeddeli okudular. Ayetin anlamı konusunda ihtilaf ettiler:
فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ: يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنَ الشَّرَائِعِ وَالْفَرَائِضِ فَيَنْسَخُهُ وَيُبَدِّلُهُ، وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ مِنْهَا فَلَا يَنْسَخُهُ (٢) .
Saîd b. Cübeyr ve Katâde şöyle dediler: Allah şeriatlardan ve farzlardan dilediğini siler; böylece onu nesheder ve değiştirir. Onlardan dilediğini de sabit bırakır ve onu neshetmez (2).
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا الرِّزْقَ وَالْأَجَلَ وَالسَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ (٣) .
İbn Abbas ise şöyle dedi: Allah rızık, ecel, saadet ve şekavet (bedbahtlık) müstesna dilediğini siler ve sabit bırakır (3).
وَرَوَيْنَا عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أُسَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: "يَدْخُلُ الْمَلَكُ عَلَى النُّطْفَةِ بَعْدَمَا تَسْتَقِرُّ فِي الرَّحِمِ بِأَرْبَعِينَ، أَوْ خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ لَيْلَةً، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ أَشَقِيٌّ أَمْ سَعِيدٌ؟ فَيُكْتَبَانِ، فَيَقُولُ: أَيْ رَبِّ أَذَكَرٌ أَمْ أُنْثَى؟ فَيُكْتَبَانِ، وَيُكْتَبُ عَمَلُهُ وَأَثَرُهُ وَأَجَلُهُ وَرِزْقُهُ، ثُمَّ تُطْوَى الصُّحُفُ فَلَا يُزَادُ فِيهَا وَلَا يُنْقَصُ" (٤) .
Huzeyfe b. Esîd'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet ettik: “Nutfe rahimde kırk veya kırk beş gece yerleştikten sonra melek onun yanına girer ve: ‘Ey Rabbim! Şaki (bedbaht) mı yoksa said (mutlu) mi?’ der. Bu ikisi yazılır. Sonra: ‘Ey Rabbim! Erkek mi yoksa dişi mi?’ der. Bu ikisi yazılır. Ameli, eseri, eceli ve rızkı yazılır; sonra sayfalar dürülür, artık onda ne bir artırma yapılır ne de bir eksiltme” (4).
وَعَنْ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ ﵄-أَنَّهُمَا قَالَا يَمْحُو السَّعَادَةَ وَالشَّقَاوَةَ أَيْضًا، وَيَمْحُو الرِّزْقَ وَالْأَجَلَ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ.
Ömer ve İbn Mes'ûd radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre onlar: "Saadeti ve şekaveti de siler; rızkı ve eceli de siler ve dilediğini sabit bırakır" demişlerdir.
وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ كَانَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهُوَ يَبْكِي وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ كَتَبْتَنِي فِي أَهْلِ السَّعَادَةِ فَأَثْبِتْنِي فِيهَا، وَإِنْ كُنْتَ كَتَبْتَ عَلَيَّ الشَّقَاوَةَ فَامْحُنِي، وَأَثْبِتْنِي فِي أَهْلِ السَّعَادَةِ وَالْمَغْفِرَةِ، فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَتُثْبِتُ وَعِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ. وَمِثْلُهُ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ.
Ömer radıyallâhu anh’tan rivayet edildiğine göre kendisi, Beyt’i (Kâbe’yi) tavaf ederken ağlıyor ve şöyle diyordu: “Allahım! Eğer beni saadet ehli arasında yazdıysan orada sabit kıl. Şayet üzerime şekavet (bedbahtlık) yazdıysan beni [oradan] sil ve beni saadet ve mağfiret ehli arasına yaz! Çünkü sen dilediğini siler, [dilediğini de] sabit kılarsın; Ana Kitap (Ümmü'l-Kitâb) senin katındadır.” Bunun bir benzeri İbn Mes‘ûd’dan da rivayet edilmiştir.
وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: أَنَّ الرَّجُلَ يَكُونُ قَدْ بَقِيَ مِنْ عُمْرِهِ ثَلَاثُونَ سَنَةً فَيَقْطَعُ رَحِمَهُ فَتُرَدُّ إِلَى ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَالرَّجُلَ يَكُونُ قَدْ بَقِيَ مِنْ عُمْرِهِ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ فَيَصِلُ رَحِمَهُ فَيُمَدُّ إِلَى ثَلَاثِينَ سَنَةً.
Bazı rivayetlerde [şöyle geçmektedir]: Bir adamın ömründen otuz yıl kalmış olur da akrabalık bağını koparır ve [ömrü] üç güne indirilir; bir adamın da ömründen üç gün kalmış olur da akrabalık bağını gözetir ve [ömrü] otuz yıla uzatılır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي زِيَادَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَنْزِلُ اللَّهُ ﷿ فِي آخِرِ ثَلَاثِ سَاعَاتٍ يَبْقَيْنَ مِنَ اللَّيْلِ، فَيَنْظُرُ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى مِنْهُنَّ فِي أُمِّ الْكِتَابِ الَّذِي لَا يَنْظُرُ فِيهِ أَحَدٌ غَيْرُهُ فَيَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ" (١) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî anlattı, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Abdullah b. Sâlih anlattı, bana Leys b. Sa'd anlattı, bana Ziyâde b. Muhammed el-Ensârî, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den, o Fedâle b. Ubeyd'den, o da Ebû'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah azze ve celle geceden geriye kalan son üç saatte iner ve bu saatlerin birincisinde Kendisinden başka hiç kimsenin bakmadığı ana kitaba bakar da dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” (1).
وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ: إِنَّ الْحَفَظَةَ يَكْتُبُونَ جَمِيعَ أَعْمَالِ بَنِي آدَمَ وَأَقْوَالِهِمْ، فَيَمْحُو اللَّهُ مِنْ دِيوَانِ الْحَفَظَةِ مَا لَيْسَ فِيهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ: أَكَلْتُ، شَرِبْتُ، دَخَلْتُ، خَرَجْتُ، وَنَحْوِهَا مِنْ كَلَامٍ هُوَ صَادِقٌ فِيهِ، وَيُثْبِتُ مَا فِيهِ ثَوَابٌ وَعِقَابٌ، هَذَا قَوْلُ الضَّحَّاكِ وَالْكَلْبِيِّ.
Şöyle de denilmiştir: Ayetin anlamı şudur: Hafaza melekleri Âdemoğullarının bütün amellerini ve sözlerini yazarlar. Allah da hafaza meleklerinin divanından (kayıtlarından), kişinin doğru söylediği "yedim, içtim, girdim, çıktım" ve benzeri içinde sevap veya ceza bulunmayan şeyleri siler; içinde sevap ve ceza olan şeyleri ise sabit bırakır. Bu, Dahhâk ve Kelbî'nin görüşüdür.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَكْتُبُ الْقَوْلَ كُلَّهُ، حَتَّى إِذَا كَانَ يَوْمُ الْخَمِيسِ طَرَحَ مِنْهُ كُلَّ شَيْءٍ لَيْسَ فِيهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ.
Kelbî şöyle dedi: Sözün tamamı yazılır; perşembe günü olduğunda içinde sevap ve ceza bulunmayan her şey ondan çıkarılıp atılır.
وَقَالَ عَطِيَّةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هُوَ الرَّجُلُ يَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ ﷿ ثُمَّ يَعُودُ لِمَعْصِيَةِ اللَّهِ فَيَمُوتُ عَلَى ضَلَالَةٍ فَهُوَ الَّذِي يَمْحُو، وَالَّذِي يُثْبِتُ: الرَّجُلُ يَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ، فَيَمُوتُ وَهُوَ فِي طَاعَةِ اللَّهِ ﷿ فَهُوَ الَّذِي يُثْبِتُ.
Atiyye, İbn Abbas'tan nakletti: Bu, Allah azze ve celle'ye itaatle amel eden, sonra Allah'a isyana dönüp sapkınlık üzere ölen adamdır; işte silinen budur. Sabit bırakılan ise: Allah'a itaatle amel eden ve Allah azze ve celle'ye itaat üzereyken ölen adamdır; işte sabit bırakılan da budur.
وَقَالَ الْحَسَنُ: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} أَيْ مَنْ جَاءَ أَجَلُهُ يَذْهَبُ بِهِ وَيُثْبِتُ مَنْ لَمْ يَجِئْ أَجَلُهُ إِلَى أَجَلِهِ.
Hasan [-ı Basrî] şöyle dedi: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} “Allah dilediğini siler”; yani eceli gelen kimsenin canını alır, eceli gelmeyen kimseyi de eceli gelene kadar sabit bırakır.
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} مِنْ ذُنُوبِ الْعِبَادِ فَيَغْفِرُهَا وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ فَلَا يَغْفِرُهَا.
Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} “Allah dilediğini siler”; kulların günahlarından [dilediğini siler] ve onları bağışlar, dilediğini de sabit bırakır ve onları bağışlamaz.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} مِنَ الذُّنُوبِ بِالتَّوْبَةِ، وَيُثْبِتُ بَدَلَ الذُّنُوبِ حَسَنَاتٍ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} (الْفُرْقَانُ -٧٠) . وَقَالَ السُّدِّيُّ: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} يَعْنِي الْقَمَرَ {وَيُثْبِتُ} يَعْنِي الشَّمْسَ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً} (الْإِسْرَاءُ -١٢) .
İkrime şöyle dedi: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} “Allah dilediğini siler”; tövbe ile günahlardan [dilediğini siler] ve günahların yerine sevapları sabit kılar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَأُولَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” (el-Furkân - 70). Süddî ise şöyle dedi: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ} “Allah dilediğini siler”; yani ayı; {وَيُثْبِتُ} “[dilediğini de] sabit bırakır”; yani güneşi. Bunun açıklaması Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً} “Bunun üzerine gece ayetini (işaretini) sildik ve gündüz ayetini aydınlatıcı kıldık” (el-İsrâ - 12).
وَقَالَ الرَّبِيعُ: هَذَا فِي الْأَرْوَاحِ يَقْبِضُهَا اللَّهُ عِنْدَ النَّوْمِ، فَمَنْ أَرَادَ مَوْتَهُ مَحَاهُ فَأَمْسَكَهُ،
Rebî‘ şöyle dedi: Bu, Allah'ın uyku esnasında kabzettiği ruhlar hakkındadır; kimin ölümünü dilerse onu siler ve [ruhunu] tutar,
وَمَنْ أَرَادَ بَقَاءَهُ أَثْبَتَهُ وَرَدَّهُ إِلَى صَاحِبِهِ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ ﷿: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} الْآيَةَ (الزُّمَرُ -٤٢) . {وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ} أَيْ: أَصْلُ الْكِتَابِ، وَهُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ الَّذِي لَا يُبَدَّلُ وَلَا يُغَيَّرُ.
Yaşamasını dilediğini ise sabit bırakır ve onu sahibine geri gönderir. Bunun açıklaması azze ve celle'nin şu buyruğudur: {اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا} “Allah, canları ölümleri anında alır...” ayeti (ez-Zümer - 42). {وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ} “Ana kitap O'nun katındadır”; yani kitabın aslıdır ki o, asla değiştirilmeyen ve başkalaştırılmayan Levh-i Mahfûz'dur.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: هُمَا كِتَابَانِ: كِتَابٌ سِوَى أُمِّ الْكِتَابِ، يَمْحُو مِنْهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ، وَأُمُّ الْكِتَابِ الَّذِي لَا يُغَيَّرُ مِنْهُ شَيْءٌ.
İkrime, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan nakletti: Bunlar iki kitaptır: Ana kitabın dışındaki bir kitap olup Allah ondan dilediğini siler ve [dilediğini] sabit bırakır; bir de içinden hiçbir şeyin değiştirilmediği ana kitaptır.
وَعَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِنَّ لِلَّهِ تَعَالَى لَوْحًا مَحْفُوظًا مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، مِنْ دُرَّةٍ بَيْضَاءَ لَهَا دَفَّتَانِ مِنْ يَاقُوتٍ، لِلَّهِ فِي كُلِّ يَوْمٍ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ لَحْظَةً {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ} وَسَأَلَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَعْبًا عَنْ أُمِّ الْكِتَابِ؟ فَقَالَ: عِلْمُ اللَّهِ، مَا هُوَ خَالِقٌ، وَمَا خَلْقُه عاملون (١) .
Atâ'dan, İbn Abbas'ın şöyle dediği rivayet edildi: "Şüphesiz Allah Teâlâ'nın beş yüz yıllık mesafe [genişliğinde], yakuttan iki kapağı olan beyaz bir inciden Levh-i Mahfûz'u vardır. Allah'ın her gün üç yüz altmış tecellisi (lahzası) vardır: {يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır.”" İbn Abbas, Kâ'b'a ana kitabı sordu. Kâ'b şöyle dedi: "O, Allah'ın ilmidir; neyi yaratacağı ve yarattıklarının ne işleyeceğidir" (1).
{وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٤١) } .
{وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٤١) } “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de sana düşen sadece tebliğ etmek, bize düşen ise hesaba çekmektir. (40) Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir. (41)”
{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} مِنَ الْعَذَابِ قَبْلَ وَفَاتِكَ، {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} قَبْلَ ذَلِكَ، {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ} لَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا ذَلِكَ، {وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} الْجَزَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana göstersek de”; vefatından önce [onlara vaat ettiğimiz] azaptan [bir kısmını], {أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ} “yahut seni vefat ettirsek de”; bundan önce, {فَإِنَّمَا عَلَيْكَ الْبَلَاغُ} “sana düşen sadece tebliğ etmektir”; senin üzerine bundan başkası yoktur, {وَعَلَيْنَا الْحِسَابُ} “bize düşen ise hesaba çekmektir”; kıyamet günündeki karşılığı vermektir.
قَوْلُهُ تَعَالَى {أَوَلَمْ يَرَوْا} يَعْنِي: أَهْلَ مَكَّةَ، الَّذِينَ يَسْأَلُونَ مُحَمَّدًا ﷺ الْآيَاتِ، {أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ فَتْحُ دِيَارِ الشِّرْكِ، فَإِنَّ مَا زَادَ فِي دِيَارِ الْإِسْلَامِ فَقَدْ نَقَصَ مِنْ دِيَارِ الشِّرْكِ، يَقُولُ: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} فَنَفْتَحُهَا لِمُحَمَّدٍ أَرْضًا بَعْدَ أَرْضٍ حَوَالَيْ أَرْضِهِمْ، أَفَلَا يَعْتَبِرُونَ؟ هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَجَمَاعَةٍ .
Yüce Allah'ın {أَوَلَمْ يَرَوْا} “Görmediler mi?” buyruğu; yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den mucizeler isteyen Mekke halkı, {أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “bizim yeryüzüne gelip onu uçlarından eksilttiğimizi”. Müfessirlerin çoğu, bundan kastedilenin şirk diyarlarının fethi olduğu görüşündedir. Zira İslam diyarlarına eklenen her yer, şirk diyarlarından eksilmiştir. Şöyle buyurmaktadır: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا} “Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu uçlarından eksiltiyoruz”; böylece kendi topraklarının çevresindeki toprakları birbiri ardınca Muhammed için fethediyoruz, hiç ibret almazlar mı? Bu, İbn Abbâs, Katâde ve bir topluluğun görüşüdür.
وَقَالَ قَوْمٌ: هو خراب ١٩٢/أالْأَرْضِ، مَعْنَاهُ: أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ فَنُخَرِّبُهَا، وَنُهْلِكُ أَهْلَهَا، أَفَلَا يَخَافُونَ أَنْ نَفْعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ (١) ؟
Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu, yeryüzünün ١٩٢/aharap olmasıdır; anlamı şudur: Görmediler mi ki biz yeryüzüne gelip onu harap ediyoruz ve halkını helak ediyoruz; kendilerine de bunu yapmamızdan korkmuyorlar mı (1)?
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ خَرَابُ الْأَرْضِ وَقَبْضُ أَهْلِهَا (٢) .
Mücâhid şöyle dedi: O, yeryüzünün harap olması ve halkının canının alınmasıdır (2).
وَعَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَبْضُ النَّاسِ. وَعَنِ الشَّعْبِيِّ مِثْلُهُ.
İkrime'den: "İnsanların canının alınmasıdır" dediği rivayet edildi. Şa'bî'den de benzeri nakledilmiştir.
وَقَالَ عَطَاءٌ وَجَمَاعَةٌ: نُقْصَانُهَا مَوْتُ الْعُلَمَاءِ، وَذَهَابُ الْفُقَهَاءِ (٣) .
Atâ ve bir topluluk şöyle dedi: Eksiltilmesi; âlimlerin ölmesi ve fakihlerin gitmesidir (3).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَقْبِضُ الْعِلْمَ انْتِزَاعًا يَنْتَزِعُهُ مِنَ الْعِبَادِ وَلَكِنْ يَقْبِضُ الْعِلْمَ بِقَبْضِ الْعُلَمَاءِ، حَتَّى إِذَا لَمْ يُبْقِ عَالِمًا اتَّخَذَ النَّاسُ رُؤَسَاءَ جُهَّالًا فَسُئِلُوا فَأَفْتَوْا بِغَيْرِ عِلْمٍ فَضَلُّوا وَأَضَلُّوا" (٤) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize İsmâil b. Ebî Üveys anlattı, bana Mâlik, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Abdullah b. Amr b. el-Âs radıyallâhu anh'tan anlattığına göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz Allah ilmi, kullardan çekip almak suretiyle kabzetmez; fakat ilmi, âlimleri kabzederek alır. Nihayet geride hiçbir âlim bırakmadığında insanlar cahil önderler edinirler; kendilerine soru sorulur da ilimsizce fetva verirler, böylece hem saparlar hem de saptırırlar” (4).
وَقَالَ الْحَسَنُ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: مَوْتُ الْعَالِمِ ثُلْمَةٌ فِي الْإِسْلَامِ لَا يَسُدُّهَا شَيْءٌ مَا اخْتَلَفَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ (٥) .
Hasan şöyle dedi: Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: "Âlimin ölümü İslam'da bir gediktir ki gece ile gündüz birbirini takip ettiği sürece onu hiçbir şey kapatamaz" (5).
وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: عَلَيْكُمْ بِالْعِلْمِ قَبْلَ أَنْ يُقْبَضَ وَقَبْضُهُ ذَهَابُ أَهْلِهِ (٦) .
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: "İlim kabzedilmeden önce ona sarılın; onun kabzedilmesi ise ehlinin gitmesidir" (6).
وَقَالَ عَلِيَّ ﵁: إِنَّمَا مَثَلُ الْفُقَهَاءِ كَمَثَلِ الْأَكُفِّ إِذَا قُطِعَتْ كَفٌّ لَمْ تَعُدْ.
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Fakihlerin misali eller gibidir; bir el kesildiğinde bir daha geri gelmez."
وَقَالَ سُلَيْمَانُ: لَا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا بَقِيَ الْأَوَّلُ حَتَّى يَتَعَلَّمَ الْآخِرُ، فَإِذَا هَلَكَ الْأَوَّلُ قَبْلَ أَنْ يَتَعَلَّمَ الْآخِرُ هَلَكَ النَّاسُ.
Süleyman şöyle dedi: "Önceki [âlim] hayatta kalıp sonraki de [ondan] öğrenmeye devam ettiği müddetçe insanlar hayır üzere kalırlar. Fakat önceki [âlim], sonraki öğrenmeden önce helak olursa insanlar helak olur."
وَقِيلَ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: مَا عَلَامَةُ هَلَاكِ النَّاسِ؟ قَالَ: هَلَاكُ عُلَمَائِهِمْ .
Saîd b. Cübeyr'e: "İnsanların helak olmasının alameti nedir?" diye soruldu. O da: "Âlimlerinin helak olmasıdır" dedi.
{وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ} لَا رَادَّ لِقَضَائِهِ، وَلَا نَاقِضَ لِحُكْمِهِ، {وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} .
{وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ} “Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur”; O'nun kazasını geri çevirecek ve hükmünü iptal edecek kimse yoktur, {وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “O, hesabı pek çabuk görendir.”
{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) } .
{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun (dünyanın) sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir. (42)”
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣) } .
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ (٤٣) } “İnkâr edenler: 'Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında kitabın ilmi bulunanlar yeter.' (43)”
{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} يَعْنِي: مِنْ قَبْلِ مُشْرِكِي مَكَّةَ، وَالْمَكْرُ: إِيصَالُ الْمَكْرُوهِ إِلَى الْإِنْسَانِ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ.
{وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı”; yani Mekke müşriklerinden öncekiler. Mekr (tuzak): Hoşa gitmeyen şeyi insana fark ettirmeden ulaştırmaktır.
{فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا} أَيْ: عِنْدَ اللَّهِ جَزَاءُ مَكْرِهِمْ وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ خَالِقُ مَكْرِهِمْ جَمِيعًا، بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ، وَإِلَيْهِ النَّفْعُ وَالضُّرُّ، فَلَا يَضُرُّ مَكْرُ أَحَدٍ أَحَدًا إِلَّا بِإِذْنِهِ.
{فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعًا} “oysa bütün tuzaklar Allah'ındır”; yani onların tuzaklarının karşılığı Allah katındadır. Şöyle de denilmiştir: Şüphesiz Allah onların bütün tuzaklarının yaratıcısıdır; hayır ve şer O'nun elindedir, fayda ve zarar O'na aittir; dolayısıyla O'nun izni olmadan hiç kimsenin tuzağı bir başkasına zarar veremez.
{يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَأَبُو عَمْرٍو " الْكَافِرُ " عَلَى التَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: {الْكُفَّارُ} عَلَى الْجَمْعِ. {لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ} أَيْ: عَاقِبَةُ الدَّارِ الْآخِرَةِ حِينَ يَدْخُلُونَ النَّارَ، وَيَدْخُلُ الْمُؤْمِنُونَ الْجَنَّةَ.
{يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ} “O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de ... yakında bileceklerdir.” Hicaz ehli ve Ebû Amr tekil olarak "الْكَافِرُ" şeklinde, diğerleri ise çoğul olarak {الْكُفَّارُ} şeklinde okudular. {لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ} “bu yurdun sonunun kime ait olduğunu”; yani onlar ateşe, müminler ise cennete girdikleri vakit ahiret yurdunun akıbetinin kime ait olduğunu [yakında bileceklerdir].
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} إِنِّي رَسُولُهُ إِلَيْكُمْ {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} يُرِيدُ: مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ يَشْهَدُونَ أَيْضًا عَلَى ذَلِكَ.
{وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “İnkâr edenler: 'Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ... yeter'”; benim size gönderilen O'nun elçisi olduğuma; {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “ve yanında kitabın ilmi bulunanlar”; Ehl-i Kitap'tan iman edenleri kastetmektedir, onlar da buna şahitlik ederler.
قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ (١) .
Katâde şöyle dedi: O, Abdullah b. Selâm'dır (1).
وَأَنْكَرَ الشَّعْبِيُّ هَذَا وَقَالَ: السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ أَسْلَمَ بِالْمَدِينَةِ.
Şa'bî ise bunu reddetti ve şöyle dedi: Sure Mekkîdir; Abdullah b. Selâm ise Medine'de Müslüman olmuştur.
وَقَالَ أَبُو بِشْرٍ: قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} أَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ؟ فَقَالَ: وَكَيْفَ يَكُونُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَهَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ (٢) ؟
Ebû Bişr şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'e: “{وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} ‘ve yanında kitabın ilmi bulunanlar’ [ifadesinde kastedilen] Abdullah b. Selâm mıdır?” diye sordum. O da: “Bu sure Mekkî iken Abdullah b. Selâm nasıl olsun?” dedi (2).
وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} هُوَ اللَّهُ ﷿ يَدُلُّ عَلَيْهِ: قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، {وَمِنْ عِنْدِهِ} بِكَسْرِ الْمِيمِ وَالدَّالِ، أَيْ: مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ﷿، وَقَرَأَ الْحَسَنُ
Hasan ve Mücâhid şöyle dediler: {وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ} “ve yanında kitabın ilmi bulunanlar” [ifadesinde kastedilen], Azîz ve Celîl olan Allah'tır. Abdullah b. Abbâs'ın, mîm ve dâl harflerinin kesresiyle yani Azîz ve Celîl olan Allah'ın katından [anlamında] okuduğu {وَمِنْ عِنْدِهِ} “ve O'nun katından” kıraati buna delalet etmektedir. Hasan ise...
وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: {وَمِنْ عِنْدِهِ} بِكَسْرِ الْمِيمِ وَالدَّالِ {عُلِمَ الْكِتَابُ} عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ (١) دَلِيلُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} (الْكَهْفِ -٦٥) وَقَوْلُهُ: {الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ} (الرَّحْمَنِ -١، ٢) . سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ
Saîd b. Cübeyr: Mîm ve dâl harflerinin kesresiyle {وَمِنْ عِنْدِهِ} “ve O'nun katından”, meçhul fiil olarak {عُلِمَ الْكِتَابُ} “kitap öğretilmiştir” (1) şeklinde okudular. Bu kıraatin delili, Allah Teâlâ'nın: {وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “Ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik” (el-Kehf - 65) buyruğu ile {الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ} “Rahmân, Kur'an'ı öğretti” (er-Rahmân - 1, 2) buyruğudur. İbrâhîm Suresi.