قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْإِهْطَاعُ النَّسَلَانُ كَعَدْوِ الذِّئْبِ.
Saîd b. Cübeyr: "İhtâ', kurdun koşması gibi hızlıca seyirtmektir." demiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُدِيمِي النَّظَرِ.
Mücâhid ise: "Gözlerini dikip bakanlar [demektir]." demiştir.
وَمَعْنَى "الْإِهْطَاعِ": أنهم لا يلتفون يَمِينًا وَلَا شِمَالًا وَلَا يَعْرِفُونَ مَوَاطِنَ أَقْدَامِهِمْ.
"el-İhtâ'" kelimesinin anlamı: Sağa ve sola bakınmamaları ve ayaklarını nereye bastıklarını bilmemeleridir.
{مُقْنِعِي رُؤُوسِهِمْ} أي: رافعي رؤوسهم.
{مُقْنِعِي رُؤُوسِهِمْ} yani başlarını yukarı kaldıranlar.
قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: الْمُقْنِعُ: الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ وَيُقْبِلُ بِبَصَرِهِ عَلَى مَا بَيْنَ يَدَيْهِ (١) .
el-Kuteybî şöyle demiştir: "el-Mukni': Başını kaldıran ve gözünü önüne diken kimsedir." (١)
وَقَالَ الْحَسَنُ: وُجُوهُ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى السَّمَاءِ، لَا يَنْظُرُ أَحَدٌ إِلَى أَحَدٍ.
el-Hasan ise: "Kıyamet günü insanların yüzleri göğe doğrudur, kimse kimseye bakmaz." demiştir.
{لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} أَيْ: لَا تَرْجِعُ إِلَيْهِمْ أَبْصَارُهُمْ مِنْ شِدَّةِ النَّظَرِ، وَهِيَ شَاخِصَةٌ قَدْ شَغَلَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ.
{لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ} “gözleri kendilerine bile dönmez” Yani bakışın şiddetinden ötürü gözleri kendilerine geri dönmez; onlar donakalmış vaziyettedir, önlerindeki şey onları [tamamen] meşgul etmiştir.
{وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} أَيْ: خَالِيَةٌ. قَالَ قَتَادَةُ: خَرَجَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْ صُدُورِهِمْ، فَصَارَتْ فِي حَنَاجِرِهِمْ، لَا تَخْرُجُ مِنْ أَفْوَاهِهِمْ وَلَا تَعُودُ إِلَى أَمَاكِنِهَا، فَالْأَفْئِدَةُ هَوَاءٌ لَا شَيْءَ فِيهَا، وَمِنْهُ سُمِّيَ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ هَوَاءٌ لِخُلُوِّهِ.
{وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ} “yürekleri ise bomboştur” Yani boştur. Katâde: "Kalpleri göğüslerinden çıkıp gırtlaklarına dayanmıştır; ne ağızlarından çıkarlar ne de yerlerine geri dönerler. Böylece kalpler boştur, içlerinde hiçbir şey yoktur. Gökle yer arasına da boş olmasından ötürü 'hevâ' (boşluk) adı verilmiştir." demiştir.
وَقِيلَ: خَالِيَةٌ لَا تَعِي شَيْئًا وَلَا تَعْقِلُ مِنَ (٢) الْخَوْفِ.
Korkudan ötürü hiçbir şeyi idrak etmeyen ve akıl erdiremeyen boş [kalpler olduğu] da söylenmiştir (٢).
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: جَوْفَاءُ لَا عُقُولَ لَهَا، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ أَجْوَفَ خَاوٍ هَوَاءً.
el-Ahfeş şöyle demiştir: "İçleri boştur, akılları yoktur. Araplar içi boş olan her şeye 'hevâ' derler."
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: "وَأَفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ" أَيْ: مُتَرَدِّدَةٌ، تَمُورُ فِي أَجْوَافِهِمْ، لَيْسَ لَهَا مَكَانٌ تَسْتَقِرُّ فِيهِ.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "'Yürekleri ise bomboştur'; yani kararsızdır, içlerinde dalgalanır, yerleşip karar kılacağı bir mekânı yoktur."
وَحَقِيقَةُ الْمَعْنَى: أَنَّ الْقُلُوبَ زَائِلَةٌ عَنْ أَمَاكِنِهَا، وَالْأَبْصَارَ شَاخِصَةٌ مِنْ هَوْلِ ذَلِكَ الْيَوْمِ.
Mananın hakikati şudur: O günün dehşetinden ötürü kalpler yerlerinden kaymış, gözler ise donakalmıştır.
{وَأَنْذِرِ النَّاسَ} خَوِّفْهُمْ، {يَوْمَ} أَيْ: بِيَوْمَ، {يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} وَهُوَ يوم القيامة، ١٩٥/أ {فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} أَشْرَكُوا، {رَبَّنَا أَخِّرْنَا} أَمْهِلْنَا، {إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} هَذَا سُؤَالُهُمُ الرَّدُّ
{وَأَنْذِرِ النَّاسَ} “İnsanları uyar” onları korkut, {يَوْمَ} “o günle ki” yani o gün hususunda, {يَأْتِيهِمُ الْعَذَابُ} “kendilerine azap gelecektir.” Bu da kıyamet günüdür. {فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا} “Zulmedenler diyecekler ki:” [yani] şirk koşanlar, {رَبَّنَا أَخِّرْنَا} “Rabbimiz! Bizi ertele” bize mühlet ver, {إِلَى أَجَلٍ قَرِيبٍ} “yakın bir vakte kadar!” Bu, onların geri döndürülme talepleridir
إِلَى الدُّنْيَا، أَيِ: ارْجِعْنَا إِلَيْهَا، {نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} فَيُجَابُونَ:
dünyaya, yani: Bizi oraya geri döndür, {نُجِبْ دَعْوَتَكَ وَنَتَّبِعِ الرُّسُلَ} “Senin çağrına uyalım ve elçilere tâbi olalım.” Onlara şöyle cevap verilir:
{أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ} حَلَفْتُمْ فِي دَارِ الدُّنْيَا، {مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} عَنْهَا أَيْ: لَا تُبْعَثُونَ. وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} (النَّحْلِ -٣٨) .
{أَوَلَمْ تَكُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ} “Daha önce yemin etmemiş miydiniz?” dünya yurdunda yemin etmiştiniz, {مَا لَكُمْ مِنْ زَوَالٍ} “sizin için hiçbir zeval olmadığına” oradan [ayrılmayacağınıza], yani diriltilmeyeceğinize dair. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ} “Ölen kimseyi Allah'ın diriltmeyeceğine dair bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler.” (Nahl - 38).
{وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦) } .
{وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ (٤٥) وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ (٤٦) } “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz; onlara neler yaptığımız size apaçık belli olmuştu ve size misaller de vermiştik. Onlar tuzaklarını kurmuşlardı; oysa tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile tuzakları Allah'ın katındaydı.”
{وَسَكَنْتُمْ} فِي الدُّنْيَا، {فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} بِالْكَفْرِ وَالْعِصْيَانِ، قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَغَيْرِهِمْ. {وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ} أَيْ: عَرَفْتُمْ عُقُوبَتَنَا إِيَّاهُمْ، {وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ} أَيْ: بَيَّنَّا أَنَّ مَثَلَكُمْ كَمَثَلِهِمْ.
{وَسَكَنْتُمْ} “oturdunuz” dünyada, {فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ} “kendilerine zulmedenlerin yurtlarında” inkâr ve isyanla [zulmeden], Nûh, Âd, Semûd ve başkalarının kavminin [yurtlarında]. {وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ} “onlara neler yaptığımız size apaçık belli olmuştu” yani onlara verdiğimiz cezayı öğrenmiştiniz, {وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ} “ve size misaller de vermiştik” yani sizin durumunuzun da onların durumu gibi olduğunu açıklamıştık.
{وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} أَيْ: جَزَاءُ مَكْرِهِمْ، {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ} قَرَأَ عَلِيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ} بِالدَّالِ، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالنُّونِ.
{وَقَدْ مَكَرُوا مَكْرَهُمْ وَعِنْدَ اللَّهِ مَكْرُهُمْ} “Onlar tuzaklarını kurmuşlardı; oysa tuzakları Allah'ın katındaydı.” yani tuzaklarının cezası [O'nun katındadır]. {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ} kısmını Ali ve İbn Mes'ûd 'kâde' (كَادَ) kökünden [dâl ile] {وَإِنْ كَادَ مَكْرُهُمْ} şeklinde okumuşlardır; cumhur ise nûn ile [{وَإِنْ كَانَ}] okumuştur.
{لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} قَرَأَ الْعَامَّةُ لِتَزُولَ بِكَسْرِ اللَّامِ الْأُولَى وَنَصْبِ الثَّانِيَةِ.
{لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} “tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” kavlini cumhur, birinci lâm'ın kesresi ve ikincisinin fethasıyla (لِتَزُولَ) şeklinde okumuştur.
مَعْنَاهُ: وَمَا كَانَ مَكْرُهُمْ.
Bunun anlamı: Onların tuzağı [buna güç yetirecek] değildi, [demektir].
قَالَ الْحَسَنُ: إِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لَأَضْعَفُ مِنْ أَنْ تَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ.
el-Hasan şöyle demiştir: "Onların tuzağı, kendisiyle dağların yerinden oynayacağından çok daha zayıftı."
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنَّ مَكْرَهُمْ لَا يُزِيلُ أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ الَّذِي هُوَ ثَابِتٌ كَثُبُوتِ الْجِبَالِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, onların tuzağının Muhammed ﷺ'in dağların sebatı gibi sabit olan davasını asla ortadan kaldıramayacağıdır.
وَقَرَأَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَالْكِسَائِيُّ: " لَتَزُولُ " بِفَتْحِ اللَّامِ الْأُولَى وَرَفْعِ الثَّانِيَةِ، مَعْنَاهُ: إِنَّ مَكْرَهُمْ وَإِنْ عَظُمَ حَتَّى بَلَغَ مَحَلًّا يُزِيلُ الْجِبَالَ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى إِزَالَةِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
İbn Cüreyc ve el-Kisâî ise birinci lâm'ın fethası ve ikincisinin zammesiyle "لَتَزُولُ" şeklinde okumuşlardır. Bunun anlamı şudur: Onların tuzağı, dağları yerinden oynatacak bir dereceye ulaşacak kadar büyük olsa bile, Muhammed ﷺ'in davasını ortadan kaldırmaya güç yetiremezlerdi.
وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ وَإِنْ كَانَ شِرْكُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} (مَرْيَمَ -١٩) .
Katâde şöyle demiştir: Bunun anlamı: Şirkleri dağları yerinden oynatacak olsa bile, [demektir]. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli de böyledir: {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} “Rahmân'a çocuk isnat etmelerinden ötürü dağlar yıkılıp çökecektir!” (Meryem - 90-91).
وَيُحْكَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نُمْرُودَ الْجَبَّارِ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ: إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ إِبْرَاهِيمُ حَقًّا فَلَا أَنْتَهِي حَتَّى أَصْعَدَ السَّمَاءَ فَأَعْلَمَ مَا فِيهَا، فَعَمَدَ إِلَى أَرْبَعَةِ أَفْرُخٍ مِنَ النُّسُورِ فَرَبَّاهَا حَتَّى شَبَّتْ وَاتَّخَذَ تَابُوتًا، وَجَعَلَ لَهُ بَابًا مِنْ أَعْلَى وَبَابًا مِنْ أَسْفَلَ، وَقَعَدَ نُمْرُودُ مَعَ رَجُلٍ فِي التَّابُوتِ، وَنَصَبَ خَشَبَاتٍ فِي أَطْرَافِ التَّابُوتِ، وجعل على رؤوسها اللَّحْمَ وَرَبَطَ التَّابُوتَ بِأَرْجُلِ النُّسُورِ، فَطِرْنَ وَصَعِدْنَ طَمَعًا فِي اللَّحْمِ، حَتَّى مَضَى يَوْمٌ وَأَبْعَدْنَ فِي الْهَوَاءِ، فَقَالَ نُمْرُودُ لِصَاحِبِهِ: افْتَحِ الْبَابَ الْأَعْلَى وَانْظُرْ إِلَى السَّمَاءِ هَلْ قَرَبْنَاهَا، فَفَتَحَ
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan ayetin manası hakkında şöyle rivayet edilir: Bu ayet, Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan zâlim Nemrut hakkında inmiştir. Şöyle ki o: "Eğer İbrâhim'in söylediği doğruysa, göğe çıkıp orada ne olduğunu öğrenmedikçe vazgeçmeyeceğim." demiştir. Bunun üzerine dört akbaba yavrusu edinip onları büyüyünceye kadar besledi, bir sandık yaptı; onun için üstten bir kapı, alttan da bir kapı koydu. Nemrut, bir adamla birlikte sandığa oturdu. Sandığın köşelerine sırıklar dikti, başlarına et taktı ve sandığı akbabaların ayaklarına bağladı. Akbabalar ete ulaşma arzusuyla uçup yükseldiler. Nihayet bir gün geçti ve havada çok uzaklaştılar. Nemrut arkadaşına: "Üst kapıyı aç ve göğe bak, ona yaklaştık mı?" dedi. O da açtı,
[الْبَابَ وَنَظَرَ] (١) فَقَالَ: إِنَّ السَّمَاءَ كَهَيْئَتِهَا ثُمَّ قَالَ: افْتَحِ الْبَابَ الْأَسْفَلَ وَانْظُرْ إِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ تَرَاهَا؟ فَفَعَلَ، فَقَالَ: أَرَى الْأَرْضَ مِثْلَ اللُّجَّةِ وَالْجِبَالَ مِثْلَ الدُّخَانِ، فَطَارَتِ النُّسُورُ يَوْمًا آخَرَ، وَارْتَفَعَتْ حَتَّى حَالَتِ الرِّيحُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الطَّيَرَانِ، فَقَالَ لِصَاحِبِهِ: افْتَحِ الْبَابَيْنِ فَفَتَحَ الْأَعْلَى فَإِذَا السَّمَاءُ كَهَيْئَتِهَا، وَفَتْحَ الْأَسْفَلَ فَإِذَا الْأَرْضُ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ، فَنُودِيَ: أَيُّهَا الطَّاغِيَةُ أَيْنَ تُرِيدُ؟
[kapıyı ve baktı] (١) ve: "Gökyüzü olduğu gibi duruyor." dedi. Sonra: "Alt kapıyı aç ve yeryüzüne bak, onu nasıl görüyorsun?" dedi. O da yaptı ve: "Yeryüzünü derin bir deniz gibi, dağları da duman gibi görüyorum." dedi. Akbabalar bir gün daha uçtular ve rüzgâr onların uçmasına engel oluncaya kadar yükseldiler. Nemrut arkadaşına: "İki kapıyı da aç." dedi. Üst kapıyı açtı, bir de baktı ki gökyüzü olduğu gibi duruyor; alt kapıyı açtı, bir de baktı ki yeryüzü kapkaranlık ve zifiri. Bunun üzerine: "Ey zâlim! Nereye gitmek istiyorsun?" diye seslenildi.
قَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ مَعَهُ فِي التَّابُوتِ غُلَامٌ قَدْ حَمَلَ مَعَهُ الْقَوْسَ وَالنُّشَّابَ فَرَمَى بِسَهْمٍ فَعَادَ إِلَيْهِ السَّهْمُ مُتَلَطِّخًا بِدَمِ سَمَكَةٍ قَذَفَتْ نَفْسَهَا مِنْ بَحْرٍ فِي الْهَوَاءِ -وقيل: طائر أصابها السَّهْمُ-فَقَالَ: كُفِيتُ شُغْلَ إِلَهِ السَّمَاءِ.
İkrime şöyle demiştir: Sandıkta onunla birlikte, yanında yay ve oklar taşıyan bir delikanlı vardı; bir ok attı. Ok, havada denizden kendisini fırlatan bir balığın kanına bulanmış olarak ona geri döndü -bir rivayette de oka bir kuş isabet etti [denilmiştir]-. Bunun üzerine: "Göğün ilahının işini hallettim!" dedi.
قَالَ: ثُمَّ أَمَرَ نُمْرُودُ صَاحِبَهُ أَنْ يُصَوِّبَ الْخَشَبَاتِ وَيَنْكِصَ اللَّحْمَ، فَفَعَلَ، فَهَبَطَتِ النُّسُورُ بِالتَّابُوتِ، فَسَمِعَتِ الْجِبَالُ حَفِيفَ التَّابُوتِ وَالنُّسُورِ، فَفَزِعَتْ وَظَنَّتْ أَنَّهُ قَدْ حَدَثَ حَدَثٌ مِنَ السَّمَاءِ، وَأَنَّ السَّاعَةَ قَدْ قَامَتْ، فَكَادَتْ تَزُولُ عَنْ أَمَاكِنِهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} (٢) .
Dedi ki: Sonra Nemrut arkadaşına sırıkları aşağı çevirmesini ve eti indirmesini emretti, o da yaptı. Akbabalar sandıkla birlikte aşağı indi. Dağlar sandığın ve akbabaların hışırtısını işitince dehşete kapıldılar; gökten bir hâdise meydana geldiğini ve kıyametin koptuğunu zannettiler, neredeyse yerlerinden kayacaklardı. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: {وَإِنْ كَانَ مَكْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبَالُ} “oysa tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” (٢).
{فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) } .
{فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ (٤٧) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ وَبَرَزُوا لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ (٤٨) } “Sakın Allah'ın elçilerine verdiği sözden cayacağını sanma! Şüphesiz Allah Azîz'dir, intikam sahibidir. O gün yer başka bir yere, gökler de (başka göklere) dönüştürülür ve insanlar Vâhid, Kahhâr olan Allah'ın huzuruna çıkarlar.”
{فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ} بِالنَّصْرِ لِأَوْلِيَائِهِ وَهَلَاكِ أَعْدَائِهِ، وَفِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: وَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ رُسُلِهِ وَعْدَهُ، {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} .
{فَلَا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ} “Sakın Allah'ın elçilerine verdiği sözden cayacağını sanma!” dostlarına yardım ve düşmanlarını helak etme konusundaki [sözünden]. Bunda bir takdim ve tehir (öne alma ve erteleme) vardır; takdiri: "Sakın Allah'ı elçilerine verdiği sözden cayacak sanma!" şeklindedir. {إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ} “Şüphesiz Allah Azîz'dir, intikam sahibidir.”
قَوْلُهُ ﷿: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الأرْض وَالسَّمَوَاتُ} .
Allah azze ve celle'nin şu kavli: {يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الأرْض وَالسَّمَوَاتُ} “O gün yer başka bir yere, gökler de (başka göklere) dönüştürülür”.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمِ بْنُ دِينَارٍ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ﵁ -قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى أَرْضٍ بَيْضَاءَ عَفْرَاءَ كَقُرْصَةِ النَّقِيِّ لَيْسَ فِيهَا عَلَمٌ لِأَحَدٍ" .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgafir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Hâlid b. Mahled, Muhammed b. Ca'fer b. Ebî Kesîr'den anlattı, [o da] bana Ebû Hâzim b. Dînâr'ın Sehl b. Sa'd es-Sâidî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğini anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İnsanlar kıyamet günü, üzerinde hiç kimseye ait bir işaret (alamet, yapı) bulunmayan, has un çöreği gibi bembeyaz [ve pürüzsüz] bir yerde toplanırlar.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ خَالِدٍ -هُوَ ابْنُ يَزِيدَ-عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلَالٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "تَكُونُ الْأَرْضُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُبْزَةً وَاحِدَةً يَتَكَفَّؤُهَا الْجَبَّارُ بِيَدِهِ كَمَا يَتَكَفَّأُ أَحَدُكُمْ خُبْزَتَهُ فِي السَّفَرِ، نُزُلًا لِأَهْلِ الْجَنَّةِ" (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bize Leys, Hâlid'den -ki o İbn Yezîd'dir-, Saîd b. Ebî Hilâl'den, Zeyd b. Eslem'den, Atâ b. Yesâr'dan, Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan anlattı; dedi ki: Peygamber ﷺ şöyle buyurdu: "Kıyamet günü yeryüzü tek bir ekmek gibi olur; Cebbâr (olan Allah), cennet ehli için bir ziyafet olarak, sizden birinizin yolculukta ekmeğini elinde çevirip durduğu gibi onu eliyle çevirip büker." (١)
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: تُبَدَّلُ الْأَرْضُ بِأَرْضٍ كَفِضَّةٍ بَيْضَاءَ نَقِيَّةٍ لَمْ يُسْفَكْ فِيهَا دَمٌ وَلَمْ تُعْمَلْ فِيهَا خَطِيئَةٌ (٢) .
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan bu ayet hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Yeryüzü, üzerinde hiç kan dökülmemiş ve hiçbir günah işlenmemiş, beyaz ve tertemiz gümüş gibi bir yerle değiştirilir." (٢)
وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: تُبَدَّلُ الْأَرْضُ مِنْ فِضَّةٍ وَالسَّمَاءُ مِنْ ذَهَبٍ (٣) .
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Yeryüzü gümüşten, gökyüzü ise altından [bir şekle] dönüştürülür." (٣)
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: تُبَدَّلُ الْأَرْضُ خُبْزَةً بَيْضَاءَ يَأْكُلُ الْمُؤْمِنُ مِنْ تَحْتِ قَدَمَيْهِ (٤) .
Muhammed b. Ka'b ve Saîd b. Cübeyr şöyle demişlerdir: "Yeryüzü beyaz bir ekmeğe dönüştürülür, mümin ayaklarının altından yer." (٤)
وَقِيلَ: مَعْنَى التبديل جعل السموات جِنَانًا وَجَعْلُ الْأَرْضِ نِيرَانًا.
Dönüştürmenin manasının, göklerin cennetlere, yerin ise cehennemlere çevrilmesi olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: تَبْدِيلُ الْأَرْضِ تَغْيِيرُهَا مِنْ هَيْئَةٍ إِلَى هَيْئَةٍ، وَهِيَ تَسْيِيرُ جِبَالِهَا، وَطَمُّ أَنْهَارِهَا، وَتَسْوِيَةُ أَوْدِيَتِهَا وَقَطْعُ أَشْجَارِهَا، وَجَعْلُهَا قَاعًا صفصفًا، وتبديل السموات: تَغْيِيرُ حَالِهَا بِتَكْوِيرِ شَمْسِهَا، وَخُسُوفِ قَمَرِهَا وَانْتِثَارِ نُجُومِهَا، وَكَوْنِهَا مَرَّةً كَالدِّهَانِ، وَمَرَّةً كَالْمُهْلِ.
Yerin dönüştürülmesinin bir şekilden başka bir şekle sokulması olduğu da söylenmiştir; o da dağlarının yürütülmesi, nehirlerinin kapatılması, vadilerinin düzlenmesi, ağaçlarının kesilmesi ve dümdüz, bomboş bir alan haline getirilmesidir. Göklerin dönüştürülmesi ise güneşinin dürülmesi, ayının tutulması, yıldızlarının dökülmesi, bazen erimiş yağ/kırmızı sahtiyan gibi, bazen de erimiş maden gibi olmasıyla halinin değiştirilmesidir.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ دَاوُدَ -وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدٍ-عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ قَوْلِهِ ﷿: "يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غيرَ الأرض والسموات" فَأَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَئِذٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: "عَلَى الصِّرَاطِ" .
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgafir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Ali b. Müshir, Dâvûd'dan -ki o İbn Ebî Hind'dir-, Şa'bî'den, Mesrûk'tan, Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayetle anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: { يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاوَاتُ } “Yerin başka bir yere, göklerin de [başka göklere] dönüştürüleceği gün” kavli hakkında: "Ey Allah'ın Resûlü! O gün insanlar nerede olacaklar?" diye sordum. Şöyle buyurdu: «عَلَى الصِّرَاطِ» «Sırat üzerinde.»
وَرُوِيَ عَنْ ثَوْبَانَ أَنَّ حَبْرًا مِنَ الْيَهُودِ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: أَيْنَ يَكُونُ النَّاسُ يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ؛ قَالَ: "هُمْ فِي الظُّلْمَةِ دُونَ الْجِسْرِ" (١) .
Sevban'dan rivayet edildiğine göre Yahudi bilginlerinden biri Resûlullah ﷺ'e sorup: "Yerin başka bir yere dönüştürüldüğü gün insanlar nerede olacaklar?" dedi. Resûlullah: "Onlar köprünün (sıratın) berisindeki karanlıktadırlar." buyurdu (١).
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَبَرَزُوا} خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ، {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} الَّذِي يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ.
Allah Teâlâ'nın: {وَبَرَزُوا} “huzura çıkarlar” yani kabirlerinden çıkarlar; {لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ} “Vâhid, Kahhâr olan Allah'ın” dilediğini yapan ve istediği gibi hükmeden [Allah'ın huzuruna].
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩) } .
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٤٩) } “O gün suçluları zincirlere vurulmuş olarak görürsün.”
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ} مَشْدُودِينَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ، {فِي الْأَصْفَادِ} فِي الْقُيُودِ وَالْأَغْلَالِ، وَاحِدُهَا صَفَدٌ، وَكُلُّ مَنْ شَدَدْتَهُ شَدًا وَثِيقًا فَقَدْ صَفَّدْتَهُ.
{وَتَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ} “O gün suçluları ... görürsün” birbirlerine bağlanmış halde, {فِي الْأَصْفَادِ} “zincirlere vurulmuş” prangalar ve bukağılar içinde; tekili 'safed'dir. Sımsıkı bağladığın her şeyi 'safadtehû' (onu zincire vurdun) diye ifade edersin.
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: صَفَدْتُ الرَّجُلَ فَهُوَ مَصْفُودٌ، وَصَفَّدْتُهُ بِالتَّشْدِيدِ فَهُوَ مُصَفَّدٌ.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "Adamı bağladım, o bağlıdır (masfûd); onu sımsıkı bağladım (şedde ile), o zincire vurulmuştur (musaffad)."
وَقِيلَ: يُقْرَنُ كُلُّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانِهِ فِي سِلْسِلَةٍ، بَيَانُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} (الصَّافَّاتِ -٢٢) ، يَعْنِي: قُرَنَاءَهُمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ.
Her kâfirin şeytanıyla birlikte tek bir zincire vurulacağı da söylenmiştir; bunun açıklaması Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْوَاجَهُمْ} “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” (Sâffât - 22), yani şeytanlardan olan yoldaşlarını.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مُقَرَّنَةٌ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ إِلَى رِقَابِهِمْ بِالْأَصْفَادِ وَالْقُيُودِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْحَبْلِ: قَرْنٌ.
Bunun manasının, elleri ve ayaklarının bukağılar ve prangalarla boyunlarına bitiştirilip bağlanması olduğu da söylenmiştir; bundan ötürü ipe de 'karn' denilmiştir.
{سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) } .
{سَرَابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرَانٍ وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (٥٠) } “Gömlekleri katrandandır ve yüzlerini ateş bürür.”
{سَرَابِيلُهُمْ} أَيْ: قُمُصُهُمْ، وَاحِدُهَا سِرْبَالُ. {مِنْ قَطِرَانٍ} هُوَ الَّذِي تَهْنَأُ بِهِ الْإِبِلُ.
{سَرَابِيلُهُمْ} “Gömlekleri” yani giysileri; tekili 'sirbâl'dir. {مِنْ قَطِرَانٍ} “katrandandır” o, develere sürülen maddedir.
وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ ويعقوب " منْ قطرآن " عَلَى كلمتين منونتين ١٩٥/ب وَالْقِطْرُ: النُّحَاسُ، وَالصُّفْرُ الْمُذَابُ، وَالْآنُ: الَّذِي انْتَهَى حَرُّهُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} (الرَّحْمَنِ -٤٤) .
İkrime ve Ya'kûb tenvinli iki kelime olarak "منْ قطرٍ آنٍ" şeklinde okumuşlardır. ١٩٥/ب Kıtr: Bakır ve erimiş sarı pirinçtir. Ân ise: Sıcaklığı son dereceye ulaşmış olandır. Nitekim Allah Teâlâ: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla kaynar su arasında dönüp dolaşırlar.” (Rahmân - 44) buyurmuştur. /b
{وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} أَيْ: تَعْلُو.
{وَتَغْشَى وُجُوهَهُمُ النَّارُ} “ve yüzlerini ateş bürür” yani kaplar.
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١) هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٥٢) } .
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٥١) هَذَا بَلَاغٌ لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٥٢) } “(Bu,) Allah'ın her nefse kazandığının karşılığını vermesi içindir. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (51) Bu, insanlara bir tebliğdir; hem bununla uyarılsınlar, O'nun yalnızca tek bir ilah olduğunu bilsinler hem de akıl sahipleri düşünüp öğüt alsınlar diye. (52)” .
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ} مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} .
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ كُلَّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ} “Allah'ın her nefse kazandığının karşılığını vermesi için” hayır ve şerden [kazandığı her şeyin], {إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir.”
{هَذَا} أَيْ: هَذَا الْقُرْآنُ، {بَلَاغٌ} أَيْ: تَبْلِيغٌ وَعِظَةٌ، {لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا} وَلِيُخَوَّفُوا، {بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ} أَيْ: لِيَسْتَدِلُّوا بِهَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى: {وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ} أَيْ: لِيَتَّعِظَ أُولُو الْعُقُولِ.
{هَذَا} “Bu” yani bu Kur'an, {بَلَاغٌ} “bir tebliğdir” yani bir tebliğ ve öğüttür, {لِلنَّاسِ وَلِيُنْذَرُوا} “insanlar için; hem uyarılsınlar” ve korkutulsunlar, {بِهِ وَلِيَعْلَمُوا أَنَّمَا هُوَ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “bununla ve O'nun yalnızca tek bir ilah olduğunu bilsinler diye” yani bu ayetlerle Yüce Allah'ın birliğine delil getirsinler diye; {وَلِيَذَّكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ} “ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye.” yani akıl sahipleri ibret alsınlar [diye].