{وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} عَلَى مَا عَلِمَ مِنْهُمْ.
{وَإِنَّ رَبَّكَ هُوَ يَحْشُرُهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ} “Şüphesiz Rabbin, onları toplayıp bir araya getirecektir. Muhakkak ki O, Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir), Alîm'dir (hakkıyla bilendir).” [yani] haklarında bildiklerine göre [onları toplayacaktır].
وَقِيلَ: يُمِيتُ الْكُلَّ، ثُمَّ يَحْشُرُهُمُ، الْأَوَّلِينَ وَالْآخَرِينَ.
Şöyle de denilmiştir: Hepsini öldürür, sonra öncekileri de sonrakileri de bir araya getirip haşreder.
أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْمُؤَذِّنُ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الصَّيْرَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنْ مَاتَ عَلَى شَيْءٍ بَعَثَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ" (١) .
Bize Ebû Salih Ahmed b. Abdilmelik el-Müezzin haber verdi, bize Ebû Saîd es-Sayrafî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam anlattı, bize Ahmed b. Abdilcebbâr anlattı, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, [o] Ebû Süfyân'dan, [o da] Câbir radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kim ne hâl üzere ölürse, Allah onu o hâl üzere diriltir." (١)
قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ} يَعْنِي: آدَمَ ﵇، سُمِّيَ إِنْسَانًا لِظُهُورِهِ وَإِدْرَاكِ الْبَصَرِ إِيَّاهُ. وَقِيلَ: مِنَ النِّسْيَانِ لِأَنَّهُ عَهِدَ إِلَيْهِ فَنَسِيَ. {مِنْ صَلْصَالٍ} وَهُوَ الطِّينُ الْيَابِسُ الَّذِي إِذَا نَقَرْتَهُ سَمِعْتَ لَهُ صَلْصَلَةً، أَيْ: صَوْتًا.
Yüce Allah'ın {وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ} “Andolsun biz insanı yarattık” kavli, Âdem aleyhisselâm'ı kastetmektedir. Görünür olması ve gözün onu idrak etmesi sebebiyle 'insan' olarak isimlendirilmiştir. [Bir görüşe] göre de unutmaktan (nisyân) dolayıdır; zira kendisine ahit verilmiş de o unutmuştur. {مِنْ صَلْصَالٍ} “kuru bir çamurdan”; o, tıkırdatıldığında kendisinden çınlama (salsala), yani ses işitilen kuru çamurdur.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الطِّينُ الْحُرُّ، الَّذِي نَضَبَ عَنْهُ الْمَاءُ تَشَقَّقَ، فَإِذَا حُرِّكَ تَقَعْقَعَ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: O, suyu çekilip çatlayan, hareket ettirildiğinde de takırdayıp ses çıkaran saf çamurdur.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الطِّينُ الْمُنْتِنُ. وَاخْتَارَهُ الْكِسَائِيُّ، وَقَالَ: هُوَ مِنْ صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ، إِذَا أَنْتَنَ {مِنْ حَمَإٍ} وَالْحَمَأُ: الطِّينُ الْأَسْوَدُ {مَسْنُونٍ} أَيْ: مُتَغَيِّرٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: هُوَ الْمُنْتِنُ الْمُتَغَيِّرُ.
Mücâhid şöyle demiştir: O, kokuşmuş çamurdur. Kisâî de bu [görüşü] tercih etmiş ve şöyle demiştir: [Bu kelime], et koktuğu zaman söylenen 'salle'l-lahmu ve eselle' (صَلَّ اللَّحْمُ وَأَصَلَّ) ifadesindendir. {مِنْ حَمَإٍ} “balçıktan”; heme' (الْحَمَأُ) ise siyah çamurdur. {مَسْنُونٍ} “şekil verilmiş/değişime uğramış”; yani değişmiş [çamurdan]. Mücâhid ve Katâde şöyle demiştir: O, kokuşmuş ve değişmiş olandır.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ الْمَصْبُوبُ. تَقُولُ الْعَرَبُ: سَنَنْتُ الْمَاءَ أَيْ صَبَبْتُهُ.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: O, dökülmüş olandır. Araplar: "Suyu döktüm" anlamında 'senentu'l-mâe' (سَنَنْتُ الْمَاءَ) derler.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ التُّرَابُ الْمُبْتَلُّ الْمُنْتِنُ، جُعِلَ صَلْصَالًا كَالْفَخَّارِ (١) .
İbn Abbâs şöyle demiştir: O, ıslak ve kokuşmuş topraktır; pişmiş çömlek gibi kuru çamur (salsâl) hâline getirilmiştir. (١)
وَفِي بَعْضِ الْآثَارِ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ خَمَّرَ طِينَةَ آدَمَ وَتَرَكَهُ حَتَّى صَارَ مُتَغَيِّرًا أَسْوَدَ، ثُمَّ خَلَقَ مِنْهُ آدَمَ ﵇ (٢) .
Bazı rivayetlerde şöyle geçmektedir: Allah Azze ve Celle Âdem'in çamurunu yoğurup mayalamış ve değişip siyahlaşıncaya kadar bırakmış, sonra da ondan Âdem aleyhisselâm'ı yaratmıştır. (٢)
{وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧) } .
{وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نَارِ السَّمُومِ (٢٧) } “Cânnı (cinleri) da daha önce kavurucu kızgın ateşten yarattık.”
{وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَبُو الْجِنِّ كَمَا أَنَّ آدَمَ أَبُو الْبَشَرِ.
{وَالْجَانَّ خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ} “Cânnı da daha önce yarattık”. İbn Abbâs: "Âdem insanlığın atası olduğu gibi o da cinlerin atasıdır" demiştir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ إِبْلِيسُ خُلِقَ قَبْلَ آدَمَ.
Katâde: "O, Âdem'den önce yaratılmış olan İblis'tir" demiştir.
وَيُقَالُ: الْجَانُّ: أَبُو الْجِنِّ، وَإِبْلِيسُ أَبُو الشَّيَاطِينِ.
Şöyle de denilir: Cânn cinlerin atası, İblis ise şeytanların atasıdır.
وَفِي الْجِنِّ مُسْلِمُونَ وَكَافِرُونَ، وَيَحْيَوْنَ وَيَمُوتُونَ، وَأَمَّا الشَّيَاطِينُ؛ فَلَيْسَ مِنْهُمْ مُسْلِمُونَ، وَيَمُوتُونَ إِذَا مَاتَ إِبْلِيسُ.
Cinlerin içinde Müslümanlar da kâfirler de vardır; yaşarlar ve ölürler. Şeytanlara gelince, onların içinde Müslüman yoktur ve İblis öldüğü zaman ölürler.
وَذَكَرَ وَهْبٌ: إِنَّ مِنَ الْجِنِّ مَنْ يُولَدُ لَهُمْ وَيَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ [بِمَنْزِلَةِ الْآدَمِيِّينَ] (٣) وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ هُمْ بِمَنْزِلَةِ الرِّيحِ لَا يَأْكُلُونَ وَلَا يَشْرَبُونَ وَلَا يَتَوَالَدُونَ.
Vehb şöyle zikretmiştir: Cinlerden kimi vardır ki [insanoğlu gibi] (٣) çocukları olur, yerler ve içerler. Cinlerden kimi de vardır ki rüzgâr gibidirler; ne yerler, ne içerler, ne de ürerler.
{مِنْ نَارِ السَّمُومِ} وَالسَّمُومُ رِيحٌ حَارَّةٌ تَدْخُلُ مَسَامَّ الْإِنْسَانِ فَتَقْتُلُهُ. وَيُقَالُ: السَّمُومُ بِالنَّهَارِ وَالْحَرُورُ بِاللَّيْلِ.
{مِنْ نَارِ السَّمُومِ} “kavurucu kızgın ateşten”. Semûm (السَّمُومُ), insanın gözeneklerine (mesâm) işleyip onu öldüren sıcak bir rüzgârdır. Gündüz esenine 'semûm', gece esenine ise 'harûr' denildiği de söylenir.
وَعَنِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ: السَّمُومُ نَارٌ لَا دُخَانَ لَهَا، وَالصَّوَاعِقُ تَكُونُ مِنْهَا وَهِيَ نَارٌ بَيْنَ السَّمَاءِ وَبَيْنَ الْحِجَابِ، فَإِذَا أَحْدَثَ اللَّهُ أَمْرًا خَرَقَتِ الْحِجَابَ فَهَوَتْ إِلَى مَا أُمِرَتْ، فَالْهَدَّةُ الَّتِي تَسْمَعُونَ فِي خَرْقِ ذَلِكَ الْحِجَابِ.
Kelbî'den, [o da] Ebû Sâlih'ten rivayetle: Semûm, dumansız bir ateştir; yıldırımlar ondan meydana gelir. O, gök ile hicap arasında bir ateştir. Allah bir emir takdir ettiğinde o hicabı delip emrolunduğu şeye doğru iner; işte duyduğunuz o gürültü bu hicabın delinmesidir.
وَقِيلَ: نَارُ السَّمُومِ لَهَبُ النَّارِ.
Şöyle de denilmiştir: Nâru's-semûm, ateşin alevidir.
وَقِيلَ: مِنْ نَارِ السَّمُومِ أَيْ: مِنْ نَارِ جَهَنَّمَ.
Şöyle de denilmiştir: {مِنْ نَارِ السَّمُومِ} yani: Cehennem ateşindendir.
وَعَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ إِبْلِيسُ مِنْ حَيٍّ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنُّ خُلِقُوا مِنْ نَارِ السَّمُومِ وَخُلِقَتِ الْجِنُّ الَّذِينَ ذُكِرُوا فِي الْقُرْآنِ مِنْ مَارِجٍ مِنْ نَارٍ، فَأَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَإِنَّهُمْ خُلِقُوا
Dahhâk’tan, [o da] İbn Abbâs’tan [naklettiğine göre] şöyle demiştir: İblis, kendilerine cin denilen [ve] kavurucu ateşten yaratılmış olan bir melek topluluğundandı. Kur'an'da zikredilen cinler ise yalın bir ateş alevinden (mâric) yaratılmışlardır. Meleklere gelince, şüphesiz onlar
مِنَ النُّورِ (١) .
nurdan yaratılmışlardır. (١)
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) } .
{وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٢٨) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٢٩) فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٣٠) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan bir insan yaratacağım. Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, derhal ona secdeye kapanın!' Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا} أَيْ: سَأَخْلُقُ بَشَرًا {مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} .
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben bir insan yaratacağım'” yani: {مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan” bir insan yaratacağım kavlidir.
{فَإِذَا سَوَّيْتُهُ} عَدَّلْتُ صُورَتَهُ، وَأَتْمَمْتُ خَلْقَهُ، {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} فَصَارَ بَشَرًا حَيًّا، وَالرُّوحُ جِسْمٌ لَطِيفٌ يَحْيَا بِهِ الْإِنْسَانُ، وَأَضَافَهُ إِلَى نَفْسِهِ تَشْرِيفًا {فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} سُجُودَ تَحِيَّةٍ لَا سُجُودَ عِبَادَةٍ.
{فَإِذَا سَوَّيْتُهُ} “Onu düzenlediğim”; sûretini düzeltip yaratılışını tamamladığım [zaman], {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي} “ve içine ruhumdan üflediğim [zaman]”; böylece canlı bir insan oldu. Ruh, insanın kendisiyle hayat bulduğu latif bir cisimdir; şereflendirmek maksadıyla onu Zatına izafe etmiştir. {فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ} “derhal ona secdeye kapanın”; bu, ibadet secdesi değil, selamlama (tahiyyet) secdesidir.
{فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ} الَّذِينَ أُمِرُوا بِالسُّجُودِ {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} .
{فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ} “Bunun üzerine melekler secde ettiler”, yani secdeyle emrolunanlar, {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “hepsi toptan”.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} وَقَدْ حَصَلَ الْمَقْصُودُ بِقَوْلِهِ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ؟
Eğer: "{فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ} 'Melekler secde ettiler' sözüyle maksat hasıl olmuşken niçin {كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} 'hepsi toptan' denilmiştir?" diye sorulursa,
قُلْنَا: زَعَمَ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ أَنَّهُ ذَكَرَ ذَلِكَ تَأْكِيدًا.
Deriz ki: Halîl ve Sîbeveyh, bunu pekiştirme (te'kid) amacıyla zikrettiğini ileri sürmüşlerdir.
وَذَكَرَ الْمُبَرِّدُ: أَنَّ قَوْلَهُ {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ} كَانَ مِنَ الْمُحْتَمَلِ أَنَّهُ سَجَدَ بَعْضُهُمْ فَذَكَرَ "كُلُّهُمْ" لِيَزُولَ هَذَا الْإِشْكَالُ، ثُمَّ كَانَ [يَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ سَجَدُوا] (٢) فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ فَزَالَ ذَلِكَ الْإِشْكَالُ بِقَوْلِهِ "أَجْمَعُونَ" (٣)
Müberred ise şöyle zikretmiştir: {فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ} sözünden onların bir kısmının secde etmiş olması ihtimal dâhilindeydi, bu kapalılığı gidermek için "küllühüm" (hepsi) buyuruldu; sonra farklı vakitlerde secde etmiş olmaları da [ihtimal dâhilindeydi] (٢), bu kapalılık da "ecmeûn" (toptan/hep birlikte) (٣) sözüyle giderilmiş oldu.
وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁: إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَالَ لِجَمَاعَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ: اسْجُدُوا لِآدَمَ فَلَمْ يَفْعَلُوا فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ، ثُمَّ قَالَ لِجَمَاعَةٍ أُخْرَى: اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا .
İkrime, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Allah azze ve celle meleklerden bir topluluğa: «Âdem'e secde edin!» buyurdu; fakat onlar yapmadılar. Bunun üzerine Allah onların üzerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı. Sonra başka bir topluluğa: «Âdem'e secde edin!» buyurdu, onlar da secde ettiler.
{إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) } .
{إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣١) } “Yalnız İblis hariç; o, secde edenlerle beraber olmaktan kaçındı.”
{قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨) قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) }
{قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ (٣٢) قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ (٣٣) قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٣٤) وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٣٥) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٣٦) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٣٧) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٣٨) قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٣٩) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٤٠) } “[Allah] 'Ey İblis! Secde edenlerle beraber olmanı engelleyen neydi?' dedi. [İblis] 'Kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan yarattığın bir insana secde edecek değilim' dedi. [Allah] 'Öyleyse oradan çık, çünkü sen kovulmuş birisin! Ve şüphesiz ceza gününe kadar lânet senin üzerinedir' buyurdu. [İblis] 'Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dedi. [Allah] 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar' buyurdu. [İblis] 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık, andolsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdıracağım. Ancak onlardan ihlaslı kılınmış kulların müstesna' dedi.”
{قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} أَرَادَ: أَنَا [أَفْضَلُ] (١) مِنْهُ لِأَنَّهُ طِينِيٌّ، وَأَنَا نَارِيٌّ، وَالنَّارُ تَأْكُلُ الطِّينَ.
{قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ} “[İblis] 'Kuru bir çamurdan, şekillenmiş kara balçıktan yarattığın bir insana secde edecek değilim' dedi”. Şunu kastetmiştir: Ben ondan [daha üstünüm] (١); çünkü o topraktandır, ben ise ateşim ve ateş toprağı yer [yakar].
{قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا} أَيْ: مِنَ الْجَنَّةِ {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} طَرِيدٌ.
{قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا} “[Allah] 'Öyleyse oradan çık' buyurdu”; yani Cennet'ten, {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “çünkü sen kovulmuş birisin”; [yani] tardedilmiş/uzaklaştırılmışsın.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ} قِيلَ: إن أهل السموات يَلْعَنُونَ إِبْلِيسَ كَمَا يَلْعَنُهُ أَهْلُ الْأَرْضِ، فَهُوَ مَلْعُونٌ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ} “Ve şüphesiz ceza gününe kadar lânet senin üzerinedir”. Şöyle denilmiştir: Yeryüzü ehli İblis'e lânet ettiği gibi gök ehli de ona lânet eder; o hem gökte hem yerde lânetlenmiştir.
{قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} أَرَادَ الْخَبِيثُ أَنْ لَا يَمُوتَ.
{قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “[İblis] 'Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dedi”. O habis [böylece] hiç ölmemeyi murat etmiştir.
{قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} أَيِ: الْوَقْتِ الَّذِي يَمُوتُ فِيهِ الْخَلَائِقُ، وَهُوَ النَّفْخَةُ الْأُولَى.
{قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “[Allah] 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar' buyurdu”; yani mahlukatın öleceği vakte kadar ki o da ilk Sûr üflemesidir (Nefha-i Ûlâ).
وَيُقَالُ: إِنَّ مُدَّةَ مَوْتِ إِبْلِيسَ أَرْبَعُونَ سَنَةً وَهِيَ مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ.
Şöyle de denilir: İblis'in ölü kalacağı süre kırk yıldır ki o da iki üfleme arasındaki süredir.
وَيُقَالُ: لَمْ تَكُنْ إِجَابَةُ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ فِي الْإِمْهَالِ إِكْرَامًا لَهُ، بَلْ كَانَتْ زِيَادَةً فِي بَلَائِهِ وَشَقَائِهِ.
Şöyle de denilir: Yüce Allah'ın ona mühlet verme hususundaki icabeti ona bir ikram değil, aksine onun azabını ve bedbahtlığını artırmak içindi.
{قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي} أَضْلَلْتَنِي. وَقِيلَ: خَيَّبْتَنِي مِنْ رَحْمَتِكَ {لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ} حُبَّ الدُّنْيَا وَمَعَاصِيَكَ {وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ} أَيْ: لَأُضِلَّنَّهُمْ، {أَجْمَعِينَ}
{قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي} “[İblis] 'Rabbim! Beni azdırmana karşılık' dedi”; yani beni saptırmana [karşılık]. [Bir görüşe] göre: Beni rahmetinden mahrum bırakmana [karşılık]. {لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde onlara mutlaka süsleyeceğim”; dünya sevgisini ve sana isyan etmeyi [süsleyeceğim]. {وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ} “ve onları mutlaka azdıracağım”; yani onları saptıracağım, {أَجْمَعِينَ} “hepsini”.
{إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ أَخْلَصُوا لَكَ الطَّاعَةَ وَالتَّوْحِيدَ، وَمَنْ فَتَحَ اللَّامَ، أَيْ: مَنْ أَخْلَصْتَهُ بِتَوْحِيدِكَ وَاصْطَفَيْتَهُ.
{إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ} “'Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.'” [Yani] itaati ve tevhidi senin için halis kılan müminleri. Lâm harfini fethalı okuyan kimseye göre ise [anlamı]; yani tevhidinle ihlaslı kıldığın ve seçtiğin kimselerdir.
{قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤) }
{قَالَ هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ (٤١) إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ (٤٢) وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ (٤٣) لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ (٤٤) } “[Allah] şöyle buyurdu: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur. Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna. Ve şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir. Onun yedi kapısı vardır; her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır.'”
{قَالَ} اللَّهُ تَعَالَى {هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ} قَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ صِرَاطٌ إِلَيَّ مُسْتَقِيمٌ.
Yüce Allah: {قَالَ} “şöyle buyurdu”: {هَذَا صِرَاطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ} “'İşte bana varan dosdoğru yol budur.'” Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bunun manası, "Bana ulaştıran dosdoğru bir yoldur" demektir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْحَقُّ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَيْهِ طَرِيقُهُ، وَلَا يَعْوَجُّ عَلَيْهِ شَيْءٌ.
Mücâhid şöyle demiştir: Hak, Yüce Allah'a döner ve yolu O'na varır; O'na [giden yolda] hiçbir şey eğrilmez.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: يَعْنِي: عَلَيَّ الدَّلَالَةُ عَلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ.
Ahfeş şöyle demiştir: Yani: Dosdoğru yola kılavuzluk etmek bana aittir.
قَالَ الْكِسَائِيُّ: هَذَا عَلَى التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِمَنْ يُخَاصِمُهُ: طَرِيقُكَ عَلَيَّ، أَيْ: لَا تُفْلِتُ مِنِّي، كَمَا قَالَ ﷿: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} (الْفَجْرِ-١٤) .
Kisâî şöyle demiştir: Bu, bir kimsenin hasmına "Senin yolun bana uğrayacak", yani "elimden kurtulamazsın" demesi gibi bir tehdit ve uyarıdır; nitekim Azze ve Celle: {إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ} “Şüphesiz Rabbin her an gözetlemektedir” (Fecr, 14) buyurmuştur.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ عَلَى اسْتِقَامَتِهِ بِالْبَيَانِ وَالْبُرْهَانِ وَالتَّوْفِيقِ وَالْهِدَايَةِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; açıklama, delil, tevfik ve hidayet ile onun dosdoğru kılınması [bana aittir] demektir.
وَقَرَأَ ابْنُ سِيرِينَ، وَقَتَادَةُ، وَيَعْقُوبُ: عَلِيٌّ، مِنَ الْعُلُوِّ أَيْ: رَفِيعٌ، وَعَبَّرَ بَعْضُهُمْ عَنْهُ: رَفِيعٌ أَنْ يُنَالَ، مُسْتَقِيمٌ أَنْ يُمَالَ.
İbn Sîrîn, Katâde ve Ya'kûb; yücelik anlamında 'Aliyyün' (عَلِيٌّ) olarak, yani "yücedir" şeklinde okumuşlardır. Bazıları bunu şöyle ifade etmiştir: [Kötülükle] erişilmekten yücedir, eğrilmekten dosdoğrudur.
{إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} ١٩٧/أأَيْ: قُوَّةٌ.
{إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” ١٩٧/أ yani: Bir gücün [yoktur].
قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: يَعْنِي عَلَى قُلُوبِهِمْ.
Ehl-i meânî şöyle demiştir: Yani onların kalpleri üzerinde [hâkimiyetin yoktur].
وَسُئِلَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: مَعْنَاهُ لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ تُلْقِيهِمْ فِي ذَنْبٍ يَضِيقُ عَنْهُ عَفْوِي، وَهَؤُلَاءِ ثَنِيَّةُ اللَّهِ الَّذِينَ هَدَاهُمُ وَاجْتَبَاهُمْ. {إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ}
Süfyân b. Uyeyne'ye bu ayet hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: Manası; onları, affımın dar geleceği bir günaha sokacak bir hâkimiyetin yoktur demektir. Bunlar Allah'ın hidayet edip seçtiği istisna kıldığı kullardır. {إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغَاوِينَ} “ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna”.
{وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} يَعْنِي مَوْعِدَ إِبْلِيسَ وَمَنْ تَبِعَهُ.
{وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Ve şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” yani İblis'in ve ona uyanların buluşma yeridir.
{لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ} أَطْبَاقٍ.
{لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ} “Onun yedi kapısı vardır” [yani] tabakaları vardır.
قَالَ عَلِيٌّ ﵁: تَدْرُونَ كَيْفَ أَبْوَابُ النَّارِ؟ هَكَذَا، وَوَضَعَ [شُعْبَةُ] إِحْدَى يَدَيْهِ عَلَى الْأُخْرَى (١) أَيْ: سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ وَإِنَّ اللَّهَ وَضَعَ الْجِنَانَ عَلَى الْعَرْضِ وَوَضَعَ الْنِيرَانَ بَعْضَهَا فَوْقَ بَعْضٍ.
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ateşin kapıları nasıldır bilir misiniz? İşte böyledir, diyerek [Şu'be] bir elini diğerinin üzerine koydu (١). Yani: Birbiri üstünde yedi kapıdır. Şüphesiz Allah cennetleri enlemesine, ateşleri ise birbiri üstüne koymuştur.
قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: النَّارُ سَبْعُ دَرَكَاتٍ: أَوَّلُهَا جَهَنَّمُ، ثُمَّ لَظَى، ثُمَّ الْحُطَمَةُ، ثُمَّ السَّعِيرُ، ثُمَّ سَقَرُ، ثُمَّ الْجَحِيمُ، ثُمَّ الْهَاوِيَةُ.
İbn Cüreyc şöyle demiştir: Ateş yedi derekedir (kattır): İlki Cehennem, sonra Lazâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sekar, sonra Cahîm, sonra Hâviye'dir.
{لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} أَيْ: لِكُلِّ دَرَكَةٍ قَوْمٌ يَسْكُنُونَهَا.
{لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ} “her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” yani: Her dereke için orada ikamet edecek bir topluluk vardır.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: فِي الدَّرَكَةِ الْأُولَى أهل التوحيد الذين أُدْخِلُوا النَّارَ، يُعَذَّبُونَ بِقَدْرِ ذُنُوبِهِمْ ثُمَّ
Dahhâk şöyle demiştir: Birinci derekede, ateşe sokulan tevhid ehli [bulunur]; günahları ölçüsünce azap görürler, sonra...
يَخْرُجُونَ، وَفِي الثَّانِيَةِ النَّصَارَى، وَفِي الثَّالِثَةِ الْيَهُودُ، وَفِي الرَّابِعَةِ الصَّابِئُونَ، وَفِي الْخَامِسَةِ الْمَجُوسُ، وَفِي السَّادِسَةِ أَهْلُ الشِّرْكِ، وَفِي السَّابِعَةِ الْمُنَافِقُونَ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} (النِّسَاءِ-١٤٥) .
[oradan] çıkarlar. İkincisinde Hristiyanlar, üçüncüsünde Yahudiler, dördüncüsünde Sâbiîler, beşincisinde Mecûsîler, altıncısında şirk ehli, yedincisinde ise münafıklar bulunur. Yüce Allah'ın şu sözü buna [işarettir]: {إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ} “Şüphesiz münafıklar cehennemin en alt tabakasındadırlar” (Nisâ, 145).
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لِجَهَنَّمَ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ بَابٌ مِنْهَا لِمَنْ سَلَّ السَّيْفَ عَلَى أُمَّتِي أَوْ قَالَ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ" (١) .
İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cehennemin yedi kapısı vardır; onlardan biri ümmetime -veya Muhammed'in ümmetine demiştir- kılıç çeken kimse içindir" (١).
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ (٤٨) نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) }
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٤٥) ادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ آمِنِينَ (٤٦) وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْوَانًا عَلَى سُرُرٍ مُتَقَابِلِينَ (٤٧) لَا يَمَسُّهُمْ فِيهَا نَصَبٌ وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ (٤٨) نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٤٩) } “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadırlar. Oraya esenlikle, güven içinde girin. Göğüslerindeki kini çıkarıp attık; onlar artık tahtlar üzerinde karşılıklı oturan kardeşlerdir. Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir. Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayanım, çok merhamet edenim.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} أَيْ: فِي بَسَاتِينَ وَأَنْهَارٍ.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} “Şüphesiz takva sahipleri cennetlerde ve pınar başlarındadırlar” buyruğu, yani: Bahçelerde ve ırmaklardadırlar [demektir].
{ادْخُلُوهَا} أَيْ: يُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ {بِسَلَامٍ} أَيْ: بِسَلَامَةٍ {آمِنِينَ} مِنَ الْمَوْتِ وَالْخُرُوجِ وَالْآفَاتِ.
{ادْخُلُوهَا} “Oraya... girin” yani onlara: Cennete {بِسَلَامٍ} “esenlikle” yani selametle, {آمِنِينَ} “güven içinde” ölümden, çıkarılmaktan ve afetlerden [güven içinde olarak girin] denir.
{وَنَزَعْنَا} أَخْرَجْنَا {مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} هُوَ الشَّحْنَاءُ وَالْعَدَاوَةُ وَالْحِقْدُ وَالْحَسَدُ، {إِخْوَانًا} نُصِبَ عَلَى الْحَالِ {عَلَى سُرُرٍ} جَمْعُ سَرِيرٍ {مُتَقَابِلِينَ} يُقَابِلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، لَا يَنْظُرُ أَحَدٌ مِنْهُمْ إِلَى قَفَا صَاحِبِه.
{وَنَزَعْنَا} “çıkarıp attık” çekip aldık {مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ} “Göğüslerindeki kini”; bu kin, düşmanlık, husumet ve hasettir. {إِخْوَانًا} “kardeşler olarak” kelimesi hal (durum) olarak nasb edilmiştir. {عَلَى سُرُرٍ} “tahtlar üzerinde”; serîr (taht) kelimesinin çoğuludur. {مُتَقَابِلِينَ} “karşılıklı” [oturanlar olarak]; birbirlerine yönelirler, hiçbirisi diğerinin arkasına bakmaz.
وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ فِي الْجَنَّةِ إِذَا وَدَّ أَنْ يَلْقَى أَخَاهُ الْمُؤْمِنَ سَارَ سَرِيرُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ فَيَلْتَقِيَانِ وَيَتَحَدَّثَانِ.
Bazı rivayetlerde şöyle geçmektedir: Cennetteki mümin, mümin kardeşini görmeyi arzu ettiğinde, her birinin tahtı diğerininkine doğru hareket eder; böylece buluşur ve sohbet ederler.
{لَا يَمَسُّهُمْ} لَا يُصِيبُهُمْ {فِيهَا نَصَبٌ} أَيْ: تَعَبٌ {وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ} هَذِهِ أَنَصُّ آيَةٍ فِي الْقُرْآنِ عَلَى الْخُلُودِ.
{لَا يَمَسُّهُمْ} onlara isabet etmez {فِيهَا نَصَبٌ} “Orada kendilerine hiçbir yorgunluk” yani zahmet [dokunmaz] {وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ} “ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir”. Bu, Kur'an'da ebedilik konusunda en açık nass olan ayettir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي لِمَنْ تَابَ مِنْهُمْ.
Yüce Allah'ın: {نَبِّئْ عِبَادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten ben çok bağışlayanım, çok merhamet edenim” buyruğu hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Yani onlardan tövbe edenler için [bağışlayıcıyımdır].
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ خَرَجَ يَوْمًا عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَهُمْ يَضْحَكُونَ، فَقَالَ: "أَتَضْحَكُونَ وَبَيْنَ أَيْدِيكُمُ النَّارُ" فَنَزَلَ جِبْرِيلُ ﵇ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَقَالَ: "يَقُولُ لَكَ رَبُّكَ يَا مُحَمَّدُ لِمَ تُقَنِّطْ عِبَادِي مِنْ رَحْمَتِي" ?
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün ashabından bir grubun yanına çıktı; onlar gülüyorlardı. Bunun üzerine: « أَتَضْحَكُونَ وَبَيْنَ أَيْدِيكُمُ النَّارُ » «Önünüzde cehennem ateşi varken gülüyor musunuz?» buyurdu. Bunun üzerine Cebrail aleyhisselâm bu ayetle indi ve şöyle dedi: « يَقُولُ لَكَ رَبُّكَ يَا مُحَمَّدُ لِمَ تُقَنِّطْ عِبَادِي مِنْ رَحْمَتِي » «Rabbin sana şöyle buyuruyor: Ey Muhammed! Kullarımı rahmetimden niçin ümitsizliğe düşürüyorsun?»
{وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ (٥٠) وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ (٥١) }
{وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ (٥٠) وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ (٥١) } “Ve şüphesiz benim azabım, işte o can yakıcı azaptır. Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver.”
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَي (٥٤) }
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قَالُوا لَا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَي (٥٤) } “Hani onun yanına girip 'Selam!' demişlerdi. [İbrahim de:] 'Doğrusu biz sizden korkuyoruz' demişti. Dediler ki: 'Korkma! Biz seni çok bilgili bir oğulla müjdeliyoruz.' [İbrahim:] 'Bana ihtiyarlık çökmüşken mi beni müjdelediniz? O halde beni ne ile müjdeliyorsunuz?' dedi.”
{وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ} قَالَ قَتَادَةُ: بَلَغَنَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَوْ يَعْلَمُ الْعَبْدُ قَدْرَ عَفْوِ اللَّهِ لَمَا تَوَرَّعَ عَنْ حَرَامٍ، وَلَوْ يَعْلَمُ قَدْرَ عَذَابِهِ لَبَخَعَ نَفْسَهُ" (١) .
{وَأَنَّ عَذَابِي هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ} “Ve şüphesiz benim azabım, işte o can yakıcı azaptır”. Katâde şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer kul, Allah'ın affının büyüklüğünü bilseydi hiçbir haramdan çekinmezdi; eğer O'nun azabının büyüklüğünü bilseydi canına kıyardı" (١).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسَفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الرَّحْمَةَ يَوْمَ خَلَقَهَا مِائَةَ رَحْمَةٍ، فَأَمْسَكَ عِنْدَهُ تِسْعًا وَتِسْعِينَ رَحْمَةً، وَأَرْسَلَ فِي خَلْقِهِ كُلِّهِمْ رَحْمَةً وَاحِدَةً، فَلَوْ يَعْلَمُ الْكَافِرُ بِكُلِّ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الرحمة لم ييئس مِنَ الْجَنَّةِ، وَلَوْ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِكُلِّ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ يَأْمَنْ مِنَ النَّارِ" (٢) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize Ya'kûb b. Abdirrahmân, Amr b. Ebî Amr'dan, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Allah rahmeti yarattığı gün yüz rahmet olarak yarattı; doksan dokuz rahmeti kendi katında tuttu ve bütün yaratılmışlara tek bir rahmet indirdi. Şayet kâfir Allah'ın katındaki rahmetin tamamını bilseydi cennetten ümidini kesmezdi; şayet mümin de Allah'ın katındaki azabın tamamını bilseydi cehennemden güvende hissetmezdi" (٢).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ} أَيْ: عَنْ أَضْيَافِهِ. وَالضَّيْفُ: اسْمٌ يَقَعُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى لِيُبَشِّرُوا إِبْرَاهِيمَ ﵇ بِالْوَلَدِ، وَيُهْلِكُوا قَوْمَ لُوطٍ.
Yüce Allah'ın: {وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْرَاهِيمَ} “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver” buyruğu, yani: Misafirlerinden [haber ver demektir]. Dayf (misafir); tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılan bir kelimedir. Bunlar, Allah Teâlâ'nın İbrahim aleyhisselâm'a bir oğul müjdelemek ve Lût kavmini helak etmek için gönderdiği meleklerdir.
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ} إِبْرَاهِيمُ: {إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} خَائِفُونَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَأْكُلُوا طَعَامَهُ.
{إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا سَلَامًا قَالَ} “Hani onun yanına girip 'Selam!' demişlerdi. [İbrahim de] şöyle dedi:” İbrahim: {إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ} “'Doğrusu biz sizden korkuyoruz'” [dedi]. Yemeklerini yemedikleri için [onlardan] korkmuştu.
{قَالُوا لَا تَوْجَلْ} لَا تَخَفْ {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ} أَيْ: غُلَامٍ فِي صِغَرِهِ، عَلِيمٌ فِي كِبَرِهِ، يَعْنِي: إِسْحَاقَ، فَتَعَجَّبَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِنْ كِبَرِهِ وَكِبَرِ امْرَأَتِهِ.
{قَالُوا لَا تَوْجَلْ} “Dediler ki: 'Korkma!'” endişe etme; {إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ} “'Biz seni çok bilgili bir oğulla müjdeliyoruz.'” Yani: Küçüklüğünde erkek çocuk, büyüdüğünde ise çok bilgili olacak bir oğulla; yani İshak ile. Bunun üzerine İbrahim aleyhisselâm kendi ihtiyarlığına ve hanımının ihtiyarlığına şaşırdı.
{قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي} أَيْ: بِالْوَلَدِ {عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ} أَيْ: عَلَى حَالِ الْكِبَرِ، قَالَهُ عَلَى طَرِيقِ التَّعَجُّبِ {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} فَبِأَيِّ شَيْءٍ تُبَشِّرُونَ؟ قَرَأَ نَافِعٌ بِكَسْرِ النُّونِ وَتَخْفِيفِهَا أَيْ: تُبَشِّرُونِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِتَشْدِيدِ النون أي: تبشرونني، أُدْغِمَتْ نُونُ الْجَمْعِ فِي نُونِ الْإِضَافَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ النُّونِ وَتَخْفِيفِهَا.
{قَالَ أَبَشَّرْتُمُونِي} “[İbrahim] dedi ki: 'Beni müjdelediniz mi?'” yani çocukla; {عَلَى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ} “'bana ihtiyarlık dokunmuşken?'” yani yaşlılık halimde. Bunu hayret ifadesi olarak söyledi. {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “'Öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?'” Yani hangi şeyle müjdeliyorsunuz? Nâfi‘ nûn harfini kesreli ve şeddesiz (hafif) olarak yani “tübeşşirûnî” şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ise nûn harfini şeddeli olarak yani “tübeşşirûnnî” şeklinde okumuştur; çoğul nûnu izâfet nûnuna idğam edilmiştir. Diğer [kıraat imamları] ise nûn harfini fethalı ve şeddesiz okumuşlardır.
{قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ (٥٦) قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠) }
{قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ (٥٥) قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ (٥٦) قَالَ فَمَا خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ (٦٠) } “Dediler ki: 'Seni hak ile müjdeledik, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!' [İbrahim:] 'Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?' dedi. 'Ey elçiler! Göreviniz nedir?' dedi. Dediler ki: 'Biz, suçlu bir topluma gönderildik. Ancak Lût'un ailesi müstesnadır; biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız. Karısı müstesna; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.'”
{قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ} أَيْ بِالصِّدْقِ {فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ}
{قَالُوا بَشَّرْنَاكَ بِالْحَقِّ} “Dediler ki: 'Seni hak ile'” yani gerçek ile “müjdeledik” {فَلَا تَكُنْ مِنَ الْقَانِطِينَ} “sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!”
{قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ: بِكَسْرِ النُّونِ، وَالْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ: قَنِطَ يَقْنَطُ، وَقَنَطَ يَقْنِطُ (١) أَيْ: مَنْ يَيْئَسُ {مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} أَيِ: الْخَاسِرُونَ، وَالْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ كَبِيرَةٌ كَالْأَمْنِ مِنْ مَكْرِهِ (٢) .
{قَالَ وَمَنْ يَقْنَطُ} “[İbrahim:] '...kim ümit keser?' dedi”. Ebû Amr, Kisâî ve Ya'kûb nun'un kesresiyle [yaknitu], diğerleri ise fethasıyla [yaknatu] okudular. Bunlar iki ayrı kullanımdır: Kanita-yeknatu ve kanata-yaknitu (١). Yani: Kim ümitsizliğe düşer {مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ} “Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden”, yani hüsrana uğrayanlardan [başka]. Allah'ın rahmetinden ümit kesmek, O'nun tuzağından emin olmak gibi büyük bir günahtır (٢).
{قَالَ} إِبْرَاهِيمُ لَهُمْ {فَمَا خَطْبُكُمْ} مَا شَأْنُكُمْ {أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} ؟
İbrahim onlara: {قَالَ} “şöyle dedi:” {فَمَا خَطْبُكُمْ} “'Göreviniz nedir'” meseleniz nedir {أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ} “'Ey elçiler?'”
{قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ} مُشْرِكِينَ.
{قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ} “Dediler ki: 'Biz, suçlu bir topluma'” [yani] müşrik [bir topluma] “gönderildik.”
{إِلَّا آلَ لُوطٍ} أَتْبَاعَهُ وَأَهْلَ دِينِهِ، {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} خَفَّفَ الْجِيمَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، وَشَدَّدَهُ الْبَاقُونَ.
{إِلَّا آلَ لُوطٍ} “Ancak Lût'un ailesi müstesnadır” [yani] ona uyanlar ve dininde olanlar; {إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ} “biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız.” Hamza ve Kisâî cîm harfini şeddesiz [lemüneccûhüm yerine lemüncûhüm], diğerleri ise şeddeli okudular.
{إِلَّا امْرَأَتَهُ} أَيِ: امْرَأَةَ لُوطٍ، {قَدَّرْنَا} قَضَيْنَا {إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ} الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ،
{إِلَّا امْرَأَتَهُ} “Yalnız karısı müstesnadır” yani Lût'un karısı; {قَدَّرْنَا} “takdir ettik ki” [yani] hükmettik ki {إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ} “şüphesiz o, geride kalanlardandır” [yani] azap içinde kalanlardandır.
وَالِاسْتِثْنَاءُ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، وَمِنَ الْإِثْبَاتِ نَفْيٌ، فَاسْتَثْنَى امْرَأَةَ لُوطٍ مِنَ النَّاجِينَ فَكَانَتْ مُلْحَقَةً بِالْهَالِكِينَ.
Olumsuzluktan istisna olumlu, olumludan istisna ise olumsuzdur. Böylece Lût'un karısını kurtulanlardan istisna etti ve o helak olanlara dahil oldu.
قَرَأَ أَبُو بكر "قدرنا" هاهنا وَفِي سُورَةِ النَّمْلِ بِتَخْفِيفِ الدَّالِ. وَالْبَاقُونَ بِتَشْدِيدِهَا.
Ebû Bekr burada ve Neml Suresi'nde "kadderna" kelimesini dâl harfini şeddesiz olarak okudu. Diğerleri ise şeddeli okudular.
{فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) }
{فَلَمَّا جَاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) قَالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصَادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) } “Elçiler Lût'un ailesine gelince, [Lût:] 'Doğrusu siz tanınmayan bir topluluksunuz' dedi. Dediler ki: 'Hayır, biz sana onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik. Sana gerçeği getirdik ve biz elbette doğru söyleyenleriz. Gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar, sen de arkalarından git. Hiçbiriniz arkasına bakmasın ve emrolunduğunuz yere doğru geçip gidin.' Ona şu kesin emri vahyettik: 'Sabaha çıkarlarken şunların arkası kesilmiş olacaktır.'”
{قَالَ} لُوطٌ لَهُمْ {إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} أَيْ: أَنَا لَا أَعْرِفُكُمْ.
Lût onlara: {قَالَ} “şöyle dedi:” {إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ} “'Doğrusu siz tanınmayan bir topluluksunuz'” yani: Ben sizi tanımıyorum.
{قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ} أَيْ: يَشُكُّونَ فِي أَنَّهُ نَازِلٌ بِهِمْ، وَهُوَ الْعَذَابُ، لِأَنَّهُ كَانَ يُوعِدُهُمْ بِالْعَذَابِ وَلَا يُصَدِّقُونَهُ.
{قَالُوا بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا كَانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Dediler ki: 'Hayır, biz sana onların şüphe edip durdukları şeyi getirdik'” yani başlarına ineceğinden şüphe ettikleri şeyi, o da azaptır; çünkü o kendilerini azapla tehdit ediyordu da onlar onu tasdik etmiyorlardı.
{وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ} بِالْيَقِينِ. وَقِيلَ: بِالْعَذَابِ {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ}
{وَأَتَيْنَاكَ بِالْحَقِّ} “Sana gerçeği getirdik” [yani] kesin bilgi ile [geldik]. Azap ile [geldik] de denilmiştir. {وَإِنَّا لَصَادِقُونَ} “ve biz elbette doğru söyleyenleriz.”
{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ} أَيْ: سِرْ خَلْفَهُمْ {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} حَتَّى لَا يَرْتَاعُوا مِنَ الْعَذَابِ إِذَا نَزَلَ بِقَوْمِهِمْ.
{فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبَارَهُمْ} “Gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar, sen de arkalarından git” yani onların arkasından yürü, {وَلَا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ} “Hiçbiriniz arkasına bakmasın” ta ki kavimlerinin başına azap indiğinde korkuya kapılmasınlar.
وَقِيلَ: جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ عَلَامَةً لِمَنْ يَنْجُو مِنْ آلِ لُوطٍ.
Şöyle de denilmiştir: Allah bunu, Lût ailesinden kurtulacak olanlar için bir alamet kılmıştır.
{وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الشَّامَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي زُغَرَ (١) وَقِيلَ: الْأُرْدُنُ.
{وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ} “ve emrolunduğunuz yere doğru geçip gidin.” İbn Abbas: Yani Şam'a, demiştir. Mukâtil: Yani Zugar'a (١), demiştir. Ürdün olduğu da söylenmiştir.
{وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ} أَيْ: فَرَغْنَا إِلَى آلِ لُوطٍ مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ، أَيْ: أَحْكَمْنَا الْأَمْرَ الَّذِي أُمِرْنَا فِي قَوْمِ لُوطٍ، وَأَخْبَرْنَاهُ: {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ} يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ: وَقُلْنَا لَهُ إِنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ، يَعْنِي: أَصْلَهُمْ، {مَقْطُوعٌ} مُسْتَأْصَلٌ، {مُصْبِحِينَ} إِذَا دَخَلُوا فِي الصُّبْحِ.
{وَقَضَيْنَا إِلَيْهِ ذَلِكَ الْأَمْرَ} “Ve ona şu hükmü bildirdik:” Yani: Lût ailesine o işi kesinleştirip ulaştırdık; [diğer bir ifadeyle] Lût kavmi hakkında emrolunduğumuz işi kesin olarak kararlaştırdık ve ona haber verdik: {أَنَّ دَابِرَ هَؤُلَاءِ} “Şüphesiz bunların kökü...” Abdullah [b. Mes'ûd]'un: “Ve ona, 'Şüphesiz bunların kökü...' dedik” kıraati de buna delalet etmektedir. Yani: Onların asılları / kökleri, {مَقْطُوعٌ} “kesilecektir”, [kökleri] kazınacaktır, {مُصْبِحِينَ} “sabaha çıkarlarken.” Sabah vaktine girdiklerinde.
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ (٦٩) قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠) }
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي فَلَا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ (٦٩) قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ (٧٠) } “Şehir halkı birbirlerine müjdeleyerek geldiler. [Lût:] 'Doğrusu bunlar benim misafirimdir, beni rüsvay etmeyin! Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!' dedi. Dediler ki: 'Biz seni el âleme karışmaktan men etmemiş miydik?'”
{قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) }
{قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) } “[Lût:] 'Eğer yapacaksanız, işte bunlar benim kızlarımdır' dedi. Ömrüne andolsun ki onlar, sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı.”
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ} يَعْنِي سَدُومَ {يَسْتَبْشِرُونَ} بِأَضْيَافِ لُوطٍ، أَيْ: يُبَشِّرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، طَمَعًا فِي رُكُوبِ الْفَاحِشَةِ مِنْهُمْ.
{وَجَاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ} “Şehir halkı... geldiler” yani Sodom halkı {يَسْتَبْشِرُونَ} “birbirlerine müjdeleyerek” Lût'un misafirlerini müjdeleyerek, yani onlarla fuhuş yapma hevesiyle birbirlerine müjde vererek.
{قَالَ} لُوطٌ لِقَوْمِهِ {إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي} وَحَقٌّ عَلَى الرَّجُلِ إِكْرَامُ ضَيْفِهِ {فَلَا تَفْضَحُونِ} فِيهِمْ.
Lût kavmine: {قَالَ} “şöyle dedi:” {إِنَّ هَؤُلَاءِ ضَيْفِي} “'Doğrusu bunlar benim misafirimdir'” ve misafirini ağırlamak kişiye bir haktır [vazifedir]; {فَلَا تَفْضَحُونِ} “beni rüsvay etmeyin!” onların yanında [beni utandırmayın].
{وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ} وَلَا تُخْجِلُونِ.
{وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلَا تُخْزُونِ} “Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!” beni mahcup etmeyin.
{قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} أَيْ: أَلَمْ نَنْهَكَ عَنْ أَنْ تُضِيفَ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ.
{قَالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ} “Dediler ki: 'Biz seni el âleme karışmaktan men etmemiş miydik?'” yani: Biz seni insanlardan herhangi birini misafir etmekten men etmemiş miydik?
وَقِيلَ: أَلَمْ نَنْهَكَ أَنْ تُدْخِلَ الْغُرَبَاءَ الْمَدِينَةَ، فَإِنَّا نَرْكَبُ مِنْهُمُ الْفَاحِشَةَ.
Şöyle de denilmiştir: Biz sana yabancıları şehre sokmamanı, çünkü onlarla fuhuş yapacağımızı söyleyip seni bundan men etmemiş miydik?
{قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} أُزَوِّجُهُنَّ إِيَّاكُمْ إِنْ أَسْلَمْتُمْ (١) فَأْتُوا الْحَلَالَ وَدَعَوُا الْحَرَامَ {إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} مَا آمُرُكُمْ بِهِ.
{قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي} “[Lût:] 'İşte bunlar benim kızlarımdır' dedi”, şayet Müslüman olursanız onları sizinle evlendiririm (١); böylece helal olana yönelin ve haramı terk edin; {إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ} “'Eğer yapacaksanız'” size emrettiğim şeyi [yapacak iseniz].
وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْبَنَاتِ نِسَاءَ قَوْمِهِ لِأَنَّ النَّبِيَّ كَالْوَالِدِ لِأُمَّتِهِ.
Şöyle de denilmiştir: Kızları ile kavminin kadınlarını kastetmiştir; çünkü peygamber, ümmetinin babası gibidir.