قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَعَمْرُكَ} يَا مُحَمَّدُ أَيْ وَحَيَاتِكَ {إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ} حَيْرَتِهِمْ وَضَلَالَتِهِمْ، {يَعْمَهُونَ} يَتَرَدَّدُونَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {لَعَمْرُكَ} “Ömrüne andolsun ki” ey Muhammed, yani hayatına andolsun ki {إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ} “onlar, sarhoşlukları içinde” şaşkınlıkları ve sapıklıkları içinde {يَعْمَهُونَ} “bocalayıp duruyorlardı” tereddüt edip bocalıyorlardı.
قَالَ قَتَادَةُ: يَلْعَبُونَ.
Katâde şöyle demiştir: Oynuyorlardı (eğleniyorlardı).
رُوِيَ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: مَا خَلَقَ اللَّهُ نَفْسًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَمَا أَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى بِحَيَاةِ أَحَدٍ إِلَّا بِحَيَاتِهِ .
Ebü’l-Cevzâ’dan, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah, katında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’den daha değerli hiçbir nefis yaratmamıştır. Allah Teâlâ, onun hayatından başka hiç kimsenin hayatına yemin etmemiştir.”
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ (٧٨) }
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّهَا لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ لَظَالِمِينَ (٧٨) } “Güneş doğarken onları o korkunç ses yakalayıverdi. Hemen oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişmiş çamurdan taşlar yağdırdık. Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır. O [şehir harabesi] hâlâ işlek bir yol üzerindedir. Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır. Eyke halkı da gerçekten zalim idiler.”
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ} ١٩٧/ب أَيْ: حِينَ أَضَاءَتِ الشَّمْسُ، فَكَانَ ابْتِدَاءُ الْعَذَابِ حِينَ أَصْبَحُوا، وَتَمَامُهُ حِينَ أَشْرَقُوا.
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ} “Güneş doğarken onları o korkunç ses yakalayıverdi” 197/b yani: Güneş ışıldadığı sırada. Azabın başlangıcı sabaha girdikleri vakit, tamamlanması ise güneş doğduğu vakit olmuştur.
" فَجَعَلْنَا عَالِيَهَا سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ حِجَارَةً مِنْ سِجِّيلٍ ".
"Hemen oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişmiş çamurdan taşlar yağdırdık."
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لِلنَّاظِرِينَ.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ} “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır”; İbn Abbâs: "Bakanlar (ibretle bakanlar) için" demiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لِلْمُتَفَرِّسِينَ.
Mücâhid: "Feraset sahipleri için" demiştir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: لِلْمُعْتَبِرِينَ.
Katâde: "İbret alanlar için" demiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لِلْمُتَفَكِّرِينَ (١) .
Mukâtil: "Düşünenler için" demiştir (١).
{وَإِنَّهَا} يَعْنِي: قُرَى قَوْمِ لُوطٍ {لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} أَيْ: بِطَرِيقٍ وَاضِحٍ.
{وَإِنَّهَا} “O [şehir harabesi]” yani: Lût kavminin şehirleri {لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ} “hâlâ işlek bir yol üzerindedir” yani: açık, belirgin bir yol üzerindedir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بِطْرِيقٍ معلم (٢) ليس يخفى وَلَا زَائِلٍ.
Mücâhid şöyle demiştir: Belirgin (٢), gizli kalmayan ve yok olup gitmeyen bir yol üzerindedir.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} (٣) .
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ} “Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır” (٣).
{وَإِنْ كَانَ} وَقَدْ كَانَ {أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ} الْغَيْضَةِ {لَظَالِمِينَ} لَكَافِرِينَ، وَاللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ، وَهُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ ﵇، كَانُوا أَصْحَابَ غِيَاضٍ وَشَجَرٍ مُلْتَفٍّ، وَكَانَ عَامَّةُ شَجَرِهِمُ الدَّوْمُ، وَهُوَ الْمُقْلُ .
{وَإِنْ كَانَ} “Gerçekten de” -ki öyleydiler- {أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ} “Eyke halkı” [yani] sık ormanlık ehli {لَظَالِمِينَ} “zalim kimseler idiler” [yani] kâfirlerdi; [başındaki] lâm harfi tekit (pekiştirme) içindir. Onlar Şuayb aleyhisselâm'ın kavmidir; sık korulukların ve birbirine girmiş ağaçların sahipleri idiler. Ağaçlarının çoğu devm (dûm) ağacı idi ki o da mukldir.
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ (٧٩) وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٨١) وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) }
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ وَإِنَّهُمَا لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ (٧٩) وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ (٨١) وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ (٨٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) } “Biz de onlardan intikam aldık. İkisi de açık bir yol üzerindedir. Andolsun Hicr halkı da peygamberleri yalanladı. Biz onlara mucizelerimizi verdik de onlardan yüz çevirdiler. Onlar dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı. Sabaha çıkarlarken onları da o korkunç ses yakalayıverdi. Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı.”
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} بِالْعَذَابِ، وَذَلِكَ (١) أَنَّ اللَّهَ سَلَّطَ عَلَيْهِمُ الْحَرَّ سَبْعَةَ أَيَّامٍ فَبَعَثَ الله سحابة فالتجؤوا إِلَيْهَا يَلْتَمِسُونَ الرَّوْحَ، فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْهَا نَارًا فَأَحْرَقَتْهُمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} (الشُّعَرَاءِ-١٨٩) .
{فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ} “Biz de onlardan intikam aldık” azap ile; bu da şöyledir (١): Allah onların üzerine yedi gün boyunca şiddetli sıcak musallat etti, sonra Allah bir bulut gönderdi, onlar da serinlik arayarak ona sığındılar; bunun üzerine Allah o buluttan onların üzerine bir ateş gönderdi ve onları yaktı. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade eder: {فَأَخَذَهُمْ عَذَابُ يَوْمِ الظُّلَّةِ} “Bunun üzerine onları gölge gününün azabı yakalayıverdi” (Şuarâ-189).
{وَإِنَّهُمَا} يَعْنِي مَدِينَتَي قَوْمِ لُوطٍ وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ {لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ} بِطَرِيقٍ وَاضِحٍ مُسْتَبِينٍ.
{وَإِنَّهُمَا} “İkisi de” yani Lût kavminin ve Eyke ehlinin iki şehri {لَبِإِمَامٍ مُبِينٍ} “açık bir yol üzerindedir” açık, apaçık bir yol üzerindedir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ} وَهِيَ مَدِينَةُ ثَمُودَ قَوْمِ صَالِحٍ، وَهِيَ بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ، {الْمُرْسَلِينَ} أَرَادَ صَالِحًا وَحْدَهُ. (٢) .
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ} “Andolsun Hicr halkı da... yalanladı” -ki burası Sâlih'in kavmi olan Semûd'un şehridir ve Medine ile Şam arasındadır- {الْمُرْسَلِينَ} “peygamberleri” [ifadesiyle] sadece Sâlih'i kastetmiştir (٢).
{وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا} يَعْنِي: النَّاقَةَ وَوَلَدَهَا وَالْبِئْرَ، فَالْآيَاتُ فِي النَّاقَةِ؛ خُرُوجُهَا مِنَ الصَّخْرَةِ، وَكِبَرُهَا، وَقُرْبُ وِلَادِهَا، وَغَزَارَةُ لَبَنِهَا {فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ}
{وَآتَيْنَاهُمْ آيَاتِنَا} “Biz onlara mucizelerimizi verdik” yani: dişi deveyi, yavrusunu ve kuyuyu. Devedeki mucizeler ise kayadan çıkması, cüssesinin büyüklüğü, doğumunun yakın olması ve sütünün bolluğudur; {فَكَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ} “de onlardan yüz çevirdiler.”
{وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ} مِنَ الْخَرَابِ وَوُقُوعِ الْجَبَلِ عَلَيْهِمْ.
{وَكَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا آمِنِينَ} “Onlar dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı” harap olmaktan ve dağın üzerlerine çökmesinden emniyette olarak.
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ} يَعْنِي: صَيْحَةَ الْعَذَابِ، {مُصْبِحِينَ} أَيْ: دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الصُّبْحِ.
{فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ} “Onları da o korkunç ses yakalayıverdi” yani azap çığlığı, {مُصْبِحِينَ} “sabaha çıkarlarken” yani sabah vaktine girerlerken.
{فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} مِنَ الشِّرْكِ وَالْأَعْمَالِ الْخَبِيثَةِ.
{فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ} “Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı” şirk ve kötü amellerden [elde ettikleri şeyler].
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ لَمَّا مَرَّ بِالْحِجْرِ قَالَ: "لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ".
Bize Ebû Bekir Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullâh b. Mahmûd anlattı, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mubârek, Ma'mer'den, o ez-Zührî'den, bize Sâlim b. Abdillâh'ın babasından [rivayetle] haber verdiğine göre; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr'e uğradığı vakit şöyle buyurdu: «لَا تَدْخُلُوا مَسَاكِنَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ» «Onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesi [korkusuyla] ağlayarak olmadıkça, kendilerine zulmedenlerin yurtlarına girmeyin!»
قَالَ: وَتَقَنَّعَ بِرِدَائِهِ وَهُوَ عَلَى الرَّحْلِ (١) .
Dedi ki: Ve o, biniti üzerindeyken ridasıyla örtündü (yüzünü/başını örttü) (١).
وَقَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ: "ثُمَّ قَنَّعَ رَأْسَهُ وَأَسْرَعَ السَّيْرَ حَتَّى اجْتَازَ الْوَادِيَ" (٢) .
Abdürrezzâk, Ma'mer'den rivayetle şöyle dedi: “Sonra başını örttü ve vadiyi geçinceye kadar yürüyüşünü hızlandırdı” (٢).
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (٨٦) وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) }
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ (٨٦) وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. Kıyamet de mutlaka gelecektir. Artık sen güzel bir hoşgörüyle muamele et. Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi hakkıyla yaratan, her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi ve yüce Kur'an'ı verdik.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَواتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ} يَعْنِي: الْقِيَامَةَ {لَآتِيَةٌ} يُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ {فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ} فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَاعْفُ عَفْوًا حَسَنًا. نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ (٣) .
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَمَا خَلَقْنَا السَّمَواتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ} “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. Kıyamet de...” yani: kıyamet {لَآتِيَةٌ} “mutlaka gelecektir” iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana kötülüğünün karşılığını verecektir; {فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ} “Artık sen güzel bir hoşgörüyle muamele et” onlardan yüz çevir ve güzel bir bağışlama ile affet. Bu [hükmü] kıtal (savaş) ayeti neshetmiştir (yürürlükten kaldırmıştır) (٣).
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ} [بِخَلْقِهِ] (٤) .
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ} “Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi hakkıyla yaratan, her şeyi hakkıyla bilendir” [yarattıklarını hakkıyla bilendir] (٤).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي} قَالَ عُمَرُ وَعَلِيٌّ: هِيَ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ. وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي} “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi... verdik”; Ömer ve Ali şöyle demişlerdir: "O, Fâtihatü'l-Kitâb'dır (Fâtiha suresidir)." Bu, Katâde, Atâ, Hasan ve Saîd b. Cübeyr'in de görüşüdür.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أُمُّ الْقُرْآنِ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ" (٥) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Âdem anlattı, bize İbn Ebî Zi'b anlattı, bize Saîd el-Makburî, Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ümmü'l-Kur'ân (Fâtiha), tekrarlanan yedi (es-Seb'u'l-Mesânî) ve yüce Kur'an'dır” (٥).
وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ فِي السَّبْعِ الْمَثَانِي: هِيَ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ: هُوَ سَائِرُ الْقُرْآنِ (٦) .
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o, es-Seb'u'l-Mesânî (tekrarlanan yedi) hakkında şöyle demiştir: "O, Fâtihatü'l-Kitâb'dır. Yüce Kur'an ise Kur'an'ın geri kalanıdır" (٦).
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْفَاتِحَةَ لِمَ سُمِّيَتْ مَثَانِيَ؟
Fâtiha'nın niçin Mesânî (tekrarlanan) olarak isimlendirildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: لِأَنَّهَا تُثَنَّى فِي الصَّلَاةِ، فَتُقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ .
İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde şöyle demiştir: "Çünkü o namazda tekrarlanır ve her rekâtta okunur."
وَقِيلَ: لِأَنَّهَا مَقْسُومَةٌ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْعَبْدِ نِصْفَيْنِ، نِصْفُهَا ثَنَاءٌ وَنِصْفُهَا دُعَاءٌ، كَمَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ ﷿: "قَسَمْتُ الصَّلَاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ" (١) .
Şöyle de denilmiştir: Çünkü o, Allah ile kulu arasında iki yarıya bölünmüştür; yarısı övgü (senâ), yarısı duadır; nitekim Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah Azze ve Celle buyurur ki: 'Namazı (Fâtiha'yı) kulumla kendi aramda iki yarıya böldüm'” (١).
وَقَالَ الْحُسَيْنُ (٢) بْنُ الْفَضْلِ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّهَا نَزَلَتْ مَرَّتَيْنِ: مَرَّةً بِمَكَّةَ، وَمَرَّةً بِالْمَدِينَةِ، كُلَّ مَرَّةٍ مَعَهَا سَبْعُونَ أَلْفَ مَلِكٍ.
Hüseyin (٢) b. el-Fadl şöyle demiştir: "Mesânî olarak isimlendirilmiştir; çünkü iki defa inmiştir: bir kere Mekke'de, bir kere Medine'de; her defasında onunla birlikte yetmiş bin melek bulunuyordu."
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: سُمِّيَتْ مَثَانِيَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى اسْتَثْنَاهَا وَادَّخَرَهَا لِهَذِهِ الْأُمَّةِ فَمَا أَعْطَاهَا غَيْرَهُمْ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ الْبَلْخِيُّ: [سُمِّيَتْ مَثَانِيَ] (٣) لِأَنَّهَا تُثْنِي أَهْلَ الشَّرِّ عَنِ الْفِسْقِ، مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: ثَنَيْتُ عَنَانِيَ.
Mücâhid şöyle demiştir: "Mesânî olarak isimlendirilmiştir; çünkü Allah Teâlâ onu istisna kılmış (özel tutmuş) ve bu ümmete saklamıştır, onlardan başkasına vermemiştir." Ebû Zeyd el-Belhî ise şöyle demiştir: "[Mesânî olarak isimlendirilmiştir] (٣); çünkü o, kötülük ehlini fâsıklıktan vazgeçirir/geri çevirir; bu da Arapların: ثَنَيْتُ عَنَانِيَ (Dizginimi çevirdim/geri çektim) sözünden gelir."
وَقِيلَ: لِأَنَّ أَوَّلَهَا ثَنَاءٌ.
Şöyle de denilmiştir: "Çünkü başı senâdır (övgüdür)."
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ السَّبْعَ الْمَثَانِيَ هِيَ السَّبْعُ الطِّوَالُ، أَوَّلُهَا سُورَةُ الْبَقَرَةِ، وَآخِرُهَا الْأَنْفَالُ مَعَ التَّوْبَةِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: سُورَةَ يُونُسَ بَدَلَ الْأَنْفَالِ.
Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "es-Seb'u'l-Mesânî, yedi uzun suredir (es-Seb'u't-Tıvâl); ilki Bakara suresi, sonuncusu Enfâl ile birlikte Tevbe suresidir." Bazıları da: "Enfâl yerine Yûnus suresi" demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ، [أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ] (٤) أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ حَمْدُونَ بْنِ خَالِدٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ قَالَا أَنْبَأَنَا هِلَالُ بْنُ الْعَلَاءِ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحْبِيِّ عَنْ ثَوْبَانَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْطَانِي السَّبْعَ الطِّوَالَ مَكَانَ التَّوْرَاةِ، وَأَعْطَانِي الْمِئِينَ مَكَانَ الْإِنْجِيلِ وَأَعْطَانِي مَكَانَ الزَّبُورِ الْمَثَانِيَ، وَفَضَّلَنِي رَبِّي بِالْمُفَصَّلِ" (٥) .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhim eş-Şüreyhî haber verdi, [bize Ebû İshak es-Sa'lebî bildirdi, bize Ebû Muhammed el-Hasan b. Ahmed el-Mahledî anlattı] (٤), bize Ebû Bekir Muhammed b. Hamdûn b. Hâlid ve Abdullah b. Muhammed b. Müslim haber verdiler; ikisi dediler ki: Bize Hilâl b. el-Alâ bildirdi, bize Haccâc b. Muhammed, Eyyûb b. Utbe'den, o Yahyâ b. Kesîr'den, o Şeddâd b. Abdillâh'tan, o Ebû Esmâ er-Rahabî'den, Sevbân (radıyallâhu anh)'dan rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah Teâlâ Tevrat'ın yerine bana yedi uzun sureyi (es-Seb'u't-Tıvâl) verdi; İncil'in yerine bana Miîn'i (yüz ayetli sureleri) verdi; Zebûr'un yerine bana Mesânî'yi verdi ve Rabbim beni Mufassal ile üstün kıldı” (٥).
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أُوتِيَ النَّبِيُّ ﷺ السَّبْعَ الطِّوَالَ، وَأُعْطِيَ مُوسَى سِتًّا فَلَمَّا أَلْقَى الْأَلْوَاحَ رُفِعَ ثِنْتَانِ وَبَقِيَ أَرْبَعٌ .
Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yedi uzun sure verildi. Mûsâ'ya ise altı [tanesi] verilmişti; fakat levhaları yere attığında ikisi kaldırıldı, dördü kaldı.»
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَإِنَّمَا سُمِّيَتِ السَّبْعُ الطِّوَالُ مَثَانِيَ لِأَنَّ الْفَرَائِضَ وَالْحُدُودَ وَالْأَمْثَالَ وَالْخَبَرَ وَالْعِبَرَ ثُنِّيَتْ فِيهَا.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Yedi uzun sureye Mesânî denilmesinin sebebi, farzların, hadlerin (cezaların), darbımesellerin, haberlerin ve ibretlerin onlarda tekrarlanmış olmasıdır."
وَقَالَ طَاوُسٌ: الْقُرْآنُ كُلُّهُ مَثَانِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ} (الزُّمَرِ-٢٣) . وَسُمِّيَ الْقُرْآنُ مَثَانِيَ لِأَنَّ الْأَنْبَاءَ وَالْقَصَصَ ثُنِّيَتْ فِيهِ.
Tâvûs ise şöyle demiştir: "Kur'an'ın tamamı mesânîdir (tekrarlananlardır). Nitekim Allah Teâlâ: {اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ} “Allah sözün en güzelini, birbirine benzer ve ikişerli (tekrarlanan) bir kitap halinde indirmiştir” (Zümer-23) buyurmuştur." Kur'an'a haberler ve kıssalar onda tekrarlandığı için Mesânî denilmiştir.
وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ: الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ: سَبْعَةُ أَسْبَاعِ الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ تَقْدِيرُهُ عَلَى هَذَا: وَهِيَ الْقُرْآنُ الْعَظِيمُ وَقِيلَ: الْوَاوُ مُقْحَمَةٌ، مَجَازُهُ: وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (١) .
Bu görüşe göre, yedi ile kastedilen: Kur'an'ın yedi cüzü/yedide biridir. Buna göre takdiri şöyle olur: "Ve o, yüce Kur'an'dır." Şöyle de denilmiştir: Vâv zâittir (fazladandır); mecâzı (takdiri) şöyledir: “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi, [yani] yüce Kur'an'ı verdik” (١).
{لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) }
{لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme! Onlar için üzülme ve müminlere kanatlarını indir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} يَا مُحَمَّدُ {إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا} أَصْنَافًا {مِنْهُمْ} أَيْ: مِنَ الْكُفَّارِ مُتَمَنِّيًا لَهَا. نَهَى اللَّهُ تَعَالَى رَسُولَهُ ﷺ عَنِ الرَّغْبَةِ فِي الدُّنْيَا وَمُزَاحَمَةِ أَهْلِهَا [عَلَيْهَا] (٢) . {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} أَيْ: لَا تَغْتَمَّ عَلَى مَا فَاتَكَ مِنْ مُشَارَكَتِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} “Gözlerini dikme!” ey Muhammed, {إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا} “verdiğimiz dünyalığa... bazı zümrelere” sınıflara {مِنْهُمْ} “onlardan” yani kâfirlerden, onlara imrenerek (göz dikme). Allah Teâlâ Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i dünyaya rağbet etmekten ve [dünya için] dünya ehliyle çekişmekten nehyetmiştir (yasaklamıştır) (٢). {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlar için üzülme” yani: dünyada onlarla ortak olmaktan yana kaçırdığın şeylere kederlenme.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَنَزِيِّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ نَصْرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهُ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا جَهْمُ بْنُ أَوْسٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي مَرْيَمَ -وَمَرَّ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رُسْتُمَ فِي مَوْكِبِهِ، فَقَالَ لِابْنِ أَبِي مَرْيَمَ: إِنِّي لَأَشْتَهِي مُجَالَسَتَكَ وَحَدِيثَكَ، فَلَمَّا مَضَى قَالَ ابْنُ مَرْيَمَ -سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تَغْبِطَنَّ فَاجِرًا بِنِعْمَتِهِ، فَإِنَّكَ لَا تَدْرِي مَا هُوَ لَاقٍ بَعْدَ مَوْتِهِ، إِنَّ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ قَاتِلًا لَا يَمُوتُ" فَبَلَغَ ذَلِكَ وَهْبَ بْنَ مُنَبِّهٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ وَهْبٌ أَبَا دَاوُدَ الْأَعْوَرَ، قَالَ: يَا أَبَا فُلَانٍ مَا قَاتِلًا لَا يَمُوتُ؟ قَالَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ: النَّارُ" (٣) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed b. el-Anezî haber verdi, bize Îsâ b. Nasr anlattı, bize Abdullah b. el-Mübârek bildirdi, bize Cehm b. Evs haber verip şöyle dedi: Abdullah b. Ebî Meryem'den duydum -ki Abdullah b. Rüstem alayıyla onun yanından geçmiş ve İbn Ebî Meryem'e: "Seninle oturup sohbet etmeyi gerçekten çok arzu ediyorum" demişti; o geçip gidince İbn Meryem şöyle dedi-: Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'den duydum, o şöyle diyordu: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Hiçbir günahkâra (fâcire) nimetinden ötürü imrenmeyin; zira siz onun ölümünden sonra ne ile karşılaşacağını bilemezsiniz. Şüphesiz Allah katında onun için ölmeyen bir öldürücü vardır.” Bu söz Vehb b. Münebbih'e ulaştı. Bunun üzerine Vehb, ona Ebû Dâvûd el-A'ver'i gönderdi. [Ebû Dâvûd]: "Ey falanın babası! Ölmeyen öldürücü nedir?" diye sordu. İbn Ebî Meryem: "Ateştir" dedi (٣).
أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ الْمُظَفَّرِيُّ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ الْفَقِيهُ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَبْسِيُّ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ -قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "انْظُرُوا
Bize Ebû Mansûr Muhammed b. Abdilmelik el-Muzafferî es-Sarahsî haber verdi, bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. el-Fadl el-Fakîh haber verdi, bize Ebu'l-Hasan b. İshâk anlattı, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Absî anlattı, bize Vekî', el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bakınız...»
إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلَا تَنْظُرُوا إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ، فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لَا تَزْدَرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ" (١) .
sizden daha aşağıda olanlara; sizden üstün olanlara bakmayın. Zira bu, Allah'ın üzerinizdeki nimetini hor görmemeniz için en uygun olanıdır” (١).
وَقِيلَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا لِمَا مَنَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ بِالْقُرْآنِ نَهَاهُ عَنِ الرَّغْبَةِ فِي الدُّنْيَا.
Şöyle de denilmiştir: Bu ayet kendisinden öncekiyle bağlantılıdır; çünkü Allah Teâlâ ona Kur'an'ı lütfettiğinde onu dünyaya rağbet etmekten nehyetmiştir.
رُوِيَ أَنَّ سُفْيَانَ بن عُيَيْنة ١٩٨/أ ﵀ -تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ ﷺ "لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ" (٢) أَيْ: لَمْ يَسْتَغْنِ بِالْقُرْآنِ. فَتَأَوَّلَ هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .
Rivayet edildiğine göre Süfyân b. Uyeyne 198/a (rahimehullâh), Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in “Kur'an ile teğannî etmeyen bizden değildir” (٢) hadisini yani "Kur'an ile yetinmeyen (zenginlik bulmayan)" şeklinde tevil etmiş ve bu ayeti de [bu manayla] tevil etmiştir (٣).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ} لَيِّنْ جَنَاحَكَ {لِلْمُؤْمِنِينَ} وَارْفُقْ بِهِمْ، وَالْجَنَاحَانِ لِابْنِ آدَمَ جَانِبَاهُ.
Yüce Allah'ın: {وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ} “Kanadını indir” yani kanadını yumuşat, {لِلْمُؤْمِنِينَ} “müminlere” ve onlara şefkatle davran buyruğudur. Âdemoğlunun iki kanadı onun iki yanıdır.
{وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) }
{وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) } “Ve de ki: Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım. Tıpkı o kısımlara ayıranların üzerine indirdiğimiz gibi.”
{الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١) }
{الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١) } “Onlar ki Kur'an'ı kısım kısım kılmışlardı.”
{كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ} قَالَ الْفَرَّاءُ: مَجَازُهُ: أُنْذِرُكُمْ عَذَابًا كَعَذَابِ الْمُقْتَسِمِينَ. حُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ -أَنَّهُ قَالَ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى.
{كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ} “Tıpkı o kısımlara ayıranların üzerine indirdiğimiz gibi.” Ferrâ şöyle demiştir: [Cümlenin] mecazî anlamı şudur: "Sizi, o kısımlara ayıranların azabı gibi bir azapla uyarıyorum." İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan onların Yahudi ve Hristiyanlar olduğu rivayet edilmiştir.
{الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} جزَّؤوه فَجَعَلُوهُ أَعْضَاءً فَآمَنُوا بِبَعْضِهِ وَكَفَرُوا بِبَعْضِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى قَسَّمُوا كِتَابَهُمْ فَفَرَّقُوهُ وَبَدَّلُوهُ .
{الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ} “Onlar ki Kur'an'ı kısım kısım kılmışlardı.” [Yani] onu kısımlara ayırıp parça parça ettiler; böylece bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr ettiler. Mücâhid ise şöyle demiştir: "Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır; kitaplarını kısımlara ayırıp parçaladılar ve onu değiştirdiler."
وَقِيلَ: "الْمُقْتَسِمُونَ" قَوْمٌ اقْتَسَمُوا الْقُرْآنَ. فَقَالَ بَعْضُهُمْ: سِحْرٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: شِعْرٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَذِبٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
Şöyle de denilmiştir: "el-Muktasimûn" (kısımlara ayıranlar), Kur'an'ı aralarında taksim eden bir topluluktur. Bir kısmı "Bu bir sihirdir", bir kısmı "Bu bir şiirdir", bir kısmı "Bu bir yalandır", bir kısmı da "Bu öncekilerin masallarıdır" dediler.
وَقِيلَ: الِاقْتِسَامُ هُوَ أَنَّهُمْ فَرَّقُوا الْقَوْلَ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالُوا: سَاحِرٌ كَاهِنٌ شَاعِرٌ.
Şöyle de denilmiştir: Taksim etme (el-İktisâm), onların Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında sözü bölüşüp kimi "sihirbaz", kimi "kâhin", kimi "şair" demeleridir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانُوا سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا بَعَثَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ أَيَّامَ الْمَوْسِمِ، فَاقْتَسَمُوا عِقَابَ (١) مَكَّةَ وَطُرُقَهَا، وَقَعَدُوا عَلَى أَنْقَابِهَا يَقُولُونَ لِمَنْ جَاءَ مِنَ الْحُجَّاجِ: لَا تَغْتَرُّوا بِهَذَا الرَّجُلِ الْخَارِجِ الَّذِي يَدَّعِي النُّبُوَّةَ مِنَّا. وَتَقُولُ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ: إِنَّهُ مَجْنُونٌ، وَطَائِفَةٌ: إِنَّهُ كَاهِنٌ، وَطَائِفَةٌ: إِنَّهُ شَاعِرٌ، وَالْوَلِيدُ قَاعِدٌ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ نَصَّبُوهُ حَكَمًا فَإِذَا سُئِلَ عَنْهُ قَالَ: صَدَقَ (٢) أُولَئِكَ [يَعْنِي] (٣) الْمُقْتَسِمِينَ (٤) .
Mukâtil şöyle demiştir: Onlar Velîd b. Mugîre'nin hac mevsimi günlerinde gönderdiği on altı kişiydi. Mekke'nin dağ yollarını (١) ve geçitlerini aralarında paylaştılar, boğazlarına oturup gelen hacılara: "İçimizden peygamberlik iddia eden bu dinden çıkmış adama aldanmayın" diyorlardı. Onlardan bir grup: "O bir delidir", bir grup: "O bir kâhindir", bir grup da: "O bir şairdir" diyordu. Velîd ise mescidin kapısında oturmuş, onu hakem tayin etmişlerdi; kendisine sorulduğunda: "O [yani] (٣) taksim edenler (٤) doğru söylediler (٢)" diyordu.
وَقَوْلُهُ: {عِضِينَ} قِيلَ: هُوَ جَمْعُ عُضْوٍ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: عَضَيْتُ الشَّيْءَ تَعْضِيَةً، إِذَا فَرَّقْتُهُ. وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ جَعَلُوا الْقُرْآنَ أَعْضَاءً، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: سِحْرٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كِهَانَةٌ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
Yüce Allah'ın: {عِضِينَ} “kısım kısım” sözünün, 'uzv' (عُضْو) kelimesinin çoğulu olduğu söylenmiştir; bu da bir şeyi parçaladığında söylenen 'عَضَيْتُ الشَّيْءَ تَعْضِيَةً' (şeyi parçalara ayırdım) ifadesinden türetilmiştir. Manası şudur: Onlar Kur'an'ı parçalara ayırdılar; kimi "sihir", kimi "kâhinlik", kimi de "öncekilerin masalları" dedi.
وَقِيلَ: هُوَ جَمْعُ عِضَةٍ: يُقَالُ: عِضَةٌ وَعِضِينُ مِثْلُ بِرَةٍ وَبِرِينَ وَعِزَةٍ وَعِزِينَ، وَأَصْلُهَا: عِضْهَةٌ ذَهَبَتْ هَاؤُهَا الْأَصْلِيَّةُ، كَمَا نَقَصُوا مِنَ الشَّفَةِ وَأَصْلُهَا شَفَهَةٌ، بِدَلِيلِ: أَنَّكَ تَقُولُ فِي التَّصْغِيرِ شُفَيْهَةً، وَالْمُرَادُ بِالْعِضَةِ الْكَذِبُ وَالْبُهْتَانُ.
Bunun 'Idah' (عِضَة) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir: Tıpkı 'bire' (بِرَة) ve 'birîn' (بِرِينَ), 'ize' (عِزَة) ve 'izîn' (عِزِينَ) gibi 'ıda' (عِضَة) ve 'ıdîn' (عِضِين) denilir. Aslı 'ıdhe' (عِضْهَة) olup asıl harfi olan he (ـه) harfi düşmüştür; nitekim aslı 'şefehe' (شَفَهَة) olan 'şefe' (dudak) kelimesinden de harf eksiltilmiştir, bunun delili küçültme isminde 'şüfeyhe' demendir. 'Idah' (عِضَة) kelimesinden kastedilen ise yalan ve iftiradır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعِضِينَ الْعِضَهُ، وَهُوَ السِّحْرُ، يُرِيدُ: أَنَّهُمْ سَمَّوُا الْقُرْآنَ سِحْرًا (٥) .
'Izzîn'den maksadın 'el-Idah' (العِضَهُ) yani sihir olduğu da söylenmiştir; kastettiği: Onların Kur'an'ı sihir olarak isimlendirmeleridir (٥).
{فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) }
{فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) } “Rabbine andolsun ki, onların hepsine mutlaka soracağız; yapmakta oldukları şeylerden.”
{فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ} “Rabbine andolsun ki, onların hepsine mutlaka soracağız” kıyamet gününde,
{عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} فِي الدُّنْيَا، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ عِدَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: عَنْ قَوْلِهِ "لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" (٦) .
{عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ} “yapmakta oldukları şeylerden” dünyada. Muhammed b. İsmâil şöyle demiştir: İlim ehlinden pek çok kimse [bunun]: "Lâ ilâhe illallâh" sözünden [sorulacakları anlamına geldiğini] söyledi (٦).
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} (الرَّحْمَنِ-٣٩) .
Eğer: "Bu ayet ile Yüce Allah'ın: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} “İşte o gün ne insana ne de cine günahından sorulmaz” (er-Rahmân, 39) ayetinin arası nasıl uzlaştırılır?" diye sorulacak olursa;
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَسْأَلُهُمْ هَلْ عَمِلْتُمْ، لِأَنَّهُ أَعْلَمُ بِهِمْ مِنْهُمْ، وَلَكِنْ يَقُولُ: لِمَ عَمِلْتُمْ كَذَا وَكَذَا؟ وَاعْتَمَدَهُ قُطْرُبُ فَقَالَ: السُّؤَالُ ضَرْبَانِ، سُؤَالُ اسْتِعْلَامٍ، وَسُؤَالُ تَوْبِيخٍ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} (الرَّحْمَنِ-٣٩)
İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ] şöyle demiştir: [Allah] onlara "Yaptınız mı?" diye sormaz; çünkü O, onları kendilerinden daha iyi bilir. Fakat: "Şunu ve şunu niçin yaptınız?" der. Kutrub da bu görüşü benimseyerek şöyle demiştir: Soru iki çeşittir; bilgi edinme sorusu ve azarlama sorusu. Yüce Allah'ın: {فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلَا جَانٌّ} “İşte o gün ne insana ne de cine günahından sorulmaz” (er-Rahmân, 39)
يَعْنِي: اسْتِعْلَامًا. وَقَوْلُهُ: "لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ" يَعْنِي تَوْبِيخًا وَتَقْرِيعًا.
ayeti bilgi edinme kastıyladır. “Onların hepsine mutlaka soracağız” buyruğu ise azarlama ve kınama kastıyladır.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَتَيْنِ: إِنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ طَوِيلٌ فِيهِ مَوَاقِفُ يُسْأَلُونَ فِي بَعْضِ الْمَوَاقِفِ، وَلَا يُسْأَلُونَ فِي بَعْضِهَا. نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ} (الْمُرْسَلَاتِ-٣٥) ، وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} (١) (الزُّمَرِ-٣١) .
İkrime, İbn Abbâs'tan bu iki ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: Kıyamet günü içinde durak yerleri olan uzun bir gündür; bazı duraklarda sorulurlar, bazılarında ise sorulmazlar. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ} “Bu, konuşamayacakları bir gündür” (el-Mürselât, 35) sözüdür. Diğer bir ayette ise şöyle buyurmuştur: {ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ} (١) “Sonra siz, kıyamet günü Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız” (ez-Zümer, 31).
{فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) }
{فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) } “Artık sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَظْهِرْهُ. وَيُرْوَى عَنْهُ: أَمْضِهِ.
Yüce Allah'ın: {فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ} “Artık sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Onu açığa vur" demiştir. Ondan: "Onu yürürlüğe koy" dediği de rivayet edilmiştir.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: أَعْلِمْ.
Dahhâk: "Tebliğ et / bildir" demiştir.
وَقَالَ الْأَخْفَشُ: افْرُقْ، أَيِ: افْرُقْ بِالْقُرْآنِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ.
Ahfeş ise: "Ayır, yani Kur'an ile hak ile batılın arasını ayır" demiştir.
وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: اقْضِ بِمَا تُؤْمَرُ، وَأَصْلُ الصَّدْعِ: الْفَصْلُ، وَالْفَرْقُ: أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِإِظْهَارِ الدَّعْوَةِ.
Sîbeveyh: "Emrolunduğun şeyi yerine getir (hükmet)" demiştir. Sad' (صَدْع) kelimesinin aslı: Ayırmak ve fasletmektir. Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bu ayette daveti açığa vurması emredilmiştir.
وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدَةَ قَالَ: كَانَ مُسْتَخْفِيًا حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَخَرَجَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ (٢) .
Abdullah b. Ubeyde'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bu ayet inene kadar gizleniyordu; [ayet inince] kendisi ve ashabı açığa çıktılar (٢).
{وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ (٣) .
{وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ} “Ve müşriklerden yüz çevir” [buyruğunu] kıtal (savaş) ayeti neshetmiştir (٣).
{إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﷺ: فَاصْدَعْ بِأَمْرِ اللَّهِ، وَلَا تَخَفْ أَحَدًا غَيْرَ اللَّهِ ﷿، فَإِنَّ اللَّهَ كَافِيكَ مَنْ عَادَاكَ كَمَا كَفَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ، وَهُمْ خَمْسَةُ نَفَرٍ مِنْ رُؤَسَاءِ قُرَيْشٍ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ -وَكَانَ رَأْسَهُمْ -وَالْعَاصِ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ أَسَدِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى بْنِ زَمْعَةَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ دَعَا عَلَيْهِ فَقَالَ: "اللَّهُمَّ أَعْمِ بَصَرَهُ وَاثْكِلْهُ بِوَلَدِهِ، وَالْأُسُودُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ بْنِ وَهْبِ بْنِ عَبْدِ مَنَافِ بْنِ زُهْرَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ قَيْسِ بْنِ الطُّلَاطِلَةِ، فَأَتَى جِبْرِيلُ مُحَمَّدًا ﷺ، وَالْمُسْتَهْزِئُونَ يَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ، فَقَامَ جِبْرِيلُ وَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى جَنْبِهِ، فَمَرَّ بِهِ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ تَجِدُ هَذَا؟ فَقَالَ: بِئْسَ عَبْدُ اللَّهِ، فَقَالَ: قَدْ كُفِيتَهُ، وَأَوْمَأَ إِلَى سَاقِ الْوَلِيدِ، فَمَرَّ بِرَجُلٍ مِنْ خُزَاعَةَ نَبَّالٍ يَرِيشُ نَبْلًا لَهُ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ يَمَانٍ، وَهُوَ يَجُرُّ إِزَارَهُ، فَتَعَلَّقَتْ شَظْيَةٌ مِنْ نَبْلٍ بِإِزَارِهِ فَمَنَعَهُ الْكِبَرُ أَنْ "يُطَاطِئَ رَأَسَهُ" فَيَنْزِعَهَا، وَجَعَلَتْ تَضْرِبُ سَاقَهُ، فَخَدَشَتْهُ، فَمَرِضَ مِنْهَا فَمَاتَ.
{إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” Allah Teâlâ Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmaktadır: Allah'ın emrini açıkça ortaya koy/tebliğ et ve azîz ve celîl olan Allah'tan başka kimseden korkma. Zira o alay edenlere karşı sana kâfi geldiği gibi, sana düşmanlık edenlere karşı da Allah sana kâfi gelecektir. Onlar Kureyş'in ileri gelenlerinden beş kişiydi: el-Velîd b. el-Muğîre el-Mahzûmî -ki onların elebaşıydı-, el-Âs b. Vâil es-Sehmî, el-Esved b. Abdimuttalib b. el-Hâris b. Esed b. Abdiluzzâ b. Zem'a -ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun aleyhine dua edip: «Allahım! Gözünü kör et ve onu evladıyla ciğeri dağlanmış (yaslı) kıl» buyurmuştu-, el-Esved b. Abdiyegûs b. Vehb b. Abdimenâf b. Zühre ve el-Hâris b. Kays b. et-Talâtıla. Alay edenler Kâbe'yi tavaf ederlerken Cibrîl Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Cibrîl kalktı, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem de onun yanına kalktı. Yanlarından el-Velîd b. el-Muğîre geçti. Cibrîl: "Ey Muhammed! Bunu nasıl buluyorsun?" dedi. [Nebî]: "O ne kötü bir Allah kuludur!" buyurdu. [Cibrîl]: "Ona karşı sana kâfi gelindi" dedi ve Velîd'in bacağına işaret etti. [Velîd] üzerinde Yemen kumaşından bir bürde bulunduğu ve izârını (eteğini) yerde sürüyerek yürüdüğü bir sırada Huzâa kabilesinden oklarına tüy takan bir okçunun yanından geçti. Oktan bir kıymık onun izârına takıldı; kibri, başını eğip onu çekip çıkarmasına engel oldu. [Kıymık] bacağına vurup çizmeye başladı; bundan dolayı hastalandı ve öldü.
وَمَرَّ بِهِ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ فَقَالَ جِبْرِيلُ: كَيْفَ تَجِدُ هَذَا يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: بِئْسَ عَبْدُ اللَّهِ، فَأَشَارَ جِبْرِيلُ إِلَى أَخْمَصِ رِجْلَيْهِ، وَقَالَ: قَدْ كُفِيتَهُ، فَخَرَجَ عَلَى رَاحِلَتِهِ وَمَعَهُ ابْنَانِ لَهُ يَتَنَزَّهُ فَنَزَلَ شِعْبًا مِنْ تِلْكَ الشِّعَابِ فَوَطِئَ عَلَى شَبْرَقَةٍ فَدَخَلَتْ مِنْهَا شَوْكَةٌ فِي أَخْمَصِ رِجْلِهِ، فَقَالَ: لُدِغْتُ لُدِغْتُ، فَطَلَبُوا فَلَمْ يَجِدُوا شَيْئًا، وَانْتَفَخَتْ رِجْلُهُ حَتَّى صَارَتْ مِثْلَ عُنُقِ الْبَعِيرِ، فَمَاتَ مَكَانَهُ.
Onun yanından Âs b. Vâil geçti. Cibrîl: "Bunu nasıl buluyorsun ey Muhammed?" dedi. [Nebî]: "O ne kötü bir Allah kuludur" dedi. Cibrîl ayaklarının tabanına işaret etti ve: "Ona karşı sana kâfi gelindi" dedi. [Âs] biniti üzerinde gezinmek için yanında iki oğluyla beraber çıktı ve o vadilerden bir vadiye indi; bir devedikeninin (şebreka) üzerine bastı ve onun tabanına bir diken battı. "Sokuldum, sokuldum!" dedi. Aradılar fakat hiçbir şey bulamadılar; ayağı şişip deve boynu gibi oldu ve olduğu yerde öldü.
وَمَرَّ بِهِ الْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: كَيْفَ تَجِدُ هَذَا؟ قَالَ عَبْدُ سُوءٍ، فَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى عَيْنَيْهِ، وَقَالَ: قَدْ كُفِيتَهُ، فَعَمِيَ.
Onun yanından el-Esved b. el-Muttalib geçti. Cibrîl: "Bunu nasıl buluyorsun?" dedi. [Nebî]: "Kötü bir kuldur" dedi. Eliyle gözlerine işaret etti ve: "Ona karşı sana kâfi gelindi" dedi; [bunun üzerine adam] kör oldu.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَمَاهُ جِبْرِيلُ بِوَرَقَةٍ خَضْرَاءَ فَذَهَبَ بَصَرُهُ وَوَجِعَتْ عَيْنَاهُ، فَجَعَلَ يَضْرِبُ بِرَأْسِهِ الْجِدَارَ حَتَّى هَلَكَ.
İbn Abbâs dedi ki: Cibrîl ona yeşil bir yaprak attı, gözünün nuru gitti ve gözleri ağrıdı. Kafasını duvara vura vura helak oldu.
وَفِي رِوَايَةِ الْكَلْبِيِّ: أَتَاهُ جِبْرِيلُ وَهُوَ قَاعِدٌ فِي أَصْلِ شَجَرَةٍ وَمَعَهُ غُلَامٌ لَهُ فَجَعَلَ يَنْطَحُ رَأْسَهُ بِالشَّجَرَةِ وَيَضْرِبُ وَجْهَهُ بِالشَّوْكِ، فَاسْتَغَاثَ بِغُلَامِهِ، فَقَالَ غُلَامُهُ: لَا أَرَى أَحَدًا يَصْنَعُ بِكَ شَيْئًا غَيْرَ نَفْسِكَ، حَتَّى مَاتَ، وَهُوَ يَقُولُ قَتَلَنِي رَبُّ مُحَمَّدٍ.
Kelbî'nin rivayetinde ise şöyledir: O bir ağacın dibinde otururken ve yanında bir kölesi varken Cibrîl ona geldi; o da kafasını ağaca vurmaya ve yüzünü dikenlere çarpmaya başladı. Kölesinden yardım istedi; kölesi ise: "Sana senden başka bir şey yapan kimse görmüyorum" dedi. Sonunda: "Muhammed'in Rabbi beni öldürdü" diyerek öldü.
وَمَرَّ بِهِ الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: كَيْفَ تَجِدُ هَذَا يَا مُحَمَّدُ؟ قَالَ: بِئْسَ عَبْدُ اللَّهِ عَلَى أَنَّهُ ابْنُ خَالِي. فَقَالَ: قَدْ كُفِيتَهُ، وَأَشَارَ إِلَى بَطْنِهِ فَاسْتَسْقَى [بَطْنَهُ] (١) فَمَاتَ حِينًا.
Onun yanından el-Esved b. Abdiyeğûs geçti. Cibrîl: "Bunu nasıl buluyorsun ey Muhammed?" dedi. [Nebî]: "Dayımın oğlu olmasına rağmen ne kötü bir Allah kuludur" dedi. [Cibrîl]: "Ona karşı sana kâfi gelindi" dedi ve karnına işaret etti. [Bunun üzerine] [karnı] (١) su topladı (istiskâ oldu) ve bir müddet sonra öldü.
وَفِي رِوَايَةٍ لِلْكَلْبِيِّ أَنَّهُ خَرَجَ مِنْ أَهْلِهِ فَأَصَابَهُ السَّمُومُ فَاسْوَدَّ حَتَّى عَادَ حَبَشِيًّا، فَأَتَى أَهْلَهُ فَلَمْ يَعْرِفُوهُ، وَأَغْلَقُوا دُونَهُ الْبَابَ حَتَّى مَاتَ، وَهُوَ يَقُولُ: قَتَلَنِي رَبُّ مُحَمَّدٍ.
Kelbî'nin bir rivayetinde ise: Ailesinin yanından çıktı, onu samyeli çarptı ve derisi kapkara olup Habeşliye döndü. Ailesine geldi, onu tanıyamadılar ve kapıyı yüzüne kapattılar; o da: "Beni Muhammed'in Rabbi öldürdü" diyerek öldü.
وَمَرَّ بِهِ الْحَارِثُ بْنُ قَيْسٍ فَقَالَ جِبْرِيلُ: كَيْفَ تَجِدُ هَذَا يَا مُحَمَّدُ؛ فَقَالَ: عَبْدُ سُوءٍ فَأَوْمَأَ إِلَى رَأْسِهِ وَقَالَ: قَدْ كُفِيتَهُ فَامْتَخَطَ قَيْحًا فَقَتَلَهُ.
Onun yanından Hâris b. Kays geçti. Cibrîl: "Bunu nasıl buluyorsun ey Muhammed?" dedi. [Nebî]: "Kötü bir kuldur" dedi. Başına işaret etti ve: "Ona karşı sana kâfi gelindi" dedi; [bunun üzerine] burnundan irin aktı ve bu onu öldürdü.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ أَكَلَ حُوتًا مَالِحًا فَأَصَابَهُ الْعَطَشُ فَلَمْ يَزَلْ يَشْرَبُ عَلَيْهِ مِنَ الْمَاءِ حَتَّى انْقَدَّ بَطْنُهُ فَمَاتَ (٢) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} بِكَ وَبِالْقُرْآنِ.
İbn Abbâs dedi ki: O tuzlu balık yedi, üzerine susuzluk bastı; durmaksızın üzerine su içti, sonunda karnı patlayıp öldü (٢). İşte Yüce Allah'ın: {إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ} “Sana ve Kur'an'a karşı o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” buyruğu budur.
{الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ}
{الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah kılarlar; artık ileride bileceklerdir.”
{الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) }
{الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah kılarlar; artık ileride bileceklerdir.”
وَقِيلَ: [اسْتِهْزَاؤُهُمْ] وَاقْتِسَامُهُمْ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ ﷿ لَمَّا أَنْزَلَ فِي الْقُرْآنِ سُورَةَ الْبَقَرَةِ،
Şöyle de denilmiştir: Onların [alay etmeleri] ve bölüşüp parçalamaları (iktisâm) şudur: Allah Azze ve Celle Kur'an'da Bakara Suresi'ni indirdiği zaman,
وَسُورَةَ النَّحْلِ، وَسُورَةَ النَّمْلِ، وَسُورَةَ الْعَنْكَبُوتِ، كَانُوا يَجْتَمِعُونَ وَيَقُولُونَ اسْتِهْزَاءً: هَذَا فِي (١) سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَيَقُولُ هَذَا فِي سُورَةِ النَّحْلِ، وَيَقُولُ هَذَا فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ (٢) فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ}
Nahl Suresi'ni, Neml Suresi'ni ve Ankebût Suresi'ni indirince toplanıyor ve alay ederek: "Şu (١) Bakara Suresi'nde var", bu: "Nahl Suresi'nde var", şu ise: "Ankebût Suresi'nde var" diyorlardı (٢). Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ} ayetini indirdi.
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) }
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِمَا يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) } “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor. Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol. Ve sana yakîn (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et.”
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَصَلِّ بِأَمْرِ رَبِّكَ {وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} ١٩٨/ب مِنَ الْمُصَلِّينَ (٣) الْمُتَوَاضِعِينَ.
{فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} “Sen Rabbini hamd ile tesbih et” İbn Abbâs: "Rabbinin emriyle namaz kıl" dedi. {وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ} “ve secde edenlerden ol” 198/b namaz kılan, (٣) tevazu gösterenlerden ol.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: "فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ": قُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ "وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ" الْمُصَلِّينَ.
Dahhâk şöyle demiştir: "فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ": 'Sübhânallâhi ve bihamdihî' de, "وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ" namaz kılanlardan ol.
وَرُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا حَزَبَهُ أَمَرٌّ فَزِعَ إِلَى الصَّلَاةِ (٤) .
Rivayet edildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i bir iş üzdüğünde/sıkıntıya soktuğunda namaza sığınırdı (٤).
{وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} أَيِ الْمَوْتُ الْمُوقَنُ بِهِ، وَهَذَا مَعْنَى مَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ: "وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا".
{وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ} “Ve sana yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et” yani vuku bulması kesin olan ölüm [gelene kadar]. Meryem Suresi'nde zikredilen: "Yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti" sözünün manası da budur.
أَخْبَرَنَا الْمُطَهَّرُ بْنُ عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ أَبُو الشَّيْخِ الْحَافِظِ، حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْأَزْدِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي وَالْهَيْثَمُ بْنُ خَارِجَةَ قَالَا حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ ﵁ قال: قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَمَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَجْمَعَ الْمَالَ وَأَكُونَ مِنَ التَّاجِرِينَ، وَلَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ، وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ .
Bize el-Mutahhar b. Alî el-Fârisî haber verdi, bize Muhammed b. İbrâhîm es-Sâlihî haber verdi, bize Hâfız Ebü'ş-Şeyh Abdullah b. Muhammed b. Ca'fer haber verdi, bize Ümeyye b. Muhammed es-Savvâf el-Basrî anlattı, bize Muhammed b. Yahyâ el-Ezdî anlattı, bize babam ve el-Heysem b. Hârice anlatıp dediler ki: Bize İsmâil b. Ayyâş, Şürahbîl b. Müslim'den, o Ebû Müslim el-Havlânî'den, o da Cübeyr b. Nüfeyr radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana mal toplayıp tüccarlardan olayım diye vahyedilmedi; lakin bana, Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et diye vahyedildi.»
وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ قَالَ: نَظَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى مُصْعَبِ بْنِ عُمَيْرٍ مُقْبِلًا وَعَلَيْهِ إِهَابُ كَبْشٍ قَدْ تَنَطَّقَ بِهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "انْظُرُوا إِلَى هَذَا الَّذِي قَدْ نَوَّرَ اللَّهُ قَلْبَهُ لَقَدْ رَأَيْتُهُ بَيْنَ أَبَوَيْهِ يُغَذِّيَانِهِ بِأَطْيَبِ الطَّعَامِ وَالشَّرَابِ، وَلَقَدْ رَأَيْتُ عَلَيْهِ حُلَّةً شَرَاهَا، أَوْ شُرِيَتْ لَهُ، بِمِائَتَيْ دِرْهَمٍ، فَدَعَاهُ حُبُّ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى مَا تَرَوْنَهُ" . وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerine giyip kuşandığı bir koç derisi içerisinde gelen Mus'ab b. Umeyr'e baktı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın kalbini nurlandırdığı şu kimseye bir bakın! Andolsun ki ben onu anne babasının yanında, kendisini en güzel yiyecek ve içeceklerle besledikleri bir halde görmüştüm. Yine andolsun ki onun üzerinde iki yüz dirheme satın aldığı ya da kendisi için satın alınmış bir takım elbise görmüştüm. Fakat Allah ve Resûlü'nün sevgisi onu gördüğünüz bu hale sevk etti.» Doğrusunu en iyi Allah bilir.