وَالِاسْتِعَاذَةُ سُنَّةٌ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ (٢) .
Kur'an okunurken istiazede bulunmak (eûzü çekmek) sünnettir (٢).
وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ الِاسْتِعَاذَةَ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ (٣) .
Âlimlerin çoğuna göre istiaze okumadan öncedir (٣).
وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: بَعْدَهَا .
Ebû Hüreyre ise: "[Kıraatten] sonradır" demiştir.
وَلَفْظُهُ: أَنْ يَقُولَ: "أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ".
Onun lafzı: "Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm" (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım) demektir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، سَمِعْتُ عَاصِمًا عَنِ ابْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ ﷺ يُصَلِّي، قَالَ: فَكَبَّرَ، فَقَالَ: اللَّهُ أَكْبَرُ كَبِيرَا، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، [وَالْحَمْدُ لِلَّهِ كَثِيرًا، ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، وَسُبْحَانَ اللَّهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ] (١) اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، مِنْ هَمْزِهِ وَنَفْخِهِ، وَنَفْثِهِ.
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdurrahman b. Ebî Şüreyh haber verdi, bize Ebu'l-Kāsım el-Begavî haber verdi, bize Alî b. el-Ca'd anlattı, bize Şu'be, Amr b. Mürre'den haber verdi; o da: Âsım'ı, İbn Cübeyr b. Mut'ım'den, o da babasından şöyle naklederken işittim: O, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kılarken gördü. Dedi ki: Tekbir getirdi ve üç defa: "Allâhü ekber kebîrâ" [üç defa: "Ve'l-hamdü lillâhi kesîrâ", üç defa: "Ve sübhânallâhi bükraten ve asîlâ"] (١) "Allāhümme innî eûzü bike mine'ş-şeytâni'r-racîm, min hemzihî ve nefhıhî ve nefsih" (Allah'ım, kovulmuş şeytandan, onun dürtmesinden, kibrinden ve büyüsünden/şiirinden sana sığınırım) dedi.
قَالَ عَمْرٌو: وَنَفْخُهُ: الْكِبْرُ، وَنَفْثُهُ: الشِّعْرُ، وَهَمْزُهُ: الْمَوْتَةُ، وَالْمَوْتَةُ الْجُنُونُ، وَالِاسْتِعَاذَةُ بِاللَّهِ هِيَ الِاعْتِصَامُ بِهِ (٢) .
Amr dedi ki: Onun nefhi (üflemesi) kibir, nefs'i (tükürmesi) şiir, hemzi (dürtmesi) ise mevtedir. Mevte deliliktir. Allah'a istiazede bulunmak ise O'na sığınmaktır (٢).
{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) }
{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٩٩) إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ (١٠٠) وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٠١) } “Şüphesiz iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur. (99) Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler ve onun yüzünden Allah'a ortak koşanlar üzerindedir. (100) Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman -ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir- 'Sen ancak bir iftiracısın' derler. Hayır, onların çoğu bilmezler. (101)”
{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ} حُجَّةٌ وَوِلَايَةٌ، {عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} قَالَ سُفْيَانُ: لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى أَنْ يَحْمِلَهُمْ عَلَى ذَنْبٍ لَا يُغْفَرُ. {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} يُطِيعُونَهُ وَيَدْخُلُونَ فِي وِلَايَتِهِ، {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} أَيْ: بِاللَّهِ مُشْرِكُونَ. وَقِيلَ: الْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الشَّيْطَانِ، وَمَجَازُهُ الَّذِينَ هُمْ مِنْ أَجْلِهِ مُشْرِكُونَ بِاللَّهِ. {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} يَعْنِي وَإِذَا نَسَخْنَا حُكْمَ آيَةٍ فَأَبْدَلْنَا مَكَانَهُ حُكْمًا آخَرَ، {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ} أَعْلَمُ بِمَا هُوَ أَصْلَحُ لِخَلِقِهِ فِيمَا يُغَيِّرُ وَيُبَدِّلُ مِنْ أَحْكَامِهِ، {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ} يَا مُحَمَّدُ، {مُفْتَرٍ} مُخْتَلِقٌ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَسْخَرُ بِأَصْحَابِهِ، يَأْمُرُهُمُ الْيَوْمَ بِأَمْرٍ، وَيَنْهَاهُمْ عنه غدا، ٢٠٢/ب مَا هُوَ إِلَّا مُفْتَرٍ، يَتَقَوَّلُهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ (٣) .
{إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ} “Şüphesiz onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” yani hücceti ve velayeti yoktur, {عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ} “iman edip de yalnız Rablerine tevekkül edenler üzerinde”. Süfyân şöyle demiştir: Onları bağışlanmayacak bir günaha sürüklemeye gücü/hâkimiyeti yetmez. {إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ} “Onun hâkimiyeti ancak onu dost edinenler... üzerindedir” ona itaat eden ve onun velayetine girenler, {وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ} “ve O'na ortak koşanlar” yani Allah'a ortak koşanlar. Zamirin şeytana raci olduğu da söylenmiştir; mecazi anlamı ise, onun yüzünden Allah'a ortak koşanlardır. {وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” yani bir ayetin hükmünü nesh edip yerine başka bir hüküm getirdiğimizde, {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ} “-ki Allah ne indirdiğini gayet iyi bilir-” hükümlerinden değiştirdiği ve tebdil ettiği şeylerde kulları için neyin daha maslahat olduğunu en iyi bilendir, {قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ} “'Sen ancak...' derler” ey Muhammed, {مُفْتَرٍ} “bir iftiracısın” uydurucusun. Bu da müşriklerin: "Muhammed ashabıyla alay ediyor; bugün onlara bir şey emrediyor, yarın onu yasaklıyor. 202/b O ancak bir iftiracıdır, bunu kendiliğinden uyduruyor" demelerindendir (٣).
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} حَقِيقَةَ الْقُرْآنِ، وَبَيَانَ النَّاسِخِ مِنَ الْمَنْسُوخِ.
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilakis onların çoğu bilmezler” [yani] Kur'an'ın hakikatini ve nâsihin (hükmü kaldıranın) mensuhtan (hükmü kaldırılandan) açıklanışını [bilmezler].
{قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) }
{قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ (١٠٢) } “De ki: İman edenleri sebatkâr kılmak, Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere onu Ruhulkudüs (Cebrail) Rabbinden hak ile indirmiştir.”
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) }
{وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ أَعْجَمِيٌّ وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ (١٠٣) } “Andolsun ki biz onların, 'Onu mutlaka bir insan eğitiyor' dediklerini biliyoruz. İsnat ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir.”
{قُلْ نَزَّلَهُ} يَعْنِي الْقُرْآنَ، {رُوحُ الْقُدُسِ} جِبْرِيلُ، {مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} بِالصِّدْقِ، {لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} أَيْ: لِيُثَبِّتَ قُلُوبَ الْمُؤْمِنِينَ لِيَزْدَادُوا إِيمَانًا وَيَقِينًا، {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} آدَمِيٌّ، وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْبَشَرِ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُ قَيْنًا بِمَكَّةَ، اسْمُهُ "بَلْعَامُ"، وَكَانَ نَصْرَانِيًّا، أَعْجَمِيَّ اللِّسَانِ، فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَرَوْنَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَدْخُلُ عَلَيْهِ وَيَخْرُجُ، فَكَانُوا يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ "بَلْعَامُ" (١) .
{قُلْ نَزَّلَهُ} “De ki: Onu indirmiştir” yani Kur'an'ı, {رُوحُ الْقُدُسِ} “Ruhulkudüs” Cibrîl, {مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ} “Rabbinden hak ile” doğrulukla, {لِيُثَبِّتَ الَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenleri sebatkâr kılmak... için” yani müminlerin kalplerini iman ve yakinleri artsın diye sebatkâr kılmak için, {وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ} “Müslümanlara bir hidayet ve müjde olmak üzere”. {وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ} “Andolsun ki biz onların, 'Onu mutlaka bir insan eğitiyor' dediklerini biliyoruz” bir insanoğlu [öğretiyor], o Allah katından değildir [diyorlar]. Bu insan hakkında ihtilaf ettiler: İbn Abbâs şöyle dedi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de "Bel'âm" adında bir demirciye [bir şeyler] öğretiyordu; o Hristiyan ve dili yabancı (Arap olmayan) biriydi. Müşrikler Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun yanına girip çıktığını görüyor ve: "Ona mutlaka Bel'âm öğretiyor" diyorlardı (١).
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يُقْرِئُ غُلَامًا لِبَنِي الْمُغِيرَةِ يُقَالُ لَهُ "يَعِيشُ" (٢) وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ، فَقَالَتْ قُرَيْشٌ: إِنَّمَا يُعَلِّمُهُ "يَعِيشُ" (٣) .
İkrime dedi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Benî Mugīre'ye ait "Yaîş" adında bir köleye [Kur'an] okuturdu (٢); o [eski] kitapları okurdu. Bunun üzerine Kureyş: "Ona ancak Yaîş öğretiyor" dedi (٣).
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ إِنَّمَا يَتَعَلَّمُ مِنْ عَايَشَ مَمْلُوكٍ كَانَ لِحُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى، وَكَانَ قَدْ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، وَكَانَ أَعْجَمَ اللِّسَانِ (٤) .
el-Ferrâ dedi ki: Müşrikler: "O ancak Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın Âyiş adındaki kölesinden öğreniyor" dediler. O Müslüman olmuş ve İslam'ı güzelleşmişti, dili ise yabancıydı (٤).
وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيمَا بَلَغَنِي كَثِيرًا مَا يَجْلِسُ عِنْدَ الْمَرْوَةِ إِلَى غُلَامٍ رُومِيٍّ نَصْرَانِيٍّ، عَبْدٍ لِبَعْضِ بَنِي الْحَضْرَمِيِّ، يُقَالُ لَهُ "جَبْرٌ"، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ (٥) .
İbn İshâk dedi ki: Bana ulaştığına göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Merve yanında Benî Hadramî'den birine ait Rum ve Hristiyan bir köle olan ve kendisine "Cebr" denilen bir gencin yanına çokça otururdu; o [eski] kitapları okurdu (٥).
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُسْلِمٍ الْحَضْرَمِيُّ كَانَ لَنَا عَبْدَانِ مِنْ أَهْلِ عَيْنِ التَّمْرِ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا يَسَارٌ، وَيُكَنَّى "أَبَا فَكِيهَةَ"، وَيُقَالُ لِلْآخَرِ "جَبْرٌ" وَكَانَا يَصْنَعَانِ السُّيُوفَ بِمَكَّةَ، وَكَانَا يَقْرَآنِ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ، فَرُبَّمَا مَرَّ بِهِمَا النَّبِيُّ ﷺ، وَهُمَا يَقْرَآنِ، فَيَقِفُ وَيَسْتَمِعُ.
Abdullâh b. Müslim el-Hadramî dedi ki: Aynü't-Temr ehlinden iki kölemiz vardı; birine Yesâr denir ve "Ebû Fekîhe" diye künyelenirdi, diğerine ise "Cebr" denirdi. Bunlar Mekke'de kılıç yaparlardı; Tevrat ve İncil okurlardı. Bazen Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar okurken yanlarına uğrar, durup dinlerdi.
قَالَ الضَّحَاكُ: وَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا آذَاهُ الْكَفَّارُ يَقْعُدُ إِلَيْهِمَا وَيَسْتَرْوِحُ بِكَلَامِهِمَا، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّمَا يَتَعَلَّمُ مُحَمَّدٌ مِنْهُمَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ .
Dahhâk dedi ki: Kâfirler Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e eziyet ettiklerinde o, bu ikisinin yanına oturur ve sözleriyle ferahlardı. Müşrikler ise: "Muhammed kesinlikle bu ikisinden öğreniyor" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى تَكْذِيبًا لَهُمْ: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ} أَيْ يَمِيلُونَ وَيُشِيرُونَ إِلَيْهِ، {أَعْجَمِيٌّ} "الْأَعْجَمِيُّ" الَّذِي لَا يُفْصِحُ وَإِنْ كَانَ يَنْزِلُ بِالْبَادِيَةِ، وَالْعَجَمِيُّ مَنْسُوبٌ إِلَى الْعَجَمِ، وَإِنْ كَانَ فَصِيحًا، وَالْأَعْرَابِيُّ الْبَدَوِيُّ، وَالْعَرَبِيُّ مَنْسُوبٌ إِلَى الْعَرَبِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فَصِيحًا، {وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} فَصِيحٌ وَأَرَادَ بِاللِّسَانِ الْقُرْآنَ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: اللُّغَةُ لِسَانٌ، وَرُوِيَ أَنَّ الرَّجُلَ الَّذِي كَانُوا يُشِيرُونَ إِلَيْهِ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ.
Allah Teâlâ onları yalanlamak üzere şöyle buyurdu: {لِسَانُ الَّذِي يُلْحِدُونَ إِلَيْهِ} “İsnat ettikleri kimsenin dili” yani meylettikleri ve işaret ettikleri kimsenin [dili], {أَعْجَمِيٌّ} “yabancıdır”. el-A'cemî (الْأَعْجَمِيُّ), çölde yaşasa bile meramını düzgün ifade edemeyendir; acemî ise fasih konuşsa bile Acem'e (Arap olmayanlara) mensup olandır. A'râbî göçebedir; Arabî ise fasih konuşmasa bile Araplara mensup olandır. {وَهَذَا لِسَانٌ عَرَبِيٌّ مُبِينٌ} “bu ise apaçık Arapça bir dildir” yani fasihtir; burada lisan ile Kur'an'ı kastetmiştir. Araplar: "Dil lisandır" derler. İşaret ettikleri o adamın Müslüman olduğu ve İslam'ının güzelleştiği rivayet edilmiştir.
{إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٠٥) مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) }
{إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١٠٤) إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ (١٠٥) مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ (١٠٦) } “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez ve onlar için can yakıcı bir azap vardır. (104) Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte yalancılar onların ta kendileridir. (105) Kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde zorlanan kimse müstesna, inandıktan sonra Allah'ı inkâr eden ve kâfirliğe göğüs açan kimselere Allah'tan bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır. (106)”
{إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} لَا يُرْشِدُهُمُ اللَّهُ، {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْكُفَّارَ هُمُ الْمُفْتَرُونَ. فَقَالَ: {إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} لَا مُحَمَّدٌ ﷺ.
{إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ لَا يَهْدِيهِمُ اللَّهُ} “Allah'ın ayetlerine inanmayanları Allah elbette doğru yola iletmez” Allah onlara doğru yolu göstermez, {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “ve onlar için can yakıcı bir azap vardır”. Sonra Allah Teâlâ kâfirlerin bizzat iftiracıların kendileri olduğunu haber vererek şöyle buyurdu: {إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ} “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur; işte yalancılar onların ta kendileridir” Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) değil.
فَإِنْ قِيلَ: قَدْ قَالَ: "إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ"، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ "وَأُولَئِكَ هُمُ الْكَاذِبُونَ"؟ قِيلَ: "إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ": إِخْبَارٌ عَنْ فِعْلِهِمْ، "وهم الْكَاذِبُونَ" نَعْتٌ لَازِمٌ لَهُمْ، كَقَوْلِ الرَّجُلِ لِغَيْرِهِ: كَذَبْتَ وَأَنْتَ كَاذِبٌ، أَيْ: كَذَبْتَ فِي هَذَا الْقَوْلِ، وَمِنْ عَادَتِكَ الْكَذِبُ.
Eğer: "Yalanı ancak inanmayanlar uydurur" buyurmuşken, "İşte onlar yalancıların ta kendileridir" sözünün anlamı nedir? diye sorulursa; şöyle denir: "Yalanı ancak [onlar] uydurur" ifadesi onların fiilini haber vermektir; "onlar yalancılardır" ifadesi ise onlardan ayrılmayan sıfattır. Tıpkı bir kimsenin başkasına: "Yalan söyledin ve sen yalancısın" demesi gibidir; yani: "Bu sözünde yalan söyledin ve yalan söylemek senin âdetindir."
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَفْصٍ عُمَرُ بْنُ أَحْمَدَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَرَجِ الْأَزْرَقُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ الْأَشْدَقِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَرَادٍ قَالَ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ الْمُؤْمِنُ يَزْنِي؟ قَالَ: قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ، قَالَ قُلْتُ: الْمُؤْمِنُ يَسْرِقُ؟ قَالَ: قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ، قُلْتُ الْمُؤْمِنُ يَكْذِبُ؟ قَالَ: لَا". قَالَ اللَّهُ: "إِنَّمَا يَفْتَرِي الْكَذِبَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ" (١) . {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ}
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize Ebû Hafs Ömer b. Ahmed el-Cevherî haber verdi, bize dedem Ebû Bekr Muhammed b. Ömer b. Hafs haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Ferec el-Ezrak anlattı, bize Saîd b. Abdilhamîd b. Ca'fer anlattı, bize Ya'lâ b. el-Eşdak, Abdullâh b. Cerâd'dan naklen anlattı; dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, mümin zina eder mi?" diye sordum. "Bu olabilir" buyurdu. Dedim ki: "Mümin hırsızlık yapar mı?" "Bu olabilir" buyurdu. "Mümin yalan söyler mi?" dedim. "Hayır" buyurdu. Allah Teâlâ: "Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur" buyurmuştur (١). {مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ} “Zorlanan kimse müstesna, inandıktan sonra Allah'ı inkâr eden...”
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَمَّارٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَخَذُوهُ، وَأَبَاهُ يَاسِرًا، وَأُمَّهُ سُمَيَّةَ، وَصُهَيْبًا، وَبِلَالًا وَخَبَّابًا، وَسَالِمًا، فَعَذَّبُوهُمْ، فَأَمَّا سُمَيَّةُ: فَإِنَّهَا رُبِطَتْ بَيْنَ بَعِيرَيْنِ وَوُجِئَ قُبُلُهَا
İbn Abbâs [şöyle] dedi: Bu ayet Ammâr hakkında indi. Şöyle ki; müşrikler onu, babası Yâsir'i, annesi Sümeyye'yi, Suheyb'i, Bilâl'i, Habbâb'ı ve Sâlim'i yakalayıp onlara işkence ettiler. Sümeyye'ye gelince; o iki deve arasına bağlandı ve ön tarafına [mızrak] saplandı
بِحَرْبَةٍ فَقُتِلَتْ، وَقُتِلَ زَوْجُهَا يَاسِرٌ، وَهُمَا أَوَّلُ قَتِيلَيْنِ قُتِلَا فِي الْإِسْلَامِ، وَأَمَّا عَمَّارٌ: فَإِنَّهُ أَعْطَاهُمْ مَا أَرَادُوا بِلِسَانِهِ مُكْرَهًا (١) .
saplanarak öldürüldü. Kocası Yâsir de öldürüldü; ikisi İslam'da öldürülen ilk iki kurbandır (şehittir). Ammâr'a gelince; o baskı altında diliyle istediklerini onlara verdi (söyledi) (١).
قَالَ قَتَادَةُ: أَخْذَ بَنُو الْمُغِيرَةِ عَمَّارًا وَغَطَّوْهُ فِي بِئْرِ مَيْمُونٍ، وَقَالُوا لَهُ: اكْفُرْ بِمُحَمَّدٍ، فَتَابَعَهُمْ (٢) عَلَى ذَلِكَ، وَقَلْبُهُ كَارِهٌ، فَأُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِأَنَّ عَمَّارًا كَفَرَ فَقَالَ: كَلَّا إِنَّ عَمَّارًا مُلِئَ إِيمَانًا مِنْ قَرْنِهِ إِلَى قَدَمِهِ، وَاخْتَلَطَ الْإِيمَانُ (٣) بِلَحْمِهِ وَدَمِهِ، فَأَتَى عَمَّارٌ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ يَبْكِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَا وَرَاءَكَ؟ قَالَ: شَرٌّ يَا رَسُولَ اللَّهِ، نِلْتُ مِنْكَ وَذَكَرْتُ آلِهَتَهُمْ (٤) قَالَ: كَيْفَ وَجَدْتَ قَلْبَكَ، قَالَ مُطْمَئِنًّا بِالْإِيمَانِ، فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ يَمْسَحُ عَيْنَيْهِ وَقَالَ: إِنْ عَادُوا لَكَ فَعُدْ لَهُمْ بِمَا قُلْتَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (٥) .
Katâde dedi ki: Benî Mugīre Ammâr'ı yakalayıp Meymûn kuyusuna daldırdı ve ona: "Muhammed'i inkâr et!" dediler. O da kalbi bundan nefret ettiği hâlde [diliyle] onların dediğini yaptı (٢). Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ammâr'ın kâfir olduğu haber verilince: "Asla! Şüphesiz Ammâr tepesinden tırnağına kadar imanla dolmuştur ve iman onun etine ve kanına karışmıştır (٣)" buyurdu. Bunun üzerine Ammâr ağlayarak Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ne haber?" diye sordu. O da: "Kötü [haber] ey Allah'ın Resûlü! Sana dil uzattım ve onların ilahlarını andım (٤)" dedi. [Resûlullah]: "Kalbini nasıl buluyorsun?" buyurdu. "İmanla dopdolu ve mutmain" dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) onun gözyaşlarını silmeye başladı ve: "Eğer sana tekrar dönerlerse (işkence ederlerse), sen de onlara söylediğin sözü tekrar söyle" buyurdu. Böylece bu ayet indi (٥).
قَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، آمَنُوا فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ بَعْضُ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَنْ هَاجِرُوا، فَإِنَّا لَا نَرَاكُمْ مِنَّا حَتَّى تُهَاجِرُوا إِلَيْنَا، فَخَرَجُوا يُرِيدُونَ الْمَدِينَةَ، فَأَدْرَكَتْهُمْ قُرَيْشٌ فِي الطَّرِيقِ فَكَفَرُوا كَارِهِينَ (٦) .
Mücâhid dedi ki: Mekke ehlinden iman eden birtakım kimseler hakkında indi. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bazıları onlara: "Hicret edin; çünkü siz bize hicret edinceye kadar sizi bizden saymayız" diye yazdılar. Bunun üzerine onlar Medine'ye gitmek üzere yola çıktılar; fakat Kureyş yolda onlara yetişti ve istemeyerek inkâr [sözleri sarf] ettiler (٦).
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي جَبْرٍ، مَوْلَى عَامِرِ بْنِ الْحَضْرَمِيِّ، أَكْرَهَهُ سَيِّدُهُ عَلَى الْكُفْرِ فَكَفَرَ مُكْرَهًا (٧) . {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} ثُمَّ أَسْلَمَ مَوْلَى جَبْرٍ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ وَهَاجَرَ جَبْرٌ مَعَ سَيِّدِهِ، {وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} أَيْ: فَتَحَ صَدْرَهُ لِلْكُفْرِ بِالْقَبُولِ وَاخْتَارَهُ، {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}
Mukātil dedi ki: Âmir b. el-Hadramî'nin azatlısı Cebr hakkında indi. Efendisi onu küfre zorladı, o da zorlanarak [diliyle] inkâr etti (٧). {وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ} “ve kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde”. Sonra Cebr'in efendisi de Müslüman oldu, İslam'ı güzelleşti ve Cebr efendisiyle birlikte hicret etti. {وَلَكِنْ مَنْ شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا} “fakat kim küfre göğüs açarsa” yani küfrü kabul ile göğsünü açıp onu seçerse, {فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ} “onlara Allah'tan bir gazap vardır ve onlar için büyük bir azap vardır”.
وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى: أَنْ مَنْ أُكْرِهَ عَلَى كَلِمَةِ الْكُفْرِ، يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَقُولَ بِلِسَانِهِ، وَإِذَا قَالَ بِلِسَانِهِ غَيْرَ مُعْتَقِدٍ لَا يَكُونُ كُفْرًا، وَإِنْ أَبَى أَنْ يَقُولَ حَتَّى يُقْتَلَ كَانَ أَفْضَلَ (٨) .
Âlimler, küfür sözünü söylemeye zorlanan kimsenin bunu diliyle söylemesinin caiz olduğu ve inanmayarak diliyle söylediğinde bunun küfür olmayacağı; ancak öldürülünceye kadar söylemekten kaçınırsa bunun daha faziletli olduğu konusunda icma etmişlerdir (٨).
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي طَلَاقِ الْمُكْرَهِ. فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَا يَقَعُ .
İlim ehli, baskı altındaki (mükreh) kimsenin boşaması konusunda ihtilaf etmiştir. Çoğunluğu, bunun vaki olmayacağı (geçerli sayılmayacağı) görüşüne varmıştır.
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (١٠٧) أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٠٩) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) }
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (١٠٧) أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ (١٠٨) لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ (١٠٩) ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٠) } “Bunun sebebi, onların dünya hayatını ahirete tercih etmeleri ve Allah'ın da kâfirler topluluğunu hidayete erdirmemesidir. (107) İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar gafillerin ta kendileridir. (108) Şüphe yok ki onlar, ahirette de ziyana uğrayanların ta kendileridir. (109) Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından da cihad edip sabreden kimselerin yardımcısıdır. Muhakkak ki Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (110)”
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} لَا يُرْشِدُهُمْ. {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} عَمَّا يُرَادُ بِهِمْ. {لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} أَيِ الْمَغْبُونُونَ. {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} عُذِّبُوا وَمُنِعُوا مِنَ الْإِسْلَامِ، فَتَنَهُمُ الْمُشْرِكُونَ، {ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا} عَلَى الْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ وَالْجِهَادِ، {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} مِنْ بَعْدِ تِلْكَ الْفِتْنَةِ وَالْغَفْلَةِ {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ}
{ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Bunun sebebi, onların dünya hayatını ahirete tercih etmeleri ve Allah'ın da kâfirler topluluğunu hidayete erdirmemesidir” onlara doğru yolu göstermemesidir. {أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ} “İşte onlar, Allah'ın kalplerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. Ve onlar gafillerin ta kendileridir” kendilerine yapılacak olandan [gafildirler]. {لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْخَاسِرُونَ} “Şüphe yok ki onlar, ahirette de ziyana uğrayanların ta kendileridir” yani aldananlardır. {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هَاجَرُوا مِنْ بَعْدِ مَا فُتِنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden...” işkence görüp İslam'dan engellendikten, müşrikler onlara eziyet ettikten [sonra], {ثُمَّ جَاهَدُوا وَصَبَرُوا} “ardından da cihad edip sabreden...” iman, hicret ve cihad üzerinde [sabreden kimselerin yardımcısıdır], {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} “Muhakkak ki Rabbin, bundan sonra” o fitne ve gafletten sonra, {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”.
نَزَلَتْ فِي عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، أَخِي أَبِي جَهْلٍ مِنَ الرَّضَاعَةِ، وَفِي أَبِي جَنْدَلِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، وَالْوَلِيدِ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ، وَسَلَمَةَ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَيْدٍ الثَّقَفِيِّ، فَتَنَهُمُ الْمُشْرِكُونَ فَأَعْطَوْهُمْ بَعْضَ مَا أَرَادُوا لِيَسْلَمُوا مِنْ شَرِّهِمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ هَاجَرُوا بَعْدَ ذَلِكَ وَجَاهَدُوا (١) .
[Bu ayet] Ebû Cehil'in sütkardeşi Ayyâş b. Ebî Rebîa, Ebû Cendel b. Süheyl b. Amr, Velîd b. el-Velîd b. el-Mugīre, Seleme b. Hişâm ve Abdullâh b. Useyd es-Sekafî hakkında indi. Müşrikler onlara eziyet ettiler, onlar da şerlerinden kurtulmak için istediklerinin bir kısmını onlara verdiler (söylediler); sonra bundan sonra hicret ettiler ve cihad ettiler (١).
وَقَالَ الْحَسَنُ وَعِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، وَكَانَ يَكْتُبُ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَاسْتَزَلَّهُ الشَّيْطَانُ، فَلَحِقَ بِالْكَفَّارِ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقَتْلِهِ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، فَاسْتَجَارَهُ لَهُ عُثْمَانُ، وَكَانَ أَخَاهُ لِأُمِّهِ مِنَ الرَّضَاعَةِ، فَأَجَارَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ إِنَّهُ أَسْلَمَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .
Hasan [el-Basrî] ve İkrime şöyle dediler: [Bu ayet] Abdullâh b. Sa‘d b. Ebî Serh hakkında indi. O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için [vahiy] kâtipliği yapıyordu; şeytan onun ayağını kaydırdı ve o da kâfirlere katıldı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü onun öldürülmesini emretti; bunun üzerine Osman -ki onun anne bir sütkardeşiydi- onun için [Resûlullâh'tan] eman diledi, Resûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem de ona eman verdi. Sonra o Müslüman oldu ve Müslümanlığı güzelleşti. Bunun üzerine Allâh bu ayeti indirdi.
وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ " فَتَنُوا " بِفَتْحِ الْفَاءِ وَالتَّاءِ، وَرَدَّهُ إِلَى مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَتَنُوا الْمُسْلِمِينَ.
İbn Âmir, fe ve te harflerinin fethasıyla "fetenev" (فَتَنُوا) şeklinde okudu ve bunu, Müslümanlara eziyet ettikten sonra Müslüman olan müşriklere hamletmiştir.
{يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١) وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) }
{يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١١١) وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ (١١٢) } “O gün herkes gelip kendi canını kurtarmak için mücadele eder; herkese yaptığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez. (111) Allah, güven ve huzur içinde olan, rızkı her taraftan bol bol kendisine gelen, fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük eden bir şehri misal verdi de Allah onlara, yaptıklarına karşılık açlık ve korku elbisesini tattırdı. (112)”
{يَوْمَ تَأْتِي كُلُ نَفْسٍ تُجَادِلُ} تُخَاصِمُ وَتَحْتَجُّ، {عَنْ نَفْسِهَا} بِمَا أَسْلَفَتْ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، مُشْتَغِلًا بِهَا لَا تَتَفَرَّغُ إِلَى غَيْرِهَا، {وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ}
{يَوْمَ تَأْتِي كُلُ نَفْسٍ تُجَادِلُ} “O gün herkes gelip... mücadele eder” çekişir ve hüccet getirir, {عَنْ نَفْسِهَا} “kendi canını kurtarmak için” önceden yaptığı hayır ve şerden dolayı; başkasıyla ilgilenemeyecek şekilde sadece kendi nefsiyle meşgul olarak [gelir], {وَتُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “herkese yaptığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez”.
رُوِيَ أَنْ عُمَرَ بْنَ الخطاب قال ٢٠٣/ألِكَعْبِ الْأَحْبَارِ: خَوِّفْنَا، قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، لَوْ وَافَيْتَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِمِثْلِ عَمَلِ سَبْعِينَ نَبِيًّا لَأَتَتْ عَلَيْكَ سَاعَاتٌ وَأَنْتَ لَا تُهِمُّكَ إِلَّا نَفْسُكَ، وَإِنَّ لِجَهَنَّمَ زَفْرَةً لَا يَبْقَى مَلَكٌ مُقَرَّبٌ وَلَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ مُنْتَخَبٌ، إِلَّا وَقَعَ جَاثِيًا عَلَى رُكْبَتَيْهِ، حَتَّى إِبْرَاهِيمُ خَلِيلُ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ: يَا رَبِّ لَا أَسْأَلُكَ إِلَّا نَفْسِي، وَإِنَّ تَصْدِيقَ ذَلِكَ: الَّذِي أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ "يَوْمَ تَأْتِي كُلُّ نَفْسٍ تُجَادِلُ عَنْ نَفْسِهَا" (١) .
Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb 203/a Kâ'bü'l-Ahbâr'a: "Bizi korkut (nasihat et)" dedi. O da şöyle dedi: "Ey Müminlerin Emîri! Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki kıyamet günü yetmiş peygamberin ameli kadar [amelle] gelsen bile öyle anlar yaşarsın ki kendi nefsinden başkası umurunda olmaz! Cehennemin öyle bir kükremesi (iniltisi) vardır ki ne yakın bir melek ne de seçilmiş bir nebi/resul kalır; hepsi dizlerinin üzerine çöker. Hatta Rahmân'ın dostu İbrâhim bile: 'Yâ Rabbi! Senden yalnız kendi nefsimi istiyorum' der. Bunun tasdiki de Allah'ın size indirdiği: 'O gün herkes gelip kendi canını kurtarmak için mücadele eder' sözüdür" (١).
وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: مَا تَزَالُ الْخُصُومَةُ بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، حَتَّى تُخَاصِمَ الرُّوحُ الْجَسَدَ، فَتَقُولُ الرُّوحُ: يَا رَبِّ، لَمْ يَكُنْ لِي يَدٌ أَبْطِشُ بِهَا، وَلَا رِجْلٌ أَمْشِي بِهَا، وَلَا عَيْنٌ أُبْصِرُ بِهَا. وَيَقُولُ الْجَسَدُ: خَلَقْتَنِي كَالْخَشَبِ لَيْسَتْ لِي يَدٌ أَبْطِشُ بِهَا، وَلَا رِجْلٌ أَمْشِي بِهَا، وَلَا عَيْنٌ أُبْصِرُ بِهَا، فَجَاءَ هَذَا كَشُعَاعِ النُّورِ، فَبِهِ نَطَقَ لِسَانِي، وَأَبْصَرَتْ عَيْنِي، وَمَشَتْ رِجْلِي. فَيَضْرِبُ اللَّهُ لَهُمَا مَثَلًا أَعْمَى وَمُقْعَدٌ، دَخَلَا حَائِطًا فِيهِ ثِمَارٌ، فَالْأَعْمَى لَا يُبْصِرُ الثَّمَرَ، وَالْمُقْعَدُ لَا يَنَالُهُ، فَحَمْلَ الْأَعْمَى الْمُقْعَدَ فَأَصَابَا مِنَ الثَّمَرِ فَعَلَيْهِمَا الْعَذَابُ . قَوْلُهُ تَعَالَى {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً} يَعْنِي: مَكَّةَ، كَانَتْ آمِنَةً، لَا يُهَاجُ أَهْلُهَا وَلَا يُغَارُ عَلَيْهَا، {مُطْمَئِنَّةً} قَارَّةً بِأَهْلِهَا، لَا يَحْتَاجُونَ إِلَى الِانْتِقَالِ لِلِانْتِجَاعِ كَمَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ سَائِرُ الْعَرَبِ، {يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ} يُحْمَلُ إِلَيْهَا مِنَ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ نَظِيرُهُ: "يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ" (الْقَصَصِ-٥٧) .
İkrime, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bu ayet hakkında şöyle rivayet etmiştir: "Kıyamet günü insanlar arasındaki çekişme, nihayetinde ruh ile beden çekişinceye kadar devam eder. Ruh der ki: 'Ey Rabbim! Benim yakalayacağım bir elim, yürüyeceğim bir ayağım ve göreceğim bir gözüm yoktu.' Beden de der ki: 'Beni odun gibi yarattın; benim yakalayacak bir elim, yürüyecek bir ayağım ve görecek bir gözüm yoktu. Derken şu [ruh] bir nur huzmesi gibi geldi; onun sayesinde dilim konuştu, gözüm gördü ve ayağım yürüdü.' Bunun üzerine Allah ikisine şöyle bir misal verir: Bir meyve bahçesine giren kör ile kötürüm [örneği]. Kör meyveyi görmez, kötürüm ise ona erişemez. Kör kötürümü taşır ve böylece meyveden yerler; dolayısıyla azap her ikisine de uygulanır." Yüce Allah'ın {وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً} “Allah, güvenli... olan bir şehri misal verdi” sözü; yani Mekke'dir. [Mekke] güvenliydi; halkı kışkırtılmaz ve üzerine baskın yapılmazdı. {مُطْمَئِنَّةً} “huzurlu” halkının yerleşik olduğu, diğer Arapların muhtaç olduğu gibi otlak ve rızık aramak için göç etmeye ihtiyaç duymadıkları [bir yerdi]. {يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ} “rızkı her yerden bol bol gelen” karadan ve denizden ona taşınırdı. Bunun benzeri {يُجْبَى إِلَيْهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيْءٍ} “Her şeyin mahsulü ona toplanıp getirilir” (el-Kasas, 57) ayetidir.
{فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ} جَمْعُ النِّعْمَةِ، وَقِيلَ: جَمْعُ نَعْمَاءَ مِثْلِ بَأْسَاءَ وَأَبْؤُسٍ، {فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ} ابْتَلَاهُمُ اللَّهُ بِالْجُوعِ سَبْعَ سِنِينَ، وَقَطَعَتِ الْعَرَبُ عَنْهُمُ الْمِيرَةَ بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى جَهِدُوا فَأَكَلُوا الْعِظَامَ الْمُحَرَّقَةَ، وَالْجِيَفَ، وَالْكِلَابَ الْمَيِّتَةَ، وَالْعِهْنَ، وَهُوَ الْوَبَرُ يُعَالَجُ بِالدَّمِ، حَتَّى كَانَ أَحَدُهُمْ يَنْظُرُ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرَى شِبْهَ الدُّخَانِ مِنَ الْجُوعِ، ثُمَّ إِنَّ رُؤَسَاءَ مَكَّةَ كَلَّمُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَقَالُوا: هَذَا عَادَيْتَ الرِّجَالَ، فَمَا بَالُ النِّسَاءِ وَالصِّبْيَانِ؟ فَأَذِنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلنَّاسِ بِحَمْلِ الطَّعَامِ إِلَيْهِمْ وَهُمْ بَعْدُ مُشْرِكُونَ. وَذَكَرَ اللِّبَاسَ لِأَنَّ مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْهُزَالِ وَالشُّحُوبِ وَتَغَيُّرِ ظَاهِرِهِمْ عَمَّا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ كَاللِّبَاسِ لَهُمْ {وَالْخَوْفِ} يَعْنِي: بُعُوثَ النَّبِيِّ ﷺ وَسَرَايَاهُ الَّتِي كَانَتْ تُطِيفُ بِهِمْ. {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ}
{فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ} “fakat Allah'ın nimetlerine nankörlük etti” [en'um] ni'metin çoğuludur; be'sâ ve eb'üs gibi na'mâ'nın çoğulu olduğu da söylenmiştir; {فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ} “Allah da ona açlık elbisesini tattırdı” Allah onları yedi yıl açlıkla imtihan etti. Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) emriyle Araplar onlardan erzakı kesti; nihayet perişan oldular da yanmış kemikleri, leşleri, ölü köpekleri ve ıhnı -ki kanla yoğrulmuş yündür/deve tüyüdür- yediler. Hatta onlardan biri açlıktan göğe baktığında duman gibi bir şey görürdü. Sonra Mekke'nin ileri gelenleri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile konuşup: "Haydi erkeklere düşmanlık ettin, kadınların ve çocukların suçu ne?" dediler. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlar henüz müşrik iken insanlara onlara yiyecek götürmeleri için izin verdi. [Ayetin] "elbise" (libas) demesi, başlarına gelen zayıflık, solgunluk ve dış görünüşlerinin önceki hâllerinden değişmesinin onlar için bir elbise gibi olmasındandır. {وَالْخَوْفِ} “ve korku [elbisesini]” yani Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) etraflarını kuşatan askerî birlikleri ve seriyyeleri. {بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ} “yaptıklarına karşılık”.
{وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١١٣) فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦) }
{وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ (١١٣) فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (١١٤) إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٥) وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ (١١٦) } “Andolsun ki onlara kendilerinden bir peygamber geldi de onu yalanladılar. Onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi. (113) Artık Allah'ın size helal ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin; eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin. (114) O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Fakat kim mecbur kalırsa, saldırmamak ve sınırı aşmamak şartıyla [bunlardan yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (115) Dillerinizin yalan yere vasfettiği şeyler için 'Şu helaldir, bu haramdır' demeyin; yoksa Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz. Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler kurtuluşa eremezler. (116)”
{وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ} مُحَمَّدٌ ﷺ، {فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} . {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} . قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ} أَيْ: لَا تَقُولُوا لِوَصْفِ أَلْسِنَتِكُمْ، أَوْ
{وَلَقَدْ جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْهُمْ} “Andolsun ki onlara içlerinden bir peygamber geldi” [o da] Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir, {فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَهُمُ الْعَذَابُ وَهُمْ ظَالِمُونَ} “fakat onu yalanladılar; onlar zulmederlerken azap onları yakalayıverdi.” {فَكُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّبًا وَاشْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “Artık Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin ve eğer yalnızca O'na kulluk ediyorsanız Allah'ın nimetine şükredin.”. {إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “O, size ancak leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan başkası adına kesileni haram kıldı. Kim çaresiz kalırsa, [halka] saldırmamak ve haddi aşmamak şartıyla [yiyebilir]. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”. Yüce Allah'ın {وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ} “Dillerinizin yalan yere nitelendirdiği şeyler için... demeyin” kavli; yani: dillerinizin vasfetmesi sebebiyle [demeyin] veya
لِأَجْلِ وَصْفِكُمُ الْكَذِبَ، أَيْ: أَنَّكُمْ تُحِلُّونَ وَتُحَرِّمُونَ لِأَجْلِ الْكَذِبِ لَا لِغَيْرِهِ، {هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ} يَعْنِي الْبَحِيرَةَ وَالسَّائِبَةَ، {لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} فَتَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِهَذَا، {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ} لَا يَنْجُونَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ.
yalan vasfetmeniz yüzünden demeyin, yani siz başka bir sebepten değil sırf yalan uğruna helal ve haram kılıyorsunuz, {هَذَا حَلَالٌ وَهَذَا حَرَامٌ} “'Şu helaldir, bu haramdır'” yani bahîre ve sâibe [hakkında], {لِتَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ} “yoksa Allah'a yalan iftira etmiş olursunuz” ve: 'Allah bize bunu emretti' dersiniz. {إِنَّ الَّذِينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ} “Şüphesiz Allah'a yalan iftira edenler kurtuluşa eremezler” Allah'ın azabından kurtulamazlar.
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلٌ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) }
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (١١٧) وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلٌ وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (١١٨) } “[Onlar için] az bir menfaat vardır; onlar için can yakıcı bir azap vardır. (117) Yahudi olanlara da bundan önce sana anlattığımız şeyleri haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı. (118)”
{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) }
{ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا لَغَفُورٌ رَحِيمٌ (١١٩) إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً قَانِتًا لِلَّهِ حَنِيفًا وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٠) } “Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyen, ardından da tövbe edip ıslah olan kimselerin yardımcısıdır. Muhakkak ki Rabbin, bundan sonra da elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (119) Şüphesiz İbrâhim, Allah'a itaat eden, dosdoğru (hanîf) olan tek başına bir ümmetti ve müşriklerden değildi. (120)”
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ} يَعْنِي: الَّذِي هُمْ فِيهِ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، أَوْ لَهُمْ مَتَاعٌ قَلِيلٌ فِي الدُّنْيَا. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} فِي الْآخِرَةِ. {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} يَعْنِي فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
{مَتَاعٌ قَلِيلٌ} “[Onlar için] az bir menfaat vardır” yani içinde bulundukları şey az bir faydalanmadır veya dünyada onlar için az bir menfaat vardır. {وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “onlar için can yakıcı bir azap vardır” ahirette. {وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ} “Yahudi olanlara da bundan önce sana anlattığımız şeyleri haram kılmıştık” yani En'âm Suresi'nde [anlattığımız], o da Allah Teâlâ'nın şu sözüdür:
"وَعَلَى الَّذِينَ هَادُوا حَرَّمْنَا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ" (الْأَنْعَامِ-١٤٦) الْآيَةَ (١) .
"Yahudilere tırnaklı her hayvanı haram kıldık..." (el-En'âm, 146) ayetidir (١).
{وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} بِتَحْرِيمِ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} فَحَرَّمْنَا عَلَيْهِمْ بِبَغْيِهِمْ. {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} مَعْنَى الْإِصْلَاحِ: الِاسْتِقَامَةُ عَلَى التَّوْبَةِ، {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} أَيْ: مِنْ بَعْدِ الْجَهَالَةِ، {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} قَوْلُهُ تَعَالَى" {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً} قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْأُمَّةُ، مُعَلِّمُ الْخَيْرِ، أَيْ: كَانَ مُعْلِّمًا لِلْخَيْرِ، يَأْتَمُّ بِهِ أَهْلُ الدُّنْيَا، وَقَدِ اجْتَمَعَ فِيهِ مِنَ الْخِصَالِ الْحَمِيدَةِ مَا يَجْتَمِعُ فِي أُمَّةٍ.
{وَمَا ظَلَمْنَاهُمْ} “Biz onlara zulmetmedik” bunları onlara haram kılmakla, {وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ} “fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı” böylece taşkınlıkları sebebiyle onlara haram kıldık. {ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ عَمِلُوا السُّوءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَأَصْلَحُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, bilmeyerek kötülük işleyen, ardından da tövbe edip ıslah olan...”; ıslahın anlamı tövbe üzere istikamet bulmaktır, {إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِهَا} “Muhakkak ki Rabbin, bundan sonra” yani cehaletten sonra, {لَغَفُورٌ رَحِيمٌ} “elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”. Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ إِبْرَاهِيمَ كَانَ أُمَّةً} “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmetti” sözü hakkında İbn Mes'ûd: Ümmet, hayrı öğreten kimsedir; yani o, dünya ehlinin kendisine uyduğu bir hayır öğreticisiydi ve bir ümmette toplanacak kadar övgüye değer haslet onda toplanmıştı, demiştir.
قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ مُؤْمِنًا (٢) وَحْدَهُ وَالنَّاسُ كُلُّهُمْ كُفَّارٌ.
Mücâhid: Bütün insanlar kâfir iken o tek başına mümindi (٢), demiştir.
قَالَ قَتَادَةُ: لَيْسَ مِنْ أَهْلِ دِينٍ إِلَّا يَتَوَلَّوْنَهُ وَيَرْضَوْنَهُ.
Katâde: Hiçbir din ehli yoktur ki onu dost edinmesin ve ondan razı olmasın, demiştir.
{قَانِتًا لِلَّهِ} مُطِيعًا لَهُ، وَقِيلَ: قَائِمًا بِأَوَامِرِ اللَّهِ تَعَالَى، {حَنِيفًا} مُسْلِمًا مُسْتَقِيمًا عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ. وَقِيلَ: مُخْلِصًا. {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}
{قَانِتًا لِلَّهِ} “Allah'a gönülden boyun eğen” O'na itaat eden demektir. Allah Teâlâ'nın emirlerini yerine getiren [kimse] olduğu da söylenmiştir. {حَنِيفًا} “hanîf olarak” müslüman, İslâm dini üzere dosdoğru olan [anlamındadır]. İhlaslı [biri] olduğu da söylenmiştir. {وَلَمْ يَكُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “ve o müşriklerden olmadı”.
{شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) }
{شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٢١) وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ (١٢٢) ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (١٢٣) إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١٢٤) } “O'nun nimetlerine şükredendi; [Allah] onu seçti ve kendisini dosdoğru bir yola iletti. (121) Biz ona dünyada bir güzellik verdik; şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir. (122) Sonra sana: 'Dosdoğru (hanîf) olarak İbrâhim'in dinine uy; o müşriklerden değildi' diye vahyettik. (123) Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu. Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir. (124)”
{شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ} اخْتَارَهُ، {وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} أَيْ: إِلَى دِينِ الْحَقِّ. {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} يَعْنِي الرِّسَالَةَ وَالْخُلَّةَ وَقِيلَ: لِسَانَ الصِّدْقِ وَالثَّنَاءَ والحسن.
{شَاكِرًا لِأَنْعُمِهِ اجْتَبَاهُ} “O'nun nimetlerine şükredendi; [Allah] onu seçti” onu seçkin kıldı, {وَهَدَاهُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “ve kendisini dosdoğru bir yola iletti” yani hak dine. {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً} “Biz ona dünyada bir güzellik verdik” yani peygamberlik ve dostluk (hulle); hayırla anılma (lisân-ı sıdk) ve güzel övgü olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: يَعْنِي الصَّلَوَاتِ فِي قَوْلِ هَذِهِ الْأُمَّةِ: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ.
Mukâtil b. Hayyân şöyle dedi: Bu ümmetin: "Allahım! İbrâhim'e salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et" sözündeki salavatlar kastedilmektedir.
وَقِيلَ: أَوْلَادًا أَبْرَارًا عَلَى الْكِبَرِ.
Yaşlılığında [verilen] hayırlı evlatlar olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: الْقَبُولُ الْعَامُّ فِي جَمِيعِ الْأُمَمِ.
Bütün ümmetler nezdindeki genel kabul olduğu da söylenmiştir.
{وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} مَعَ آبَائِهِ الصَّالِحِينَ فِي الْجَنَّةِ. وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، مَجَازُهُ: وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ حَسَنَةً، وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّالِحِينَ. {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} يَا مُحَمَّدُ، {أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} حَاجًّا مُسْلِمًا، (١) {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ}
{وَإِنَّهُ فِي الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ} “şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” cennette salih atalarıyla birliktedir. Ayette takdim ve tehir (önde ve sonda olma) vardır; mecazi anlamı şöyledir: Ona dünyada ve ahirette güzellik verdik ve şüphesiz o, salihlerdendir. {ثُمَّ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Sonra sana vahyettik” ey Muhammed, {أَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا} “Dosdoğru (hanîf) olarak İbrâhim'in dinine uy” hacceden bir Müslüman olarak, (١) {وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ} “o müşriklerden değildi”.
وَقَالَ أَهْلُ الْأُصُولِ: كان النبي ﷺ مأمور بِشَرِيعَةِ إِبْرَاهِيمَ إِلَّا مَا نُسِخَ فِي شَرِيعَتِهِ، وَمَا لَمْ يُنْسَخْ صَارَ شَرْعًا لَهُ (٢) . قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} قِيلَ: مَعْنَاهُ إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ لَعْنَةً عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ أَيْ: خَالَفُوا فِيهِ.
Usul âlimleri şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendi şeriatında neshedilenler hariç İbrâhim'in şeriatıyla emrolunmuştu; neshedilmeyenler ise kendisi için bir şeriat oldu (٢). Allah Teâlâ'nın: {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu” sözünün anlamının şöyle olduğu söylenmiştir: Cumartesi, ancak onda ihtilaf edenlere, yani ona muhalefet edenlere bir lanet kılındı.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَا فَرَضَ اللَّهُ تَعْظِيمَ السَّبْتِ وَتَحْرِيمَهُ إِلَّا عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ أَيْ: خَالَفُوا فِيهِ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ أَعْظَمُ الْأَيَّامِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فَرَغَ مِنْ خَلْقِ الْأَشْيَاءِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ سَبَتَ يَوْمَ السَّبْتِ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; Allah cumartesi gününü yüceltmeyi ve [o gündeki çalışmayı] haram kılmayı, ancak onda ihtilaf edenlere, yani ona muhalefet edenlere farz kılmıştır. Bir topluluk şöyle demiştir: O, günlerin en yücesidir; çünkü Allah Teâlâ varlıkları yaratmayı cuma günü bitirmiş, sonra cumartesi günü dinlenmeye çekilmiştir (yaratmayı durdurmuştur).
وَقَالَ قَوْمٌ: بَلْ أَعْظَمُ الْأَيَّامِ يَوْمُ الْأَحَدِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَدَأَ فِيهِ خَلْقَ الْأَشْيَاءِ، فَاخْتَارُوا تَعْظِيمَ غَيْرِ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَقَدِ افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ تَعْظِيمَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ.
Bir [başka] topluluk ise şöyle dedi: "Aksine, günlerin en yücesi pazar günüdür; çünkü Allah Teâlâ varlıkları yaratmaya o günde başlamıştır." Böylece onlar, Allah'ın kendilerine farz kıldığının dışındakini yüceltmeyi seçtiler; hâlbuki Allah onlara cuma gününü yüceltmeyi farz kılmıştı.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: أَمَرَهُمْ مُوسَى ﵇ بِالْجُمُعَةِ، فَقَالَ: تَفَرَّغُوا لِلَّهِ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا فَاعْبُدُوهُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَلَا تَعْمَلُوا فِيهِ لِصَنْعَتِكُمْ، وَسِتَّةَ أَيَّامٍ لِصِنَاعَتِكُمْ، فَأَبَوْا وَقَالُوا: لَا نُرِيدُ إِلَّا الْيَوْمَ الَّذِي فَرَغَ اللَّهُ فِيهِ مِنَ الْخَلْقِ يَوْمَ السَّبْتِ، فَجَعَلَ ذَلِكَ الْيَوْمَ عَلَيْهِمْ وَشَدَّدَ عَلَيْهِمْ فِيهِ ثُمَّ جَاءَهُمْ عِيسَى ﵇ بِيَوْمِ الْجُمُعَةِ، فَقَالُوا لَا نُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عِيدُهُمْ بَعْدَ عِيدِنَا -يَعْنُونَ الْيَهُودَ-فَاتَّخَذُوا الْأَحَدَ فَأَعْطَى اللَّهُ الْجُمُعَةَ هَذِهِ الْأُمَّةَ، فَقَبِلُوهَا وَبُورِكَ لَهُمْ فِيهَا.
Kelbî şöyle dedi: Mûsâ aleyhisselam onlara cuma gününü emredip: "Her yedi günde bir günü Allah'a ayırın, cuma günü O'na ibadet edin, o gün mesleğinizle meşgul olmayın; altı gün ise mesleğinize ayrılmıştır" dedi. Onlar ise reddedip: "Biz sadece Allah'ın yaratmayı bitirdiği gün olan cumartesiyi isteriz" dediler. Bunun üzerine [Allah] o günü onların aleyhine kıldı ve o günde onlara [yükümlülükleri] ağırlaştırdı. Sonra Îsâ aleyhisselam onlara cuma günüyle geldi. Onlar da -Yahudileri kastederek-: "Biz onların bayramının bizim bayramımızdan sonra olmasını istemeyiz" dediler ve pazar gününü benimsediler. Bunun üzerine Allah cuma gününü bu ümmete verdi; onlar da bunu kabul ettiler ve kendileri için bu gün bereketli kılındı.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّشٍ الزِّيَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْ مُحَمَّدٍ رسول الله ﷺ ٢٠٣/ب قَالَ: "نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ، فَهَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللَّهُ لَهُ، فَهُمْ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ، فَالْيَهُودُ غَدًا، وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ" (١) .
Ebu Ali Hassan b. Saîd el-Meniî bize haber verdi, Ebu Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Muhammeş ez-Ziyâdî bize haber verdi, Ebu Bekir Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân bize anlattı, Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî bize anlattı, Abdürrezzâk bize bildirdi, Ma'mer bize Hemmâm b. Münebbih'ten bildirdi, o şöyle dedi: Ebu Hureyre bize Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen anlattı: [203/b] "Bizler, kıyamet gününde [zaman itibarıyla] sonuncu, [faziletçe] önde olanlarız. Ancak onlara bizden önce kitap verilmiş, bize ise onlardan sonra verilmiştir. İşte bu [cuma], kendilerine farz kılınan fakat üzerinde ihtilafa düştükleri gündür. Allah bizi ona iletti. Onlar bu hususta bize tâbidirler; Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise öbür gündür" (١).
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} [قَالَ قَتَادَةُ: الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ هُمُ] (٢) الْيَهُودُ، اسْتَحَلَّهُ بَعْضُهُمْ، وَحَرَّمَهُ بَعْضُهُمْ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا جُعِلَ السَّبْتُ عَلَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu”. [Katâde şöyle demiştir: Onda ihtilafa düşenler] (٢) Yahudilerdir; bir kısmı onu helal saymış, bir kısmı da haram saymıştır.
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ}
{وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz Rabbin, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında kıyamet günü aralarında elbette hüküm verecektir.”
{ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) }
{ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (١٢٥) } “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et ve onlarla en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir. (125)”
{ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ} بِالْقُرْآنِ، {وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ} يَعْنِي مَوَاعِظَ الْقُرْآنِ.
{ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ} “Rabbinin yoluna hikmetle davet et” Kur'an ile, {وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ} “ve güzel öğütle” yani Kur'an'ın öğütleriyle.
وَقِيلَ: الْمَوْعِظَةُ الْحَسَنَةُ هِيَ الدُّعَاءُ إِلَى اللَّهِ بِالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ.
Güzel öğüdün, rağbet ettirme (terğîb) ve sakındırma (terhîb) yoluyla Allah'a davet etmek olduğu söylenmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ الْقَوْلُ اللَّيِّنُ الرَّقِيقُ مِنْ غَيْرِ غِلْظَةٍ وَلَا تَعْنِيفٍ.
Sertlik ve kabalık olmaksızın yumuşak ve nazik söz olduğu da söylenmiştir.
{وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} وَخَاصِمْهُمْ وَنَاظِرْهُمْ بِالْخُصُومَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، أَيْ: أَعْرِضْ عَنْ أَذَاهُمْ، وَلَا تُقَصِّرْ فِي تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ وَالدُّعَاءِ إِلَى الْحَقِّ، نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ .
{وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Onlarla en güzel şekilde mücadele et!” Onlarla en güzel mücadele tarzıyla münakaşa ve münazara et. Yani: Onların eziyetlerine aldırış etme, risaleti tebliğ etmekte ve hakka davet etmekte kusur etme. Bu hükmü kıtal (savaş) ayeti neshetmiştir.
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ}
{إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ} “Şüphesiz Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.”
{وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) }
{وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ (١٢٦) } “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır. (126)”
{وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} هَذِهِ الْآيَاتُ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ فِي شُهَدَاءِ أُحُدٍ وَذَلِكَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ لَمَّا رَأَوْا مَا فَعَلَ الْمُشْرِكُونَ بِقَتْلَاهُمْ يَوْمَ أُحُدٍ، مِنْ تَبْقِيرِ الْبُطُونِ، وَالْمُثْلَةِ السَّيِّئَةِ -حَتَّى لَمَّ يَبْقَ أَحَدٌ مِنْ قَتْلَى الْمُسْلِمِينَ إِلَّا مُثِّلَ بِهِ غَيْرَ حَنْظَلَةَ بْنِ الرَّاهِبِ فَإِنَّ أَبَاهُ أَبَا عَامِرٍ الرَّاهِبَ كَانَ مَعَ أَبِي سُفْيَانَ، فَتَرَكُوا حَنْظَلَةَ لِذَلِكَ-فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ حِينَ رَأَوْا ذَلِكَ: لَئِنْ أَظْهَرَنَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ لَنَزِيدَنَّ عَلَى صَنِيعِهِمْ، وَلَنُمَثِّلَنَّ بِهِمْ مُثْلَةً لَمْ يَفْعَلْهَا أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ بِأَحَدٍ، فَوَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى عَمِّهِ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَقَدْ جَدَعُوا أَنْفَهُ وَأُذُنَهُ، وَقَطَعُوا مَذَاكِيرَهُ وَبَقَرُوا بَطْنَهُ، وَأَخَذَتْ هِنْدُ بِنْتُ عُتْبَةَ قِطْعَةً مِنْ كَبِدِهِ فَمَضَغَتْهَا، ثُمَّ اسْتَرْطَبَتْهَا لِتَأْكُلَهَا فَلَمْ تَلْبَثْ فِي بَطْنِهَا حَتَّى رَمَتْ بِهَا فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: أَمَا إِنَّهَا لَوْ أَكَلَتْهُ لَمْ تَدْخُلِ النَّارَ أَبَدًا، حَمْزَةُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى مِنْ أَنْ يُدْخِلَ شَيْئًا مِنْ جَسَدِهِ النَّارَ فَلَمَّا نَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى عَمِّهِ حَمْزَةَ، وَنَظَرَ إِلَى شَيْءٍ لَمْ يَنْظُرْ إِلَى شَيْءٍ قَطُّ كَانَ أَوْجَعَ لِقَلْبِهِ مِنْهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْكَ فَإِنَّكَ مَا عَلِمْتُ مَا كُنْتَ إِلَّا فَاعِلًا لِلْخَيْرَاتِ، وَصُولًا لِلرَّحِمِ، وَلَوْلَا حُزْنٌ مِنْ بَعْدِكَ عَلَيْكَ لَسَرَّنِي أَنْ أَدَعَكَ حَتَّى تُحْشَرَ مِنْ أَفْوَاجٍ شَتَّى، أَمَا وَاللَّهِ لَئِنْ أَظْفَرَنِي اللَّهُ بِهِمْ لَأُمَثِّلَنَّ بِسَبْعِينَ مِنْهُمْ مَكَانَكَ"، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا} الْآيَةَ. {وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} أَيْ: وَلَئِنْ عَفَوْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلْعَافِينَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: بَلْ نَصْبِرُ، وَأَمْسَكَ عَمَّا أَرَادَ وَكَفَّرَ عَنْ يَمِينِهِ .
{وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” Bu ayetler Medine'de Uhud şehitleri hakkında inmiştir. Şöyle ki; Müslümanlar, Uhud günü müşriklerin kendi ölülerine yaptıklarını; karınlarını deştiklerini ve feci şekilde müsle (ceset tahrifi) yaptıklarını görünce -öyle ki Müslümanların ölülerinden, Râhib'in oğlu Hanzala hariç müsle yapılmadık hiç kimse kalmamıştı; çünkü onun babası Ebû Âmir er-Râhib, Ebû Süfyân ile beraberdi, bu sebeple Hanzala'ya dokunmamışlardı- Müslümanlar bunu gördüklerinde: "Eğer Allah bizi onlara galip kılarsa, kesinlikle onların yaptıklarının daha fazlasını yapacağız ve onlara Araplardan hiç kimsenin bir başkasına yapmadığı bir müsle uygulayacağız!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, amcası Hamza b. Abdilmuttalib'in başında durdu; onun burnunu ve kulağını kesmişler, tenasül uzvunu koparmışlar ve karnını deşmişlerdi. Utbe'nin kızı Hind onun ciğerinden bir parça almış ve onu çiğnemişti. Sonra yemek için yumuşatmış, fakat midesinde durmayıp [hemen] onu kusup atmıştı. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: «Bilesiniz ki, eğer onu yemiş olsaydı asla cehenneme girmezdi; çünkü Hamza, Allah Teâlâ katında bedeninden herhangi bir parçasını cehenneme sokmayacağı kadar değerlidir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem amcası Hamza'ya baktığında, kalbini bundan daha çok acıtan hiçbir manzarayla karşılaşmamıştı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın rahmeti senin üzerine olsun! Bildiğim kadarıyla sen hep hayır işleyen ve akrabalık bağlarını gözeten biriydin. Senden sonrakilerin senin için duyacağı hüzün olmasaydı, muhtelif [yırtıcı hayvanların ve kuşların] kursaklarından haşredilmen için seni [böylece] bırakmak beni mutlu ederdi. Allah'a yemin olsun ki, eğer Allah beni onlara muzaffer kılarsa, senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım.» Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا} “Eğer ceza verecekseniz, ceza verin...” ayetini indirdi. {وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ} “Şayet sabrederseniz, elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır” yani; eğer affederseniz, bu affedenler için daha hayırlıdır. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aksine sabrederiz» buyurdu, niyetlendiği şeyden vazgeçti ve yemini için kefaret verdi.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَاكُ: كَانَ هَذَا قَبْلَ نُزُولِ بَرَاءَةٌ حِينَ أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِقِتَالِ مَنْ قَاتَلَهُ وَمُنِعَ مِنَ الِابْتِدَاءِ بِالْقِتَالِ، فَلَمَّا أَعَزَّ اللَّهُ الْإِسْلَامَ وَأَهْلَهُ نَزَلَتْ بَرَاءَةٌ، وَأُمِرُوا بِالْجِهَادِ نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ (١) .
İbn Abbâs ve Dahhâk şöyle dedi: Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e kendisiyle savaşanlarla savaşması emredilip savaşı ilk başlatan olmaktan menedildiği sırada, Berâe (Tevbe Suresi) inmeden önceydi. Allah İslam'ı ve ehlini aziz kılıp Berâe indiğinde ve cihatla emrolunduklarında bu ayet neshedildi (١).
وَقَالَ النَّخَعِيُّ، وَالثَّوْرِيُّ، وَمُجَاهِدٌ، وَابْنُ سِيرِينَ: الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ نَزَلَتْ فِي مَنْ ظُلِمَ بِظُلَامَةٍ، فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَنَالَ مِنْ ظَالِمِهِ أَكْثَرَ مِمَّا نَالَ الظَّالِمُ مِنْهُ، أُمِرَ بِالْجَزَاءِ وَالْعَفْوِ، وَمُنِعَ مِنَ الِاعْتِدَاءِ (٢) . ثُمَّ قَالَ لِنَبِيِّهِ ﷺ:
en-Nehaî, es-Sevrî, Mücâhid ve İbn Sîrîn ise şöyle demiştir: Ayet muhkemdir; bir haksızlığa uğrayan kimse hakkında inmiştir. Dolayısıyla ona, zaliminden, zalimin kendisine verdiğinden fazlasını alması helal değildir; misliyle karşılık vermekle ve affetmekle emrolunmuş, haddi aşmaktan ise menedilmiştir (٢). Sonra Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle buyurdu:
{وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) }
{وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (١٢٧) إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ (١٢٨) } “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır. Onlar için üzülme ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntı içinde olma. (127) Şüphesiz Allah, [kötülüklerden] sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir. (128)”
{وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ} أَيْ: بِمَعُونَةِ اللَّهِ وَتَوْفِيقِهِ، {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنْكَ، {وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} أَيْ: فِيمَا فَعَلُوا مِنَ الْأَفَاعِيلِ.
{وَاصْبِرْ وَمَا صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ} “Sabret; senin sabrın ancak Allah'ın yardımıyladır” yani Allah'ın yardımı ve muvaffak kılmasıyladır, {وَلَا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlar için üzülme” senden yüz çevirmelerinden dolayı, {وَلَا تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ} “ve kurdukları tuzaklardan dolayı sıkıntı içinde olma” yani sergiledikleri fiillerden ötürü.
قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ هَاهُنَا وَفِي النَّمْلِ {ضِيقٍ} بِكَسْرِ الضَّادِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الضَّادِ، قَالَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: هُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ رِطْلٍ وَرَطْلٍ.
İbn Kesîr burada ve Neml Suresi'nde {ضِيقٍ} kelimesini dâd harfinin kesresiyle (Dıyk şeklinde), diğerleri ise dâd harfinin fethasıyla (Dayk şeklinde) okumuştur. Kûfe ehli: Bunlar rıtl ve ratl gibi iki ayrı lehçedir, demiştir.
وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: "الضَّيْقُ" بِالْفَتْحِ: الْغَمُّ، وَبِالْكَسْرِ: الشِّدَّةُ.
Ebû Amr şöyle dedi: Fetha ile olan Dayk (الضَّيْق), keder; kesre ile olan ise darlık/şiddet demektir.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: "الضِّيقُ" بِالْكَسْرِ فِي قِلَّةِ الْمَعَاشِ وَفِي الْمَسَاكِنِ، فَأَمَّا مَا كَانَ فِي الْقَلْبِ وَالصَّدْرِ فَإِنَّهُ بِالْفَتْحِ.
Ebû Ubeyde şöyle dedi: Kesre ile olan Dıyk (الضِّيق), geçim darlığında ve meskenlerde kullanılır. Kalpte ve göğüste olan [sıkıntı] ise fetha iledir.
وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الضَّيْقُ تَخْفِيفُ ضَيِّقٍ مِثْلُ هَيْنٍ وَهَيِّنٍ، وَلَيْنٍ وَلَيِّنٍ، فَعَلَى هَذَا هُوَ صِفَةٌ، كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَا تَكُنْ فِي أَمْرٍ ضَيِّقٍ مِنْ مَكْرِهِمْ. {إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا} الْمَنَاهِيَ، {وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ} بِالْعَوْنِ وَالنُّصْرَةِ.
İbn Kuteybe şöyle dedi: Dayk (الضَّيْق), heyn (هَيْن) ile heyyin (هَيِّن) ve leyn (لَيْن) ile leyyin (لَيِّن) kelimelerinde olduğu gibi dayyık (ضَيِّق) kelimesinin hafifletilmiş hâlidir. Buna göre o bir sıfattır; sanki: "Onların tuzaklarından dolayı dar bir durumda olma" buyurmuştur. { إِنَّ اللَّهَ مَعَ الَّذِينَ اتَّقَوْا } “Şüphesiz Allah, sakınanlarla... beraberdir” yani yasaklardan sakınanlarla; { وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ } “...ve iyilik edenlerle [beraberdir].” [yani] yardım ve zaferiyle [onların yanındadır].