قَرَأَ الْكِسَائِيُّ [وَيَعْقُوبُ] (١) . " لِنَسُوءَ " بِالنُّونِ وَفَتْحِ الْهَمْزَةِ عَلَى التَّعْظِيمِ كَقَوْلِهِ: "وَقَضَيْنَا" وَ"بَعَثْنَا" وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ بِالْيَاءِ [وَفَتْحِ] (٢) الْهَمْزَةِ [عَلَى التَّوْحِيدِ] (٣) أَيْ: لِيَسُوءَ اللَّهُ وُجُوهَكُمْ وَقِيلَ: لِيَسُوءَ الْوَعْدُ وُجُوهَكُمْ.
Kisâî [ve Ya'kūb], O'nun "وَقَضَيْنَا" ve "بَعَثْنَا" sözlerinde olduğu gibi tazim (yüceltme) üzere nûn ve fethalı hemze ile "لِنَسُوءَ" şeklinde okumuştur. İbn Âmir, Hamza ve Ebû Bekr ise [tevhid üzere] yâ ve fethalı hemze ile okumuştur; yani: 'Allah yüzlerinizi kederlendirsin diye'. Bir görüşe göre: 'Vaat yüzlerinizi kederlendirsin diye'.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْيَاءِ وَضَمِّ الْهَمْزَةِ عَلَى الْجَمْعِ أَيْ لِيَسُوءَ الْعِبَادُ أُولُوا الْبَأْسِ الشَّدِيدِ وُجُوهَكُمْ. {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ} يَعْنِي: بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَنَوَاحِيَهُ {كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا} وَلِيُهْلِكُوا {مَا عَلَوْا} أَيْ: مَا غَلَبُوا عَلَيْهِ مِنْ بِلَادِكُمْ {تَتْبِيرًا}
Diğer kâriler ise çoğul anlamında yâ ve zammeli hemze ile okumuşlardır; yani: 'Güçlü ve çetin kullar yüzlerinizi kederlendirsinler diye'. {وَلِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ} “Ve Mescid'e girsinler diye” yani Beytülmakdis ve çevresine, {كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلِيُتَبِّرُوا} “İlk defa girdikleri gibi ve yerle bir etsinler [helak etsinler] diye” {مَا عَلَوْا} “Ele geçirdikleri yerleri” yani memleketlerinizden hâkim oldukları yerleri, {تَتْبِيرًا} “Tam bir imha ile”.
{عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨) إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٠) }
{عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يَرْحَمَكُمْ وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا (٨) إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ وَيُبَشِّرُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ أَجْرًا كَبِيرًا (٩) وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا (١٠) } “Umulur ki Rabbiniz size merhamet eder. Eğer [tekrar fesada] dönerseniz Biz de [cezalandırmaya] döneriz. Biz cehennemi kâfirler için bir zindan yaptık. (8) Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir ve salih ameller işleyen müminlere, kendileri için büyük bir mükâfat olduğunu müjdeler. (9) Ahirete inanmayanlara ise acıklı bir azap hazırladık. (10)”
{عَسَى رَبُّكُمْ} يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ {أَنْ يَرْحَمَكُمْ} بَعْدَ انْتِقَامِهِ مِنْكُمْ فَيَرُدَّ الدَّوْلَةَ إِلَيْكُمْ {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} أَيْ: إِنْ عُدْتُمْ إِلَى الْمَعْصِيَةِ عُدْنَا إِلَى الْعُقُوبَةِ. قَالَ قَتَادَةُ: فَعَادُوا فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مُحَمَّدًا ﷺ فَهُمْ يُعْطُونَ الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ.
{عَسَى رَبُّكُمْ} “Umulur ki Rabbiniz” ey İsrailoğulları, {أَنْ يَرْحَمَكُمْ} “Size merhamet eder” sizden intikam aldıktan sonra hâkimiyeti tekrar size döndürür. {وَإِنْ عُدْتُمْ عُدْنَا} “Eğer dönerseniz Biz de döneriz” yani siz isyana dönerseniz Biz de cezalandırmaya döneriz. Katâde şöyle demiştir: Onlar [isyana] döndüler; bunun üzerine Allah onların başına Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderdi. Böylece onlar boyun eğip kendi elleriyle cizye vermektedirler.
{وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا} سِجْنًا وَمَحْبِسًا مِنَ الْحَصْرِ وَهُوَ الْحَبْسُ.
{وَجَعَلْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ حَصِيرًا} “Biz cehennemi kâfirler için bir zindan yaptık” zindan ve hapis yeri [yaptık]; bu kelime hapsetmek manasındaki 'hasr' kökündendir.
قَالَ الْحَسَنُ: حَصِيرًا أَيْ: فِرَاشًا. وَذَهَبَ إِلَى الْحَصِيرِ الَّذِي يُبْسَطُ وَيُفْرَشُ. {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ} أَيْ: إِلَى الطَّرِيقَةِ الَّتِي هِيَ أَصْوَبُ. وَقِيلَ: الْكَلِمَةُ الَّتِي هِيَ أَعْدَلُ وَهِيَ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، {وَيُبَشِّرُ} يَعْنِي: الْقُرْآنُ {الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ} بِأَنَّ لَهُمْ {أَجْرًا كَبِيرًا} وَهُوَ الْجَنَّةُ. {وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} وَهُوَ النَّارُ.
Hasan şöyle demiştir: 'Hasîrâ', yani bir döşektir. O, serilen ve yayılan hasır anlamına meyletmiştir. {إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَهْدِي لِلَّتِي هِيَ أَقْوَمُ} “Şüphesiz bu Kur'an en doğru yola iletir” yani en isabetli yola [iletir]. Bir görüşe göre: En adil söze [iletir] ki o da 'Lâ ilâhe illallâh' şehadetidir. {وَيُبَشِّرُ} “Ve müjdeler” yani Kur'an [müjdeler], {الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ} “Salih ameller işleyen müminlere, kendileri için olduğunu” kendileri için olduğunu, {أَجْرًا كَبِيرًا} “Büyük bir mükâfat” ki o da cennettir. {وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا} “Ahirete inanmayanlara ise acıklı bir azap hazırladık” o da ateştir.
{وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا (١١) وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا (١٢) }
{وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ بِالشَّرِّ دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا (١١) وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا (١٢) } “İnsan, hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder. İnsan pek acelecidir. (11) Geceyi ve gündüzü iki ayet (delil) yaptık; gecenin ayetini silip gündüzün ayetini aydınlatıcı kıldık ki Rabbinizden bir lütuf arayasınız, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık. (12)”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ} حُذِفَ الْوَاوُ لَفْظًا لِاسْتِقْبَالِ اللَّامِ السَّاكِنَةِ كَقَوْلِهِ: "سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ" (الْعَلَقِ-١٨) ، وَحُذِفَ فِي الْخَطِّ أَيْضًا وَهِيَ غَيْرُ مَحْذُوفَةٍ فِي الْمَعْنَى. وَمَعْنَاهُ: وَيَدْعُو الْإِنْسَانُ عَلَى مَالِهِ وَوَلَدِهِ وَنَفْسِهِ، {بِالشَّرِّ} فَيَقُولُ عِنْدَ الْغَضَبِ: اللَّهُمَّ الْعَنْهُ وَأَهْلِكْهُ وَنَحْوَهُمَا، {دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ} أَيْ: كَدُعَائِهِ رَبَّهُ [بِالْخَيْرِ] أَنْ يَهَبَ لَهُ النِّعْمَةَ وَالْعَافِيَةَ وَلَوِ اسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ عَلَى نَفْسِهِ لَهَلَكَ وَلَكِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَجِيبُ بِفَضْلِهِ {وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا} بِالدُّعَاءِ عَلَى مَا يَكْرَهُ أَنْ يُسْتَجَابَ لَهُ فِيهِ. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ضَجِرًا لَا صَبْرَ لَهُ عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ. قَوْلُهُ ﷿ {وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ} أَيْ: عَلَامَتَيْنِ دَالَّتَيْنِ عَلَى وُجُودِنَا وَوَحْدَانِيِّتِنَا وَقُدْرَتِنَا {فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَعَلَ اللَّهُ نُورَ الشَّمْسِ سَبْعِينَ جُزْءًا وَنُورَ الْقَمَرِ كَذَلِكَ فَمَحَا مِنْ نُورِ الْقَمَرِ تِسْعَةً وَسِتِّينَ جُزْءًا فَجَعَلَهَا مَعَ نُورِ الشَّمْسِ .
Allah Teâlâ'nın: {وَيَدْعُ الْإِنْسَانُ} “İnsan dua eder” sözünde vâv harfi, tıpkı: “Biz de zebânîleri çağıracağız” (Alak-18) ayetinde olduğu gibi sakin lâm harfiyle karşılaştığı için telaffuzda düşmüştür; aynı şekilde yazıda da düşmüştür, fakat anlamda düşmemiştir. Manası şudur: İnsan malına, çocuğuna ve kendisine beddua eder; {بِالشَّرِّ} “Şer ile” yani öfke anında şöyle der: 'Allah ona lanet etsin, onu helak etsin' ve benzeri sözler söyler; {دُعَاءَهُ بِالْخَيْرِ} “Hayra dua ettiği gibi” yani Rabbine kendisine nimet ve afiyet vermesi için [hayırla] dua ettiği gibi. Şayet Allah kendisi aleyhine yaptığı duasını kabul etseydi helak olurdu, fakat Allah lütfundan ötürü bunu kabul etmez. {وَكَانَ الْإِنْسَانُ عَجُولًا} “İnsan pek acelecidir” kabul olunmasını istemeyeceği şeylere beddua etmekte [acelecidir]. Bir grup tefsir ehli böyle demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Tahammülsüzdür, bolluğa ve darlığa sabrı yoktur. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ آيَتَيْنِ} “Geceyi ve gündüzü iki ayet (delil) yaptık” sözü; yani varlığımıza, birliğimize ve kudretimize delalet eden iki alamet [yaptık] demektir. {فَمَحَوْنَا آيَةَ اللَّيْلِ} “Gecenin ayetini sildik” İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah güneşin nurunu yetmiş cüz, ayın nurunu da öyle kıldı; sonra ayın nurundan altmış dokuz cüzü silip onu güneşin nuruna kattı.
وَحَكَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ جِبْرِيلَ فَأَمَرَّ جَنَاحَهُ عَلَى وَجْهِ الْقَمَرِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَطُمِسَ عَنْهُ الضَّوْءُ وَبَقِيَ فِيهِ النُّورُ.
Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ Cebrâîl'e emretti, o da kanadını ayın yüzüne üç defa sürdü; böylece onun ışığı silindi ve onda sadece nur kaldı.
وَسَأَلَ ابْنُ الْكَوَّاءِ عَلِيًّا عَنِ السَّوَادِ الَّذِي فِي الْقَمَرِ؟ قَالَ: هُوَ أَثَرُ الْمَحْوِ .
İbnü'l-Kevvâ', Ali'ye aydaki siyahlığı sordu. O da: 'O, silinmenin izidir' dedi.
{وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً} مُنِيرَةً مُضِيئَةً يَعْنِي يُبْصَرُ بِهَا. قَالَ الْكِسَائِيُّ: تَقُولُ الْعَرَبُ أَبْصَرَ النَّهَارُ إِذَا أَضَاءَ بِحَيْثُ يُبْصَرُ بِهَا {لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ} أَيْ: لَوْ تَرَكَ اللَّهُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كَمَا خَلَقَهُمَا لَمْ يُعْرَفِ اللَّيْلُ مِنَ النَّهَارِ وَلَمْ يَدْرِ الصَّائِمُ مَتَى يُفْطِرُ وَلَمْ يُدْرَ وَقْتُ الْحَجِّ وَلَا وَقْتُ حُلُولِ الْآجَالِ وَلَا وَقْتُ السُّكُونِ وَالرَّاحَةِ. {وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا}
{وَجَعَلْنَا آيَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً} “Gündüz ayetini (güneşi) ise aydınlatıcı kıldık” yani aydınlatıcı, ışık saçıcı [kıldık]; [böylece] onunla görülür. el-Kisâî şöyle demiştir: Araplar, etraf onun sayesinde görülebilecek şekilde aydınlandığında 'أَبْصَرَ النَّهَارُ' (gündüz aydınlattı) derler. {لِتَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ وَلِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ} “Rabbinizden bir lütuf arayasınız, yılların sayısını ve hesabı bilesiniz diye”. Yani: Şayet Allah güneşi ve ayı [ilk] yarattığı hâl üzere bıraksaydı, gece gündüzden ayırt edilemezdi; oruç tutan kimse ne zaman iftar edeceğini bilemezdi; haccın vakti, borç vadelerinin dolma zamanı, sükûnet ve dinlenme vakti bilinemezdi. {وَكُلَّ شَيْءٍ فَصَّلْنَاهُ تَفْصِيلًا} “Biz her şeyi ayrıntılı olarak açıkladık”.
{وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا (١٣) اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (١٤) مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا (١٥) }
{وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا يَلْقَاهُ مَنْشُورًا (١٣) اقْرَأْ كِتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا (١٤) مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا (١٥) } “Her insanın amelini boynuna doladık. Kıyamet günü onun için, açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız. (13) 'Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak sana nefsin yeter!' (14) Kim doğru yola ererse ancak kendisi için erer; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapar. Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz. (15)”
قَوْلُهُ ﷿ {وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَمَلُهُ وَمَا قُدِّرَ عَلَيْهِ فَهُوَ مُلَازِمُهُ أَيْنَمَا كَانَ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِي عُنُقِهِ} “Her insanın amelini boynuna doladık” sözü hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Amelini ve ona takdir olunanı; o nerede olursa olsun onunla beraberdir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: خَيْرُهُ وَشَرُّهُ مَعَهُ لَا يُفَارِقُهُ حَتَّى يُحَاسِبَهُ بِهِ.
Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: İyiliği ve kötülüğü onunladır, onunla hesaba çekilene kadar ondan ayrılmaz.
وَقَالَ الْحَسَنُ: يُمْنُهُ وَشُؤْمُهُ.
Hasan: 'Uğuru ve uğursuzluğudur' demiştir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ: مَا مِنْ مَوْلُودٍ إِلَّا فِي عُنُقِهِ وَرَقَةٌ مَكْتُوبٌ فِيهَا شَقِيٌّ أَوْ سَعِيدٌ.
Mücâhid'den rivayetle: Hiçbir yeni doğan yoktur ki boynunda şaki (bedbaht) veya sait (bahtiyar) yazılı bir sahife bulunmasın.
وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: أَرَادَ بِالطَّائِرِ مَا قَضَى اللَّهُ عَلَيْهِ أَنَّهُ عَامِلُهُ وَمَا هُوَ صَائِرٌ إِلَيْهِ مِنْ سَعَادَةٍ أَوْ شقاوة سمي ٢٠٨/أ "طَائِرًا" عَلَى عَادَةِ الْعَرَبِ فِيمَا كَانَتْ تَتَفَاءَلُ وَتَتَشَاءَمُ بِهِ مِنْ سَوَانِحِ الطَّيْرِ وَبَوَارِحِهَا. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْقُتَيْبِيُّ: أَرَادَ بِالطَّائِرِ حَظَّهُ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ مِنْ قَوْلِهِمْ: طَارَ سَهْمُ فُلَانٍ بِكَذَا وَخُصَّ الْعُنُقُ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ لِأَنَّهُ مَوْضِعُ الْقَلَائِدِ وَالْأَطْوَاقِ وَغَيْرِهِمَا مِمَّا يَزِينُ أَوْ يَشِينُ فَجَرَى كَلَامُ الْعَرَبِ بِتَشْبِيهِ الْأَشْيَاءِ اللَّازِمَةِ إِلَى الْأَعْنَاقِ.
Ehl-i meani şöyle demiştir: Tâir ile Allah'ın onun yapacağını takdir ettiği şeyi ve onun mutluluk ya da bedbahtlıktan varacağı akıbeti kastetmiştir. Kuşların sağdan ve soldan uçmasından uğur ve uğursuzluk çıkarma konusundaki Arap âdetine binaen 'tâir' (kuş/kader) diye isimlendirilmiştir. Ebû Ubeyde ve Kuteybî ise şöyle demiştir: Tâir ile onun hayır ve şerden nasibini kastetmiştir; bu, onların 'falancanın oku şu şekilde uçtu (isabet etti)' sözünden gelir. Diğer uzuvlar arasından boynun tahsis edilmesi ise boynun kolyelerin, gerdanlıkların ve insanı süsleyen yahut çirkinleştiren diğer şeylerin yeri olması sebebiyledir. Böylece Arapların kelamı, ayrılmaz şeyleri boyunlara benzetme şeklinde cereyan etmiştir.
{وَنُخْرِجُ لَهُ} يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: وَنَحْنُ نُخْرِجُ {يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا} وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَيَعْقُوبُ: " وَيَخْرُجُ لَهُ " بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الرَّاءِ مَعْنَاهُ: وَيَخْرُجُ لَهُ الطَّائِرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ " يُخْرَجُ " بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا وَفَتَحِ الرَّاءِ.
{وَنُخْرِجُ لَهُ} “Onun için çıkarırız” Allah Teâlâ: 'Biz çıkarırız' buyurmaktadır, {يَوْمَ الْقِيَامَةِ كِتَابًا} “Kıyamet günü bir kitap”. Hasan, Mücâhid ve Ya'kūb fethalı yâ ve zammeli râ ile "وَيَخْرُجُ لَهُ" şeklinde okumuştur; manası: 'Kıyamet günü amel kuşu onun için bir kitap olarak çıkar' demektir. Ebû Ca'fer ise zammeli yâ ve fethalı râ ile meçhul olarak "يُخْرَجُ" şeklinde okumuştur.
{يَلْقَاهُ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ " يُلَقَّاهُ " بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ يَعْنِي: يَلْقَى الْإِنْسَانُ ذَلِكَ الْكِتَابَ أَيْ: يُؤْتَاهُ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ خَفِيفَةً أَيْ يَرَاهُ {مَنْشُورًا} وَفِي الْآثَارِ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَأْمُرُ الْمَلَكَ بِطَيِّ الصَّحِيفَةِ إِذَا تَمَّ عُمْرُ الْعَبْدِ فَلَا تُنْشَرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. {اقْرَأْ كِتَابَكَ} أَيْ: يُقَالُ لَهُ: اقْرَأْ كِتَابَكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} مُحَاسِبًا. قَالَ الْحَسَنُ: لَقَدْ عَدَلَ عَلَيْكَ مَنْ جَعَلَكَ حَسِيبَ نَفْسِكَ. قَالَ قَتَادَةُ: سَيَقْرَأُ يَوْمَئِذٍ مَنْ لَمْ يَكُنْ قَارِئًا فِي الدُّنْيَا. {مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} لَهَا ثَوَابُهُ {وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} لِأَنَّ عَلَيْهَا عِقَابَهُ.
{يَلْقَاهُ} “Bulacağı” kelimesini İbn Âmir ve Ebû Ca'fer zammeli yâ, fethalı lâm ve şeddeli kaf ile "يُلَقَّاهُ" şeklinde okumuştur; yani: İnsan o kitaba kavuşturulur, o kendisine verilir. Diğerleri ise şeddesiz fethalı yâ ile okumuştur; yani onu görür, {مَنْشُورًا} “Açılmış olarak”. Rivayetlerde şöyle gelmiştir: Allah Teâlâ, kulun ömrü tamamlandığında meleğe sahifeyi dürmesini emreder; artık o kıyamet gününe kadar açılmaz. {اقْرَأْ كِتَابَكَ} “Kitabını oku” yani ona: 'Kitabını oku' denilir. Allah Teâlâ'nın: {كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا} “Bugün hesap görücü olarak sana nefsin yeter!” sözü; hesaplayıcı olarak [yeter] demektir. Hasan şöyle demiştir: Seni kendi nefsinin hesap görücüsü kılan kimse sana karşı adil davranmıştır. Katâde: 'Dünyada okuma bilmeyen kimse o gün okuyacaktır' demiştir. {مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} “Kim doğru yola ererse ancak kendisi için erer” sevabı kendisinedir, {وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا} “Kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapar” çünkü cezası kendi aleyhinedir.
{وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} أَيْ: لَا تَحْمِلُ حَامِلَةٌ حِمْلَ أُخْرَى مِنَ الْآثَامِ أَيْ: لَا يُؤْخَذُ أَحَدٌ بِذَنْبِ أَحَدٍ. {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} إِقَامَةً لِلْحُجَّةِ وَقَطْعًا لِلْعُذْرِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَا وَجَبَ وَجَبَ بِالسَّمْعِ لَا بِالْعَقْلِ.
{وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez” yani hiçbir yük taşıyıcı başkasının günah yükünü taşımaz; bir kimse bir başkasının günahıyla cezalandırılmaz. {وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا} “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” delili ikame etmek ve mazereti ortadan kaldırmak için. Bunda, vacip olan şeylerin akılla değil sem' (vahiy/nakil) ile vacip olduğuna delil vardır.
{وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦) }
{وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا (١٦) } “Bir beldeyi helak etmek istediğimiz zaman oranın şımarık varlıklılarına emrederiz de orada yoldan çıkarlar; böylece o belde aleyhindeki hüküm kesinleşir, Biz de orayı yerle bir ederiz. (16)”
{وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} قَرَأَ مُجَاهِدٌ: " أَمَّرْنَا " بِالتَّشْدِيدِ أَيْ: سَلَّطْنَا شِرَارَهَا فَعَصَوْا وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَيَعْقُوبُ " آمَرْنَا " بِالْمَدِّ أَيْ: أَكْثَرْنَا.
{وَإِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُهْلِكَ قَرْيَةً أَمَرْنَا مُتْرَفِيهَا} “Bir beldeyi helak etmek istediğimiz zaman oranın şımarık varlıklılarına emrederiz”. Mücâhid şedde ile "أَمَّرْنَا" şeklinde okumuştur; yani: 'Kötülerini başa geçirdik, onlar da isyan ettiler'. Hasan, Katâde ve Ya'kūb med ile "آمَرْنَا" şeklinde okumuştur; yani: 'Çoğalttık'.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مَقْصُورًا مُخَفَّفًا أَيْ: أَمَرْنَاهُمْ بِالطَّاعَةِ فَعَصَوْا وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ جَعَلْنَاهُمْ أُمَرَاءَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى أَكْثَرْنَا يُقَالُ: أَمَّرَهُمُ اللَّهُ أَيْ كَثَّرَهُمُ اللَّهُ. وَفِي الْحَدِيثِ: "خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ" أَيْ كَثِيرَةُ النَّسْلِ . وَيُقَالُ: مِنْهُ أَمَرَ الْقَوْمُ يَأْمُرُونَ أَمْرًا إِذَا كَثُرُوا وَلَيْسَ مِنَ الْأَمْرِ بِمَعْنَى الْفِعْلِ فَإِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ.
Diğerleri ise kasr ve hafifle (şeddesiz olarak) okumuştur; yani: 'Onlara itaati emrettik, onlar ise isyan ettiler'. Bunun anlamının 'onları yönetici kıldık' olması da muhtemeldir; 'çoğalttık' manasına gelmesi de muhtemeldir. Nitekim 'أَمَّرَهُمُ اللَّهُ' denir ki 'Allah onları çoğalttı' demektir. Hadiste de: "خَيْرُ الْمَالِ مُهْرَةٌ مَأْمُورَةٌ" yani dölü bol [kısrak] buyrulmuştur. Bundan hareketle kavim çoğaldığı zaman 'أَمَرَ الْقَوْمُ يَأْمُرُونَ أَمْرًا' denir. Bu, fiil manasındaki emirden değildir; zira Allah hayâsızlığı emretmez.
وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ قِرَاءَةَ الْعَامَّةِ وَقَالَ: لِأَنَّ الْمَعَانِيَ الثَّلَاثَةَ تَجْتَمِعُ فِيهَا يَعْنِي الْأَمْرَ وَالْإِمَارَةَ وَالْكَثْرَةَ.
Ebû Ubeyde çoğunluğun kıraatini tercih etmiş ve şöyle demiştir: Çünkü üç mana onda toplanmaktadır; yani emir, idarecilik ve çokluk.
{مُتْرَفِيهَا} مُنَعَّمِيهَا وَأَغْنِيَاءَهَا {فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ} وَجَبَ عَلَيْهَا الْعَذَابُ {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا} أَيْ: خَرَّبْنَاهَا وَأَهْلَكْنَا مَنْ فِيهَا.
{مُتْرَفِيهَا} “Şımarık varlıklılarına” nimet içinde yüzenlerine ve zenginlerine, {فَفَسَقُوا فِيهَا فَحَقَّ عَلَيْهَا الْقَوْلُ} “De orada yoldan çıkarlar; böylece aleyhindeki hüküm kesinleşir” azap onun üzerine vacip olur, {فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِيرًا} “Biz de orayı yerle bir ederiz” yani orayı harabeye çevirir ve içindekileri helak ederiz.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بَكْرٍ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ عَقِيلٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ زَيْنَبَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ حَدَّثَتْهُ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ دَخَلَ عَلَيْهَا فَزِعًا وَهُوَ يَقُولُ: "لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ وَحَلَّقَ بِأُصْبُعِهِ الْإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا" قَالَتْ زَيْنَبُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَهْلَكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ؟ قَالَ: "نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf anlattı, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] anlattı, bize Yahyâ b. Bükeyr anlattı, bize el-Leys, Ukıl'den, [o] İbn Şihâb'dan, [o] Urve b. ez-Zübeyr'den anlattı ki Zeyneb bint Ebî Seleme ona Ümmü Habîbe bint Ebî Süfyân'dan, [o da] Zeyneb bint Cahş'tan [radıyallâhu anhünne] rivayet ettiğine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem telaşlı bir vaziyette onun yanına girdi ve şöyle diyordu: «Lâ ilâhe illallâh! Yaklaşan bir şerden dolayı vay Arapların haline! Bugün Ye'cûc ve Me'cûc'un seddinden şunun gibi [bir delik] açıldı» ve başparmağı ile yanındaki [işaret] parmağını halka yaptı. Zeyneb dedi ki: “Ey Allah'ın Resûlü! İçimizde salih kimseler bulunduğu halde biz helak olur muyuz?” dedim. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet, kötülük çoğaldığı zaman» buyurdu.
{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧) }
{وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (١٧) } “Nuh'tan sonra nice nesilleri helak ettik. Kullarının günahlarını haber alıcı ve görücü olarak Rabbin yeter. (17)”
{مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨) وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩) كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠) }
{مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (١٨) وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (١٩) كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُورًا (٢٠) } “Kim peşin olanı (dünyayı) isterse dilediğimiz kimseye orada dilediğimiz kadarını hemen veririz. Sonra da onun için kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehennemi hazırlarız. (18) Kim de ahireti ister ve bir mümin olarak ona yaraşır bir gayretle çalışırsa, işte onların çalışmalarının karşılığı verilir. (19) Hepsine; onlara da bunlara da Rabbinin bağışından ulaştırırız. Rabbinin bağışı kısıtlanmış değildir. (20)”
قَوْلُهُ: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ} أَيِ: الْمُكَذِّبَةِ {مِنْ بَعْدِ نُوحٍ} يُخَوِّفُ كُفَّارَ مَكَّةَ {وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أَوْفَى: الْقَرْنُ مِائَةٌ وَعِشْرُونَ سَنَةً فَبُعِثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي أَوَّلِ قَرْنٍ وَكَانَ فِي آخِرِهِ يَزِيدُ بْنُ مُعَاوِيَةَ.
O'nun: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ} “Nice nesilleri helak ettik” yani yalanlayan [nesilleri], {مِنْ بَعْدِ نُوحٍ} “Nuh'tan sonra” Mekke kâfirlerini korkutmaktadır; {وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} “Kullarının günahlarını haber alıcı ve görücü olarak Rabbin yeter”. Abdullah b. Ebî Evfâ şöyle demiştir: Bir karn (nesil/asır) yüz yirmi yıldır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir karnın başında gönderilmişti, onun sonunda ise Yezîd b. Muâviye vardı.
وَقِيلَ: مِائَةُ سَنَةٍ. وَرُوِيَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْقَاسِمِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ الْمَازِنِيِّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ وَقَالَ: "سَيَعِيشُ هَذَا الْغُلَامُ قَرْنًا" قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْقَاسِمِ فَمَا زِلْنَا نَعُدُّ لَهُ حَتَّى تَمَّ لَهُ مِائَةُ سَنَةٍ ثُمَّ مَاتَ.
Bir görüşe göre yüz yıldır. Muhammed b. el-Kāsım'dan, o da Abdullah b. Büsr el-Mâzinî'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem elini onun başına koydu ve: "Bu çocuk bir karn yaşayacaktır" buyurdu. Muhammed b. el-Kāsım dedi ki: 'Onun için saymaya devam ettik, nihayet yüz yılı tamamladı ve sonra vefat etti.'
قَالَ الْكَلْبِيُّ: ثَمَانُونَ سَنَةً. وَقِيلَ: أَرْبَعُونَ سَنَةً. {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ} يَعْنِي الدُّنْيَا أَيِ: الدَّارَ الْعَاجِلَةَ، {عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ} مِنَ الْبَسْطِ وَالتَّقْتِيرِ {لِمَنْ نُرِيدُ} أَنْ نَفْعَلَ بِهِ ذَلِكَ أَوْ إِهْلَاكَهُ {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ} فِي الْآخِرَةِ {جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا} يَدْخُلُ نَارَهَا {مَذْمُومًا مَدْحُورًا} مَطْرُودًا مُبْعَدًا. {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا} عَمِلَ عَمَلَهَا، {وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا} مَقْبُولًا. {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} أَيْ: نُمِدُّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ، {مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ} أَيْ: يَرْزُقُهُمَا جَمِيعًا ثُمَّ يَخْتَلِفُ بِهِمَا الْحَالُ فِي الْمَآلِ {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ} رِزْقُ رَبِّكَ {مَحْظُورًا} مَمْنُوعًا عَنْ عِبَادِهِ فَالْمُرَادُ مِنَ الْعَطَاءِ: الْعَطَاءُ فِي الدُّنْيَا وَإِلَّا فَلَا حَظَّ لِلْكُفَّارِ فِي الْآخِرَةِ.
Kelbî şöyle demiştir: Seksen yıldır. Bir görüşe göre [ise] kırk yıldır. {مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ} “Her kim peşin olanı isterse” yani dünyayı, [yani] peşin yurdu; {عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ} “Orada dilediğimiz şeyi çarçabuk veririz” bolluktan ve darlıktan [yana], {لِمَنْ نُرِيدُ} “Dilediğimiz kimseye” bunu kendisine yapmayı veya helakini dilediğimiz kimseye; {ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ} “Sonra onun için hazırlarız” ahirette, {جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا} “Cehenneme girer” onun ateşine girer, {مَذْمُومًا مَدْحُورًا} “Kınanmış ve kovulmuş olarak” [rahmetten] kovulmuş ve uzaklaştırılmış olarak. {وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا} “Kim de ahireti ister ve onun için gereğince çaba gösterirse” onun için gereken ameli işlerse, {وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا} “Ve o mümin olursa, işte onların çabası karşılık görür” [amelleri] makbul olur. {كُلًّا نُمِدُّ هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاءِ} “Hepsine, onlara da bunlara da yardım ederiz” yani her iki zümreye de; dünyayı isteyene de ahireti isteyene de yardım ederiz, {مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ} “Rabbinin ihsanından” yani her ikisini de rızıklandırır, sonra varış yerinde durumları farklılaşır. {وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ} “Rabbinin ihsanı değildir” Rabbinin rızkı [değildir], {مَحْظُورًا} “Kısıtlanmış” kullarından engellenmiş [değildir]. İhsandan maksat dünyadaki ihsandır; aksi takdirde ahirette kâfirlerin hiçbir nasibi yoktur.
{انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا (٢١) لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢) وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (٢٣) }
{انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا (٢١) لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا (٢٢) وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا (٢٣) } “Bak, onları birbirine nasıl üstün kıldık! Elbette ahiret dereceler bakımından daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür. (21) Allah ile beraber başka bir ilah edinme, yoksa kınanmış ve yalnız bırakılmış olarak kalakalırsın. (22) Rabbin, sadece Kendisine ibadet etmenizi ve ana babaya iyilik etmenizi hükme bağladı. Eğer onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse onlara 'öf!' bile deme, onları azarlama ve onlara güzel söz söyle. (23)”
{انْظُرْ} يَا مُحَمَّدُ {كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} فِي الرِّزْقِ وَالْعَمَلِ [الصَّالِحِ] (١) يَعْنِي: طَالِبَ الْعَاجِلَةِ وَطَالِبَ الْآخِرَةِ، {وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ.
{انْظُرْ} “Bak” ey Muhammed, {كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “Onları birbirine nasıl üstün kıldık” rızıkta ve [salih] amelde; yani peşin olanı (dünyayı) isteyen ile ahireti isteyeni. {وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا} “Elbette ahiret dereceler bakımından daha büyüktür, üstünlük bakımından da daha büyüktür”. {لَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme”. Hitap Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneliktir, fakat kastedilen başkasıdır.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا تَجْعَلْ أَيُّهَا الْإِنْسَانُ [مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ] (٢) {فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا} مَذْمُومًا مِنْ غَيْرِ حَمْدٍ مَخْذُولًا مِنْ غَيْرِ نَصْرٍ. قَوْلُهُ ﷿ {وَقَضَى رَبُّكَ} وَأَمَرَ رَبُّكَ قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ.
Bir görüşe göre anlamı şudur: Ey insan, [Allah ile beraber başka bir ilah edinme]! {فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولًا} “Yoksa kınanmış ve yalnız bırakılmış olarak kalakalırsın” övgüden mahrum olarak kınanmış, yardımdan mahrum olarak yalnız bırakılmış [olursun]. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَقَضَى رَبُّكَ} “Rabbin hükme bağladı” sözü; Rabbin emretti demektir. Bunu İbn Abbâs, Katâde ve Hasan söylemiştir.
قَالَ الرَّبِيعُ بْنُ أَنَسٍ: وَأَوْجَبَ رَبُّكَ.
Rebî' b. Enes: 'Rabbin farz kıldı' demiştir.
قَالَ مُجَاهِدٌ: وَأَوْصَى رَبُّكَ.
Mücâhid: 'Rabbin tavsiye etti' demiştir.
وَحُكِيَ عَنِ الضَّحَاكِ بْنِ مُزَاحِمٍ أَنَّهُ قَرَأَ وَوَصَّى رَبُّكَ. وَقَالَ: إِنَّهُمْ أَلْصَقُوا الْوَاوَ بِالصَّادِّ فَصَارَتْ قَافًا .
Dahhâk b. Müzâhim'den onun 'وَوَصَّى رَبُّكَ' şeklinde okuduğu nakledilmiştir. O şöyle demiştir: 'Onlar vâv harfini sâd harfine bitiştirdiler, böylece kaf harfine dönüştü'.
{أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} أَيْ: وَأَمَرَ بِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا بِرًّا بِهِمَا وَعَطْفًا عَلَيْهِمَا.
{أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا} “Sadece Kendisine ibadet etmenizi ve ana babaya iyilik etmenizi [hükme bağladı]” yani ana babaya iyilikle davranmayı, onlara itaat edip şefkat göstermeyi emretti.
{إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ} قَرَأَ حَمْزَةُ والكسائي بِالْأَلِفِ عَلَى التَّثْنِيَةِ فَعَلَى هَذَا قَوْلُهُ: {أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا} كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ" (الْمَائِدَةِ-٧١) وَقَوْلِهِ: "وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا" (الْأَنْبِيَاءِ-٣) وَقَوْلُهُ: "الَّذِينَ ظَلَمُوا" ابْتِدَاءٌ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ " يَبْلُغَنَّ " عَلَى التَّوْحِيدِ.
{إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ} “Onlardan biri veya her ikisi senin yanında yaşlılığa erişirse”; Hamza ve el-Kisâî [bu fiili] tesniye (ikil) olarak elif ile [يَبْلُغَانِ şeklinde] okumuştur. Buna göre {أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا} “onlardan biri veya her ikisi” ifadesi, Yüce Allah'ın: {ثُمَّ عَمُوا وَصَمُّوا كَثِيرٌ مِنْهُمْ} “Sonra onlardan birçoğu kör ve sağır kesildiler” (el-Mâide, 71) ve {وَأَسَرُّوا النَّجْوَى الَّذِينَ ظَلَمُوا} “O zulmedenler fısıldaşmayı gizli tuttular” (el-Enbiyâ, 3) buyruklarında olduğu gibi müste'nef (yeni bir başlangıç) kelamıdır. [Bu ayetteki] {الَّذِينَ ظَلَمُوا} ifadesi mübtedadır (öznedir). Diğer [kıraat imamları] ise [bu fiili] “يَبْلُغَنَّ” şeklinde müfret (tekil) olarak okumuştur.
{فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ} فِيهِ ثَلَاثُ لُغَاتٍ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ: بِفَتْحِ الْفَاءِ وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ وَحَفْصٌ بِالْكَسْرِ وَالتَّنْوِينِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْفَاءِ غَيْرَ مُنَوَّنٍ وَمَعْنَاهَا وَاحِدٌ وَهِيَ كَلِمَةُ كَرَاهِيَةٍ.
{فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ} “Onlara 'öf!' bile deme”. Bu kelimede üç lügat vardır: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ya'kūb fethalı fâ ile okumuştur; Ebû Ca'fer, Nâfi' ve Hafs kesreli ve tenvinli okumuştur; diğerleri ise fâ'yı tenvinsiz kesre ile okumuştur. Anlamları birdir ve bu, hoşnutsuzluk belirten bir sözdür.
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَصْلُ الْتُّفِّ وَالْأُفِّ الْوَسَخُ عَلَى الْأَصَابِعِ إِذَا فَتَلْتَهَا.
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Tüff ve üff kelimelerinin aslı, parmaklarını ovuşturduğun zaman üzerlerinde oluşan kirdir.
وَقِيلَ: "الْأُفُّ": مَا يَكُونُ فِي الْمَغَابِنِ مِنَ الْوَسَخِ وَ"الْتُّفُّ": مَا يَكُونُ فِي الْأَصَابِعِ.
Bir görüşe göre: 'el-Üff', beden kıvrımlarında oluşan kir; 'et-tüff' ise parmaklarda oluşan kirdir.
وَقِيلَ: "الْأُفُّ": وَسَخُ الْأُذُنِ وَ"الْتُّفُّ" وَسَخُ الْأَظَافِرِ.
Bir görüşe göre: 'el-Üff', kulak kiri; 'et-tüff' ise tırnak kiridir.
وَقِيلَ: "الْأُفُّ": وَسَخُ الظُّفْرِ وَ"الْتُّفُّ": مَا رَفَعْتَهُ بِيَدِكَ مِنَ الْأَرْضِ مِنْ شَيْءٍ حَقِيرٍ.
Bir görüşe göre: 'el-Üff', tırnak kiri; 'et-tüff' ise yerden elinle kaldırdığın değersiz herhangi bir şeydir.
{وَلَا تَنْهَرْهُمَا} وَلَا تَزْجُرْهُمَا.
{وَلَا تَنْهَرْهُمَا} “Onları azarlama” ve onları paylama.
{وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا} حَسَنًا جَمِيلًا لَيِّنًا قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ: كَقَوْلِ الْعَبْدِ الْمُذْنِبِ لِلسَّيِّدِ الْفَظِّ.
{وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا} “Ve onlara güzel söz söyle” güzel, hoş ve yumuşak [söz]. İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: Günahkâr kölenin sert efendisine hitap ettiği gibi.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا تُسَمِّيهِمَا وَلَا تُكَنِّهِمَا وَقُلْ: يَا أَبَتَاهُ [يَا أُمَّاهُ] (١) .
Mücâhid şöyle demiştir: Onları isimleriyle ve künyeleriyle çağırma; 'babacığım, [anneciğim]' de.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا: إِذَا بَلَغَا عِنْدَكَ مِنَ الْكِبَرِ مَا يَبُولَانِ فَلَا تَتَقَذَّرْهُمَا وَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ حِينَ تُمِيطُ عَنْهُمَا الْخَلَاءَ وَالْبَوْلَ كَمَا كَانَا يُمِيطَانِهِ عَنْكَ صَغِيرًا.
Mücâhid bu ayet hakkında ayrıca şöyle demiştir: Senin yanında altlarına kaçıracak derecede yaşlandıklarında onlardan iğrenme ve küçükken onlar senin altını ve idrarını temizledikleri gibi sen de onların altını ve idrarını temizlerken onlara 'öf' deme.
{وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (٢٤) }
{وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا (٢٤) } “Onlara merhamet ederek alçakgönüllülük kanadını indir ve: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, Sen de onlara merhamet et' de. (24)”
{وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ} أَيْ: أَلِنْ جَانِبَكَ لَهُمَا وَاخْضَعْ. قال عروة ٢٠٨/ب بْنُ الزُّبَيْرِ: لِنْ لَهُمَا حَتَّى لَا تَمْتَنِعَ عَنْ شَيْءٍ أَحَبَّاهُ {مِنَ الرَّحْمَةِ} مِنَ الشفقة {وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا} أَرَادَ: إِذَا كَانَا مُسْلِمَيْنِ.
{وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ} “Onlara alçakgönüllülük kanadını indir” yani onlara karşı yumuşak davran ve boyun eğ. Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Sevdikleri hiçbir şeye engel olmayacak şekilde onlara yumuşak davran. {مِنَ الرَّحْمَةِ} “Merhamet ederek” şefkatten ötürü. {وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا} “Ve: 'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, Sen de onlara merhamet et' de”. Müslüman oldukları takdirde [bunu söylemeyi] kastetmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِقَوْلِهِ: "مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِكِينَ" (التَّوْبَةِ-١٣) .
İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu [hüküm], O'nun: "Ne Peygamber'in ne de müminlerin müşrikler için bağışlanma dilemeleri doğru olmaz" (et-Tevbe-13) sözüyle neshedilmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ يَزِيدَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ -يَعْنِي السُّلَمِيَّ-عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَحَافِظْ إِنْ شِئْتَ أَوْ ضَيِّعْ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Süleymân b. Harb anlattı, bize Hammâd b. Zeyd, Atâ b. es-Sâib'den, [o] Ebû Abdirrahmân'dan -yani es-Sülemî'den-, [o da] Ebû'd-Derdâ'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَحَافِظْ إِنْ شِئْتَ أَوْ ضَيِّعْ» «Baba, cennetin orta kapısıdır. Artık dilersen [bu kapıyı] koru, dilersen zayi et.»
أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الزَّرَّادُ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الْجُرْجَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الْمَالِينِيُّ أَخْبَرَنَا حَسَنُ بْنُ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عُدَيٍّ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "رِضَا اللَّهِ فِي رِضَا الْوَالِدِ وَسَخَطُ اللَّهِ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ" .
Bize Ebû Tâhir Muhammed b. Alî ez-Zerrâd haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. İdrîs el-Cürcânî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Alî b. el-Hüseyn el-Mâlînî haber verdi, bize Hasen b. Süfyân haber verdi, bize Yahyâ b. Habîb b. Adiy anlattı, bize Hâlid b. el-Hâris, Şu'be'den, [o] Ya'lâ b. Atâ'dan, [o] babasından, [o da] Abdullah b. Amr'dan anlattı; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah'ın rızası babanın rızasındadır; Allah'ın öfkesi de babanın öfkesindedir."
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصِّفَارُ حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ غَالِبِ بْنِ تِمْتَامٍ الضَّبِّيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنَّانٌ وَلَا عَاقٌّ وَلَا مُدْمِنُ خَمْرٍ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh es-Saffâr haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Gâlib b. Timtâm ed-Dabbî anlattı, bize Abdullah b. Mesleme anlattı, bize Abdülazîz b. Müslim, Yezîd b. Ebî Ziyâd'dan, [o] Mücâhid'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Başa kakan, anne-babaya asi olan ve içki bağımlısı olan kimse cennete giremez."
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ بَامَوَيْهِ الْأَصْفَهَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ زِيَادٍ الْبَصْرِيُّ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَاحِ حَدَّثَنَا رِبْعِيُّ بْنُ عُلَيَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "رَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ وَرَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ أَتَى عَلَيْهِ شَهْرُ رَمَضَانَ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ وَرَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ أَدْرَكَ أَبَوَيْهِ الْكِبَرُ فَلَمْ يُدْخِلَاهُ الْجَنَّةَ" .
Bize İmâm Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf b. Muhammed b. Bâmeveyh el-Isfehânî haber verdi, bize Ebû Saîd Ahmed b. Ziyâd el-Basrî haber verdi, bize el-Hasen b. Muhammed b. es-Sabbâh haber verdi, bize Rib'î b. Uleyye, Abdurrahman b. İshâk'tan, [o] Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, [o da] Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «رَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيَّ وَرَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ أَتَى عَلَيْهِ شَهْرُ رَمَضَانَ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ وَرَغِمَ أَنْفُ رَجُلٍ أَدْرَكَ أَبَوَيْهِ الْكِبَرُ فَلَمْ يُدْخِلَاهُ الْجَنَّةَ» «Yanında anıldığım hâlde bana salavât getirmeyen kimsenin burnu sürtülsün! Kendisine ramazan ayı gelip çattığı hâlde [bu ay çıkınca] bağışlanmayan kimsenin burnu sürtülsün! Ve anne babası kendi yanında yaşlılığa eriştiği hâlde [onlara iyilik edip de] kendisini cennete sokamayan kimsenin burnu sürtülsün!».
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا (٢٥) }
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ غَفُورًا (٢٥) } “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir. Eğer siz salih kimseler olursanız, şüphesiz O, [tövbe edip Kendisine] dönenler için çok bağışlayıcıdır. (25)”
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ} مِنْ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ وَعُقُوقِهِمَا {إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ} أَبْرَارًا مُطِيعِينَ بَعْدَ تَقْصِيرٍ كَانَ مِنْكُمْ فِي الْقِيَامِ بِمَا لَزِمَكُمْ مِنْ حَقِّ الْوَالِدَيْنِ وَغَيْرِ ذَلِكَ {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ} بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ {غَفُورًا}
{رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي نُفُوسِكُمْ} “Rabbiniz içinizde olanı en iyi bilendir” anne-babaya iyilik veya itaatsizlikten [yana]. {إِنْ تَكُونُوا صَالِحِينَ} “Eğer siz salih kimseler olursanız” anne-babanın hakkı ve bunun dışındaki konularda üzerinize düşeni yerine getirmede sizden sadır olan bir kusurdan sonra iyi ve itaatkâr [kimseler olursanız], {فَإِنَّهُ كَانَ لِلْأَوَّابِينَ} “şüphesiz O, [tövbe edip Kendisine] dönenler için” günahtan sonra [tövbe edenlere karşı], {غَفُورًا} “çok bağışlayıcıdır”.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: هُوَ الرَّجُلُ يَكُونُ مِنْهُ الْبَادِرَةُ إِلَى أَبَوَيْهِ لَا يُرِيدُ بِذَلِكَ إِلَّا الْخَيْرَ فَإِنَّهُ لَا يُؤَاخَذُ بِهِ.
Saîd b. Cübeyr bu ayet hakkında şöyle demiştir: Bu, anne-babasına karşı [istemeden] fevri bir davranışta bulunan, ancak bununla sadece iyilik kastetmiş olan kişidir; işte o bundan dolayı sorumlu tutulmaz.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: "الْأَوَّابُ": الَّذِي يُذْنِبُ ثُمَّ يَتُوبُ ثُمَّ يُذْنِبُ ثُمَّ يَتُوبُ.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: el-Evvâb (الْأَوَّابُ), günah işleyip ardından tövbe eden, sonra yine günah işleyip ardından tekrar tövbe eden kimsedir.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الرَّجَّاعُ إِلَى الْخَيْرِ.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Hayra çokça dönen kimsedir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُوَ الرَّجَّاعُ إِلَى اللَّهِ فِيمَا يَحْزُبُهُ وَيَنُوبُهُ.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: O, başına gelen sıkıntı ve felaketlerde Allah'a çokça sığınan/dönen kimsedir.
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هُمُ الْمُسَبِّحُونَ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ: "يَا جِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُ" (سَبَأٍ-١٠) .
Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayetle o şöyle demiştir: Onlar tesbih edenlerdir; bunun delili O'nun: "Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin" (Sebe-10) sözüdür.
قَالَ قَتَادَةُ: هُمُ الْمُصَلُّونَ.
Katâde şöyle demiştir: Onlar namaz kılanlardır.
قَالَ عَوْفٌ (١) الْعَقِيلِيُّ: هُمُ الَّذِينَ يُصَلُّونَ صَلَاةَ الضُّحَى.
Avf el-Ukaylî şöyle demiştir: Onlar kuşluk namazı kılanlardır.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ طَاهِرُ بْنُ الْحُسَيْنِ الرَّوْقِيُّ (٢) الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ أَخْبَرَنَا أَبُو النَّضْرِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ عَنْ هِشَامٍ صَاحِبِ الدَّسْتَوَائِيِّ عَنْ قَتَادَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَوْفٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَهْلِ قُبَاءَ وَهُمْ يُصَلُّونَ صَلَاةَ الضُّحَى فَقَالَ: "صَلَاةُ الْأَوَّابِينَ إِذَا رَمَضَتِ الْفِصَالُ مِنَ الضُّحَى" .
Bize Ebu'l-Hasan Tâhir b. el-Hüseyn er-Ravkî et-Tûsî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Muhammed b. Ya'kûb haber verdi, bize Ebu'n-Nadr Muhammed b. Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize el-Hasen b. Süfyân anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe anlattı, bize Vekî', Hişâm Sâhibu'd-Destevâî'den, [o] Katâde'den, [o] el-Kâsım b. Avf'tan, [o da] Zeyd b. Erkam'dan anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kubâ halkı kuşluk namazı kılarken onların yanına çıktı ve şöyle buyurdu: "Evvâbîn namazı, deve yavrularının ayaklarının sıcaktan yandığı kuşluk vaktindedir."
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ: "الْأَوَّابُ": الَّذِي يُصَلِّي بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ.
Muhammed b. el-Münkedir şöyle demiştir: el-Evvâb (الْأَوَّابُ), akşam ile yatsı arasında namaz kılan kimsedir.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَحُفُّ بِالَّذِينِ يُصَلُّونَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وهي صلاة الأولين .
İbn Abbâs'tan [şöyle] rivayet edilmiştir; o şöyle demiştir: "Şüphesiz melekler, akşam ile yatsı arasında namaz kılanları kuşatırlar. Bu da evvelkilerin namazıdır."
{وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧) }
{وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا (٢٦) إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا (٢٧) } “Akrabaya hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. Ve saçıp savurarak israf etme. (26) Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı pek nankördür. (27)”
{وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا (٢٨) }
{وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا (٢٨) } “Eğer Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek üzere onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, onlara gönül alıcı / tatlı bir söz söyle. (28)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} يَعْنِي صِلَةَ الرَّحِمِ وَأَرَادَ بِهِ: قَرَابَةَ الْإِنْسَانِ وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ.
Yüce Allah'ın: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” sözü, sıla-i rahim (akrabalık bağını gözetmek) demektir. Bununla insanın akrabasını kastetmiştir ve çoğunluğun görüşü de budur.
عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ: أَرَادَ بِهِ قَرَابَةَ الرَّسُولِ ﷺ .
Alî b. el-Hüseyn'den [rivayet edildiğine göre]: Bununla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabasını kastetmiştir.
{وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} أَيْ: لَا تُنْفِقْ مَالَكَ فِي الْمَعْصِيَةِ.
{وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا} “Yoksula ve yolda kalmışa da [hakkını ver]. Ve saçıp savurarak israf etme” yani malını günah yolunda harcama.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَوْ أَنْفَقَ الْإِنْسَانُ مَالَهُ كُلَّهُ فِي الْحَقِّ مَا كَانَ تَبْذِيرًا وَلَوْ أَنْفَقَ مُدًّا فِي بَاطِلٍ كَانَ تَبْذِيرًا.
Mücâhid şöyle demiştir: İnsan malının tamamını hak uğrunda harcasa israf olmaz; bâtıl yolunda bir müdd (ölçek) harcasa israf olur.
وَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ التَّبْذِيرِ فَقَالَ: إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ.
İbn Mes'ûd'a tebzir (saçıp savurma) sorulduğunda şöyle demiştir: Malı hak olmayan yere harcamaktır.
قَالَ شُعْبَةُ: كُنْتُ أَمْشِي مَعَ أَبِي إِسْحَاقَ فِي طَرِيقِ الْكُوفَةِ فَأَتَى عَلَى بَابِ دَارٍ بُنِيَ بِجِصٍّ وَآجُرٍّ فَقَالَ: هَذَا التَّبْذِيرُ.
Şu'be şöyle demiştir: Ebû İshak ile Kûfe yolunda yürüyordum. Kireç ve tuğla ile yapılmış bir evin kapısına vardı ve: "İşte tebzir (israf) budur" dedi.
وَفِي قَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ: إِنْفَاقُ الْمَالِ فِي غَيْرِ حَقِّهِ . {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ} أَيْ: أَوْلِيَاؤُهُمْ وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ مُلَازِمِ سُنَّةَ قَوْمٍ هُوَ أَخُوهُمْ {وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا} جَحُودًا لِنِعَمِهِ. {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ} نَزَلَتْ فِي مَهْجَعٍ وَبِلَالٍ وَصُهَيْبٍ وَسَالِمٍ وَخَبَّابٍ كَانُوا يَسْأَلُونَ النَّبِيَّ ﷺ فِي الْأَحَايِينِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ وَلَا يَجِدُ فَيُعْرِضُ عَنْهُمْ حَيَاءً مِنْهُمْ وَيُمْسِكُ عَنِ الْقَوْلِ فَنَزَلَ {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ} وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَمَرْتُكَ أَنْ تُؤْتِيَهُمْ {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} انْتِظَارَ رِزْقٍ مِنَ اللَّهِ تَرْجُوهُ أَنْ يَأْتِيَكَ {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} لَيِّنًا وَهِيَ الْعِدَةُ أَيْ: عِدْهُمْ وَعْدًا جَمِيلًا وَقِيلَ: الْقَوْلُ الْمَيْسُورُ أَنْ تَقُولَ: يَرْزُقُنَا اللَّهُ وَإِيَّاكَ.
Abdullah [ibn Mes'ûd]'un sözünde ise [tebzir]: Malı hak olmayan yere harcamaktır. {إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ} “Şüphesiz saçıp savuranlar, şeytanların kardeşleridir”. Yani onların dostlarıdır. Araplar, bir topluluğun âdet ve yolunu benimseyip sürdüren herkese "onların kardeşidir" derler. {وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِرَبِّهِ كَفُورًا} “Şeytan ise Rabbine karşı çok nankördür”. [Yani] O'nun nimetlerini inkâr edendir. {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ} “Eğer onlardan yüz çevirecek olursan”. [Bu ayet] Mehce', Bilâl, Suheyb, Sâlim ve Habbâb hakkında inmiştir. Onlar zaman zaman Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den ihtiyaç duydukları şeyleri isterlerdi; o da [verecek bir şey] bulamaz, onlardan utandığı için yüzünü çevirir ve bir şey söylemekten geri dururdu. Bunun üzerine: {وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ} “Eğer onlardan yüz çevirecek olursan” [ayeti] indi. [Yani] kendilerine [haklarını] vermeni emrettiğim şu kimselerden yüz çevirirsen, {ابْتِغَاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوهَا} “Rabbinden umduğun bir rahmeti aramak üzere”, [yani] Allah'tan sana gelmesini umduğun bir rızkı beklemek maksadıyla [yüz çevirirsen], {فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُورًا} “onlara tatlı (gönül alıcı) bir söz söyle”. [Yani] yumuşak [bir söz söyle]. Bu da vadetmektir; yani onlara güzel bir vaatte bulun. Şöyle de denilmiştir: Kolay/tatlı söz; "Allah bizi de sizi de rızıklandırsın" demendir.
{وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠) وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١) }
{وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا (٢٩) إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٣٠) وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا (٣١) } “Elini boynuna bağlanmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açıp saçma (israf etme); sonra kınanmış ve eli boş (pişman) olarak oturup kalırsın. (29) Şüphesiz Rabbin, dilediğine rızkı genişletir ve daraltır. Çünkü O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (30) Geçim endişesiyle çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de Biz rızıklandırırız. Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır. (31)”
{وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} قال جابر: إني صَبِيٌّ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أُمِّي تَسْتَكْسِيكَ دِرْعًا وَلَمْ يَكُنْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا قَمِيصُهُ فَقَالَ لِلصَّبِيِّ: مِنْ سَاعَةٍ إِلَى سَاعَةٍ يَظْهَرُ فَعُدْ وَقْتًا آخَرَ فَعَادَ إِلَى أُمِّهِ فَقَالَتْ: قُلْ لَهُ إِنْ أُمِّي تَسْتَكْسِيكَ الدِّرْعَ الَّذِي عَلَيْكَ فَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ دَارَهُ فَنَزَعَ قَمِيصَهُ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ وَقَعَدَ عُرْيَانًا فَأَذَّنَ بِلَالٌ بِالصَّلَاةِ فَانْتَظَرُوهُ فَلَمْ يَخْرُجْ فَشَغَلَ قُلُوبَ أَصْحَابِهِ فَدَخَلَ عَلَيْهِ بَعْضُهُمْ فَرَآهُ عُرْيَانًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ" يَعْنِي: وَلَا تُمْسِكْ يَدَكَ عَنِ النَّفَقَةِ فِي الْحَقِّ كَالْمَغْلُولَةِ يَدُهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى مَدِّهَا. {وَلَا تَبْسُطْهَا} بِالْعَطَاءِ {كُلَّ الْبَسْطِ} فَتُعْطِيَ جَمِيعَ مَا عِنْدَكَ {فَتَقْعُدَ مَلُومًا} يَلُومُكَ [سَائِلُوكَ] (٢) بِالْإِمْسَاكِ إِذَا لَمْ تُعْطِهِمْ وَ"الْمَلُومُ": الَّذِي أَتَى بِمَا يَلُومُ نَفْسَهُ أَوْ يَلُومُهُ غَيْرُهُ {مَحْسُورًا} مُنْقَطِعًا بِكَ لَا شَيْءَ عِنْدَكَ تُنْفِقُهُ يُقَالُ: حَسَرْتُهُ بِالْمَسْأَلَةِ إِذَا أَلْحَفْتُ عَلَيْهِ وَدَابَّةٌ حَسِيرَةٌ إِذَا كَانَتْ كَالَّةً رَازِحَةً.
{وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ} “Elini boynuna bağlanmış kılma”. Câbir şöyle demiştir: Bir çocuk [gelip] şöyle dedi: Ey Allah'ın Resûlü, annem senden bir gömlek giydirmeni istiyor. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ise sırtındaki gömleğinden başka bir şeyi yoktu. Çocuğa: "Vakit vakit [yeni elbiseler] gelir, başka bir vakit gel" buyurdu. Çocuk annesine döndü, annesi: "Ona: 'Annem sırtındaki gömleği giydirmeni istiyor' de" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem evine girdi, gömleğini çıkarıp çocuğa verdi ve çıplak bir şekilde oturdu. Bilâl namaz için ezan okudu, ashap onu bekledi fakat çıkmadı. Ashabının gönlü endişelendi ve onlardan bazıları yanına girdi; onu çıplak vaziyette gördüler. Bunun üzerine Yüce Allah: "Elini boynuna bağlanmış kılma" ayetini indirdi. Yani: Eli boynuna bağlı olup uzatmaya gücü yetmeyen kimse gibi hak yolda harcamaktan elini tutma. {وَلَا تَبْسُطْهَا} “Onu açma” vermede {كُلَّ الْبَسْطِ} “büsbütün” elindeki her şeyi vererek [açma], {فَتَقْعُدَ مَلُومًا} “sonra kınanmış olarak oturup kalırsın” kendilerine vermediğin zaman [isteyenler] seni cimrilikle kınar. el-Melûm (الْمَلُومُ), kendisini kınayacağı veya başkasının kendisini kınayacağı bir davranışta bulunan kimsedir. {مَحْسُورًا} “Eli boş kalarak” harcayacak hiçbir şeyin kalmayıp darda kalarak. Bir kimseye istemede aşırı ısrar ettiğinde "حَسَرْتُهُ بِالْمَسْأَلَةِ" denir. Bitkin ve takatsiz düşen hayvana da "دَابَّةٌ حَسِيرَةٌ" denir.
قَالَ قَتَادَةُ: "مَحْسُورًا" نَادِمًا عَلَى مَا فَرَطَ مِنْكَ. {إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ} يُوسِعُ {الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} أَيْ: يُقَتِّرُ وَيُضَيِّقُ {إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} فَقْرٍ {نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ} وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَئِدُونَ بَنَاتَهُمْ خَشْيَةَ الْفَاقَةِ فَنُهُوا عَنْهُ وَأُخْبِرُوا أَنَّ رِزْقَهُمْ وَرِزْقَ أَوْلَادِهِمْ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ "خَطَأً" بِفَتْحِ الْخَاءِ وَالطَّاءِ مَقْصُورًا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِكَسْرِ الْخَاءِ مَمْدُودًا وقرأ الآخرون ٢٠٩/أبِكَسْرِ الْخَاءِ وَجَزْمِ الطَّاءِ وَمَعْنَى الْكُلِّ وَاحِدٌ أَيْ: إِثْمًا كَبِيرًا.
Katâde şöyle demiştir: "مَحْسُورًا" [ifadesi], senden sadır olan [aşırılıktan] ötürü pişman olmuş halde [demektir]. {إِنَّ رَبَّكَ يَبْسُطُ} “Şüphesiz Rabbin yayar”, [yani] genişletir, {الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} “rızkı dilediğine ve daraltır”, yani kısar ve daraltır. {إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, [onları] hakkıyla görendir”. Yüce Allah'ın: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلَاقٍ} “Çocuklarınızı yoksulluk korkusuyla öldürmeyin” âyetindeki [imlâk], fakirlik [demektir]. {نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُمْ} “Onları da sizi de biz rızıklandırırız”. Bu şundandır: Câhiliye ehli fakirlik korkusuyla kız çocuklarını diri diri gömerlerdi; bundan nehyedildiler ve kendilerinin de çocuklarının da rızkının Yüce Allah'a ait olduğu kendilerine bildirildi. {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır”. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, hâ ve tı harflerinin fethasıyla maksûr (uzatmasız) olarak "خَطَأً" (hata'en) şeklinde okudular. İbn Kesîr, hâ harfinin kesresi ve med ile [hıtâen] okudu. Diğer [kıraat imamları] ise hâ harfinin kesresi ve tı harfinin cezmiyle [hıt'en] okudular. Hepsinin anlamı birdir, yani: büyük bir günahtır.
{وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا (٣٢) وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣) }
{وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا (٣٢) وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (٣٣) } “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o son derece çirkin bir hayasızlık ve çok kötü bir yoldur. (32) Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeyin. Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır; o da öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü o yardım görmüştür. (33)”
{وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} وَحَقُّهَا مَا رُوِّينَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِإِحْدَى ثَلَاثٍ: رَجُلٌ كَفَرَ بَعْدَ إِيمَانِهِ أَوْ زَنَى بَعْدَ إِحْصَانِهِ أَوْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ فَيُقْتَلُ بِهَا" .
{وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنَا إِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَاءَ سَبِيلًا} “Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o son derece çirkin bir hayasızlık ve çok kötü bir yoldur”. {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} “Hak bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı canı öldürmeyin”. Bunun hakkı, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğimiz şu hadistir: "Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç şeyden biriyle helal olur: İmanından sonra küfre sapan kimse, evlendikten sonra zina eden kimse veya haksız yere bir cana kıyıp da buna karşılık öldürülen kimse."
{وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} أَيْ: قُوَّةً وَوِلَايَةً عَلَى الْقَاتِلِ بِالْقَتْلِ قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَالَ الضَّحَاكُ: سُلْطَانُهُ هُوَ أَنَّهُ يَتَخَيَّرُ فَإِنْ شَاءَ اسْتَقَادَ مِنْهُ وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الدِّيَةَ وَإِنْ شَاءَ عَفَا.
{وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا} “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine bir yetki tanımışızdır” yani katil üzerinde öldürme hususunda bir güç ve yetki [tanımışızdır]. Bunu Mücâhid söylemiştir. Dahhâk ise şöyle demiştir: Onun yetkisi muhayyer olmasıdır; dilerse kısas uygular, dilerse diyet alır, dilerse de affeder.
{فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: " فَلَا تُسْرِفْ " بِالتَّاءِ يُخَاطِبُ وَلِيَ الْقَتِيلِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِالْيَاءِ عَلَى الْغَائِبِ أَيْ: لَا يُسْرِفُ الْوَلِيُّ فِي الْقَتْلِ.
{فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “O da öldürmede aşırı gitmesin”. Hamza ve Kisâî, maktulün velisine hitap ederek te harfiyle "فَلَا تُسْرِفْ" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise gaip sigasıyla ye harfiyle okumuştur; yani veli öldürmede aşırı gitmesin.
وَاخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْإِسْرَافِ الَّذِي مُنِعَ مِنْهُ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَاهُ لَا يَقْتُلُ غَيْرَ الْقَاتِلِ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا قُتِلَ مِنْهُمْ قَتِيلٌ لَا يَرْضَوْنَ بِقَتْلِ قَاتِلِهِ حَتَّى يَقْتُلُوا أَشْرَفَ مِنْهُ.
Yasaklanan bu israf (aşırılık) hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs ve müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bunun anlamı, katilden başkasını öldürmemesidir. Çünkü onlar Câhiliye devrinde kendilerinden biri öldürüldüğünde, onun katilini öldürmekle yetinmez, ondan daha şerefli birini öldürünceye kadar durmazlardı.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِذَا كَانَ الْقَاتِلُ وَاحِدًا فَلَا يَقْتُلْ جَمَاعَةً بَدَلَ وَاحِدٍ وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا كَانَ الْمَقْتُولُ شَرِيفًا لَا يَرْضَوْنَ بِقَتْلِ الْقَاتِلِ [وَحْدَهُ] (٢) حَتَّى يَقْتُلُوا مَعَهُ جَمَاعَةً مِنْ أَقْرِبَائِهِ.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Katil bir kişi ise, bir kişinin yerine bir topluluğu öldürmesin. Câhiliye ehli, öldürülen kişi şerefli biri olduğunda, sadece katili öldürmekle yetinmez, onunla birlikte akrabalarından bir topluluğu da öldürürlerdi.
وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ لَا يُمَثِّلُ بِالْقَاتِلِ .
Katâde şöyle demiştir: Bunun anlamı, katile müsle (uzuvlarını keserek işkence) yapmamasıdır.
{إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} فَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْمَقْتُولِ فِي قَوْلِهِ: {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا} يَعْنِي: إِنَّ الْمَقْتُولَ مَنْصُورٌ فِي الدُّنْيَا بِإِيجَابِ الْقَوَدِ عَلَى قَاتِلِهِ وَفِي الْآخِرَةِ بِتَكْفِيرِ خَطَايَاهُ وَإِيجَابِ النَّارِ لِقَاتِلِهِ هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ.
{إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا} “Çünkü o yardım görmüştür”. [Ayetteki] zamir, {وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا} “Kim haksız yere öldürülürse” sözündeki maktule döner. Yani: Maktule dünyada katiline kısas uygulanmasının farz kılınmasıyla, ahirette ise günahlarının bağışlanıp katiline cehennemin vacip kılınmasıyla yardım edilmiştir. Bu, Mücâhid'in görüşüdür.
وَقَالَ قَتَادَةُ: الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى وَلِيِّ الْمَقْتُولِ مَعْنَاهُ: أَنَّهُ مَنْصُورٌ عَلَى الْقَاتِلِ بِاسْتِيفَاءِ الْقَصَاصِ مِنْهُ أَوِ الدِّيَةِ.
Katâde ise şöyle demiştir: [Buradaki] zamir maktulün velisine döner. Bunun anlamı: Ondan kısas veya diyetin tastamam alınması suretiyle [veliye], katile karşı yardım edilmiş olduğudur.
وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} إِنَّهُ أَرَادَ بِهِ الْقَاتِلَ الْمُعْتَدِيَ يَقُولُ: لَا يَتَعَدَّى بِالْقَتْلِ بِغَيْرِ الْحَقِّ فَإِنَّهُ إِنْ فَعَلَ ذَلِكَ فَوَلِيُّ الْمَقْتُولِ مَنْصُورٌ مِنْ قِبَلِي عَلَيْهِ بِاسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ مِنْهُ.
O'nun: {فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ} “O da öldürmede aşırı gitmesin” sözünde, bununla haddi aşan katili kastettiği de söylenmiştir. Şöyle buyurmaktadır: Haksız yere öldürmek suretiyle haddi aşmasın; zira eğer bunu yaparsa maktulün velisine katilden kısas alması için Benim tarafımdan yardım edilir.
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٣٥) وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا (٣٦) }
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا (٣٤) وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا (٣٥) وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا (٣٦) } “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ahde de vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk gerektirir. (34) Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve doğru teraziyle tartın. Bu hem daha hayırlı hem netice bakımından daha güzeldir. (35) Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşme. Çünkü kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur. (36)”
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} بِالْإِتْيَانِ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَالِانْتِهَاءِ عَمَّا نَهَى اللَّهُ عَنْهُ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْعَهْدِ مَا يَلْتَزِمُهُ الْإِنْسَانُ عَلَى نَفْسِهِ.
{وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا بِالْعَهْدِ} “Yetimin malına, rüşd çağına erişinceye kadar en güzel şeklin dışında yaklaşmayın. Ahde de vefa gösterin” Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmek ve Allah'ın yasakladığı şeylerden kaçınmak suretiyle. Bir görüşe göre ahitten maksat, insanın kendi nefsine bağlayıcı kıldığı şeydir.
{إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا} قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ مَطْلُوبًا وَقِيلَ: الْعَهْدُ يُسْأَلُ عَنْ صَاحِبِ الْعَهْدِ فَيُقَالُ: فِيمَا نُقِضْتَ كَالْمَؤُودَةِ تُسْأَلُ فِيمَ قُتِلَتْ؟ {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ " بِالْقِسْطَاسِ " بِكَسْرِ الْقَافِ وَالْبَاقُونَ بِضَمِّهِ وَهُمَا لُغَتَانِ وَهُوَ الْمِيزَانُ صَغُرَ أَوْ كَبُرَ أَيْ: بِمِيزَانِ الْعَدْلِ وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الْقَبَّانُ قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ رُومِيٌّ وَقَالَ غَيْرُهُ: هُوَ عَرَبِيٌّ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقِسْطِ وَهُوَ الْعَدْلُ أَيْ: زِنُوا بِالْعَدْلِ {الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} أَيْ: عَاقِبَةً. {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} قَالَ قَتَادَةُ: لَا تَقُلْ: رَأَيْتُ وَلَمْ تَرَهُ وَسَمِعْتُ وَلَمْ تَسْمَعْهُ وَعَلِمْتُ وَلَمْ تَعْلَمْهُ.
{إِنَّ الْعَهْدَ كَانَ مَسْئُولًا} “Çünkü ahit sorumluluk gerektirir”. Süddî: [Ahit] talep edilen bir şeydir, demiştir. Bir görüşe göre: Diri diri gömülen kız çocuğuna hangi günahtan dolayı öldürüldüğünün sorulması gibi, ahit sahibine de ahit sorulur ve: "Hangi sebeple bozdun?" denir. {وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ} “Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam tutun ve [doğru] teraziyle tartın”. Hamza, Kisâî ve Hafs, kaf harfinin esresiyle "بِالْقِسْطَاسِ" şeklinde okumuş; diğerleri ise ötre ile okumuştur. Bunlar iki ayrı lehçedir. O da küçük olsun büyük olsun terazidir; yani adalet terazisiyle [tartın]. Hasen: O kantardır, demiştir. Mücâhid: O Rumcadır, demiştir. Başkaları ise: O Arapçadır ve adalet anlamına gelen el-kıst (الْقِسْط) kelimesinden türetilmiştir; yani adaletle tartın, demişlerdir. {الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا} “Doğru [teraziyle]. Bu hem daha hayırlı hem netice bakımından daha güzeldir” yani sonuç bakımından. {وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ} “Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin ardına düşme”. Katâde şöyle demiştir: Görmediğin hâlde 'gördüm', duymadığın hâlde 'duydum', bilmediğin hâlde 'bildim' deme.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا تَرْمِ أَحَدًا بِمَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ.
Mücâhid şöyle demiştir: Hiç kimseye hakkında bilgi sahibi olmadığın bir şeyle iftira atma / ithamda bulunma.
قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: لَا تُتْبِعْهُ بِالْحَدْسِ وَالظَّنِّ. وَهُوَ فِي اللُّغَةِ اتِّبَاعُ الْأَثَرِ يُقَالُ: قَفَوْتُ فُلَانًا أَقْفُوهُ وَقَفَيْتُهُ وَأَقْفَيْتُهُ إِذَا اتَّبَعْتُ أَثَرَهُ وَبِهِ سُمِّيَتِ الْقَافِيَةُ لِتَتَبُّعِهِمُ الْآثَارَ.
Kuteybî şöyle demiştir: Tahmin ve zanna kapılarak onun peşine düşme. Bu kelime lügatte iz sürmektir. Bir kimsenin izini sürdüğünde "قَفَوْتُ فُلَانًا أَقْفُوهُ وَقَفَيْتُهُ وَأَقْفَيْتُهُ" denir. Şairlerin izleri takip etmelerinden dolayı kafiyeye de bu isim verilmiştir.
قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: هُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْقَفَا كَأَنَّهُ يَقْفُو الْأُمُورَ أَيْ: يَكُونُ فِي إِقْفَائِهَا يَتْبَعُهَا وَيَتَعَرَّفُهَا .
Kuteybî şöyle demiştir: Bu [kelime], ense anlamına gelen el-kafâ (الْقَفَا) kelimesinden alınmıştır; sanki işlerin peşine düşmekte, yani onların arkasında yer alarak izlerini takip etmekte ve onları araştırmaktadır.
وَحَقِيقَةُ الْمَعْنَى: لَا تَتَكَلَّمْ [أَيُّهَا الْإِنْسَانُ] (٢) بِالْحَدْسِ وَالظَّنِّ.
Anlamın hakikati şudur: [Ey insan!] Tahmin ve zanla konuşma.
{إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} قِيلَ: مَعْنَاهُ يُسْأَلُ الْمَرْءُ عَنْ سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ وَفُؤَادِهِ.
{إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا} “Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumlu kılınmıştır.” Şöyle denilmiştir: Bunun anlamı; kişi kulağından, gözünden ve kalbinden sorulacaktır.
وَقِيلَ: يُسْأَلُ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَالْفُؤَادُ عَمَّا فَعَلَهُ الْمَرْءُ.
Bir görüşe göre de: Kulağa, göze ve kalbe kişinin yaptıklarından sorulacaktır.
وَقَوْلُهُ: {كُلُّ أُولَئِكَ} أَيْ: كُلُّ هَذِهِ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَرْجِعُ "أُولَئِكَ" [إِلَى] (١) أَرْبَابِهَا.
O'nun: {كُلُّ أُولَئِكَ} “Bunların hepsi” sözü, yani bütün bu uzuvlar ve organlar [demektir]. Birinci görüşe göre "أُولَئِكَ" [zamiri] bunların sahiplerine döner.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَامِدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الرَّفَّاءُ حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ أَوْسٍ الْعَبْسِيُّ حَدَّثَنِي بِلَالُ بْنُ يَحْيَى الْعَبْسِيُّ أَنَّ شُتَيْرَ بْنَ شَكَلٍ أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ شَكَلِ بْنِ حُمَيْدٍ قَالَ: أَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ عَلِّمْنِي تَعْوِيذًا أَتَعَوَّذُ بِهِ فَأَخَذَ بِيَدِي ثُمَّ قَالَ: "قُلِ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ سَمْعِي وَشَرِّ بَصَرِي وَشَرِّ لِسَانِي وَشَرِّ قلبي وشر مَنِيَّ" قَالَ: فَحَفِظْتُهَا قَالَ سَعْدٌ الْمَنِيُّ مَاؤُهُ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Tâhir Ahmed b. Muhammed b. el-Hüseyn haber verdi, bize Ebû Alî Hâmid b. Muhammed er-Raffâ haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Alî b. Abdilazîz anlattı, bize el-Fadl b. Dükeyn haber verdi, bize Sa'd b. Evs el-Absî anlattı, bana Bilâl b. Yahyâ el-Absî, Şüteyr b. Şekel'in babası Şekel b. Humeyd'den naklettiğini anlattı; o şöyle dedi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Nebîsi! Bana kendisiyle [Allah'a] sığınacağım bir sığınma duası öğret" dedim. Bunun üzerine elimi tuttu ve şöyle buyurdu: "De ki: 'Allah'ım! Kulağımın şerrinden, gözümün şerrinden, dilimin şerrinden, kalbimin şerrinden ve menimin şerrinden Sana sığınırım.'" [Şekel:] "Bunu ezberledim" dedi. Sa'd: "Meni, onun suyudur" dedi.