{وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا (٣٧) }
{وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا (٣٧) } “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Çünkü sen yeri asla yaramazsın ve boyca da dağlara asla erişemezsin.”
{وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} أَيْ بَطَرًا وَكِبْرًا وَخُيَلَاءَ وَهُوَ تَفْسِيرُ الْمَشْيِ فَلِذَلِكَ أَخْرَجَهُ عَلَى الْمَصْدَرِ، {إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ} أَيْ لَنْ تَقْطَعَهَا بِكِبْرِكَ حَتَّى تَبْلُغَ آخِرَهَا {وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا} أَيْ لَا تَقْدِرُ أَنْ تُطَاوِلَ الْجِبَالَ وَتُسَاوِيَهَا بِكِبْرِكَ. مَعْنَاهُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنَالُ بِكِبْرِهِ وَبَطَرِهِ شَيْئًا كَمَنْ يُرِيدُ خَرْقَ الْأَرْضِ وَمُطَاوَلَةَ الْجِبَالِ لَا يَحْصُلُ عَلَى شَيْءٍ.
{وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا} “Yeryüzünde böbürlenerek yürüme” yani şımararak, kibirlenerek ve çalım satarak [yürüme]. Bu [ifade], yürümenin [niteliğinin] tefsiridir; bundan dolayı mastar kalıbında getirilmiştir. {إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ} “Çünkü sen yeri asla yaramazsın” yani kibrinle yeri boydan boya katedip sonuna ulaşamazsın. {وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا} “ve boyca da dağlara asla erişemezsin” yani kibrinle dağlarla boy ölçüşmeye ve onlara denk olmaya güç yetiremezsin. Bunun anlamı şudur: İnsan, kibri ve şımarıklığıyla hiçbir şey elde edemez; tıpkı yeri yarmak ve dağlarla boy ölçüşmek isteyen kimsenin hiçbir şey elde edememesi gibi.
وَقِيلَ: ذَكَرَ ذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ مَشَى مُخْتَالًا يَمْشِي مَرَّةً عَلَى عَقِبَيْهِ وَمَرَّةً عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ فَقِيلَ لَهُ: إِنَّكَ لَنْ تَنْقُبَ الْأَرْضَ إِنْ مَشَيْتَ عَلَى عَقِبَيْكَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا إِنْ مَشَيْتَ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْكَ.
Şöyle de denilmiştir: Bunun zikredilmesinin sebebi, çalım satarak yürüyen kimsenin bir kere topukları üzerinde, bir kere de ayak uçları üzerinde yürümesidir. Ona şöyle denilmiştir: Sen topukların üzerinde yürüsen yeri delemeyeceksin, ayak uçların üzerinde yürüsen de boyca dağlara erişemeyeceksin.
أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْجُوزَجَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ أَخْبَرَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ حَدَّثَنَا أَبِي عَنِ الْمَسْعُودِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِذَا مَشَى يَتَكَفَّأُ تَكَفُّؤًا كَأَنَّمَا يَنْحَطُّ مِنْ صَبَبٍ" .
Bize Ebû Muhammed Abdullah b. Abdissamed el-Cûzecânî haber verdi, bize Ebu'l-Kāsım Ali b. Ahmed el-Huzâî haber verdi, bize el-Heysem b. Küleyb haber verdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Süfyân b. Vekî‘ anlattı, bize babam el-Mes‘ûdî'den, o Osmân b. Müslim b. Hürmüz'den, o Nâfi‘ b. Cübeyr b. Mut‘im'den, o da Ali [radıyallâhu anh]'tan nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «yürüdüğü zaman, sanki meyilli bir yerden iniyormuşçasına öne doğru eğilerek [vakur ve kuvvetli adımlarla] yürürdü.»
أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْجُرْجَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْخُزَاعِيُّ أَخْبَرَنَا الهيثم بن كليم حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ أَبِي يُونُسَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: "مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَحْسَنَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَأَنَّ الشَّمْسَ تَجْرِي فِي وَجْهِهِ وَمَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَسْرَعَ فِي مَشْيِهِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَأَنَّمَا الْأَرْضُ تُطْوَى لَهُ إِنَّا لِنُجْهِدُ أَنْفُسَنَا وَإِنَّهُ لَغَيْرُ مُكْتَرِثٍ" .
Bize Ebû Muhammed el-Cürcânî haber verdi, bize Ebu'l-Kāsım el-Huzâî haber verdi, bize el-Heysem b. Küleyb haber verdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Kuteybe b. Saîd anlattı, bize İbn Lehîa Ebû Yûnus'tan, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan nakletti; o şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha güzel hiçbir şey görmedim; sanki güneş onun yüzünde akıp gidiyordu. Yürüyüşünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den daha hızlı olan bir kimseyi de görmedim; sanki yeryüzü onun için dürülüyordu. Biz kendimizi zorlardık, o ise hiç aldırmazdı."
{كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨) }
{كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا (٣٨) } “Bütün bunların kötü olanı, Rabbinin katında hoş karşılanmayan şeylerdir.”
{ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩) }
{ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا (٣٩) } “Bunlar Rabbinin sana hikmetten vahyettikleridir. Allah ile birlikte başka bir ilâh kılma, sonra kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.”
{كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ: بِرَفْعِ الْهَمْزَةِ وَضَمِّ الْهَاءِ عَلَى الْإِضَافَةِ وَمَعْنَاهُ: كُلُّ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ قَوْلِهِ: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} {كَانَ سَيِّئُهُ} أَيْ: سَيِّئُ مَا عَدَدْنَا عَلَيْكَ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا؛ لِأَنَّهُ قَدْ عَدَّ أُمُورًا حَسَنَةً كَقَوْلِهِ: {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} {وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ} وَغَيْرِ ذَلِكَ.
{كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئُهُ عِنْدَ رَبِّكَ مَكْرُوهًا} “Bütün bunların kötülüğü Rabbinin katında sevilmeyen bir şeydir”. İbn Âmir ve Kûfe ehli, izâfetle hemzenin merfû ve hâ'nın zammeli olarak [seyyi'uhû şeklinde] okumuşlardır. Bunun anlamı: {وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ} “Rabbin buyurdu ki: Başkasına değil, yalnızca O'na kulluk edin” sözünden itibaren zikrettiğimiz şeylerin tamamının, {كَانَ سَيِّئُهُ} yani sana saydığımız bu şeylerin kötüsünün Rabbinin katında sevilmeyen olmasıdır; zira O, {وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ} “Akrabaya hakkını ver” ve {وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ} “Onlara tevazu kanadını indir” sözü ve diğerleri gibi güzel şeyleri de saymıştır.
وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: " سَيِّئَةً " مَنْصُوبَةً مُنَوَّنَةً يَعْنِي: كُلُّ الَّذِي ذَكَرْنَا مِنْ قَوْلِهِ: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ} إلى هذا ٢٠٩/ب الْمَوْضِعِ سَيِّئَةٌ لَا حَسَنَةَ فِيهِ إِذِ الْكُلُّ يَرْجِعُ إِلَى الْمَنْهِيِّ عَنْهُ دُونَ غَيْرِهِ وَلَمْ يَقُلْ مَكْرُوهَةً لِأَنَّ فِيهِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا وَتَقْدِيرُهُ: كُلُّ ذَلِكَ كَانَ مَكْرُوهًا سَيِّئَةً. [وَقَوْلُهُ {مَكْرُوهًا} عَلَى التَّكْرِيرِ لَا عَلَى الصِّفَةِ مَجَازُهُ: كُلُّ ذَلِكَ كَانَ سَيِّئَةً وَكَانَ مَكْرُوهًا] أَوْ رَجَعَ إِلَى الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ لِأَنَّ السَّيِّئَةَ الذَّنْبُ وَهُوَ مُذَكَّرٌ. {ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْنَا {مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} وَكُلُّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَوْ نَهَى عَنْهُ فَهُوَ حِكْمَةٌ.
Diğerleri ise, fethalı ve tenvinli olarak "سَيِّئَةً" (seyyieten) şeklinde okumuşlardır. Yani: {وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ} “Çocuklarınızı öldürmeyin” sözünden bu 209/b yere kadar zikrettiğimiz şeylerin hepsi seyyiedir (kötülüktür), içinde hiçbir iyilik yoktur; çünkü bunların tamamı başkasına değil yalnızca yasaklanan şeylere dönmektedir. "Mekrûheten" dememiştir, çünkü bunda bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır ve takdiri şöyledir: Bütün bunlar sevilmeyen bir kötülük idi. [{مَكْرُوهًا} sözü sıfat olarak değil, tekrar üzerine kuruludur; mecazî anlamı: Bütün bunlar kötülük idi ve sevilmeyen idi.] Veya lafza değil manaya dönmüştür; çünkü seyyie günahtır ve o da müzekkerdir. Zikrettiğimiz {ذَلِكَ} “Bunlar”, {مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ} “Rabbinin sana hikmetten vahyettikleridir”. Allah'ın emrettiği veya yasakladığı her şey hikmettir.
{وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} خَاطَبَ النَّبِيَّ ﷺ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْأُمَّةُ {فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا} مَطْرُودًا مُبْعَدًا مِنْ كُلِّ خَيْرٍ.
{وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ} “Allah ile beraber başka bir ilah edinme”. Bu ayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap etmiştir, ancak bununla kastedilen ümmettir. {فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا} “Yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın”. [Medhûr (مَدْحُورًا)]; kovulmuş, her türlü hayırdan uzaklaştırılmış demektir.
{أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا (٤٠) وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤١) قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا (٤٢) سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤) }
{أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا (٤٠) وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِيَذَّكَّرُوا وَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا نُفُورًا (٤١) قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا (٤٢) سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبِيرًا (٤٣) تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا (٤٤) } “Rabbiniz oğulları size seçip ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi? Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz. Andolsun ki düşünüp öğüt alsınlar diye Biz bu Kur'an'da [gerçekleri] türlü şekillerde açıkladık; fakat bu onların yalnızca kaçışını artırıyor. De ki: 'Eğer onların dedikleri gibi O'nunla birlikte ilâhlar olsaydı, o takdirde o ilâhlar Arş'ın sahibine bir yol ararlardı.' O, onların söylediklerinden münezzehtir ve son derece yücedir. Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız. Şüphesiz O Halîm'dir, Gafûr'dur.”
قَوْلُهُ ﷿: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ} أَيِ: اخْتَارَكُمْ فَجَعَلَ لَكُمُ الصَّفْوَةَ وَلِنَفْسِهِ مَا لَيْسَ بِصَفْوَةٍ يَعْنِي: اخْتَارَكُمْ {بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا} لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ {إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا} يُخَاطِبُ مُشْرِكِي مَكَّةَ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ} يَعْنِي: [مَا ذَكَرَ مِنَ] (١) الْعِبَرِ وَالْحِكَمِ وَالْأَمْثَالِ وَالْأَحْكَامِ وَالْحُجَجِ وَالْإِعْلَامِ وَالتَّشْدِيدِ لِلتَّكْثِيرِ وَالتَّكْرِيرِ {لِيَذَّكَّرُوا} أَيْ: لِيَتَذَكَّرُوا وَيَتَّعِظُوا وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِإِسْكَانِ الذَّالِ وَضَمِّ الْكَافِ وَكَذَلِكَ فِي الْفُرْقَانِ. {وَمَا يَزِيدُهُمْ} تَصْرِيفُنَا وَتَذْكِيرُنَا {إِلَّا نُفُورًا} ذَهَابًا وَتَبَاعُدًا عَنِ الْحَقِّ. {قُلْ} يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الْمُشْرِكِينَ {لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ} قَرَأَ حَفْصٌ وَابْنُ كَثِيرٍ " يَقُولُونَ " بِالْيَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ {إِذًا لَابْتَغَوْا} لَطَلَبُوا يَعْنِي الْآلِهَةَ {إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا} بِالْمُبَالَغَةِ وَالْقَهْرِ لِيُزِيلُوا مُلْكَهُ كَفِعْلِ مُلُوكِ الدُّنْيَا بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {أَفَأَصْفَاكُمْ رَبُّكُمْ} yani: Rabbiniz sizi seçip de en seçkin olanı size verip Kendisine seçkin olmayanı mı ayırdı? Yani: {بِالْبَنِينَ وَاتَّخَذَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِنَاثًا} “oğulları size seçip ayırdı da meleklerden dişiler mi edindi?” Çünkü onlar, meleklerin Allah'ın kızları olduğunu söylüyorlardı. {إِنَّكُمْ لَتَقُولُونَ قَوْلًا عَظِيمًا} “Gerçekten siz çok büyük bir söz söylüyorsunuz”. Mekke müşriklerine hitap etmektedir. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ} yani: [zikrettiği] ibretleri, hikmetleri, darbımeselleri, hükümleri, delilleri ve bildirimleri [açıkladık]. Şedde çokluk ve tekrarlama içindir. {لِيَذَّكَّرُوا} yani: düşünüp ibret alsınlar ve öğütlensinler diye. Hamza ve Kisâî, zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin zammı ile okumuşlardır; el-Furkan'da da böyledir. Bizim açıklamamız ve hatırlatmamız {وَمَا يَزِيدُهُمْ} “onların artırmıyor”, {إِلَّا نُفُورًا} “yalnızca kaçışını [artırıyor]”, haktan uzaklaşmasını ve kaçmasını. {قُلْ} “De ki” ey Muhammed, bu müşriklere: {لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ} “Eğer onların dedikleri gibi O'nunla birlikte ilâhlar olsaydı”. Hafs ve İbn Kesîr yâ ile "يَقُولُونَ" şeklinde okumuş, diğerleri ise tâ ile okumuşlardır. {إِذًا لَابْتَغَوْا} “o takdirde ararlardı” yani o ilâhlar ararlardı, {إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا} “Arş'ın sahibine bir yol”; dünya krallarının birbirlerine yaptığı gibi O'nun mülkünü elinden almak için güç kullanarak ve zorla [bir yol ararlardı].
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَطَلَبُوا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا بِالتَّقَرُّبِ إِلَيْهِ.
Şöyle de denilmiştir: Anlamı, O'na yaklaşarak Arş'ın sahibine bir yol ararlardı [demektir].
قَالَ قَتَادَةُ: لَعَرَفُوا اللَّهَ وَفَضْلَهُ وَابْتَغَوْا مَا يُقَرِّبُهُمْ إِلَيْهِ.
Katâde şöyle dedi: Allah'ı ve O'nun lütfunu bilirler, kendilerini O'na yaklaştıracak şeyleri ararlardı.
وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ. ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ فَقَالَ عَزَّ مِنْ قَائِلٍ: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " تَقُولُونَ " بِالتَّاءِ وَالْآخَرُونَ بِالْيَاءِ {عُلُوًّا كَبِيرًا} {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ: " تُسَبِّحُ " بِالتَّاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ لِلْحَائِلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالتَّأْنِيثِ.
Birincisi daha sahihtir. Sonra [Allah Teâlâ] zâtını tenzih ederek -sözün sahibi olarak O ne yücedir- şöyle buyurdu: {سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يَقُولُونَ} “O, onların söylediklerinden münezzehtir ve yücedir”. Hamza ve el-Kisâî [bu kelimeyi] tâ ile "tekûlûne (تَقُولُونَ)", diğerleri ise yâ ile [yekûlûne (يَقُولُونَ)] şeklinde okumuştur; {عُلُوًّا كَبِيرًا} “büyük bir yücelikle”. {تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ} “Yedi gök, yer ve bunlarda bulunanlar O'nu tesbih eder”. Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî, Hafs ve Ya'kūb, "tüsebbihu (تُسَبِّحُ)" şeklinde tâ ile; diğerleri ise fiil ile müennes [özne] arasındaki mesafe sebebiyle yâ ile [yüsebbihu (يُسَبِّحُ)] şeklinde okumuştur.
{وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ حَيٍّ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ.
{وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ} “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur”. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Yaşayan hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin.
وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي الْحَيَوَانَاتِ وَالنَّامِيَاتِ.
Katâde şöyle dedi: Yani hayvanlar ve bitkilerdir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الشَّجَرَةُ تُسَبِّحُ وَالْأُسْطُوَانَةُ لَا تُسَبِّحُ.
İkrime şöyle dedi: Ağaç tesbih eder, [kesilip yapılmış] direk ise tesbih etmez.
وَعَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِ يَكْرِبَ قَالَ: إِنَّ التُّرَابَ يُسَبِّحُ مَا لَمْ يَبْتَلَّ فَإِذَا ابْتَلَّ تَرَكَ التَّسْبِيحَ وَإِنَّ الْخَرَزَةَ تَسَبِّحُ مَا لَمْ تُرْفَعْ مِنْ مَوْضِعِهَا فَإِذَا رُفِعَتْ تَرَكَتِ التَّسْبِيحَ وَإِنَّ الْوَرَقَةَ لَتُسَّبِحُ مَا دَامَتْ عَلَى الشَّجَرَةِ فَإِذَا سَقَطَتْ تَرَكَتِ التَّسْبِيحَ وَإِنَّ الثَّوْبَ لَيُسَّبِحُ مَا دَامَ جَدِيدًا فَإِذَا وَسِخَ تَرَكَ التَّسْبِيحَ وَإِنَّ الْمَاءَ يُسَبِّحُ مَا دَامَ جَارِيًا فَإِذَا رَكَدَ تَرَكَ التَّسْبِيحَ وَإِنَّ الْوَحْشَ وَالطَّيْرَ تُسَبِّحُ إِذَا صَاحَتْ فَإِذَا سَكَنَتْ تَرَكَتِ التَّسْبِيحَ.
Mikdâm b. Ma'dîkerib'den şöyle rivayet edilmiştir: Toprak ıslanmadığı müddetçe tesbih eder, ıslandığı zaman tesbihi bırakır. Boncuk yerinden kaldırılmadığı müddetçe tesbih eder, kaldırıldığı zaman tesbihi bırakır. Yaprak ağaçta kaldığı müddetçe tesbih eder, düştüğü zaman tesbihi bırakır. Elbise yeni olduğu müddetçe tesbih eder, kirlendiği zaman tesbihi bırakır. Su aktığı müddetçe tesbih eder, durgunlaştığı zaman tesbihi bırakır. Vahşi hayvanlar ve kuşlar öttükleri zaman tesbih ederler, sustukları zaman tesbihi bırakırlar.
وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ جَمَادٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ حَتَّى صَرِيرُ الْبَابِ وَنَقِيضُ السَّقْفِ.
İbrâhim en-Nehaî şöyle dedi: Cansız olan hiçbir şey yoktur ki O'nu hamd ile tesbih etmesin; kapının gıcırtısı ve tavanın çatırtısı bile.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كُلُّ الْأَشْيَاءِ تُسَبِّحُ لِلَّهِ حَيًّا كَانَ أَوْ مَيِّتًا أَوْ جَمَادًا، وَتَسْبِيحُهَا سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ.
Mücâhid şöyle dedi: Canlı olsun, ölü olsun, cansız olsun her şey Allah'ı tesbih eder; onların tesbihi "Sübhânallâhi ve bi-hamdihî" [demeleridir].
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرُ أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا نَعُدُّ الْآيَاتِ بَرَكَةً وَأَنْتُمْ تَعُدُّونَهَا تَخْوِيفًا كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَفَرٍ فَقَلَّ الْمَاءُ فَقَالَ: "اطْلُبُوا فَضْلَةً من ماء فجاؤوا بِإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ قَلِيلٌ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي الْإِنَاءِ ثُمَّ قَالَ: حَيَّ عَلَى الطَّهُورِ الْمُبَارَكِ وَالْبَرَكَةِ مِنَ اللَّهِ فَلَقَدْ رَأَيْتُ الْمَاءَ يَنْبُعُ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَلَقَدْ كُنَّا نَسْمَعُ تَسْبِيحَ الطَّعَامِ وَهُوَ يُؤْكَلُ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. el-Müsennâ anlattı, bize Ebû Ahmed ez-Zübeyr haber verdi, bize İsrâîl Mansûr'dan, o İbrâhim'den, o Alkame'den, o da Abdullah'tan nakletti; o şöyle dedi: Biz ayetleri (mucizeleri) bereket sayardık, siz ise onları korkutma sayıyorsunuz. Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bir seferdeydik ve su azaldı. Bunun üzerine: "Biraz su arayın" buyurdu. İçinde az su bulunan bir kap getirdiler. Elini kabın içine soktu, sonra: "Mübarek temizleyiciye ve Allah'tan olan berekete gelin!" buyurdu. Yemin olsun ki suyun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in parmakları arasından fışkırdığını gördüm. Biz yenilirken yemeğin tesbihini de muhakkak işitirdik.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَعَانِي: تُسَبِّحُ السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ وَالْجَمَادَاتُ وَسَائِرُ الْحَيَوَانَاتِ سِوَى الْعُقَلَاءِ مَا دَلَّتْ بِلَطِيفِ تَرْكِيبِهَا وَعَجِيبِ هَيْئَتِهَا عَلَى خَالِقِهَا فَيَصِيرُ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ التَّسْبِيحِ مِنْهَا.
Ehl-i maânîden bazıları şöyle demiştir: Gökler, yer, cansız varlıklar ve akıl sahipleri dışındaki diğer bütün hayvanlar, ince yaratılışları ve hayret verici şekilleriyle Yaratıcılarına delalet ettikleri müddetçe tesbih ederler; böylece bu [durum] onlardan bir tesbih makamında olur.
وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَنْقُولُ عَنِ السَّلَفِ .
Birincisi ise Selef'ten nakledilen görüştür.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلَّهِ تَعَالَى عِلْمًا فِي الْجَمَادَاتِ لَا يَقِفُ عَلَيْهِ غَيْرُهُ فَيَنْبَغِي أَنْ يُوكَلَ عِلْمُهُ إِلَيْهِ.
Bil ki Allah Teâlâ'nın cansız varlıklar hakkında, Kendisinden başkasının muttali olamayacağı bir ilmi vardır; bu yüzden onun bilgisini O'na havale etmek gerekir.
{وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ} أَيْ لَا تَعْلَمُونَ تَسْبِيحَ مَا عَدَا مَنْ يُسَبِّحُ بِلُغَاتِكُمْ وَأَلْسِنَتِكُمْ {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}
{وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ} “Fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” yani kendi dilleriniz ve lisanlarınızla tesbih edenler dışındakilerin tesbihini bilemezsiniz. {إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا} “Şüphesiz O, Halîm’dir, çok bağışlayandır”.
{وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥) وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا (٤٧) }
{وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا (٤٥) وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا (٤٦) نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ وَإِذْ هُمْ نَجْوَى إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا (٤٧) } “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz. Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Kur'an'da Rabbini bir tek olarak andığın zaman arkalarına dönüp kaçarlar. Onlar seni dinlerlerken neyi dinlediklerini ve fısıldaşırlarken o zalimlerin: 'Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz' dediklerini Biz pek iyi biliyoruz.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا} يَحْجُبُ قُلُوبَهُمْ عَنْ فَهْمِهِ وَالِانْتِفَاعِ بِهِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu sözü: {وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا} “Kur'an okuduğun zaman seninle ahirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz”, kalplerini onu anlamaktan ve ondan faydalanmaktan perdeler.
قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الْأَكِنَّةُ وَالْمَسْتُورُ بِمَعْنَى السَّاتِرِ كَقَوْلِهِ: "إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا" (مَرْيَمَ-٦١) مَفْعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ.
Katâde şöyle dedi: O, örtülerdir. "el-Mestûr" [kelimesi] "sâtir" (örten) anlamındadır; nitekim O'nun: "Şüphesiz O'nun vaadi gelecektir (me'tiyyen)" (Meryem, 61) sözünde mef'ûl fâil anlamındadır.
وَقِيلَ مَسْتُورٌ عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ فَلَا يَرَوْنَهُ.
İnsanların gözlerinden gizlenmiş, onu görmezler şeklinde de söylenmiştir.
وَفَسَّرَهُ بَعْضُهُمْ بِالْحِجَابِ عَنِ الْأَعْيُنِ الظَّاهِرَةِ، كَمَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ: "تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ" جَاءَتِ امْرَأَةُ أَبِي لَهَبٍ وَمَعَهَا حَجَرٌ وَالنَّبِيُّ ﷺ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ تَرَهُ فَقَالَتْ لِأَبِي بَكْرٍ: أَيْنَ صَاحِبُكَ لَقَدْ بَلَغَنِي أَنَّهُ هَجَانِي؟ فَقَالَ: وَاللَّهِ مَا يَنْطِقُ بِالشِّعْرِ وَلَا يَقُولُهُ فَرَجَعَتْ وَهِيَ تَقُولُ قَدْ كُنْتُ جِئْتُ بِهَذَا الْحَجَرِ لِأَرْضَخَ رَأْسَهُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَا رَأَتْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: لَا لَمْ يَزَلْ مَلَكٌ بَيْنِي وَبَيْنَهَا يَسْتُرُنِي . {وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} أَغْطِيَةً {أَنْ يَفْقَهُوهُ} كَرَاهِيَةَ أَنْ يَفْقَهُوهُ. وَقِيلَ: لِئَلَّا يَفْقَهُوهُ، {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} ثِقْلًا لِئَلَّا يَسْمَعُوهُ {وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ} يَعْنِي إِذَا قُلْتَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ وَأَنْتَ تَتْلُوهُ {وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا} جَمْعُ "نَافِرٍ" مِثْلِ: قَاعِدٍ وَقُعُودٍ وَجَالِسٍ وَجُلُوسٍ أَيْ نَافِرِينَ. {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ} قِيلَ: "بِهِ" صِلَةٌ أَيْ: يَطْلُبُونَ سَمَاعَهُ، {إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} وَأَنْتَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ {وَإِذْ هُمْ نَجْوَى} يَتَنَاجَوْنَ فِي أمرك وقيل: ذو نَجْوَى فَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: هَذَا مَجْنُونٌ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ كَاهِنٌ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: سَاحِرٌ وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: شَاعِرٌ {إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ} يَعْنِي: الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ وَأَصْحَابَهُ، {إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا} مَطْبُوبًا [وَقَالَ مُجَاهِدٌ]
Bazıları da bunu zâhirî gözlerden bir perde olarak tefsir etmişlerdir. Nitekim Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre { تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ } “Ebû Leheb'in iki eli kurusun” [ayeti] indiğinde Ebû Leheb'in karısı elinde bir taşla geldi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise Ebû Bekir ile beraberdi. Kadın onu görmedi ve Ebû Bekir'e: "Arkadaşın nerede? Bana beni hicvettiği haberi ulaştı!" dedi. Ebû Bekir: "Allah'a yemin olsun ki o şiir telaffuz etmez ve onu söylemez" dedi. Bunun üzerine kadın: "Ben bu taşı onun başını ezmek için getirmiştim" diyerek geri döndü. Ebû Bekir: "Seni görmedi ey Allah'ın Resûlü!" deyince, şöyle buyurdu: «Hayır, benimle onun arasında beni örten bir melek bulunmaya devam etti». { وَجَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً } “Ve kalplerinin üzerine örtüler koyduk”, yani perdeler [koyduk]; { أَنْ يَفْقَهُوهُ } “onu anlamalarına”, yani anlamalarını istemeyerek. Onu anlamasınlar diye [şeklinde] de söylenmiştir. { وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا } “Kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]”, yani onu işitmesinler diye bir ağırlık [koyduk]. { وَإِذَا ذَكَرْتَ رَبَّكَ فِي الْقُرْآنِ وَحْدَهُ } “Sen Kur'an'da Rabbini tek olarak andığın zaman”, yani sen Kur'an okurken "Lâ ilâhe illallâh" dediğin zaman; { وَلَّوْا عَلَى أَدْبَارِهِمْ نُفُورًا } “arkalarına dönüp kaçarlar”. 'Nüfûr' (نُفُورًا), 'kâid-kuûd' ve 'câlis-culûs' gibi 'nâfir'in çoğuludur; yani ürküp kaçanlar olarak [demektir]. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَسْتَمِعُونَ بِهِ } “Onların neyi dinlediklerini biz daha iyi biliriz”. Denildi ki: 'Bihi' (بِهِ) zâittir (sıladır), yani dinlemeyi talep ettikleri şeyi [demektir]. { إِذْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ } “Seni dinlerlerken”, yani sen Kur'an okurken; { وَإِذْ هُمْ نَجْوَى } “ve fısıldaşırlarken”, senin hakkında gizlice konuşurlarken. Gizli konuşma sahipleri (zû necvâ) manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim bazısı: "Bu bir delidir", bazısı: "Kâhindir", bazısı: "Büyücüdür", bazısı da: "Şairdir" demektedir. { إِذْ يَقُولُ الظَّالِمُونَ } “O zalimler dedikleri zaman”, yani Velîd b. el-Mugīre ve arkadaşları; { إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا } “'Siz büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz' [dedikleri zaman]”, yani büyü yapılmış [bir adama]. [Mücâhid şöyle dedi:]
مَخْدُوعًا. وَقِيلَ: مَصْرُوفًا عَنِ الْحَقِّ. يُقَالُ: مَا سَحَرَكَ عَنْ كَذَا أَيْ مَا صَرَفَكَ؟
Aldatılmış. Haktan çevrilmiş manasında olduğu da söylenmiştir. 'Seni bundan ne büyüledi?' denir ki, yani 'Seni ne çevirdi?' demektir.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَيْ رَجُلًا لَهُ سَحْرٌ، وَالسَّحْرُ: الرِّئَةُ أَيْ: إِنَّهُ بَشَرٌ مِثْلُكُمْ مُعَلَّلٌ بِالطَّعَامِ وَالشَّرَابِ يَأْكُلُ وَيَشْرَبُ قَالَ الشَّاعِرُ: أُرَانَا مُوضِعِينَ لِحَتْمِ غَيْبٍ ... وَنُسْحَرُ بِالطَّعَامِ وَبِالشَّرَابِ
Ebû Ubeyde şöyle dedi: Yani akciğeri (sehr) olan bir adam; sehr akciğer demektir. Yani o da sizin gibi bir insandır, yiyecek ve içecekle beslenir, yer ve içer. Şair şöyle demiştir: 'Kendimizi gaybın kesin hükmüne doğru hızla gider görürüz ... Ve yiyecek ve içecekle besleniriz.'
(١) أَيْ نُغَذَّى وَنُعَلَّلُ.
Yani besleniriz ve oyalanırız.
{انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا (٤٨) وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٤٩) }
{انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا (٤٨) وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٤٩) } “Bak, senin için nasıl misaller getirdiler de saptılar! Artık hiçbir yol bulamazlar. Bir de dediler ki: 'Biz kemik ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?'”
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا (٥٠) أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا (٥١) }
{قُلْ كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا (٥٠) أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا (٥١) } “De ki: 'İster taş olun, ister demir! Veya göğüslerinizde büyüyen herhangi bir yaratık!' Diyecekler ki: 'Bizi kim yeniden diriltecek?' De ki: 'Sizi ilk defa yaratan!' Bunun üzerine sana başlarını sallayacaklar ve: 'O ne zaman?' diyecekler. De ki: 'Yakın olması umulur!'”
{انْظُرْ} يَا مُحَمَّدُ {كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ} ٢١٠/أالْأَشْبَاهَ، قَالُوا: شَاعِرٌ وَسَاحِرٌ وَكَاهِنٌ وَمَجْنُونٌ {فَضَلُّوا} فَحَارُوا وَحَادُوا {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا} أَيْ: وُصُولًا إِلَى طَرِيقِ الْحَقِّ. {وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا} بَعْدَ الْمَوْتِ، {وَرُفَاتًا} قَالَ مُجَاهِدٌ: تُرَابًا وَقِيلَ: حُطَامًا. وَ"الرُّفَاتُ": كُلُّ مَا تَكَسَّرَ وَبَلَى مِنْ كُلِّ شَيْءٍ كَالْفُتَاتِ وَالْحُطَامِ. {أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} {قُلْ} لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ: {كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا} فِي الشِّدَّةِ وَالْقُوَّةِ وَلَيْسَ هَذَا بِأَمْرِ إِلْزَامٍ بَلْ هُوَ أَمْرُ تَعْجِيزٍ أَيِ: اسْتَشْعِرُوا فِي قُلُوبِكُمْ أَنَّكُمْ حِجَارَةٌ أَوْ حَدِيدٌ فِي الْقُوَّةِ. {أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ} قِيلَ: السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ [وَالْجِبَالُ] .
{انْظُرْ} “Bak” ey Muhammed, {كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأمْثَالَ} 210/a “senin için nasıl misaller verdiler” benzerler getirdiler; şair, büyücü, kâhin ve deli dediler. {فَضَلُّوا} “böylece saptılar”, şaşırdılar ve yoldan saptılar, {فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا} “artık bir yol da bulamazlar” yani hak yola bir erişim [sağlayamazlar]. {وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا} “Ve dediler ki: Kemik olduktan sonra mı” ölümden sonra, {وَرُفَاتًا} “ve ufalanmış toprak olduktan sonra mı”. Mücâhid: Toprak, demiştir; ufalanmış kırıntı da denilmiştir. "er-Rufât": Kırıntı ve enkaz gibi her şeyin kırılıp çürüyen parçasıdır. {أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} “Gerçekten biz mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?” {قُلْ} “De ki” onlara ey Muhammed: Sertlikte ve kuvvette {كُونُوا حِجَارَةً أَوْ حَدِيدًا} “İster taş olun, ister demir!” Bu bağlayıcı bir emir değil, bir aciz bırakma (ta'ciz) emridir; yani: Kalplerinizde kuvvet bakımından taş veya demir olduğunuzu tasavvur edin. {أَوْ خَلْقًا مِمَّا يَكْبُرُ فِي صُدُورِكُمْ} “Veya göğüslerinizde büyüyen herhangi bir yaratık!” Bunun gök, yer [ve dağlar] olduğu söylenmiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ الْمَوْتُ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي نَفْسِ ابْنِ آدَمَ شَيْءٌ أَكْبَرُ مِنَ الْمَوْتِ أَيْ: لَوْ كُنْتُمُ الْمَوْتَ بِعَيْنِهِ لَأُمِيتَنَّكُمْ وَلَأَبْعَثَنَّكُمْ.
Mücâhid, İkrime ve müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: O ölümdür. Zira Âdemoğlunun gönlünde ölümden daha büyük hiçbir şey yoktur. Yani: Ölümün ta kendisi olsanız bile sizi muhakkak öldürür ve muhakkak diriltirim.
{فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا} مَنْ يَبْعَثُنَا بَعْدَ الْمَوْتِ؟ {قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ} خَلَقَكُمْ {أَوَّلَ مَرَّةٍ} وَمَنْ قَدَرَ عَلَى الْإِنْشَاءِ قَدَرَ عَلَى الْإِعَادَةِ {فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ} أَيْ: يُحَرِّكُونَهَا
{فَسَيَقُولُونَ مَنْ يُعِيدُنَا} “Bunun üzerine: 'Bizi kim geri döndürecek?' diyecekler” ölümden sonra bizi kim diriltecek? {قُلِ الَّذِي فَطَرَكُمْ} “De ki: Sizi yaratan” sizi var eden {أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defa.” İlk defa yaratmaya kadir olan, yeniden yaratmaya da kadirdir. {فَسَيُنْغِضُونَ إِلَيْكَ رُءُوسَهُمْ} “Sana başlarını sallayacaklar” yani onu hareket ettireceklerdir
إِذَا قُلْتَ لَهُمْ ذَلِكَ مُسْتَهْزِئِينَ بِهَا {وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ} أَيِ: الْبَعْثُ وَالْقِيَامَةُ {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا} أَيْ: هُوَ قَرِيبٌ لِأَنَّ عَسَى مِنَ اللَّهِ وَاجِبٌ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا" (الْأَحْزَابِ-٦٣) .
sen onlara bunu söylediğinde onunla alay ederek. {وَيَقُولُونَ مَتَى هُوَ} “Ve: 'O ne zaman?' diyecekler” yani yeniden diriliş ve kıyamet [ne zaman?] {قُلْ عَسَى أَنْ يَكُونَ قَرِيبًا} “De ki: Yakın olması umulur!” yani o yakındır; çünkü Allah'tan gelen "asâ" kesinlik ifade eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: "Ne bilirsin, belki de o saat yakındır" (el-Ahzâb, 63).
{يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا (٥٢) وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (٥٤) }
{يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا (٥٢) وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا (٥٣) رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا (٥٤) } “O gün sizi çağıracak, siz de O'na hamd ederek davetine uyacaksınız ve pek az bir süre kaldığınızı sanacaksınız. Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler. Çünkü şeytan aralarını bozar. Şüphesiz şeytan insanın apaçık bir düşmanıdır. Rabbiniz sizi en iyi bilendir. Dilerse size merhamet eder, yahut dilerse size azap eder. Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik.”
{يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} مِنْ قُبُورِكُمْ إِلَى مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ {فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِأَمْرِهِ وَقَالَ قَتَادَةُ: بِطَاعَتِهِ وَقِيلَ: مُقِرِّينَ بِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَبَاعِثُهُمْ وَيَحْمَدُونَهُ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْحَمْدُ وَقِيلَ: هَذَا خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّهُمْ يُبْعَثُونَ حَامِدِينَ. {وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ} فِي الدُّنْيَا وَفِي الْقُبُورِ {إِلَّا قَلِيلًا} لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَوْ مَكَثَ أُلُوفًا مِنَ السِّنِينَ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْقَبْرِ عَدَّ ذَلِكَ قَلِيلًا فِي مُدَّةِ الْقِيَامَةِ وَالْخُلُودِ قَالَ قَتَادَةُ: يَسْتَحْقِرُونَ مُدَّةَ الدُّنْيَا فِي جَنْبِ الْقِيَامَةِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُؤْذُونَ الْمُسْلِمِينَ فَشَكَوْا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَقُلْ لِعِبَادِي} الْمُؤْمِنِينَ {يَقُولُوا} لِلْكَافِرِينَ {الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} ولا يكافؤوهم بِسَفَهِهِمْ. قَالَ الْحَسَنُ: يَقُولُ لَهُ: يَهْدِيكَ اللَّهُ وَكَانَ هَذَا قَبْلَ الْإِذْنِ فِي الْجِهَادِ وَالْقِتَالِ .
{يَوْمَ يَدْعُوكُمْ} “O gün sizi çağıracak” kabirlerinizden kıyamet meydanına, {فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ} “siz de O'na hamd ederek uyacaksınız”. İbn Abbâs: O'nun emriyle, dedi. Katâde: O'na itaat ederek, dedi. Kendilerini yaratanın ve diriltenin O olduğunu ikrar ederek ve hamdin kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda O'na hamd ederek [çağrıya uyacaklar], şeklinde de söylenmiştir. Bunun müminlere bir hitap olduğu da söylenmiştir; nitekim onlar hamd ederek diriltilirler. {وَتَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ} “ve kaldığınızı sanacaksınız” dünyada ve kabirlerde, {إِلَّا قَلِيلًا} “ancak pek az”. Çünkü insan dünyada ve kabirde binlerce yıl kalsa bile, kıyamet ve ebediyet süresi yanında bunu az sayar. Katâde şöyle dedi: Kıyametin yanında dünya süresini değersiz görürler. Allah Teâlâ'nın şu sözü: {وَقُلْ لِعِبَادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Kullarıma söyle, en güzel olanı söylesinler”. Kelbî şöyle dedi: Müşrikler Müslümanlara eziyet ediyorlardı, onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyette bulundular. Bunun üzerine Allah Teâlâ şunu indirdi: Mümin {وَقُلْ لِعِبَادِي} “kullarıma söyle”, kâfirlere {يَقُولُوا} “söylesinler”, {الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “en güzel olanı” ve onların beyinsizliklerine aynıyla karşılık vermesinler. Hasan şöyle demiştir: Ona 'Allah sana hidayet versin' der. Bu, cihad ve kıyama izin verilmeden önceydi.
وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ شَتَمَهُ بَعْضُ الْكُفَّارِ فَأَمَرَهُ اللَّهُ بِالْعَفْوِ .
Şöyle de denilmiştir: Ömer b. el-Hattâb hakkında inmiştir; kâfirlerden biri ona sövmüş, Allah da ona affetmeyi emretmiştir.
وَقِيلَ: أَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَقُولُوا وَيَفْعَلُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ أَيِ: الْخَلَّةُ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ.
Şöyle de denilmiştir: Allah müminlere en güzel olanı söylemelerini ve yapmalarını, yani en güzel hasleti emretmiştir.
وَقِيلَ: "الْأَحْسَنُ" كَلِمَةُ الْإِخْلَاصِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
"En güzel olanın", 'Lâ ilâhe illallâh' ihlâs kelimesi olduğu da söylenmiştir.
{إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ} أَيْ: يُفْسِدُ وَيُلْقِي الْعَدَاوَةَ بَيْنَهُمْ {إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا} ظَاهِرَ الْعَدَاوَةِ. {رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ} يُوَفِّقْكُمْ فَتُؤْمِنُوا {أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ} يُمِيتُكُمْ عَلَى الشِّرْكِ فَتُعَذَّبُوا قَالَهُ ابْنُ جُرَيْجٍ.
{إِنَّ الشَّيْطَانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ} “Şüphesiz şeytan onların arasını bozar” yani [aralarını] ifsad eder ve aralarına düşmanlık sokar. {إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلْإِنْسَانِ عَدُوًّا مُبِينًا} “Şüphesiz şeytan, insan için apaçık bir düşmandır” düşmanlığı aşikâr olandır. {رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ} “Rabbiniz sizi en iyi bilendir; dilerse size merhamet eder” sizi muvaffak kılar da iman edersiniz, {أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ} “yahut dilerse size azap eder” sizi şirk üzere öldürür de azap görürsünüz. Bunu İbn Cüreyc söylemiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ فَيُنْجِيكُمْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَإِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ فَيُسَلِّطَهُمْ عَلَيْكُمْ. {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} حَفِيظًا وَكَفِيلًا قِيلَ: نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ.
Kelbî şöyle dedi: Dilerse size merhamet edip sizi Mekke ehlinden kurtarır, dilerse size azap edip onları size musallat eder. {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا} “Biz seni onların üzerine bir vekil olarak göndermedik” koruyucu ve kefil olarak. Bunun kıtal ayetiyle neshedildiği söylenmiştir.
{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا (٥٥) قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا (٥٦) أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا (٥٧) }
{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا (٥٥) قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا (٥٦) أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا (٥٧) } “Rabbin göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir. Andolsun Biz peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. De ki: 'O'ndan başka [ilâh olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın; onlar sizden ne sıkıntıyı gidermeye ne de onu değiştirmeye güç yetirebilirler.' Onların yalvardıkları bu varlıklar da Rablerine -hangisi daha yakın olacak diye- vesile ararlar, O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azabı sakınılacak bir azaptır.”
{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} أَيْ: رَبُّكَ الْعَالِمُ بِمَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ فَجَعَلَهُمْ مُخْتَلِفِينَ فِي صُوَرِهِمْ وَأَخْلَاقِهِمْ وَأَحْوَالِهِمْ وَمِلَلِهِمْ.
{وَرَبُّكَ أَعْلَمُ بِمَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Rabbin göklerde ve yerde olan kimseleri en iyi bilendir” yani Rabbin göklerde ve yerde olanları bilendir; bu yüzden onları şekillerinde, ahlaklarında, durumlarında ve dinlerinde farklı kılmıştır.
{وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ} قِيلَ جَعَلَ أَهْلَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مُخْتَلِفِينَ كَمَا فَضَّلَ بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ.
{وَلَقَدْ فَضَّلْنَا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلَى بَعْضٍ} “Andolsun Biz peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık”. Tıpkı peygamberlerin kimini kimine üstün kıldığı gibi gökler ve yer ehlini de farklı kıldığı söylenmiştir.
قَالَ قَتَادَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا وَكَلَّمَ مُوسَى تَكْلِيمًا وَقَالَ لِعِيسَى: كُنْ فَيَكُونُ وَآتَى سُلَيْمَانَ مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ وَآتَى دَاوُدَ زَبُورًا كَمَا قَالَ: {وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} وَالزَّبُورُ: كِتَابٌ عَلَّمَهُ اللَّهُ دَاوُدَ يَشْتَمِلُ عَلَى مِائَةٍ وَخَمْسِينَ سُورَةً كُلُّهَا دُعَاءٌ وَتَمْجِيدٌ وَثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ ﷿ وَلَيْسَ فِيهَا حَرَامٌ وَلَا حَلَالٌ وَلَا فَرَائِضُ وَلَا حُدُودٌ.
Katâde bu ayet hakkında şöyle dedi: Allah İbrahim'i dost edindi, Mûsâ ile bizzat konuştu, Îsâ'ya 'Ol' dedi, o da hemen oluverdi. Süleyman'a kendisinden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir hükümranlık verdi ve Dâvûd'a da buyurduğu gibi Zebûr'u verdi: {وَآتَيْنَا دَاوُدَ زَبُورًا} “ve Dâvûd'a da Zebûr'u verdik”. Zebûr, Allah'ın Dâvûd'a öğrettiği ve yüz elli sûre içeren bir kitaptır; tamamı dua, yüceltme ve Azîz ve Celîl olan Allah'ı övmedir; içinde haram, helal, farzlar ve had cezaları yoktur.
مَعْنَاهُ: إِنَّكُمْ لَمْ تُنْكِرُوا تَفْضِيلَ النَّبِيِّينَ فَكَيْفَ تُنْكِرُونَ فَضْلَ النَّبِيِّ ﷺ وَإِعْطَاءَهُ الْقُرْآنَ؟ وَهَذَا خِطَابٌ مَعَ مَنْ يُقِرُّ بِتَفْضِيلِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَغَيْرِهِمْ. قَوْلُهُ ﷿: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ أَصَابَهُمْ قَحْطٌ شَدِيدٌ حَتَّى أَكَلُوا الْكِلَابَ وَالْجِيَفَ فَاسْتَغَاثُوا بِالنَّبِيِّ ﷺ لِيَدْعُوَ لَهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ} لِلْمُشْرِكِينَ {ادْعُوَا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ} أَنَّهَا آلِهَةٌ {فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ} الْقَحْطِ وَالْجُوعِ {عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا} إِلَى غَيْرِكُمْ أَوْ تَحْوِيلَ الْحَالِ مِنَ الْعُسْرِ إِلَى الْيُسْرِ. {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} يَعْنِي الَّذِينَ يَدْعُونَهُمُ الْمُشْرِكُونَ آلِهَةً يَعْبُدُونَهُمْ.
[Bunun] anlamı şudur: Siz peygamberlerin [birbirine] üstün kılınışını inkâr etmediğinize göre, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem üstünlüğünü ve kendisine Kur'an'ın verilişini nasıl inkâr edersiniz? Bu, Ehl-i Kitap'tan ve diğerlerinden peygamberlerin aleyhimüsselâm üstün kılınışını ikrar eden kimselere bir hitaptır. Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ} “De ki: O'ndan başka [ilah] olduğunu iddia ettiklerinizi çağırın” buyruğuna gelince; bu durum, müşriklerin şiddetli bir kıtlığa maruz kalmaları, öyle ki köpekleri ve leşleri yemeleri [üzerine gerçekleşti]. Bunun üzerine kendileri için dua etmesi maksadıyla Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem yardım istediler. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Müşriklere {قُلْ} “De ki:” ilah olduklarını {ادْعُوَا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka [ilah] olduğunu iddia ettiklerinizi çağırın”. Onlar {فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ} kıtlığı ve açlığı {عَنْكُمْ} “sizden gidermeye güç yetiremezler” {وَلَا تَحْوِيلًا} “ve onu [başkasına] çevirmeye de” yani [onu] başkasına aktarmaya veya durumu zorluktan kolaylığa çevirmeye [de güç yetiremezler]. {أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ} “Onların yalvardıkları bu kimseler de Rablerine vesile ararlar”; yani müşriklerin kendilerini çağırıp ilah edinerek ibadet ettikleri kimseler [kastedilmektedir].
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: وَهُمْ عِيسَى وَأُمُّهُ وَعُزَيْرٌ وَالْمَلَائِكَةُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ "يَبْتَغُونَ" أَيْ يَطْلُبُونَ إِلَى رَبِّهِمُ "الْوَسِيلَةَ" أَيِ الْقُرْبَةَ. وَقِيلَ: الْوَسِيلَةُ الدَّرَجَةُ الْعُلْيَا أَيْ: يَتَضَرَّعُونَ إِلَى اللَّهِ فِي طَلَبِ الدَّرَجَةِ الْعُلْيَا.
İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle dediler: Onlar Îsâ, annesi, Üzeyr, melekler, güneş, ay ve yıldızlardır. "İsterler/ararlar" (yebteğûne) yani talep ederler; Rablerine "vesileyi" (el-vesîle) yani yakınlığı [ararlar]. Vesilenin en yüce derece olduğu da söylenmiştir; yani onlar en yüce dereceyi talep ederek Allah'a yalvarırlar.
وَقِيلَ: الْوَسِيلَةُ كُلُّ مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى.
Vesilenin, Allah Teâlâ'ya kendisiyle yakınlaşılan her şey olduğu da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} مَعْنَاهُ: يَنْظُرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ إِلَى اللَّهِ فَيَتَوَسَّلُونَ بِهِ وَقَالَ الزَّجَّاجُ: أَيُّهُمْ أَقْرَبُ يَبْتَغِي الْوَسِيلَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَيَتَقَرَّبُ إِلَيْهِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ {وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ} جَنَّتَهُ {وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} أَيْ يُطْلَبُ مِنْهُ الْحَذَرُ.
O'nun: {أَيُّهُمْ أَقْرَبُ} “hangisi daha yakın [olacak diye]” buyruğunun manası: Hangisinin Allah'a daha yakın olduğuna bakar ve onunla tevessülde bulunurlar. Zeccâc şöyle demiştir: Hangisi daha yakınsa Allah Teâlâ'ya vesile arar ve salih amelle O'na yakınlaşır. {وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ} “O'nun rahmetini umarlar” cennetini; {وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا} “ve azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azabı sakınılacak bir azaptır” yani kendisinden sakınılması gerekendir.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي نَفَرٍ مِنَ الْعَرَبِ كَانُوا يَعْبُدُونَ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ فَأَسْلَمَ الْجِنِّيُّونَ وَلَمْ يَعْلَمِ الْإِنْسُ الَّذِينَ كَانُوا يَعْبُدُونَهُمْ بِإِسْلَامِهِمْ فَتَمْسَّكُوا بِعِبَادَتِهِمْ فَعَيَّرَهُمُ اللَّهُ وَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ .
Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: Bu ayet, cinlerden bir topluluğa tapan bir grup Arap hakkında inmiştir. O cinler Müslüman olmuş, fakat onlara tapan insanlar onların Müslüman olduğunu bilmeyip onlara ibadet etmeye devam etmişlerdi. Bunun üzerine Allah onları kınamış ve bu ayeti indirmiştir.
وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ " أُولَئِكَ الَّذِينَ تَدْعُونَ " بِالتَّاءِ.
İbn Mes'ûd 'tâ' harfi ile "O yalvardıklarınız" (ted'ûne) şeklinde okumuştur.
{وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا (٥٨) }
{وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا (٥٨) } “Hiçbir memleket yoktur ki, kıyamet gününden önce Biz onu helak edecek veya ona şiddetli bir azapla azap edecek olmayalım. Bu, Kitap'ta yazılmış bulunmaktadır.”
{وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ} وَمَا مِنْ قَرْيَةٍ {إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ} أي: مخربوها ومهلكوها أَهْلَهَا {أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا} بِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ إِذَا كَفَرُوا وَعَصَوْا وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ: مُهْلِكُوهَا فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ بِالْإِمَاتَةِ وَمُعَذِّبُوهَا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ بِأَنْوَاعِ الْعَذَابِ.
{وَإِنْ مِنْ قَرْيَةٍ} “Hiçbir memleket yoktur ki” hiçbir yerleşim yeri yoktur ki, {إِلَّا نَحْنُ مُهْلِكُوهَا قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “kıyamet gününden önce Biz onu helak edecek... olmayalım” yani orayı harabeye çevirecek ve halkını helak edecek olmayalım; {أَوْ مُعَذِّبُوهَا عَذَابًا شَدِيدًا} “veya ona şiddetli bir azapla azap edecek [olmayalım]” inkâr edip isyan ettiklerinde çeşitli azap türleriyle [azap edeceğiz]. Mukâtil ve başkaları şöyle demiştir: Müminler hakkında helak edilişi ölümle, kâfirler hakkında azap edilişi ise çeşitli azap türleriyledir.
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: إِذَا ظَهَرَ الزِّنَا وَالرِّبَا فِي قَرْيَةٍ أَذِنَ اللَّهُ فِي هَلَاكِهَا .
Abdullah b. Mes'ûd şöyle dedi: Bir memlekette zina ve faiz açığa çıktığı zaman, Allah onun helak edilmesine izin verir.
{كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ} فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ {مَسْطُورًا} مَكْتُوبًا.
{كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ} “Bu, Kitap'ta” Levh-i Mahfûz'da {مَسْطُورًا} “yazılmış bulunmaktadır” kaydedilmiştir.
قَالَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمُ فَقَالَ اكْتُبْ فَقَالَ مَا أَكْتُبُ؟ قَالَ الْقَدَرُ وَمَا كَانَ وَمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى الْأَبَدِ" .
Ubâde b. es-Sâmit şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «إِنَّ أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ الْقَلَمُ فَقَالَ اكْتُبْ فَقَالَ مَا أَكْتُبُ؟ قَالَ الْقَدَرُ وَمَا كَانَ وَمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى الْأَبَدِ» «Şüphesiz Allah'ın ilk yarattığı şey kalemdir. Ona: “Yaz!” buyurdu. [Kalem]: “Ne yazayım?” dedi. [Allah]: “Kaderi, olmuş olanı ve ebediyete kadar olacak olan her şeyi [yaz]” buyurdu.»
قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلَ أَهْلُ مَكَّةَ [رَسُولَ اللَّهِ ﷺ] أَنْ يَجْعَلَ لَهُمُ الصَّفَا ذَهَبًا وَأَنْ يُنَحِّيَ الْجِبَالَ عَنْهُمْ فَيَزْرَعُوا فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى رَسُولِهِ ﷺ: إِنْ شِئْتَ أَنْ أَسَتَأْنِيَ بِهِمْ فَعَلْتُ وَإِنْ شِئْتَ أَنْ أُوتِيهِمْ ما سألوا ٢١٠/ب فَعَلْتُ فَإِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا أَهْلَكْتُهُمْ كَمَا أَهْلَكْتُ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ [مِنَ الْأُمَمِ] فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَا بَلْ تَسْتَأْنِي بِهِمْ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿
Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu: {وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır.” İbn Abbâs [şöyle] dedi: Mekke halkı [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den] Safâ [tepesini] kendileri için altına çevirmesini ve tarım yapabilmeleri için dağları çevrelerinden kaldırmasını istediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e [şöyle] vahyetti: «Eğer onlara mühlet tanımamı dilersen bunu yaparım; şayet istedikleri şeyleri kendilerine vermemi dilersen onu da yaparım. Fakat iman etmezlerse, onlardan önceki [ümmetleri] helak ettiğim gibi onları da helak ederim.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Hayır, bilakis onlara mühlet tanı» buyurdu. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle [şu ayeti] indirdi:
{وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا (٥٩) وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا (٦٠) }
{وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا (٥٩) وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا (٦٠) } “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey, ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır. Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik de onunla kendilerine zulmettiler. Biz mucizeleri ancak korkutmak için göndeririz. Hani sana: 'Muhakkak Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik. Sana gösterdiğimiz o rüyayı ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık. Biz onları korkutuyoruz, fakat bu onlara büyük bir azgınlıktan başka bir şey artırmıyor.”
{وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ} الَّتِي سَأَلَهَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ {إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} فَأَهْلَكْنَاهُمْ فَإِنْ لَمْ يُؤَمِنْ قَوْمُكَ بَعْدَ إِرْسَالِ الْآيَاتِ أَهْلَكْتُهُمْ لِأَنَّ مِنْ سُنَّتِنَا فِي الْأُمَمِ إِذَا سَأَلُوا الْآيَاتِ ثُمَّ لَمْ يُؤْمِنُوا بَعْدَ إِتْيَانِهَا أَنْ نُهْلِكَهُمْ وَلَا نُمْهِلَهُمْ وَقَدْ حَكَمْنَا بِإِهْلَاكِ هَذِهِ الْأُمَّةِ بِالْعَذَابِ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: "بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ" (الْقَمَرِ-٤٦) ثُمَّ قَالَ:
{وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ} “Bizi mucizeler göndermekten alıkoyan şey” Kureyş kâfirlerinin istediği [mucizeleri], {إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ} “ancak öncekilerin onları yalanlamış olmasıdır” bu sebeple onları helak ettik; eğer kavmin de mucizelerin gönderilmesinden sonra iman etmezse onları helak ederim. Zira ümmetler hakkındaki sünnetimiz; mucizeler istediklerinde ve bunlar geldikten sonra iman etmediklerinde, onları helak etmek ve kendilerine mühlet tanımamaktır. Biz ise bu ümmetin [dünyada toptan] azapla helak edilmemesine hükmettik; Nitekim O'nun şânı yücedir, şöyle buyurmuştur: 'Asıl onlara vadedilen gün o saattir. O saat ise daha dehşetli ve daha acıdır' (el-Kamer: 46). Sonra şöyle buyurdu:
{وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} مُضِيئَةً بَيِّنَةً {فَظَلَمُوا بِهَا} أَيْ: جَحَدُوا بِهَا أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ كَمَا قَالَ: "بِمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَظْلِمُونَ" (الْأَعْرَافِ-٩) أَيْ: يَجْحَدُونَ وَقِيلَ: ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِتَكْذِيبِهَا يُرِيدُ فَعَاجَلْنَاهُمْ بِالْعُقُوبَةِ.
{وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi vermiştik” aydınlık, apaçık bir delil olarak; {فَظَلَمُوا بِهَا} “onunla kendilerine zulmettiler” yani onun Allah katından olduğunu inkâr ettiler. Nitekim: 'Ayetlerimizi inkâr etmek suretiyle zulmediyorlardı' (el-A'râf: 9) buyurmuştur, yani inkâr ediyorlardı. Onu yalanlamak suretiyle nefislerine zulmettikleri de söylenmiştir; yani Biz de onların cezasını çarçabuk verdik.
{وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ} أَيِ: الْعِبَرِ وَالدَّلَالَاتِ {إِلَّا تَخْوِيفًا} لِلْعِبَادِ لِيُؤْمِنُوا
{وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ} “Biz mucizeleri... göndermeyiz” yani ibretleri ve delilleri {إِلَّا تَخْوِيفًا} “ancak korkutmak için [göndeririz]” kulların iman etmeleri maksadıyla korkmaları için.
قَالَ قَتَادَةُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُخَوِّفُ النَّاسَ بِمَا شَاءَ مِنْ آيَاتِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ. قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} أَيْ: هُمْ فِي قَبْضَتِهِ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْخُرُوجِ عَنْ مَشِيئَتِهِ فَهُوَ حَافِظُكَ وَمَانِعُكَ مِنْهُمْ فَلَا تَهَبْهُمْ وَامْضِ إِلَى مَا أَمَرَكَ بِهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ
Katâde şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah Teâlâ, dönsünler diye dilediği ayetleriyle insanları korkutur." Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَإِذْ قُلْنَا لَكَ إِنَّ رَبَّكَ أَحَاطَ بِالنَّاسِ} “Hani sana: 'Muhakkak ki Rabbin insanları çepeçevre kuşatmıştır' demiştik” buyruğu; yani onlar O'nun kudret kabzasındadırlar, O'nun dilemesinin dışına çıkmaya güç yetiremezler. O, seni koruyacak ve onlara karşı seni muhafaza edecektir; öyleyse onlardan korkma ve risaleti tebliğ hususunda sana emrettiği şeyi yerine getirmeye devam et!
كَمَا قَالَ: "وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ" (الْمَائِدَةِ-٦٧)
Nitekim: 'Allah seni insanlardan koruyacaktır' (el-Mâide: 67) buyurmuştur.
{وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} فَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا رَأَى النَّبِيُّ ﷺ [لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ مِنَ الْعَجَائِبِ وَالْآيَاتِ.
{وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ} “Sana gösterdiğimiz o rüyayı da ancak insanlar için bir imtihan kıldık”. Çoğunluğun görüşüne göre bundan kasıt, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) [Miraç gecesinde gördüğü harikuladelikler ve ayetlerdir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أُرِيَهَا النَّبِيُّ ﷺ] وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنِ وَمَسْرُوقٍ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَالْأَكْثَرِينَ وَالْعَرَبُ تقول: رأيت بعين رُؤْيَةً وَرُؤْيَا فَلَمَّا ذَكَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِلنَّاسِ أَنْكَرَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ وَكَذَّبُوا فَكَانَ فِتْنَةً لِلنَّاسِ.
İbn Abbâs şöyle dedi: O, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gösterilen gözle görüştür]. Bu görüş Saîd b. Cübeyr, Hasan, Mesrûk, Katâde, Mücâhid, İkrime, İbn Cüreyc ve çoğunluğun kavlidir. Araplar gözle görme hakkında da 'ru'yet' ve 'ru'yâ' derler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu insanlara anlattığında onların bir kısmı bunu inkâr edip yalanladılar, böylece bu insanlar için bir imtihan ve fitne oldu.
وَقَالَ قَوْمٌ: [أُسْرِيَ بِرُوحِهِ دُونَ بَدَنِهِ .
Bir topluluk ise şöyle dedi: [Bedeniyle değil, sadece ruhuyla yürütülmüştür (isra edilmiştir).
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ لَهُ مِعْرَاجَانِ: مِعْرَاجُ رُؤْيَةٍ بِالْعَيْنِ وَمِعْرَاجُ رُؤْيَا بِالْقَلْبِ.
Bazıları da şöyle dedi: Onun iki miracı olmuştur: Biri gözle görme miracı, diğeri ise kalp ile görme miracıdır.
وَقَالَ قَوْمٌ] . أَرَادَ بِهَذِهِ الرُّؤْيَا مَا رَأَى ﷺ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ أَنَّهُ دَخَلَ مَكَّةَ هو وأصحابه فجعل السَّيْرَ إِلَى مَكَّةَ قَبْلَ الْأَجَلِ فَصَدَّهُ الْمُشْرِكُونَ فَرَجَعَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَكَانَ رُجُوعُهُ فِي ذَلِكَ الْعَامِ بَعْدَمَا أَخْبَرَ أَنَّهُ يَدْخُلُهَا فِتْنَةً لِبَعْضِهِمْ حَتَّى دَخَلَهَا فِي الْعَامِ الْمُقْبِلِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: "لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ" (الْفَتْحِ-٢٧) .
Bir topluluk da şöyle dedi:] Bu rüyadan kasıt, Hudeybiye yılında onun ve ashabının Mekke'ye girdiğini görmüş olmasıdır; bunun üzerine vaktinden önce Mekke'ye doğru yola koyulmuş, fakat müşrikler onu engellemiş, o da Medine'ye geri dönmüştü. Mekke'ye gireceğini haber verdikten sonra o yıl geri dönmüş olması, ertesi yıl oraya girinceye kadar bazılarının fitneye düşmesine sebep oldu; bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Andolsun ki Allah, Resûlü'nün rüyasını hak ile doğruladı' (el-Feth: 27) ayetini indirdi.
{وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} يَعْنِي شَجَرَةَ الزَّقُّومِ، مَجَازُهُ: وَالشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْقُرْآنِ وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ طَعَامٍ كَرِيهٍ: طَعَامٌ مَلْعُونٌ. وَقِيلَ: [مَعْنَاهُ الْمَلْعُونُ] آكِلُهَا وَنُصِبَ الشَّجَرَةُ عَطْفًا عَلَى الرُّؤْيَا أَيْ: وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ فَكَانَتِ الْفِتْنَةُ فِي الرُّؤْيَا مَا ذَكَرْنَا.
{وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ} “ve Kur'an'da lanetlenen ağacı da” yani Zakkum ağacını; mecazi manası: Kur'an'da zikredilen mel'un ağaçtır. Araplar her iğrenç/hoşlanılmayan yiyeceğe: 'Mel'un (lanetli) yiyecek' derler. [Bunun anlamının; onu yiyenin lanetlendiği] olduğu da söylenmiştir. 'Ağaç' (eş-şecerete) kelimesi 'rüya' (er-ru'yâ) kelimesi üzerine atfedildiği için nasb edilmiştir; yani: Sana gösterdiğimiz rüyayı ve o lanetli ağacı ancak insanlar için bir imtihan kıldık. Rüyadaki imtihan zikrettiğimiz gibidir.
وَالْفِتْنَةُ فِي الشَّجَرَةِ الْمَلْعُونَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ أَبَا جَهْلٍ قَالَ: إِنَّ ابْنَ أَبِي كَبْشَةَ يُوعِدُكُمْ بِنَارٍ تُحْرِقُ الْحِجَارَةَ ثُمَّ يَزْعُمُ أَنَّهُ يَنْبُتُ فِيهَا شَجَرَةٌ وَتَعْلَمُونَ أَنَّ النَّارَ تُحْرِقُ الشَّجَرَةَ.
Lanetli ağaçtaki imtihan ise iki yöndendir: Birincisi: Ebû Cehil'in şöyle demesidir: İbn Ebî Kebşe sizi taşları yakan bir ateşle tehdit ediyor, sonra da onun içinde bir ağacın bittiğini iddia ediyor; oysa siz ateşin ağacı yaktığını bilirsiniz.
وَالثَّانِي أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزِّبَعْرَى قَالَ: إِنَّ مُحَمَّدًا يُخَوِّفُنَا بِالزَّقُّومِ وَلَا نَعْرِفُ الزَّقُّومَ إِلَّا الزُّبْدَ وَالتَّمْرَ وَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: يَا جَارِيَةُ تَعَالِي فَزَقِّمِينَا فَأَتَتْ بِالتَّمْرِ وَالزُّبْدِ فَقَالَ: يَا قَوْمُ [تَزَقَّمُوا] فَإِنَّ هَذَا مَا يُخَوِّفُكُمْ بِهِ مُحَمَّدٌ فَوَصَفَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الصَّافَّاتِ .
İkincisi ise şudur: Abdullah b. ez-Ziba‘râ şöyle demiştir: “Muhammed bizi zakkum ile korkutuyor; oysa biz zakkum olarak yalnızca tereyağı ve hurmayı biliriz.” Ebû Cehil de: “Ey cariye! Gel, bize zakkum yedir/ikram et” dedi. Bunun üzerine cariye hurma ve tereyağı getirdi. O da: “Ey kavmim! [Yiyin/Zakkumlanın]; zira Muhammed'in sizi kendisiyle korkuttuğu şey işte budur” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu Sâffât [suresin]de vasfetti.
وَقِيلَ: الشَّجَرَةُ الْمَلْعُونَةُ هِيَ: الَّتِي تَلْتَوِي عَلَى الشَّجَرِ فَتُجَفِّفُهُ يَعْنِي الْكَشُوثَ .
Lanetli ağacın; diğer ağaçlara dolanıp onları kurutan ağaç (parazit sarmaşık), yani küsküt (keşûs) olduğu da söylenmiştir.
{وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمُ} التَّخْوِيفُ {إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} أَيْ: تَمَرُّدًا وَعُتُوًّا عَظِيمًا.
{وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ} “Biz onları korkutuyoruz, fakat [bu korkutma] onlara... artırmıyor” {إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا} “büyük bir azgınlıktan başka bir şey [artırmıyor]” yani büyük bir isyankarlık ve haddi aşmayı artırmaktadır.
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا (٦١) قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا (٦٢) قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (٦٤) }
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا (٦١) قَالَ أَرَأَيْتَكَ هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِي إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا (٦٢) قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا (٦٣) وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَعِدْهُمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا (٦٤) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik; İblîs hariç hepsi secde etmişlerdi. O ise: 'Çamur olarak yarattığın kimseye mi secde edeyim?' dedi. [İblîs] dedi ki: 'Şu benden üstün kıldığın kimseye bir baksana! Eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, pek azı hariç onun neslini mutlaka buyruğum altına alıp köklerini kazıyacağım.' [Allah] buyurdu: 'Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem tastamam bir ceza olarak sizin cezanızdır.' 'Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; süvarilerin ve yayalarınla üzerlerine çullan; mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol ve kendilerine vaatte bulun.' Şeytan onlara aldatmadan başka ne vaat eder ki!”
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} أَيْ: خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ أَنَا جِئْتُ بِهِ وَذَلِكَ مَا رُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ إِبْلِيسَ حَتَّى أَخَذَ كَفًّا مِنْ تُرَابِ الْأَرْضِ مِنْ عَذْبِهَا وَمِلْحِهَا فَخَلَقَ مِنْهُ آدَمَ فَمَنْ خَلَقَهُ مِنَ الْعَذْبِ فَهُوَ سَعِيدٌ وَإِنْ كَانَ ابْنَ كَافِرِينَ وَمَنْ خَلَقَهُ مِنَ الْمِلْحِ فَهُوَ شَقِيٌّ وَإِنْ كَانَ ابْنَ نَبِيِّينَ . {قَالَ} يَعْنِي: إِبْلِيسُ {أَرَأَيْتَكَ} أَيْ: أَخْبِرْنِي وَالْكَافُ لِتَأْكِيدِ الْمُخَاطَبَةِ {هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ} أَيْ: فَضَّلْتَهُ علي {لَئِنْ أَخَّرْتَنِي} أَمْهَلْتَنِي {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ} أَيْ: لَأَسْتَأْصِلَنَّهُمْ بِالْإِضْلَالِ يُقَالُ: احْتَنَكَ الْجَرَادُ الزَّرْعَ إِذَا أَكَلَهُ كُلَّهُ وَقِيلَ هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ حَنَّكَ الدَّابَّةَ يُحَنِّكُهَا: إِذَا شَدَّ فِي حَنَكِهَا الْأَسْفَلِ حَبْلًا يَقُودُهَا أَيْ: لَأَقُودَنَّهُمْ كَيْفَ شِئْتُ وَقِيلَ لَأَسْتَوْلِيَنَّ عَلَيْهِمْ بِالْإِغْوَاءِ {إِلَّا قَلِيلًا} يَعْنِي الْمَعْصُومِينَ الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّهُ ﷿ فِي قَوْلِهِ: "إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ" (الْحِجْرِ-٤٢) . {قَالَ} اللَّهُ: {اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ} أي: جزاءك وَجَزَاءُ أَتْبَاعِكَ {جَزَاءً مَوْفُورًا} وَافِرًا مُكَمَّلًا يُقَالُ: وَفَّرْتُهُ أُوَفِّرُهُ وَفْرًا. وَقَوْلُهُ: {وَاسْتَفْزِزْ} وَاسْتَخْفِفْ وَاسْتَجْهِدْ {مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ} أَيْ: مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قَالَ أَأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. [İblis:] 'Çamur olarak yarattığın kimseye ben secde eder miyim?' demişti.” Yani: Onu, benim getirdiğim bir çamurdan yarattın. Bu, Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiği şu husustur: Yüce Allah, yeryüzünün tatlısından ve tuzlusundan bir avuç toprak alması için İblis'i gönderdi ve ondan Âdem'i yarattı. Dolayısıyla O'nun tatlı [topraktan] yarattığı kimse, kâfirlerin çocuğu da olsa saîddir (cennetliktir); tuzlu [topraktan] yarattığı kimse ise peygamberlerin çocuğu da olsa şakîdir (cehennemliktir). {قَالَ} “[İblis] dedi ki” yani İblis: {أَرَأَيْتَكَ} “Gördün mü / bana haber ver!” yani: Bana bildir! [Arapçadaki] kâf harfi, muhataplığı tekit etmek içindir. {هَذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ} “Benden üstün kıldığın şu kimseyi...” yani: Onu benden üstün tuttun. {لَئِنْ أَخَّرْتَنِي} “Andolsun eğer beni ertelersen” bana mühlet verirsen {إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ} “kıyamet gününe kadar, onun soyunu mutlaka boyunduruğum altına alıp köklerini kazıyacağım” yani saptırmak suretiyle onların kökünü kazıyacağım. Çekirge ekini bütünüyle yediğinde [Arapçada] ihteneke'l-cerâdü'z-zer'a (احْتَنَكَ الْجَرَادُ الزَّرْعَ) denir. Bir diğer görüşe göre bu, Arapların; binek hayvanını sevk etmek için alt çenesine ip bağladığında kullandığı hanneke'd-dâbbete yuhannikuhâ (حَنَّكَ الدَّابَّةَ يُحَنِّكُهَا) ifadesinden gelmektedir. Yani: Onları dilediğim gibi güdeceğim/sevk edeceğim. Bir diğer görüşe göre de: Azdırıp saptırarak üzerlerinde hâkimiyet kuracağım. {إِلَّا قَلِيلًا} “pek azı müstesna.” Yani Yüce Allah'ın {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” (el-Hicr, 42) kavlinde istisna ettiği, [günahtan] korunmuş kimselerdir. {قَالَ} “[Allah] buyurdu ki” [yani] Allah Teâlâ: {اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ} “Git! Onlardan kim sana uyarsa, şüphesiz cehennem sizin cezanızdır” yani senin ve sana uyanların cezasıdır {جَزَاءً مَوْفُورًا} “tam ve eksiksiz bir ceza olarak.” Bol, tastamam ve eksiksiz demektir. [Arapçada] veffertuhû üveffiruhû vefran (وَفَّرْتُهُ أُوَفِّرُهُ وَفْرًا) [onu bol ve tastamam kıldım] denilir. O'nun: {وَاسْتَفْزِزْ} “Ve ayart/harekete geçir” yani telaşa/hafifliğe sürükle ve güç yetir {مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ} “onlardan gücünün yettiği kimseleri” yani Âdem'in soyundan.
{بِصَوْتِكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: بِدُعَائِكَ إِلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ. وَكُلُّ دَاعٍ إِلَى مَعْصِيَةِ اللَّهِ [فَهُوَ مِنْ جُنْدِ إِبْلِيسَ.
{بِصَوْتِكَ} “sesinle”. İbn Abbâs ve Katâde şöyle dediler: Allah'a isyana çağırmakla. Allah'a isyana çağıran herkes [İblis'in ordusundandır.
قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: مَعْنَاهُ ادْعُهُمْ دُعَاءً تَسْتَفِزُّهُمْ بِهِ إِلَى جَانِبِكَ أَيْ: تَسْتَخِفُّهُمْ] .
Ezherî şöyle dedi: Bunun manası; onları kendi tarafına çekecek şekilde bir çağrıyla davet et, yani onları hafifliğe/ayartmaya sürükle demektir].
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بِالْغِنَاءِ وَالْمَزَامِيرِ .
Mücâhid ise: Şarkı ve çalgı aletleriyle, demiştir.
{وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ} قِيلَ: اجْمَعْ عَلَيْهِمْ مَكَايِدَكَ وَخَيْلَكَ، وَيُقَالُ: "أَجَلَبُوا" وَ"جَلَبُوا" إِذَا صَاحُوا يَقُولُ: صِحْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ وَحُثَّهُمْ عَلَيْهِ بِالْإِغْوَاءِ.
{وَأَجْلِبْ عَلَيْهِمْ بِخَيْلِكَ وَرَجِلِكَ} “süvarilerin ve yayalarınla üzerlerine çullan”. Hilelerini ve süvarilerini onların üzerine topla, denilmiştir. Araplar bağırıp çağırdıklarında 'eclebû' ve 'celebû' derler; yani: Süvarilerin ve yayalarınla haykır ve ayartarak onları buna sevk et, buyurmaktadır.
قَالَ مُقَاتِلٌ: اسْتَعِنْ عَلَيْهِمْ بِرُكْبَانِ جُنْدِكَ وَمُشَاتِهِمْ وَالْخَيْلُ: الرُّكْبَانِ وَالرَّجِلُ: الْمُشَاةُ.
Mukâtil şöyle dedi: Askerinin süvarileri ve yayalarıyla onlara karşı yardım iste; 'el-Hayl' süvariler, 'er-Recil' ise yayalardır.
قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: كُلُّ رَاكِبٍ وَمَاشٍ فِي مَعَاصِي اللَّهِ فَهُوَ مِنْ جُنْدِ إِبْلِيسَ.
Tefsir ehli şöyle dedi: Allah'a isyan yolunda binekli veya yaya olarak giden herkes İblis'in ordusundandır.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: إِنَّ لَهُ خَيْلًا وَرَجِلًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَهُوَ كُلُّ مَنْ يُقَاتِلُ فِي الْمَعْصِيَةِ وَالرَّجُلُ وَالرَّجَّالَةُ وَالرَّاجِلَةُ وَاحِدٌ يُقَالُ: رَاجِلٌ وَرَجُلٌ مِثْلُ: تَاجِرٍ وَتَجُرٍّ وَرَاكِبٍ وَرَكِبٍ وَقَرَأَ حَفْصٌ وَرَجِلِكَ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَهُمَا لُغَتَانِ.
Mücâhid ve Katâde şöyle dediler: Onun cinlerden ve insanlardan süvarileri ve yayaları vardır; onlar günah ve isyan yolunda savaşan herkestir. 'Er-Recl', 'er-reccâle' ve 'er-râcile' aynı manadadır; tıpkı 'tâcir' ve 'tecr', 'râkib' ve 'rekb' gibi 'râcil' ve 'recl' denilir. Hafs 'cîm' harfinin kesresi ile 've racilike' (وَرَجِلِكَ) şeklinde okumuştur; bunlar iki farklı lügattir.
{وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} فَالْمُشَارَكَةُ فِي الْأَمْوَالِ: كُلُّ مَا أُصِيبَ مِنْ حَرَامٍ أَوْ أُنْفِقَ فِي حَرَامٍ هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَالْحُسْنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.
{وَشَارِكْهُمْ فِي الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ} “mallarda ve evlatlarda onlara ortak ol”. Mallardaki ortaklık: Haram yoldan kazanılan veya harama harcanan her şeydir; bu görüş Mücâhid, Hasan ve Saîd b. Cübeyr'in kavlidir.
وَقَالَ عَطَاءٌ: هُوَ الرِّبَا وَقَالَ قَتَادَةُ هُوَ مَا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحَرِّمُونَهُ مِنَ الْأَنْعَامِ كَالْبَحِيرَةِ وَالسَّائِبَةِ وَالْوَصِيلَةِ وَالْحَامِ.
Atâ şöyle dedi: O faizdir. Katâde ise: O, müşriklerin bahîre, sâibe, vasîle ve hâm gibi hayvanlardan haram kıldıkları şeydir, dedi.
وَقَالَ الضَّحَاكُ: هُوَ مَا كَانُوا يَذْبَحُونَهُ لِآلِهَتِهِمْ .
Dahhâk şöyle dedi: O, ilahları için kestikleri hayvanlardır.
وَأَمَّا الشَّرِكَةُ فِي الْأَوْلَادِ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عباس: أنها المؤودة.
Evlatlardaki ortaklığa gelince: İbn Abbâs'tan bunun diri diri gömülen kız çocukları (mev'ûde) olduğu rivayet edilmiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَاكُ: هُمْ أَوْلَادُ الزِّنَا.
Mücâhid ve Dahhâk şöyle dediler: Onlar zina çocuklarıdır.
وَقَالَ الْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ: هُوَ أَنَّهُمْ هَوَّدُوا أَوْلَادَهُمْ وَنَصَّرُوهُمْ وَمَجَّسُوهُمْ.
Hasan ve Katâde şöyle dediler: O, çocuklarını Yahudileştirmeleri, Hristiyanlaştırmaları ve Mecusileştirmeleridir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رِوَايَةٌ أُخْرَى: هُوَ تَسْمِيَتُهُمُ الْأَوْلَادَ عَبْدَ الْحَارِثِ وَعَبْدَ شَمْسٍ وَعَبْدَ الْعُزَّى وَعَبْدَ الدار ونحوها ٢١١/أ
İbn Abbâs'tan gelen diğer bir rivayette ise şöyledir: O, [müşriklerin] çocuklarına Abdülhâris, Abdüşşems, Abdüluzzâ, Abdüddâr ve benzeri isimler koymalarıdır. [211/a]
وَرُوِيَ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَقْعُدُ عَلَى ذَكَرِ الرَّجُلِ فَإِذَا لَمْ يَقُلْ: "بِسْمِ اللَّهِ" أَصَابَ مَعَهُ امْرَأَتَهُ وَأَنْزَلَ فِي فَرْجِهَا كَمَا يُنْزِلُ الرَّجُلُ.
Câfer b. Muhammed'den rivayet edildiğine göre şeytan erkeğin tenasül uzvuna oturur; adam 'Bismillâh' demezse, onunla birlikte kadınıyla ilişkide bulunur ve erkeğin boşaldığı gibi o da kadının rahmine boşalır.
وَرُوِيَ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ: إِنَّ فِيكُمْ مُغْرِبِينَ قِيلَ: وَمَا الْمُغْرِبُونَ؟ قَالَ: الَّذِينَ يُشَارِكُ فِيهِمُ الْجِنُّ .
Bazı rivayetlerde şöyle aktarılmıştır: "Şüphesiz içinizde muğarribûn (cin karışmış olanlar) vardır." 'Muğarribûn nedir?' diye sorulduğunda: "Kendilerine cinlerin ortak olduğu kimselerdir" buyurdu.
وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ امْرَأَتِي اسْتَيْقَظَتْ وَفِي فَرْجِهَا شُعْلَةٌ مِنْ نَارٍ؟ قَالَ: ذَلِكَ مِنْ وَطْءِ الْجِنِّ.
Rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbâs'a: 'Eşim uyandı ve cinsel organında ateşten bir alev vardı?' dedi. İbn Abbâs: 'Bu, cinin temasındandır' dedi.
وَفِي الْآثَارِ: أَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا أُخْرِجَ إِلَى الْأَرْضِ قَالَ: يَا رَبِّ أَخْرَجْتَنِي مِنَ الْجَنَّةِ لِأَجْلِ آدَمَ فَسَلِّطْنِي عَلَيْهِ وَعَلَى ذُرِّيَّتِهِ قَالَ: أَنْتَ مُسَلَّطٌ فَقَالَ: لَا أَسْتَطِيعُهُ إِلَّا بِكَ فَزِدْنِي قَالَ: استفزز مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ الْآيَةَ فَقَالَ آدَمُ: يَا رَبِّ سَلَّطْتَ إِبْلِيسَ عَلَيَّ وَعَلَى ذُرِّيَّتِي وَإِنِّي لَا أَسْتَطِيعُهُ إِلَّا بِكَ قَالَ: لَا يُولَدُ لَكَ وَلَدٌ إِلَّا وَكَّلْتُ بِهِ مَنْ يَحْفَظُونَهُ قَالَ: زِدْنِي قَالَ: الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا وَالسَّيِّئَةُ بِمِثْلِهَا قَالَ: زِدْنِي قَالَ: التَّوْبَةُ مَعْرُوضَةٌ مَا دَامَ الرُّوحُ فِي الْجَسَدِ فَقَالَ: زِدْنِي قَالَ: "يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ" الْآيَةَ (الزُّمُرِ-٥٣) .
Haberlerde rivayet edildiğine göre İblis yeryüzüne çıkarıldığında şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Beni Âdem yüzünden cennetten çıkardın; beni ona ve nesline musallat kıl.' Allah: 'Sen musallat kılındın' buyurdu. İblis: 'Senin yardımın olmadan buna güç yetiremem, bana [imkanımı] artır' dedi. Allah: 'Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat...' ayetini buyurdu. Bunun üzerine Âdem dedi ki: 'Ey Rabbim! İblis'i bana ve neslime musallat kıldın; ben ise Senin yardımın olmadan ona güç yetiremem.' Allah buyurdu: 'Sana doğan her çocuğun yanına onu koruyacak kimseleri görevlendiririm.' Âdem: 'Bana artır' dedi. Allah: 'İyilik on misliyle, kötülük ise misliyledir' buyurdu. Âdem: 'Bana artır' dedi. Allah: 'Ruh bedende olduğu müddetçe tevbe kapısı açıktır' buyurdu. Âdem: 'Bana artır' dedi. Allah: 'De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım...' ayetini (ez-Zümer: 53) buyurdu.
وَفِي الْخَبَرِ: أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ: يَا رَبِّ بَعَثْتَ أَنْبِيَاءَ وَأَنْزَلْتَ كُتُبًا فَمَا قِرَاءَتِي؟ قَالَ: الشِّعْرُ قَالَ: فَمَا كِتَابِي؟ قَالَ: الْوَشْمُ قَالَ: وَمَنْ رُسُلِي؟ قَالَ: الْكَهَنَةُ قَالَ: وَأَيْنَ مَسْكَنِي؟ قَالَ الْحَمَّامَاتُ قَالَ: وَأَيْنَ مَجْلِسِي؟ قَالَ: الْأَسْوَاقُ قَالَ: أَيُّ شَيْءٍ مَطْعَمِي؟ قَالَ: مَا لَمْ يُذْكَرْ عَلَيْهِ اسْمِي قَالَ: مَا شَرَابُهُ؟ قَالَ: كُلُّ مُسْكِرٍ قَالَ: وَمَا حِبَالِي؟ قَالَ النِّسَاءُ قَالَ: وَمَا أَذَانِي؟ قَالَ: الْمَزَامِيرُ .
Rivayette aktarıldığına göre İblis şöyle dedi: 'Ey Rabbim! Peygamberler gönderdin ve kitaplar indirdin; peki benim okumam nedir?' Allah: 'Şiirdir' buyurdu. 'Kitabım nedir?' dedi. 'Dövmedir' buyurdu. 'Elçilerim kimlerdir?' dedi. 'Kâhinlerdir' buyurdu. 'Meskenim neresidir?' dedi. 'Hamamlardır' buyurdu. 'Meclisim neresidir?' dedi. 'Çarşı-pazarlardır' buyurdu. 'Yiyeceğim nedir?' dedi. 'Üzerine Benim ismimin anılmadığı şeylerdir' buyurdu. 'İçeceğim nedir?' dedi. 'Her sarhoş edici şeydir' buyurdu. 'Tuzaklarım nedir?' dedi. 'Kadınlardır' buyurdu. 'Ezanım nedir?' dedi. 'Çalgı aletleridir' buyurdu.