قَوْلُهُ ﷿ {وَعِدْهُمْ} أَيْ: مَنِّهِمُ الْجَمِيلَ فِي طَاعَتِكَ. وَقِيلَ: قُلْ لَهُمْ: لَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ وَلَا بَعْثَ.
Azze ve celle'nin: {وَعِدْهُمْ} “Onlara vaatte bulun” buyruğu, yani: Sana itaat etmeleri hususunda onlara güzel şeyler vaat et, [onları ümitlendir] demektir. Bir görüşe göre de: Onlara 'Ne cennet ne cehennem ne de diriliş vardır' de, [demektir].
{وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} وَالْغُرُورُ تَزْيِينُ الْبَاطِلِ بِمَا يُظَنُّ أَنَّهُ حَقٌّ.
{وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا} “Şeytan onlara aldatmacadan başka bir şey vaat etmez.” Gurûr ise, batılı hak zannedilecek şekilde süsleyip yaldızlamaktır.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ ذَكَرَ اللَّهُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ وَهُوَ يَقُولُ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ" (الْأَعْرَافِ-٢٨) ؟
Eğer: 'Allah Teâlâ: "Şüphesiz ki Allah hayâsızlığı emretmez" (el-A'râf: 28) buyururken bu şeyleri nasıl [emrederek] zikretmiştir?' denilirse;
قِيلَ: هَذَا عَلَى طَرِيقِ التَّهْدِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ" (فُصِّلَتْ-٤٠) وَكَقَوْلِ الْقَائِلِ: افْعَلْ مَا شِئْتَ فَسَتَرَى .
[Cevap olarak] şöyle denilmiştir: Bu, Yüce Allah'ın: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ} “Dilediğinizi yapın” (Fussilet: 40) kavlinde ve bir kimsenin: “Dilediğini yap, yakında göreceksin!” sözünde olduğu gibi bir tehdit üslubudur.
{إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا (٦٥) رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٦٦) }
{إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا (٦٥) رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا (٦٦) } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter. (65) Lütfundan nasip arayasınız diye denizde sizin için gemileri yüzdüren Rabbinizdir. Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir. (66)”
{وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩) }
{وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ إِلَّا إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا (٦٧) أَفَأَمِنْتُمْ أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ جَانِبَ الْبَرِّ أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا (٦٨) أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ تَارَةً أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا (٦٩) } “Denizde başınıza bir sıkıntı geldiğinde O'ndan başka yalvardığınız bütün varlıklar kaybolup gider. Fakat O sizi karaya çıkarıp kurtarınca yüz çevirirsiniz. İnsan pek nankördür. (67) O'nun, sizi karanın bir kenarında yerin dibine geçirmeyeceğinden yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden, sonra da kendinize bir vekil bulamayacağınızdan emin mi oldunuz? (68) Yoksa sizi bir kez daha oraya (denize) döndürüp üzerinize kırıp döken şiddetli bir rüzgâr salarak inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından, sonra da bundan ötürü Bize karşı kendinize bir takipçi (ve hesap sorucu) bulamayacağınızdan emin mi oldunuz? (69)”
قَوْلُهُ {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا} أَيْ حَافِظًا مَنْ يُوكِلُ الْأَمْرَ إِلَيْهِ. قَوْلُهُ ﷿ {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ} أَيْ: يَسُوقُ وَيُجْرِي لَكُمُ الْفُلْكَ {فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} لِتَطْلُبُوا مِنْ رِزْقِهِ {إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ} الشِّدَّةُ وَخَوْفُ الْغَرَقِ {فِي الْبَحْرِ ضَلَّ} أَيْ: بَطَلَ وَسَقَطَ {مَنْ تَدْعُونَ} مِنَ الْآلِهَةِ {إِلَّا إِيَّاهُ} إِلَّا اللَّهُ فَلَمْ تَجِدُوا مُغِيثًا غَيْرَهُ وَسِوَاهُ {فَلَمَّا نَجَّاكُمْ} أَجَابَ دُعَاءَكُمْ وَأَنْجَاكُمْ مِنْ هَوْلِ الْبَحْرِ وَأَخْرَجَكُمْ {إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ} عَنِ الْإِيمَانِ وَالْإِخْلَاصِ وَالطَّاعَةِ كُفْرًا مِنْكُمْ لِنِعَمِهِ {وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا} {أَفَأَمِنْتُمْ} بَعْدَ ذَلِكَ {أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ} يُغَوِّرَ بِكُمْ {جَانِبَ الْبَرِّ} نَاحِيَةَ الْبَرِّ وَهِيَ الْأَرْضُ {أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} أَيْ: يُمْطِرُ عَلَيْكُمْ حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ كَمَا أَمْطَرَ عَلَى قَوْمِ لُوطٍ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْقُتَيْبِيُّ: الْحَاصِبُ الرِّيحُ الَّتِي تَرْمِي بِالْحَصْبَاءِ وَهِيَ الْحَصَا الصِّغَارُ {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا} قَالَ قَتَادَةُ: مَانِعًا. {أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ} يَعْنِي فِي الْبَحْرِ {تَارَةً} مَرَّةً {أُخْرَى فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ: عَاصِفًا وَهِيَ الرِّيحُ الشَّدِيدَةُ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Vekil olarak Rabbin yeter” buyruğu; yani işini Kendisine havale eden kimseyi koruyucu olarak [Rabbin yeter] demektir. Azze ve celle'nin: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ} “Rabbiniz sizin için gemileri yüzdüren...” buyruğu; yani sizin için denizde gemileri sevk edip yürüten {فِي الْبَحْرِ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ} “Lütfundan nasip arayasınız diye...” yani O'nun rızkını arayasınız diye [yüzdüren] {إِنَّهُ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا} “Şüphesiz O, size karşı çok merhametlidir” demektir. {وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ} “Başınıza bir sıkıntı geldiğinde” yani darlık ve boğulma korkusu [geldiğinde] {فِي الْبَحْرِ ضَلَّ} “Denizde kaybolup gider” yani boşa çıkar ve düşer {مَنْ تَدْعُونَ} “yalvardığınız kimseler” ilahlardan [yalvardıklarınız] {إِلَّا إِيَّاهُ} “O'ndan başka” Allah müstesna; artık O'ndan başka bir imdada yetişen bulamazsınız. {فَلَمَّا نَجَّاكُمْ} “Fakat O sizi kurtarınca” yani duanıza icabet edip sizi denizin dehşetinden kurtardığında ve sizi çıkardığında {إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ} “karaya, yüz çevirirsiniz” O'nun nimetlerine karşı nankörlük ederek imandan, ihlastan ve itaatten [yüz çevirirsiniz]. {وَكَانَ الْإِنْسَانُ كَفُورًا} “İnsan pek nankördür.” {أَفَأَمِنْتُمْ} “Emin mi oldunuz?” bundan sonra {أَنْ يَخْسِفَ بِكُمْ} “sizi yerin dibine geçirmeyeceğinden” sizi batırmayacağından {جَانِبَ الْبَرِّ} “karanın bir kenarında” yani karanın, yani yerin bir tarafında {أَوْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا} “yahut üzerinize taş yağdıran bir kasırga göndermeyeceğinden” yani Lût kavminin üzerine yağdırdığı gibi gökten üzerinize taş yağdırmayacağından. Ebû Ubeyde ve Kuteybî şöyle demişlerdir: Hâsıb (حَاصِب), hasbâ'yı yani küçük taşları savuran rüzgârdır. {ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ وَكِيلًا} “Sonra da kendinize bir vekil bulamayacağınızdan” Katâde: 'Bir engelleyici [bulamayacağınızdan]' demiştir. {أَمْ أَمِنْتُمْ أَنْ يُعِيدَكُمْ فِيهِ} “Yoksa sizi oraya döndürmesinden emin mi oldunuz?” yani denize {تَارَةً} {أُخْرَى} “bir kez daha” [döndürmesinden] {فَيُرْسِلَ عَلَيْكُمْ قَاصِفًا مِنَ الرِّيحِ} “üzerinize kırıp döken şiddetli bir rüzgâr salarak” İbn Abbâs: 'Yani âsıf (şiddetli kasırga) ki o şiddetli rüzgârdır' demiştir.
وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هِيَ الرِّيحُ الَّتِي تَقْصِفُ كُلَّ شَيْءٍ أَيْ تَدُقُّهُ وَتُحَطِّمُهُ.
Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: O, her şeyi kırıp döken, yani ezip parçalayan rüzgârdır.
وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: هِيَ الَّتِي تَقْصِفُ الشَّجَرَ أَيْ تُكَسِّرُهُ.
Kuteybî de: 'O, ağaçları kıran, yani parçalayan rüzgârdır' demiştir.
{فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} نَاصِرًا وَلَا ثَائِرًا وَ"تَبِيعُ" بِمَعْنَى تَابِعٍ أَيْ تَابِعًا مُطَالِبًا بِالثَّأْرِ. وَقِيلَ: مَنْ يُتْبِعُنَا بِالْإِنْكَارِ.
{فَيُغْرِقَكُمْ بِمَا كَفَرْتُمْ ثُمَّ لَا تَجِدُوا لَكُمْ عَلَيْنَا بِهِ تَبِيعًا} “Böylece inkârınız sebebiyle sizi boğmayacağından, sonra da bundan ötürü Bize karşı kendinize bir takipçi bulamayacağınızdan [emin mi oldunuz?]” Yani bir yardımcı ve intikam alıcı [bulamayacağınızdan]. 'Tebî' (تَبِيع), tâbi' (تَابِع) anlamında olup intikam talep eden bir takipçi demektir. Bir görüşe göre de: Bizi inkâr ve itirazla takip edecek bir kimse [demektir].
قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو "أَنْ نَخْسِفَ وَنُرْسِلَ وَنُعِيدَكُمْ فَنُرْسِلَ فَنُغْرِقَكُمْ" بِالنُّونِ فِيهِنَّ لِقَوْلِهِ "عَلَيْنَا" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ لِقَوْلِهِ" "إِلَّا إِيَّاهُ" وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ: " فَتُغْرِقَكُمْ " بِالتَّاءِ يَعْنِي الرِّيحَ.
İbn Kesîr ve Ebû Amr, [ayetin devamındaki] 'aleyna' (Bize karşı) sözünden ötürü bu fiillerin hepsini nûn harfiyle "أَنْ نَخْسِفَ وَنُرْسِلَ وَنُعِيدَكُمْ فَنُرْسِلَ فَنُغْرِقَكُمْ" (en nahsife ve nursile ve nu'îdekum fe nursile fe nuğrikakum) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise {إِلَّا إِيَّاهُ} buyruğundan ötürü yâ harfiyle okumuşlardır. Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ise rüzgârı kastederek tâ harfiyle "فَتُغْرِقَكُمْ" (fe tuğrikakum) şeklinde okumuşlardır.
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (٧٠) }
{وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا (٧٠) } “Andolsun Biz Âdemoğlunu şerefli kıldık, onları karada ve denizde taşıdık, kendilerini tertemiz nimetlerle rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık. (70)”
قَوْلُهُ ﷿ {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ أَنَّهُمْ يَأْكُلُونَ بِالْأَيْدِي وَغَيْرُ الْآدَمِيِّ يَأْكُلُ بِفِيهِ مِنَ الْأَرْضِ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: بِالْعَقْلِ.
Azze ve celle'nin: {وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ} “Andolsun Biz Âdemoğlunu şerefli kıldık” buyruğu hakkında İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bu [ikram], onların elleriyle yemeleridir; insanoğlu dışındakiler ise ağızlarıyla yerden yerler. Yine ondan: 'Akıl ile [şerefli kıldık]' dediği de rivayet edilmiştir.
وَقَالَ الضَّحَاكُ: بِالنُّطْقِ وَقَالَ عَطَاءٌ: بِتَعْدِيلِ الْقَامَةِ وَامْتِدَادِهَا وَالدَّوَابُّ مُنْكَبَّةٌ عَلَى وُجُوهِهَا وَقِيلَ: بِحُسْنِ الصُّورَةِ وَقِيلَ: الرِّجَالُ بِاللِّحَى وَالنِّسَاءُ بِالذَّوَائِبِ وَقِيلَ: بِأَنْ سَخَّرَ لَهُمْ سَائِرَ الْأَشْيَاءِ وَقِيلَ: بِأَنَّ مِنْهُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ .
Dahhâk: 'Konuşma yeteneğiyle' demiştir. Atâ: 'Binekler ve hayvanlar yüzükoyun eğilmişken, [insanın] boyunun dik ve düzgün olmasıyla' demiştir. Bir görüşe göre: Güzel suretle; bir görüşe göre: Erkeklerin sakallarla, kadınların ise saç örgüleriyle [şerefli kılınmasıyla]; bir görüşe göre: Diğer şeylerin kendilerine boyun eğdirilmesiyle; bir görüşe göre de: İnsanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetin onlardan olmasıyladır.
{وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} أَيْ: حَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ عَلَى الدَّوَابِّ وَفِي الْبَحْرِ عَلَى السُّفُنِ.
{وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Onları karada ve denizde taşıdık” yani: Onları karada binek hayvanları üzerinde, denizde ise gemilerde taşıdık.
{وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} يَعْنِي: لَذِيذَ الْمَطَاعِمِ وَالْمَشَارِبِ قَالَ مُقَاتِلٌ: السَّمْنُ وَالزُّبْدُ وَالتَّمْرُ وَالْحَلْوَى وَجَعَلَ رِزْقَ غَيْرِهِمْ مَا لَا يَخْفَى.
{وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ} “Kendilerini tertemiz nimetlerle rızıklandırdık” yani: Yiyecek ve içeceklerin lezzetlileriyle [rızıklandırdık]. Mukâtil şöyle demiştir: [Bunlar] sadeyağ, tereyağı, hurma ve tatlılardır; onların dışındakilerin rızkını ise gizli olmayan malum şeyler kılmıştır.
{وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا} وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ فَضَّلَهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقَهُمْ لَا عَلَى الْكُلِّ.
{وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا} “Ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.” Ayetin zahiri, onları yarattığı her şeyden değil, birçoğundan üstün kıldığı şeklindedir.
وَقَالَ قَوْمٌ: فُضِّلُوا عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ إِلَّا عَلَى الْمَلَائِكَةِ.
Bir topluluk: 'Onlar melekler hariç bütün yaratılmışlara üstün kılındılar' demiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: فُضِّلُوا عَلَى الْخَلَائِقِ كُلِّهِمْ إِلَّا عَلَى طَائِفَةٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ: جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَمَلَكِ الْمَوْتِ وَأَشْبَاهِهِمْ.
Kelbî ise şöyle demiştir: Meleklerden bir zümre olan Cebrâîl, Mîkâîl, İsrâfîl, Ölüm Meleği ve benzerleri hariç, yaratılmışların tamamına üstün kılındılar.
وَفِي تَفْضِيلِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْبَشَرِ اخْتِلَافٌ فَقَالَ قَوْمٌ: فُضِّلُوا عَلَى جَمِيعِ الْخَلْقِ وَعَلَى الْمَلَائِكَةِ كُلِّهِمْ وَقَدْ يُوضَعُ الْأَكْثَرُ مَوْضِعَ الْكُلِّ كَمَا قَالَ تَعَالَى: "هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ" إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: "وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ" (الشُّعَرَاءِ-٢٢١-٢٢٢) أَيْ: كُلُّهُمْ.
Meleklerin insanlara [veya insanların meleklere] üstün kılınması hususunda ihtilaf vardır. Bir topluluk: "Onlar bütün yaratılmışlara ve meleklerin tamamına üstün kılındılar" demiştir. Bazen çoğunluk (ekser), bütün (küll) yerine konulur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَى مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ } “Şeytanların kime ineceğini size haber vereyim mi?” ayetinden Allah Teâlâ'nın: { وَأَكْثَرُهُمْ كَاذِبُونَ } “Ve onların çoğu yalancıdırlar” (eş-Şuarâ: 221-222) kavline kadar [olan yerde böyledir]; yani onların hepsi [yalancıdır].
وَفِي الْحَدِيثِ عَنْ جَابِرٍ يَرْفَعُهُ قَالَ: "لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَذُرِّيَّتَهُ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ: يَا رَبُّ خَلَقْتَهُمْ يَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ وَيَنْكِحُونَ فَاجْعَلْ لَهُمُ الدُّنْيَا وَلَنَا الْآخِرَةَ فَقَالَ تَعَالَى: لَا أَجْعَلُ مَنْ خَلَقْتُهُ بِيَدِي وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي كَمَنْ قُلْتُ لَهُ: كُنْ فَكَانَ" .
Câbir'den merfû olarak rivayet edilen hadiste o şöyle demiştir: "Allah Âdem'i ve neslini yarattığında melekler dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Onları yer, içer ve evlenir şekilde yarattın; öyleyse dünyayı onlara, ahireti ise bize ver.' Bunun üzerine Allah Teâlâ: 'Kendi elimle yarattığım ve kendisine ruhumdan üflediğim kimseyi, 'Ol' deyip de oluveren kimse gibi kılmam' buyurdu".
وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: عَوَامُّ الْمُؤْمِنِينَ أَفْضَلُ مِنْ عَوَامَّ الْمَلَائِكَةِ وَخَوَاصُّ الْمُؤْمِنِينَ أَفْضَلُ مِنْ خَوَاصَّ الْمَلَائِكَةِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ" (الْبَيِّنَةِ-٧) .
En uygun olanı şöyle denilmesidir: Müminlerin avamı (sıradan olanları) meleklerin avamından üstündür; müminlerin havası (seçkinleri) ise meleklerin havasından üstündür. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler var ya, işte onlar yaratılmışların en hayırlısıdırlar" (el-Beyyine: 7).
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: "الْمُؤْمِنُ أَكْرَمُ عَلَى اللَّهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ عنده" .
Ebû Hureyre'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Mümin, Allah katında O'nun huzurundaki meleklerden daha değerlidir".
{يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧١) }
{يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا (٧١) } “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde, kimin amel defteri sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kendilerine kıl payı kadar bile haksızlık edilmez. (71)”
قَوْلُهُ ﷿ {يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: بِنَبِيِّهِمْ وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ وَالضَّحَاكُ: بِكِتَابِهِمُ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ.
Azze ve celle'nin: {يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ} “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız o günde” buyruğu hakkında Mücâhid ve Katâde: 'Peygamberleriyle [çağıracağımız gün]' demişlerdir. Ebû Sâlih ve Dahhâk ise: 'Kendilerine indirilen kitaplarıyla [çağıracağımız gün]' demişlerdir.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: بِأَعْمَالِهِمْ.
Hasan ve Ebu'l-Âliye ise: 'Amelleriyle [çağıracağımız gün]' demişlerdir.
وَقَالَ قَتَادَةُ أَيْضًا: بِكِتَابِهِمُ الَّذِي فِيهِ أَعْمَالُهُمْ بِدَلِيلِ سِيَاقِ الْآيَةِ.
Katâde ayrıca ayetin bağlamının delaletiyle: 'İçinde amellerinin bulunduğu kitaplarıyla' da demiştir.
{فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} وَيُسَمَّى الْكِتَابُ إِمَامًا كَمَا قَالَ ﷿: "وَكُلَّ شَيْءٍ أَحْصَيْنَاهُ فِي إِمَامٍ مُبِينٍ" (يَس-١٢) .
{فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ} “Kimin kitabı sağından verilirse” Nitekim azze ve celle'nin: "Her şeyi apaçık bir ana kitapta (imâm-ı mübîn) sayıp dökmüşüzdür" (Yâsîn: 12) buyurduğu gibi amel defterine de 'imam' denilir.
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: بِإِمَامِ زَمَانِهِمُ الَّذِي دَعَاهُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَى ضَلَالَةٍ أَوْ هُدًى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا" (الْأَنْبِيَاءِ-٧٣) وَقَالَ: "وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ" (الْقَصَصِ-٤١) .
Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: "Dünyada kendilerini sapıklığa veya hidayete çağıran zamanlarının önderiyle [çağrılırlar]" demiştir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “Onları emrimizle hidayete erdiren önderler kıldık” (el-Enbiyâ: 73) buyurmuş; [bir başka ayette de] şöyle buyurmuştur: {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ} “Onları ateşe çağıran önderler kıldık” (el-Kasas: 41).
وَقِيلَ: بِمَعْبُودِهِمْ وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: كُلُّ قَوْمٍ يَجْتَمِعُونَ إِلَى رَئِيسِهِمْ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ.
Bir görüşe göre: 'Taptıkları varlıklarla [çağrılırlar].' Saîd b. el-Müseyyeb'den ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Her topluluk hayırda ve şerde kendi reisinin yanında toplanır.'
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: {بِإِمَامِهِمْ} قِيلَ: يَعْنِي بِأُمَّهَاتِهِمْ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ مِنَ الْحِكْمَةِ أَحَدُهَا: لِأَجْلِ عِيسَى ﵇ وَالثَّانِي: لِشَرَفِ الْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ وَالثَّالِثِ: لِئَلَّا يَفْتَضِحَ أَوْلَادُ الزِّنَا .
Muhammed b. Ka'b: {بِإِمَامِهِمْ} buyruğu hakkında: 'Anneleriyle [çağrılırlar]' dendiğini söylemiştir. Bunda üç hikmet vardır: Birincisi: Îsâ aleyhisselâm içindir. İkincisi: Hasan ve Hüseyin'in şerefi içindir. Üçüncüsü ise: Zina çocuklarının rezil olmaması içindir.
{فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا} أَيْ لَا يَنْقُصُ مِنْ حَقِّهِمْ قَدْرُ فَتِيلٍ .
{فَمَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ بِيَمِينِهِ فَأُولَئِكَ يَقْرَءُونَ كِتَابَهُمْ وَلَا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا} “Kimin kitabı sağından verilirse işte onlar kitaplarını okurlar ve kendilerine bir hurma çekirdeği ipliği kadar bile haksızlık edilmez.” Yani haklarından bir fetîl (hurma çekirdeğinin yarığındaki ince iplikçik) miktarı dahi eksiltilmez.
{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا (٧٢) }
{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا (٧٢) } “Bu dünyada kör olan kimse, ahirette de kördür ve yol bakımından daha da sapkındır. (72)”
{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى} اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْإِشَارَةِ فَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى النِّعَمِ الَّتِي عَدَّدَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ} إِلَى قَوْلِهِ {تَفْضِيلًا} يَقُولُ: مَنْ كَانَ مِنْكُمْ فِي هَذِهِ النِّعَمِ الَّتِي قَدْ عَايَنَ أَعْمَى {فَهُوَ فِي} أَمْرِ {الْآخِرَةِ} الَّتِي لَمْ يُعَايِنْ وَلَمْ يَرَ {أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا} يُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .
{وَمَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَى} “Bu dünyada kör olan kimse” [ifadesindeki] bu işaret zamiri hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu işaret, Allah Teâlâ'nın: {رَبُّكُمُ الَّذِي يُزْجِي لَكُمُ الْفُلْكَ} buyruğundan {تَفْضِيلًا} buyruğuna kadar olan bu ayetlerde saydığı nimetlere dönüktür. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Sizden her kim gözüyle bizzat gördüğü bu nimetler karşısında kör olursa, {فَهُوَ فِي} {الْآخِرَةِ} görmediği ve müşahede etmediği ahiret işinde {أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا} “daha kördür ve yol bakımından daha da sapkındır.” Bu rivayet İbn Abbâs'tan aktarılmıştır.
وَقَالَ الْآخَرُونَ: هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى الدُّنْيَا يَقُولُ: مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَعْمَى الْقَلْبِ عَنْ رُؤْيَةِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَآيَاتِهِ وَرُؤْيَةِ الْحَقِّ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى أَيْ: أَشَدُّ عَمًى وَأَضَلُّ سَبِيلًا أَيْ: أَخْطَأُ طَرِيقًا .
Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu işaret dünyaya dönüktür. [Cenâb-ı Hak] buyuruyor ki: Bu dünyada kalbi Allah'ın kudretini, ayetlerini ve hakkı görmekten yana kör olan kimse, ahirette de kördür; yani daha şiddetli kördür ve yol bakımından daha sapkındır; yani yoldan daha çok sapmıştır.
وَقِيلَ: مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا أَعْمَى عَنِ الِاعْتِبَارِ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى عَنِ الِاعْتِذَارِ.
Bir görüşe göre: Bu dünyada ibret almaktan yana kör olan kimse, ahirette mazeret beyan etmekten yana kördür.
وَقَالَ الْحَسَنُ: مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا ضَالًّا كَافِرًا فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَى وَأَضَلُّ سَبِيلًا لِأَنَّهُ فِي الدُّنْيَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ وَفِي الْآخِرَةِ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ .
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bu dünyada sapkın ve kâfir olan kimse, ahirette de kördür ve yolca daha sapkındır; zira dünyada onun tevbesi kabul edilir, ahirette ise tevbesi kabul edilmez.
وَأَمَالَ بَعْضُ الْقُرَّاءِ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ وَفَتْحَهُمَا بَعْضُهُمْ وَكَانَ أَبُو عَمْرٍو يَكْسِرُ الْأَوَّلَ وَيَفْتَحُ الثَّانِيَ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَشَدُّ عَمًى لِقَوْلِهِ "وَأَضَلُّ سَبِيلًا".
Bazı kurrâ bu iki kelimeyi (a'mâ lafızlarını) imâle ile okumuş, bazıları ise fetha ile okumuştur. Ebû Amr ise birincisini kesre ile (imâleli), ikincisini ise "وَأَضَلُّ سَبِيلًا" ifadesinden ötürü fetha ile okurdu; böylece ahirette daha şiddetli kör olur.
{وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا (٧٣) }
{وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا (٧٣) } “Onlar, Bize karşı O'ndan başkasını uydurasın diye neredeyse seni sana vahyettiğimizden saptıracaklardı. O takdirde seni mutlaka dost edinirlerdi. (73)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} الْآيَةَ اخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ نُزُولِهَا:
Azze ve celle'nin: {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Neredeyse seni sana vahyettiğimizden saptıracaklardı...” ayetinin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir:
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَسْتَلِمُ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ فَمَنَعَتْهُ قُرَيْشٌ وَقَالُوا: [لَا تُلِمُّ] (١) حَتَّى تُلِمَّ بِآلِهَتِنَا وَتَمَسَّهَا فَحَدَّثَ نَفْسَهُ: مَا عَلَيَّ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ وَاللَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ أَنِّي لَهَا كَارِهٌ بَعْدَ أَنْ يَدَعُونِي حَتَّى أَسْتَلِمَ الْحَجَرَ الْأَسْوَدَ .
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Peygamber ﷺ Hacerülesved'i selamlardı. Kureyş ona engel oldu ve: '[İlahlarımızın yanına] varıp onlara dokunmadıkça [Hacerülesved'i selamlamaya] yanaşamazsın' dediler. Bunun üzerine içinden: 'Onlar beni Hacerülesved'i selamlayıncaya kadar serbest bıraktıktan sonra, Allah Teâlâ da onlardan nefret ettiğimi bildiği halde bunu yapsam üzerime ne vebal olur ki?' diye geçirdi.
وَقِيلَ: طَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يَمَسَّ آلِهَتَهُمْ حَتَّى يُسَلِمُوا وَيَتَّبِعُوهُ فَحَدَّثَ نَفْسَهُ بِذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .
Bir görüşe göre: Müslüman olup kendisine tâbi olmaları için ilahlarına dokunmasını istediler; o da içinden bunu geçirdi; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَدِمَ وَفْدُ ثَقِيفٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالُوا: نُبَايِعُكَ عَلَى أَنْ تُعْطِيَنَا ثَلَاثَ خِصَالٍ قَالَ: وَمَا هُنَّ؟ قَالُوا: أَنْ لَا نَنْحَنِي -أَيْ فِي الصَّلَاةِ-وَلَا نَكْسِرُ أَصْنَامَنَا بِأَيْدِينَا وَأَنَّ تُمَتِّعَنَا بِاللَّاتَ سَنَةً مِنْ غَيْرِ أَنْ نَعْبُدَهَا. فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "لَا خَيْرَ فِي دِينٍ لَا رُكُوعَ فِيهِ وَلَا سُجُودَ وَأَمَّا أَنْ تَكْسِرُوا أَصْنَامَكُمْ بِأَيْدِيكُمْ فَذَاكَ لَكُمْ وَأَمَّا الطَّاغِيَةُ -يَعْنِي اللَّاتَ وَالْعُزَّى-فَإِنِّي غَيْرُ مُمَتِّعِكُمْ بِهَا" فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنَّكَ أَعْطَيْتَنَا مَا لَمْ تُعْطِ غَيْرَنَا فَإِنْ خَشِيتَ أَنْ تَقُولَ الْعَرَبُ أَعْطَيْتَهُمْ مَا لَمْ تُعْطِنَا فَقُلْ: اللَّهُ أَمَرَنِي بِذَلِكَ؟ فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَطَمَعَ الْقَوْمُ فِي سُكُوتِهِ أَنْ يُعْطِيَهُمْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ . {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ} لَيَصْرِفُونَكَ {عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} {لِتَفْتَرِيَ} لِتَخْتَلِقَ {عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا} لو فلعت مَا دَعَوْكَ إِلَيْهِ {لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا} أَيْ: وَالَوْكَ وَصَافَوْكَ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Sakîf heyeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelip: "Bize üç haslet tanıman şartıyla sana biat edeceğiz" dediler. [Allah Resûlü]: «Onlar nedir?» buyurdu. Dediler ki: "[Namazda] eğilmemek -yani namaz kılarken-, putlarımızı kendi ellerimizle kırmamak ve tapınmaksızın Lât'tan bir yıl [daha] faydalanmamıza müsaade etmen." Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İçinde rükû ve secde bulunmayan bir dinde hayır yoktur. Putlarınızı kendi ellerinizle kırmama hususuna gelince, bu size kalmıştır. O taşkın azgına -yani Lât ve Uzzâ'ya- gelince, ondan faydalanmanıza asla müsaade etmem.» Onlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Arapların, başkasına vermediğin şeyleri bize tanıdığını duymasını istiyoruz. Şayet Arapların 'Onlara bize vermediğini verdin' demesinden çekiniyorsan: 'Bunu bana Allah emretti' deyiver!" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sükût etti. Topluluk, onun bu sükûtu üzerine o isteklerini kendilerine vereceği ümidine kapıldı. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi: {وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ} “Neredeyse seni fitneye düşüreceklerdi”, yani çevirip vazgeçireceklerdi {عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “sana vahyettiğimizden”, {لِتَفْتَرِيَ} “uydurman için”, yani iftira edip uydurasın diye {عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا} “Bize karşı onun başkasını. İşte o takdirde”, şayet seni davet ettikleri şeyi yapsaydın {لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا} “seni mutlaka dost edinirlerdi”, yani seni veli edinir ve seninle samimi dost olurlardı.
{وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا (٧٤) إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا (٧٥) }
{وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا (٧٤) إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا (٧٥) } “Eğer Biz seni sebatkâr kılmasaydık, gerçekten neredeyse onlara birazcık meyledecektin. (74) O takdirde sana hayatın da ölümün de katmerli azabını tattırırdık. Sonra Bize karşı kendin için hiçbir yardımcı da bulamazdın. (75)”
{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا (٧٦) }
{وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا (٧٦) } “Neredeyse seni o topraktan (Mekke'den) çıkarmak için tedirgin edip süreceklerdi. O takdirde onlar da senin ardından pek az kalabilirlerdi. (76)”
{وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ} عَلَى الْحَقِّ بِعِصْمَتِنَا {لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ} أَيْ: تَمِيلُ {إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا} أَيْ: قَرِيبًا مِنَ الْفِعْلِ.
{وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ} “Eğer Biz seni sebatkâr kılmasaydık” ismetimizle (korumamızla) hak üzere [sabit tutmasaydık] {لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ} “gerçekten neredeyse meyledecektin” yani meyledecektin {إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا} “onlara birazcık” yani fiile yakın bir şekilde.
فَإِنْ قِيلَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ مَعْصُومًا فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَقْرُبَ مِمَّا طَلَبُوهُ وَمَا طَلَبُوهُ كُفْرٌ؟
Eğer: 'Peygamber ﷺ mâsum (günahlardan korunmuş) idi; peki onların talep ettiği ve küfür olan bir şeye yaklaşması nasıl caiz olabilir?' denilirse;
قِيلَ: كَانَ ذَلِكَ خَاطِرَ قَلْبٍ وَلَمْ يَكُنْ عَزْمًا وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ ﷿ عَنْ حَدِيثِ النَّفْسِ.
Şöyle denilir: Bu kalpten geçen bir düşünce (hâtır) idi, kesin bir azim değildi; nitekim Allah azze ve celle içten geçen düşünceleri (hadîs-i nefsi) bağışlamıştır.
قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ بَعْدَ ذَلِكَ: "اللَّهُمَّ لَا تَكِلْنِي إِلَى نَفْسِي طَرْفَةَ عَيْنٍ" .
Katâde şöyle demiştir: Peygamber ﷺ bundan sonra şöyle derdi: "Allahım! Beni göz açıp kapayıncaya kadar bile nefsime bırakma".
وَالْجَوَابُ الصَّحِيحُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا} وَقَدْ ثَبَّتَهُ اللَّهُ وَلَمْ يَرْكَنْ وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ تَعَالَى: "وَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ إِلَّا قَلِيلًا" (النِّسَاءِ-٨٣) [وَقَدْ تَفَضَّلَ فَلَمْ يَتَّبِعُوا] . {إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ} أَيْ: لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ عَذَابِ الْحَيَاةِ وَضَعْفَ عَذَابِ الْمَمَاتِ يَعْنِي: أَضْعَفْنَا لَكَ الْعَذَابَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Doğru cevap ise şudur: Allah Teâlâ: {وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا} “Eğer Biz seni sebatkâr kılmasaydık, gerçekten neredeyse onlara birazcık meyledecektin” buyurmuştur; Allah onu sebatkâr kılmış ve o da meyletmemiştir. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: "Eğer Allah'ın sizin üzerinizdeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız" (en-Nisâ: 83); [Allah lütufta bulundu da onlar uymadılar]. {إِذًا لَأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ} “O takdirde sana hayatın da ölümün de katmerli azabını tattırırdık” yani: Eğer bunu yapsaydın sana dünya hayatı azabının kat kat fazlasını ve ölümden sonraki azabın kat kat fazlasını tattırırdık; yani dünyada ve ahirette senin için azabı katlardık.
وَقِيلَ: "الضِّعْفُ": هُوَ الْعَذَابُ سُمِّيَ ضِعْفًا لِتَضَاعُفِ الْأَلَمِ فِيهِ.
Şöyle de denilmiştir: "ed-Dı'f" (katmerli/kat kat), azaptır; içerisindeki acının katlanarak artmasından dolayı dı'f olarak isimlendirilmiştir.
{ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} أَيْ: نَاصِرًا يَمْنَعُكَ مِنْ عَذَابِنَا. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْآيَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ مَدَنِيَّةٌ قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ كَرِهَ الْيَهُودُ مُقَامَهُ بِالْمَدِينَةِ حَسَدًا مِنْهُمْ فَأَتَوْهُ وَقَالُوا: يَا أَبَا الْقَاسِمِ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَذِهِ بِأَرْضِ الْأَنْبِيَاءِ فَإِنَّ أَرْضَ الْأَنْبِيَاءِ الشَّامُ [وَهِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ وَكَانَ بِهَا إِبْرَاهِيمُ وَالْأَنْبِيَاءُ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ فَإِنْ كُنْتَ نَبِيًّا مِثْلَهُمْ فَأْتِ الشَّامَ] وَإِنَّمَا يَمْنَعُكَ مِنَ الْخُرُوجِ إِلَيْهَا مَخَافَتُكَ الرُّومَ وَإِنَّ اللَّهَ سَيَمْنَعُكَ مِنَ الرُّومِ إِنْ كُنْتَ رَسُولَهُ
{ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا} “Sonra Bize karşı kendine hiçbir yardımcı bulamazsın” yani seni azabımızdan koruyacak bir yardımcı [bulamazsın]. Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا} “Gerçekten onlar, seni oradan çıkarmak için neredeyse bu topraktan sürüp çıkaracaklardı” buyruğunun anlamı hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Bu ayet Medenîdir. Kelbî şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde Yahudiler, hasetlerinden ötürü onun Medine'de ikamet etmesini hoş görmediler. Bunun üzerine ona gelip şöyle dediler: "Ey Ebe'l-Kâsım! Sen de bilirsin ki burası peygamberler yurdu değildir; peygamberler yurdu Şam'dır [orası mukaddes topraktır; İbrâhim ve diğer peygamberler -aleyhimüssalâtü vesselâm- orada bulunmuştur; şayet onlar gibi bir peygambersen Şam'a git]. Seni oraya çıkmaktan alıkoyan tek şey Bizans'tan korkmandır. Şayet sen O'nun elçisiysen Allah seni Bizans'tan muhakkak koruyacaktır."
فَعَسْكَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى ثَلَاثَةِ أَمْيَالٍ مِنَ الْمَدِينَةِ وَفِي رِوَايَةٍ: إِلَى ذِي الْحُلَيْفَةِ حَتَّى يَجْتَمِعَ إِلَيْهِ أَصْحَابُهُ وَيَخْرُجَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَ"الْأَرْضُ" هَاهُنَا هِيَ الْمَدِينَةُ .
Bunun üzerine Peygamber ﷺ ashabı etrafında toplanıp yola çıksın diye Medine'den üç mil mesafede -bir rivayette ise Zülhuleyfe'de- ordugâh kurdu. Allah da bu ayeti indirdi. Buradaki "el-ard" (toprak), Medine'dir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: "الْأَرْضُ" أَرْضُ مَكَّةَ وَالْآيَةُ مَكِّيَّةٌ هَمَّ الْمُشْرِكُونَ أَنْ يُخْرِجُوهُ مِنْهَا فَكَفَّهُمُ اللَّهُ عَنْهُ حَتَّى أَمَرَهُ بِالْهِجْرَةِ فَخَرَجَ بِنَفْسِهِ وَهَذَا أَلْيَقُ بِالْآيَةِ لِأَنَّ مَا قَبْلَهَا خَبَرٌ عَنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَالسُّورَةُ مَكِّيَّةٌ .
Mücâhid ve Katâde ise şöyle demiştir: "el-Ard" (toprak), Mekke toprağıdır ve ayet Mekkîdir. Müşrikler onu oradan çıkarmaya yeltendiler; fakat Allah, ona hicreti emredinceye kadar onları ondan menetti, o da bizzat kendisi çıktı. Bu [görüş] ayete daha uygundur; zira bundan önceki kısım Mekke halkından haber vermektedir ve sure de Mekkîdir.
وَقِيلَ: هُمُ الْكُفَّارُ كُلُّهُمُ أَرَادُوا أَنْ يَسْتَفِزُّوهُ مِنْ أَرْضِ الْعَرَبِ بِاجْتِمَاعِهِمْ وَتَظَاهُرِهِمْ عَلَيْهِ فَمَنَعَ اللَّهُ ﷿ رَسُولَهُ ﷺ وَلَمْ يَنَالُوا مِنْهُ مَا أَمَّلُوا وَالِاسْتِفْزَازُ هُوَ الْإِزْعَاجُ بِسُرْعَةٍ.
Şöyle de denilmiştir: Onlar kâfirlerin bütünüdür; ona karşı toplanıp yardımlaşarak onu Arap topraklarından sürüp çıkarmak istediler. Fakat Allah azze ve celle Resûlü'nü ﷺ korudu ve umduklarına nail olamadılar. İstifzâz (اسْتِفْزَاز) ise süratle tedirgin edip yerinden sökmektir.
{وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ} أَيْ بَعْدَكَ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ {خِلَافَكَ} اعْتِبَارًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلَافَ رَسُولِ اللَّهِ" (التَّوْبَةِ-٨١) وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ . {إِلَّا قَلِيلًا} أَيْ: لَا يَلْبَثُونَ بِعَدَكَ إِلَّا قَلِيلًا حَتَّى يَهْلَكُوا فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: مُدَّةُ حَيَاتِهِمْ وَعَلَى الثَّانِي: مَا بَيْنَ خُرُوجِ النَّبِيِّ ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ إِلَى أَنْ قُتِلُوا بِبَدْرٍ.
{وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ} “O takdirde onlar da senin ardından kalamazlardı” yani senin arkandan [kalamazlardı]. İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî, Hafs ve Ya'kûb Yüce Allah'ın: "Geride bırakılanlar, Resûlullah'ın arkasından oturup kalmalarına sevindiler" (et-Tevbe: 81) buyruğunu dikkate alarak {خِلَافَكَ} şeklinde okumuşlardır; her ikisinin anlamı birdir. {إِلَّا قَلِيلًا} “pek az [kalabilirlerdi]” yani helak oluncaya kadar senin ardından pek az kalabilirlerdi. Bu birinci görüşe göre [bu süre], onların ömür müddetidir; ikinci görüşe göre ise Peygamber'in ﷺ Medine'ye çıkışından Bedir'de öldürülmelerine kadar geçen süredir.
{سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا (٧٧) }
{سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا (٧٧) } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimiz hakkındaki sünnet [de buydu]. Sen Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın. (77)”
قَوْلُهُ ﷿: {سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا} أَيْ: كَسُنَّتِنَا فَانْتَصَبَ بِحَذْفِ الْكَافِ وَسُنَّةُ اللَّهِ فِي الرُّسُلِ إِذَا كَذَّبَتْهُمُ الْأُمَمُ أَنْ لَا يُعَذِّبَهُمْ مَا دَامَ نَبِيُّهُمْ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ فَإِذَا خَرَجَ نَبِيُّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَظْهُرِهِمْ عَذَّبَهُمْ.
Allah azze ve celle'nin: {سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنَا} “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimiz hakkındaki sünnet [de buydu]” buyruğu, yani Bizim sünnetimiz gibi demektir; "kâf" harfinin hazfedilmesiyle mansub olmuştur. Allah'ın elçiler hakkındaki sünneti şudur: Ümmetler onları yalanladığında, peygamberleri aralarında bulunduğu müddetçe onlara azap etmez; peygamberleri aralarından çıktığı vakit ise onlara azap eder.
{وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا} أَيْ تَبْدِيلًا.
{وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِيلًا} “Sen Bizim sünnetimizde hiçbir değişiklik bulamazsın” yani tebdil [ve başkalaşma bulamazsın].
{أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (٧٨) }
{أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا (٧٨) } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namaz kıl; sabah Kur'an'ını (namazını) da [kıl]! Çünkü sabah Kur'an'ı (okunan namaz) şahitlidir. (78)”
قَوْلُهُ: {أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ} اخْتَلَفُوا فِي الدُّلُوكِ: رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: الدُّلُوكُ هُوَ الْغُرُوبُ وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ وَالضَّحَاكِ وَالسُّدِّيِّ.
O'nun: {أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ} “Güneşin batıya kaymasından... namaz kıl” buyruğundaki Dülûk (دُلُوك) hususunda ihtilaf ettiler: Abdullah b. Mes'ûd'dan dülûkun gurûb (batış) olduğu rivayet edilmiştir. İbrâhim en-Nehaî, Mukātil b. Hayyân, Dahhâk ve es-Süddî'nin görüşü de budur.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَابْنُ عُمَرَ وَجَابِرٌ: هُوَ زَوَالُ الشَّمْسِ وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَأَكْثَرِ التَّابِعِينَ.
İbn Abbâs, İbn Ömer ve Câbir ise: "O, güneşin zevale ermesidir (öğle vakti batıya meyletmesidir)" demişlerdir. Atâ, Katâde, Mücâhid, el-Hasan ve tâbiînin çoğunun görüşü de budur.
وَمَعْنَى اللَّفْظِ يَجْمَعُهُمَا لِأَنَّ أَصْلَ الدُّلُوكِ الْمَيْلُ وَالشَّمْسُ تَمِيلُ إِذَا زَالَتْ وَغَرَبَتْ.
Kelimenin anlamı her ikisini de kapsar; zira dülûkun aslı meyil demektir; güneş zevale erdiğinde de battığında da meyleder.
وَالْحَمْلُ عَلَى الزَّوَالِ أَوْلَى الْقَوْلَيْنِ لِكَثْرَةِ الْقَائِلِينَ بِهِ وَلِأَنَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَيْهِ كَانَتِ الْآيَةُ جَامِعَةً لِمَوَاقِيتِ الصَّلَاةِ كُلِّهَا "فَدُلُوكُ الشَّمْسِ": يَتَنَاوَلُ صَلَاةَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَ"إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ": يَتَنَاوَلُ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَ"قُرْآنَ الْفَجْرِ": هُوَ صَلَاةُ الصُّبْحِ .
[Bunu] zevale hamletmek, söyleyenlerin çokluğundan ve buna hamlettiğimiz takdirde ayet namaz vakitlerinin tamamını kapsayacağından ötürü iki görüşten daha tercihe şayandır. Zira "Güneşin dülûku" öğle ve ikindi namazını kapsar, "gecenin kararmasına kadar" akşam ve yatsı namazını kapsar, "sabah Kur'an'ı" ise sabah namazıdır.
قَوْلُهُ ﷿: {إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ} أَيْ: ظُهُورِ ظُلْمَتِهِ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بُدُوُّ اللَّيْلِ وَقَالَ قَتَادَةُ: وَقْتُ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: غُرُوبُ الشَّمْسِ.
Allah azze ve celle'nin: {إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ} “gecenin karanlığına kadar” buyruğu, yani karanlığının belirginleşmesine kadar [demektir]. İbn Abbâs: "Gecenin başlamasıdır" demiştir. Katâde: "Akşam namazı vaktidir" demiştir. Mücâhid ise: "Güneşin batışıdır" demiştir.
{وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} يَعْنِي: صَلَاةَ الْفَجْرِ سَمَّى صَلَاةَ الْفَجْرِ قُرْآنًا لِأَنَّهَا لَا تَجُوزُ إِلَّا بِقُرْآنٍ وَانْتِصَابُ الْقُرْآنِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى الصَّلَاةِ أَيْ: وَأَقِمْ قُرْآنَ الْفَجْرِ قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَقَالَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: عَلَى الْإِغْرَاءِ أَيْ وَعَلَيْكَ قُرْآنَ الْفَجْرِ.
{وَقُرْآنَ الْفَجْرِ} “sabah Kur'an'ını da” yani sabah namazını [kıl]. Sabah namazına "Kur'an" adını vermiştir; zira o ancak Kur'an ile caiz olur. "el-Kur'ân" kelimesinin mansub oluşu iki yöndendir: Birincisi, "es-Salât" kelimesine matuf olmasıdır; yani "Sabah Kur'an'ını (namazını) da ikame et" demektir; Ferrâ böyle demiştir. Basralılar ise: "İğrâ (teşvik) üzerinedir, yani sabah Kur'an'ına sarıl/devam et demektir" demişlerdir.
{إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا} أَيْ: يَشْهَدُهُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ.
{إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا} “Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” yani gece melekleri ile gündüz melekleri ona şahitlik eder.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "تَفْضُلُ صَلَاةُ الْجَمِيعِ عَلَى صَلَاةِ أَحَدِكُمْ وَحْدَهُ بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا وَتَجْتَمِعُ مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ فِي صَلَاةِ الْفَجْرِ" ثُمَّ يَقُولُ أبو هريرة: اقرؤوا إِنْ شِئْتُمْ: {إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا} .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, [dedi ki:] Bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, [dedi ki:] Bize Ebu'l-Yemân rivayet etti, [dedi ki:] Bize Şuayb, Zührî'den bildirdi, [dedi ki:] Bana Saîd b. el-Müseyyeb ve Ebû Seleme b. Abdirrahmân haber verdiler ki Ebû Hureyre radıyallâhu anh [şöyle] dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Cemaatle kılınan namaz, birinizin tek başına kıldığı namazdan yirmi beş derece daha üstündür. Gece melekleri ile gündüz melekleri sabah namazında bir araya gelirler.» Sonra Ebû Hureyre [şöyle] der: İsterseniz {إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا} “Çünkü sabah Kur'an'ı şahitlidir” [ayetini] okuyun.
{وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا (٧٩) }
{وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا (٧٩) } “Gecenin bir kısmında da sana mahsus bir nafile olarak onunla (namazla) teheccüde kalk; umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır. (79)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ} أَيْ: قُمْ بَعْدَ نَوْمِكَ وَالتَّهَجُّدُ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ النَّوْمِ يُقَالُ: تَهَجَّدَ إِذَا قَامَ بَعْدَمَا نَامَ وَهَجَدَ إِذَا نَامَ.
Yüce Allah'ın: {وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ} “Gecenin bir kısmında da... onunla teheccüde kalk” buyruğu, yani uykundan sonra kalk demektir. Teheccüd ancak uykudan sonra olur. Bir kimse uyuduktan sonra kalktığında "teheccede" (تَهَجَّدَ), uyuduğunda ise "hecede" (هَجَدَ) denir.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: قِيَامُ اللَّيْلِ لِلصَّلَاةِ.
Ayetten murat, namaz kılmak için gece kalkmaktır.
وَكَانَتْ صلاة الليل ٢١٢/أفَرِيضَةً عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي الِابْتِدَاءِ وَعَلَى الْأُمَّةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًا" (الْمُزَّمِّلِ-١) ثُمَّ نَزَلَ التَّخْفِيفُ فَصَارَ الْوُجُوبُ مَنْسُوخًا فِي حَقِّ الْأُمَّةِ بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَبَقِيَ الِاسْتِحْبَابُ: قَالَ الله تعالى: "فاقرؤوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ" (الْمُزَّمِّلِ-٢٠) وَبَقِيَ الْوُجُوبُ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ .
Gece namazı başlangıçta Peygamber'e ﷺ ve Yüce Allah'ın: "Ey örtünüp bürünen! Birazı müstesna geceleyin kalk" (el-Müzzemmil: 1-2) buyruğundan ötürü ümmete farzdı. Sonra ruhsat ve kolaylık indi de beş vakit namaz ile ümmet hakkında farziyeti nesh edildi ve müstehaplığı devam etti; Allah Teâlâ: "Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun" (el-Müzzemmil: 20) buyurdu. Peygamber ﷺ hakkında ise farziyeti devam etti.
وَرُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "ثَلَاثٌ هُنَّ عَلَيَّ فَرِيضَةٌ وَهُنَّ سُنَّةٌ لَكُمُ الْوِتْرُ [وَالسِّوَاكُ] وَقِيَامُ اللَّيْلِ" .
Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Üç şey bana farzdır, sizin için ise sünnettir: Vitir [ve misvak] ile gece namazı".
قَوْلُهُ ﷿: {نَافِلَةً لَكَ} أَيْ: زِيَادَةً لَكَ يُرِيدُ: فَضِيلَةٌ زَائِدَةٌ عَلَى سَائِرِ الْفَرَائِضِ فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَيْكَ.
Allah azze ve celle'nin: {نَافِلَةً لَكَ} “sana mahsus bir nafile olarak” buyruğu, yani senin için bir fazlalık olarak [demektir]. Kastedilen: Allah'ın diğer farzların üzerine sana farz kıldığı ilave bir fazilettir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الْوُجُوبَ صَارَ مَنْسُوخًا فِي حَقِّهِ كَمَا فِي حَقِّ الْأُمَّةِ فَصَارَتْ نَافِلَةً وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: "نَافِلَةً لَكَ" وَلَمْ يَقُلْ عَلَيْكَ .
Bir topluluk ise ümmet hakkında olduğu gibi onun hakkında da farziyetin neshedilip nafile haline geldiği görüşüne varmıştır. Mücâhid ve Katâde'nin görüşü de budur; çünkü Allah Teâlâ: "Sana mahsus bir nafile olarak" buyurmuş, "üzerine [farz]" dememiştir.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا مَعْنَى التَّخْصِيصِ وَهِيَ زِيَادَةٌ فِي حَقِّ كَافَّةِ الْمُسْلِمِينَ كَمَا فِي حَقِّهِ ﷺ؟
Eğer: 'O ﷺ hakkında bir fazlalık olduğu gibi bütün Müslümanlar hakkında da bir fazlalık (nafile) iken bu tahsisin anlamı nedir?' denilirse;
قِيلَ: التَّخْصِيصُ مِنْ حَيْثُ إِنَّ نَوَافِلَ الْعِبَادِ كَفَّارَةٌ لِذُنُوبِهِمْ وَالنَّبِيُّ ﷺ قَدْ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ فَكَانَتْ نَوَافِلُهُ لَا تَعْمَلُ فِي كَفَّارَةِ الذُّنُوبِ فَتَبْقَى لَهُ زِيَادَةٌ فِي رَفْعِ الدَّرَجَاتِ.
[Şöyle] denildi: Tahsis şundandır ki; kulların nafileleri günahlarına kefarettir. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ise geçmiş ve gelecek günahları bağışlanmıştır; bu sebeple onun nafileleri günahların kefaretinde işlemez, dolayısıyla [bu ibadetler] onun için derecelerin yükselmesinde bir fazlalık (ziyade) olarak kalır.
أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْجُوزَجَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ قَالَا حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ زِيَادِ بْنِ عَلَاقَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: قَامَ النَّبِيُّ ﷺ حَتَّى انْتَفَخَتْ قَدَمَاهُ فَقِيلَ لَهُ: أَتَتَكَلَّفُ هَذَا وَقَدْ غُفِرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ؟ قَالَ: "أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا" .
Bize Ebû Muhammed Abdullāh b. Abdissamed el-Cûzecânî haber verdi, bize Ebü'l-Kāsım Ali b. Ahmed el-Huzâî haber verdi, bize Ebû Saîd el-Heysem b. Küleyb haber verdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî rivayet etti, bize Kuteybe ve Bişr b. Muâz rivayet edip dediler ki: Bize Ebû Avâne, Ziyâd b. Ilâka'dan, [o da] el-Muğîre b. Şu'be'den rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber ﷺ ayakları şişinceye kadar [namazda] ayakta durdu. Kendisine: "Geçmiş ve gelecek günahların bağışlandığı halde bu zahmete mi katlanıyorsun?" denildi. O da: "Şükreden bir kul olmayayım mı?" buyurdu.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرْخَسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسِ بْنِ مَخْرَمَةَ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ أَنَّهُ قَالَ: "لَأَرْمُقَنَّ صَلَاةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ اللَّيْلَةَ فَتَوَسَّدْتُ عَتَبَتَهُ أَوْ فُسْطَاطَهُ فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ طَوِيلَتَيْنِ ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ دُونَ اللَّتَيْنِ قَبْلَهُمَا [ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ دُونَ اللَّتَيْنِ قَبْلَهُمَا ثُمَّ صَلَّى ركعتين دون التين قَبْلَهُمَا] ثُمَّ أَوْتَرَ فَذَلِكَ ثَلَاثُ عَشْرَةَ رَكْعَةً .
Bize Ebü'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdissamed el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Abdullah b. Ebî Bekre'den, [o] babasından, [o da] Abdullah b. Kays b. Mahreme'nin kendisine Zeyd b. Hâlid el-Cühenî'den haber verdiğine göre o şöyle demiştir: "Bu gece mutlaka Resûlullah'ın ﷺ namazını gözeteceğim" dedim. Eşiğini yahut çadırını yastık yaptım. O kalkıp iki hafif rekât kıldı. Sonra iki uzun rekât kıldı. Sonra önceki ikisinden daha kısa iki rekât kıldı. [Sonra önceki ikisinden daha kısa iki rekât kıldı. Sonra önceki ikisinden daha kısa iki rekât kıldı]. Sonra vitir kıldı. İşte bu on üç rekâttır.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّرْخَسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ﵂: كَيْفَ كَانَتْ صَلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي رَمَضَانَ؟ قَالَ: فَقَالَتْ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَزِيدُ فِي رَمَضَانَ وَلَا فِي غَيْرِهِ عَلَى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلَا تَسْأَلْ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ ثُمَّ يُصَلِّي أَرْبَعًا فَلَا تَسْأَلْ عَنْ حُسْنِهِنَّ وَطُولِهِنَّ ثُمَّ يُصَلِّي ثَلَاثًا. قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَنَامُ قَبْلَ أَنْ تُوتِرَ؟ فَقَالَ: "يَا عَائِشَةُ إِنَّ عَيْنِيَّ تَنَامَانِ وَلَا يَنَامُ قَلْبِي" .
Bize Ebü'l-Hasan Muhammed b. Muhammed es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, [o da] Ebû Seleme b. Abdirrahmân'ın kendisine haber verdiğine göre o, Âişe'ye radıyallâhu anhâ: "Resûlullah'ın ﷺ Ramazan'daki namazı nasıldı?" diye sormuş, o da şöyle demiştir: "Resûlullah ﷺ ne Ramazan'da ne de Ramazan dışındaki [gecelerde] on bir rekâttan fazla kılmazdı. Dört rekât kılardı ki onların güzelliğini ve uzunluğunu sorma! Sonra dört rekât kılardı ki onların güzelliğini ve uzunluğunu sorma! Sonra üç rekât kılardı." Âişe dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Vitir kılmadan önce uyur musun?" dedim. O da: "Ey Âişe! Benim gözlerim uyur fakat kalbim uyumaz" buyurdu.
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو نَعِيمٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الْحَسَنِ الْإِسْفِرَايِنِي أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ يَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ الْأَعْلَى أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي يُونُسُ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَعُمَرُ بْنُ الْحَارِثِ أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ أَخْبَرَهُمْ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "يُصَلِّي فِيمَا بَيْنَ أَنْ يَفْرَغَ مِنْ صَلَاةِ الْعِشَاءِ إِلَى الْفَجْرِ إِحْدَى
Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. el-Hasan el-İsferâyinî haber verdi, bize Ebû Avâne Ya'kûb b. İshâk haber verdi, bize Yûnus b. Hârûn b. Abdila'lâ haber verdi, bize İbn Vehb haber verdi, bana Yûnus, İbn Ebî Zi'b ve Amr b. el-Hâris, İbn Şihâb'ın kendilerine Urve b. ez-Zübeyr'den, onun da Âişe'den [naklen] şöyle dediğini haber verdiğini bildirdi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem «yatsı namazını bitirdiği vakitten fecre kadar olan süre zarfında on bir...»
عَشْرَةَ رَكْعَةً يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ يُوتِرُ بِوَاحِدَةٍ فَيَسْجُدُ السَّجْدَةَ قَدْرَ مَا يَقْرَأُ أَحَدُكُمْ خَمْسِينَ آيَةً قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُ مِنْ أَذَانِ الْفَجْرِ وَتَبَيَّنَ لَهُ الْفَجْرُ قَامَ فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَى شِقِّهِ الْأَيْمَنِ حَتَّى يَأْتِيَهُ الْمُؤَذِّنُ لِلْإِقَامَةِ فَيَخْرُجُ" وَبَعْضُهُمْ يَزِيدُ عَلَى بَعْضٍ .
rekât kılardı; her iki rekâtta bir selâm verir, sonra bir rekât ile vitir kılardı. Başını kaldırmadan önce sizden birinin elli ayet okuyacağı kadar secdede kalırdı. Müezzin sabah ezanını bitirip fecir belirginleşince kalkar, iki hafif rekât kılar, sonra müezzin kamet için yanına gelinceye kadar sağ yanı üzerine uzanırdı ve [sonra namaza] çıkardı." Bazı [raviler] bazısına ziyadede bulunmuştur.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُنِيبٍ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ أَخْبَرَنَا حَمِيدٌ الطَّوِيلُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: مَا كُنَّا نَشَاءُ أَنْ نَرَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فِي اللَّيْلِ مُصَلِّيًا إِلَّا رَأَيْنَاهُ وَلَا نَشَاءُ أَنْ نَرَاهُ نَائِمًا إِلَّا رَأَيْنَاهُ وَقَالَ: كَانَ يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ حَتَّى نَقُولَ لَا يُفْطِرُ مِنْهُ شَيْئًا وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ لَا يَصُومُ مِنْهُ شَيْئًا .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Abdurrahmân b. Münîb haber verdi, bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, bize Humeyd et-Tavîl, Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah'ı ﷺ geceleyin namaz kılarken görmek istediğimizde mutlaka onu öyle görürdük; uyurken görmek istediğimizde de mutlaka onu öyle görürdük. Ve dedi ki: Ayda o kadar oruç tutardı ki 'artık bu ay hiç oruçsuz geçirmeyecek' derdik; o kadar da oruçsuz geçirirdi ki 'artık bu ay hiç oruç tutmayacak' derdik.
قَوْلُهُ ﷿: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} عَسَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَاجِبٌ لِأَنَّهُ لَا يَدْعُ أَنْ يُعْطِيَ عِبَادَهُ أَوْ يَفْعَلَ بِهِمْ مَا أَطْمَعَهُمْ فِيهِ.
Allah azze ve celle'nin: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır” buyruğundaki "asâ" (عَسَى / umulur ki) lafzı Allah Teâlâ'dan olduğunda kesinlik (vücûb) ifade eder; zira O, kullarına ümit verdiği şeyi onlara vermekten yahut yapmaktan geri durmaz.
وَالْمَقَامُ الْمَحْمُودُ هُوَ: مَقَامُ الشَّفَاعَةِ لِأُمَّتِهِ لِأَنَّهُ يَحْمَدُهُ فِيهِ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِي أَخْبَرَنَا حَيَاةٌ عَنْ كَعْبٍ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ: ثُمَّ صَلُّوا عَلَيَّ فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ بِهَا عَشْرًا ثُمَّ سَلُوا اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ فَإِنَّهَا مَنْزِلَةٌ فِي الْجَنَّةِ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ إِلَّا لِعَبْدٍ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ فَمَنْ سَأَلَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ عَلَيْهِ الشَّفَاعَةُ" .
Makâm-ı Mahmûd ise, ümmetine şefaat etme makamıdır; zira öncekiler de sonrakiler de bu hususta onu överler. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh rivayet etti, bize Abdullah b. Yezîd el-Mukrî haber verdi, bize Hayve, Ka'b'dan, [o] Alkame'den, [o] Abdurrahmân b. Cübeyr'den, [o da] Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan bildirdiğine göre Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Müezzini işittiğinizde onun dediğinin aynısını söyleyin. Sonra bana salât getirin; çünkü kim bana bir salât getirirse Allah ona bununla on salât eder. Sonra Allah'tan benim için vesîleyi isteyin; zira o, cennette Allah'ın kullarından ancak bir kula lâyık olan bir derecedir ve ben o kul olmayı umuyorum. Kim benim için vesîleyi dilerse şefaat ona hak olur".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ حَلَّتْ لَهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti, bize Ali b. Abbâs rivayet etti, bize Saîd b. Ebî Hamze, Muhammed b. el-Münkodir'den, [o da] Câbir b. Abdillâh'tan radıyallâhu anh rivayet etti ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ حَلَّتْ لَهُ شَفَاعَتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ» «Kim ezanı işittiği zaman: 'Ey bu eksiksiz davetin ve kılınacak namazın Rabbi olan Allahım! Muhammed'e vesileyi ve fazileti ver; onu, kendisine vadettiğin Makâm-ı Mahmûd'a ulaştır' derse, kıyamet gününde şefaatim ona helal (vacip) olur.»
أَخْبَرَنَا أَبُو حَامِدٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ أَخْبَرَنَا يَعْلَى عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ دَعْوَةً مُسْتَجَابَةً وَإِنِّي اخْتَبَأْتُ دَعْوَتِي شَفَاعَةً لِأُمَّتِي وَهِيَ نَائِلَةٌ مِنْكُمْ -إِنْ شَاءَ اللَّهُ-مَنْ مَاتَ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا" .
Bize Ebû Hâmid Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Abdürrahîm b. Münîb haber verdi, bize Ya'lâ, el-A'meş'ten, [o] Ebû Sâlih'ten, [o da] Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Her peygamberin kabul olunan bir duası vardır. Ben ise duamı ümmetime şefaat etmek üzere sakladım; o inşallah sizden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmadan ölen kimseye ulaşacaktır".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: وَقَالَ حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ حَدَّثَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى حَدَّثَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "يُحْبَسُ الْمُؤْمِنُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَهْتَمُّوا بِذَلِكَ فَيَقُولُونَ: لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا فَيُرِيحُنَا مِنْ مَكَانِنَا فَيَأْتُونَ آدَمَ فَيَقُولُونَ: أَنْتَ آدَمُ أَبُو النَّاسِ خَلَقَكَ اللَّهُ بِيَدِهِ وَأَسْكَنَكَ جَنَّتَهُ وَأَسْجَدَ لَكَ مَلَائِكَتَهُ وَعَلَّمَكَ أَسْمَاءَ كُلِّ شَيْءٍ اشْفَعْ لَنَا عِنْدَ رَبِّكَ حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا هَذَا فَيَقُولُ: لَسْتُ هُنَاكُمْ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ وَأَكْلَهُ مِنَ الشَّجَرَةِ وَقَدْ نُهِيَ عَنْهَا وَلَكِنِ ائْتُوا نُوحًا أَوَّلَ نَبِيٍّ بَعَثَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ الْأَرْضِ.
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil rivayet etti ve dedi ki: Haccâc b. Minhâl dedi ki: Bize Hemmâm b. Yahyâ rivayet etti, bize Katâde, Enes'ten rivayet etti; Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: "Müminler kıyamet gününde hapsedilirler, öyle ki bundan dolayı büyük bir tasa duyarlar ve: 'Rabbimize şefaatçi arasak da bizi bu bulunduğumuz yerden kurtarsa' derler. Âdem'e gelip: 'Sen insanların atası Âdem'sin; Allah seni Kudret Eliyle yarattı, seni cennetine yerleştirdi, meleklerini sana secde ettirdi ve sana her şeyin isimlerini öğretti. Rabbimizin katında bize şefaat et de bizi bu bulunduğumuz yerden kurtarsın' derler. Âdem: 'Ben buna ehil değilim' der ve işlediği hatayı, yasaklandığı halde o ağaçtan yemiş olmasını hatırlar [ve]: 'Lakin siz Allah'ın yeryüzü halkına gönderdiği ilk peygamber olan Nûh'a gidin' [der].
فَيَأْتُونَ نُوحًا فَيَقُولُ: لَسْتُ هُنَاكُمْ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ سُؤَالَهُ رَبَّهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَكِنِ ائْتُوا إِبْرَاهِيمَ خَلِيلَ الرَّحْمَنِ قَالَ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ: إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ وَيَذْكُرُ ثَلَاثَ كَذِبَاتٍ كَذَبَهُنَّ وَلَكِنِ ائْتُوا مُوسَى عَبْدًا آتَاهُ اللَّهُ التَّوْرَاةَ وَكَلَّمَهُ وَقَرَّبَهُ نَجِيًّا.
Nûh'a gelirler, o da: 'Ben buna ehil değilim' der ve işlediği hatayı, Rabbinden bilgisizce talepte bulunmuş olmasını hatırlar [ve]: 'Fakat Rahmân'ın dostu (Halîlullah) İbrahim'e gidin' der. [Resûlullah] buyurdu ki: İbrahim'e gelirler; o da: 'Ben buna ehil değilim' der ve söylediği üç yalanı hatırlar [ve]: 'Lakin siz Allah'ın kendisine Tevrat'ı verdiği, kendisiyle konuştuğu ve fısıldaşmak üzere yaklaştırdığı kulu Mûsâ'ya gidin' [der].
قَالَ: فَيَأْتُونَ مُوسَى فَيَقُولُ إِنِّي لَسْتُ هُنَاكُمْ وَيَذْكُرُ خَطِيئَتَهُ الَّتِي أَصَابَ بِقَتْلِ النَّفْسِ وَلَكِنِ ائْتُوا عِيسَى عَبْدَ اللَّهِ وَرَسُولَهُ وَرُوحَ اللَّهِ وَكَلِمَتَهُ.
[Peygamber] buyurdu ki: Mûsâ'ya gelirler; o da: 'Ben buna ehil değilim' der ve cana kıymakla işlediği hatayı hatırlar [ve]: 'Fakat siz Allah'ın kulu ve elçisi, Allah'ın ruhu ve kelimesi olan Îsâ'ya gidin' [der].
فَيَأْتُونَ عِيسَى فَيَقُولُ: لست هناكم ٢١٢/ب وَلَكِنِ ائْتُوا مُحَمَّدًا عَبْدًا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ.
Îsâ'ya gelirler; o da: 'Ben buna ehil değilim, lakin siz geçmiş ve gelecek günahları Allah tarafından bağışlanmış bir kul olan Muhammed'e gidin' der.
قَالَ: فَيَأْتُونِي فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ: ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ وَقُلْ تُسْمَعْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ وَسَلْ تُعْطَهُ قَالَ: فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدَّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فأخرجهم فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ.
[Peygamber] buyurdu ki: «Bana gelirler; ben de Rabbimin huzuruna girmek için O'nun yurdunda izin isterim, bana izin verilir. O'nu görünce secdeye kapanırım; Allah dilediği müddetçe beni [secdede] bırakır. Sonra: 'Başını kaldır ey Muhammed! Söyle, dinlenirsin; şefaat et, şefaatin kabul edilir; iste, sana verilir' buyurur. [Resûlullah] buyurdu ki: Başımı kaldırır ve Rabbime O'nun bana öğreteceği senâ ve hamd ile övgüde bulunurum. Sonra şefaat ederim; O da bana bir sınır belirler. Ben de çıkar, onları [ateşten] çıkarıp cennete koyarım.»
قَالَ قَتَادَةُ: وَسَمِعْتُهُ أَيْضًا يَقُولُ: فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ أَعُودُ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ: ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ وَقُلْ تُسْمَعْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ وَسَلْ تُعْطَهُ قَالَ: فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدَّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ [ثُمَّ أَعُودُ الثَّالِثَةَ فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فِي دَارِهِ فَيُؤْذَنُ لِي عَلَيْهِ فَإِذَا رَأَيْتُهُ وَقَعْتُ سَاجِدًا فَيَدَعُنِي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَدَعَنِي ثُمَّ يَقُولُ ارْفَعْ رَأْسَكَ يَا مُحَمَّدُ وَقُلْ تُسْمَعْ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ وَسَلْ تُعْطَهُ قَالَ: فَأَرْفَعُ رَأْسِي فَأُثْنِي عَلَى رَبِّي بِثَنَاءٍ وَتَحْمِيدٍ يُعَلِّمُنِيهِ ثُمَّ أَشْفَعُ فَيَحُدَّ لِي حَدًّا فَأَخْرُجُ فَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ"] .
Katâde dedi ki: Ben onun şöyle dediğini de işittim: "Çıkar onları cehennemden çıkarır ve cennete koyarım. Sonra tekrar dönüp Rabbimin huzuruna girmek için izin isterim; bana izin verilir. O'nu görünce secdeye kapanırım; Allah dilediği müddetçe beni [secdede] bırakır. Sonra: 'Başını kaldır ey Muhammed! Söyle, dinlenirsin; şefaat et, şefaatin kabul edilir; iste, sana verilir' buyurur. [Resûlullah] buyurdu ki: Başımı kaldırırım ve bana öğreteceği senâ ve hamd ile Rabbime övgüde bulunurum. Sonra şefaat ederim; O da bana bir sınır belirler. Ben de çıkar onları cennete koyarım. [Sonra üçüncü kez döner Rabbimin huzuruna girmek için izin isterim; bana izin verilir. O'nu görünce secdeye kapanırım; Allah dilediği müddetçe beni bırakır. Sonra: 'Başını kaldır ey Muhammed! Söyle, dinlenirsin; şefaat et, şefaatin kabul edilir; iste, sana verilir' buyurur. [Resûlullah] buyurdu ki: Başımı kaldırırım ve bana öğreteceği senâ ve hamd ile Rabbime övgüde bulunurum. Sonra şefaat ederim; O da bana bir sınır belirler. Ben de çıkar onları cennete koyarım]."
قَالَ قَتَادَةُ: وَقَدْ سَمِعْتُهُ أَيْضًا يَقُولُ: "فَأَخْرُجُ فَأُخْرِجُهُمْ مِنَ النَّارِ وَأُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ حَتَّى مَا يَبْقَى فِي النَّارِ إِلَّا مَنْ حَبَسَهُ الْقُرْآنُ" -أَيْ وَجَبَ عَلَيْهِ الْخُلُودُ-قَالَ: ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [قَالَ: "وَهَذَا الْمَقَامُ الْمَحْمُودُ] الَّذِي وُعِدَهُ نَبِيُّكُمْ ﷺ" .
Katâde dedi ki: Ben onun şöyle dediğini de işittim: "Çıkar onları cehennemden çıkarır ve cennete koyarım; öyle ki cehennemde Kur'an'ın hapsettiği -yani ebedî kalması vacip olan- kimselerden başkası kalmaz." Dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “umulur ki Rabbin seni övgüye değer bir makama ulaştırır”. [Dedi ki: "İşte bu,] peygamberinize ﷺ vaat edilen Makâm-ı Mahmûd'dur".
وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: حَدَّثَنَا [مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا] سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ هِلَالٍ الْغَزِّيُّ قَالَ: ذَهَبْنَا إِلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَذَكَرَ حَدِيثَ الشَّفَاعَةِ بِمَعْنَاهُ وَقَالَ: "فَأَسْتَأْذِنُ عَلَى رَبِّي فَيُؤْذَنُ لِي وَيُلْهِمُنِي مَحَامِدَ أَحْمَدُهُ بِهَا لَا تَحْضُرُنِي الْآنَ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ وَأَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ: يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ تُسْمَعْ [وَسَلْ تُعْطَهُ] وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ: يَا رَبِّ أُمَّتِي أُمَّتِي فَيَقُولُ: انْطَلِقْ فَأَخْرِجْ مِنْهَا مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ شَعِيرَةٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا وَذَكَرَ مِثْلَهُ فَيُقَالُ: "انْطَلِقْ فَأَخْرِجْ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ أَوْ خَرْدَلَةٍ مِنَ الْإِيمَانِ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ ثُمَّ أَعُودُ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا وَذَكَرَ مِثْلَهُ ثُمَّ يُقَالُ: انْطَلِقْ فَأَخْرِجْ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ أَدْنَى أَدْنَى أَدْنَى مِثْقَالِ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ فَأَنْطَلِقُ فَأَفْعَلُ فَلَمَّا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِ أَنَسٍ مَرَرْنَا بِالْحَسَنِ فَسَلَّمْنَا عَلَيْهِ فَحَدَّثْنَاهُ بِالْحَدِيثِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَالَ: هِيهِ فَقُلْنَا: لَمْ يَزِدْنَا عَلَى هَذَا فَقَالَ: لَقَدْ حَدَّثَنِي وَهُوَ [يَوْمَئِذٍ جَمِيعٌ] مُنْذُ عِشْرِينَ سَنَةً كَمَا حَدَّثَكُمْ ثُمَّ قَالَ: ثُمَّ أَعُودُ الرَّابِعَةَ فَأَحْمَدُهُ بِتِلْكَ الْمَحَامِدِ ثُمَّ أَخِرُّ لَهُ سَاجِدًا فَيُقَالُ: يَا مُحَمَّدُ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ تُسْمَعْ وَسَلْ تُعْطَهُ وَاشْفَعْ تُشَفَّعْ فَأَقُولُ يَا ربي أتأذن فيمن قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ؟ فَيَقُولُ: وَعِزَّتِي وَجَلَالِي وَكِبْرِيَائِي وَعَظَمَتِي لَأُخْرِجَنَّ مِنْهَا مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" .
Ve bu isnad ile [müellif] dedi ki: Bize [Muhammed b. İsmâil rivayet etti, bize] Süleymân b. Harb rivayet etti, bize Hammâd b. Zeyd rivayet etti, bize Ma'bed b. Hilâl el-Anezî rivayet edip dedi ki: Enes b. Mâlik'in yanına gittik, o da şefaat hadisini manasıyla zikretti ve [Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu] söyledi: «Rabbimin huzuruna çıkmak için izin isterim, bana izin verilir ve O bana şu anda hatırıma gelmeyen, Kendisine hamd edeceğim övgüler ilham eder. Ben de O'na bu övgülerle hamd eder ve O'nun için secdeye kapanırım. Bunun üzerine: 'Ey Muhammed! Başını kaldır, söyle dinlenirsin, [iste verilir] ve şefaat et şefaatin kabul edilir' denilir. Ben de: 'Ey Rabbim! Ümmetim, ümmetim!' derim. O da: 'Git ve kalbinde bir arpa ağırlığınca iman bulunan kimseleri oradan (cehennemden) çıkar' buyurur. Ben de gider ve bunu yaparım. Sonra tekrar dönüp O'na bu övgülerle hamd eder, ardından O'nun için secdeye kapanırım.» [Ravi] benzerini zikretti [ve şöyle devam etti]: «Bunun üzerine: 'Git ve kalbinde bir zerre yahut bir hardal tanesi ağırlığınca iman bulunan kimseleri oradan çıkar' buyrulur. Ben de gider ve bunu yaparım. Sonra tekrar dönüp O'na bu övgülerle hamd eder, ardından O'nun için secdeye kapanırım.» [Ravi] benzerini zikretti [ve şöyle devam etti]: «Sonra: 'Git ve kalbinde bir hardal tanesinden çok çok daha az miktarda iman bulunan kimseleri oradan çıkar' buyrulur. Ben de gider ve bunu yaparım.» Enes'in yanından çıktığımızda Hasan[-ı Basrî]'ye uğradık ve ona selam verdik; hadisi bu kısmına kadar ona anlattık. Bunun üzerine o: "Devam et [başka ne var]?" dedi. Biz: "Bize bundan fazlasını anlatmadı" dedik. O da şöyle dedi: "Yirmi yıl önce henüz [hafızası ve aklı tam yerindeyken] bana da size anlattığı gibi anlatmıştı." Sonra [Hasan-ı Basrî hadisin devamını şöyle] nakletti: «Sonra dördüncü kez döner ve O'na bu övgülerle hamd ederim, ardından O'nun için secdeye kapanırım. Bunun üzerine: 'Ey Muhammed! Başını kaldır, söyle dinlenirsin, iste verilir ve şefaat et şefaatin kabul edilir' denilir. Ben de: 'Ey Rabbim! 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseler hakkında bana izin verir misin?' derim. O da şöyle buyurur: 'İzzetime, celâlime, kibriyâma ve azametime andolsun ki, 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseyi mutlaka oradan çıkaracağım.'»
وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: "إِنَّ الشَّمْسَ تَدْنُو يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَبْلُغَ الْعَرَقُ نِصْفَ الْأُذُنِ فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ اسْتَغَاثُوا بِآدَمَ ثُمَّ بِمُوسَى ثُمَّ بِمُحَمَّدٍ ﷺ [فَيَشْفَعُ لِيُقْضَى بَيْنَ الْخَلْقِ فَيَمْشِي حَتَّى يَأْخُذَ بِحَلْقَةِ الْبَابِ فَيَوْمَئِذٍ يَبْعَثُهُ اللَّهُ مَقَامًا مَحْمُودًا يَحْمَدُهُ أَهْلُ الْجَمْعِ كُلُّهُمْ" .
Abdullah b. Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: "Kıyamet gününde güneş o kadar yaklaşır ki ter kulak hizasının yarısına kadar ulaşır. İnsanlar bu haldeyken Âdem'den, sonra Mûsâ'dan, sonra da Muhammed'den ﷺ yardım isterler. [O da yaratılmışlar arasında hüküm verilmesi için şefaat eder; yürür ve kapının halkasından tutar. İşte o gün Allah onu bütün mahşer halkının öveceği Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırır]".
وَأَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ بْنِ مُحَمَّدِ] بْنِ مَامَوَيْهِ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَوَيْهِ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ أَبِي الْأَسْوَدِ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "أَنَا أَوَّلُهُمْ خُرُوجًا [إِذَا بُعِثُوا] (٣) وَأَنَا قَائِدُهُمْ إِذَا وَفَدُوا وَأَنَا خَطِيبُهُمْ إِذَا أَنْصَتُوا وَأَنَا شَفِيعُهُمْ إِذَا حُبِسُوا [وَأَنَا مُبَشِّرُهُمْ إِذَا أَيِسُوا] الْكَرَامَةُ وَالْمَفَاتِيحُ يَوْمَئِذٍ بِيَدِي وَلِوَاءُ الْحَمْدِ يَوْمَئِذٍ بِيَدِي وَأَنَا أَكْرَمُ وَلَدِ آدَمَ عَلَى رَبِّي يَطُوفُ عَلِيَّ أَلْفُ خَادِمٍ كَأَنَّهُمْ بِيضٌ مَكْنُونٌ أَوْ لُؤْلُؤٌ مَنْثُورٌ" .
[Ve bize İmam Ebû Alî el-Hüseyin b. Muhammed el-Kādî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdullāh b. Yûsuf b. Muhammed] b. Mâmeveyh haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyin el-Kattân rivayet etti, bize Muhammed b. Hameveyh rivayet etti, bize Saîd b. Süleymân rivayet etti, bize Mansûr b. Ebi'l-Esved rivayet etti, bize Leys, er-Rebî' b. Enes'ten, [o da] Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "İnsanlar yeniden diriltildiklerinde kabirden ilk çıkanları benim; [huzura] vardıklarında onların önderi benim; sustuklarında onların hatibi benim; alıkonulduklarında onların şefaatçisi benim; [ümitsizliğe kapıldıklarında onların müjdecisi benim.] İkram ve anahtarlar o gün benim elimdedir; Livâü'l-Hamd (hamd sancağı) o gün benim elimdedir. Ben Rabbimin katında Âdemoğlunun en değerlisiyim; etrafımda sanki saklı yumurta veya etrafa saçılmış inci gibi bin hizmetçi dolaşır".
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى حَدَّثَنَا مَعْقِلُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الْأَوْزَاعِيِّ حَدَّثَنِي أَبُو عَمَّارٍ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ فَرُّوخٍ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَنَا سَيِّدُ وَلَدِ آدَمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَوَّلُ مَنْ يَنْشَقُّ عَنْهُ الْقَبْرُ وَأَوَّلُ شَافِعٍ وَأَوَّلُ مُشَفَّعٍ"
Bize İsmâil b. Abdilkāhir haber verdi, bize Abdülġāfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân rivayet etti, bize Müslim b. el-Haccâc rivayet etti, bana el-Hakem b. Mûsâ rivayet etti, bize Ma'kıl b. Ziyâd, el-Evzâî'den rivayet etti, bana Ebû Ammâr rivayet etti, bana Abdullah b. Ferrûh rivayet etti, bana Ebû Hüreyre rivayet edip dedi ki: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Kıyamet gününde Âdemoğlunun efendisi benim; kabri ilk yarılan benim, ilk şefaat edecek olan ve şefaati ilk kabul edilecek olan da benim"
وَالْأَخْبَارُ فِي الشَّفَاعَةِ كَثِيرَةٌ وَأَوَّلُ مَنْ أَنْكَرَهَا عَمْرُو بْنُ عُبَيْدٍ وَهُوَ مُبْتَدِعٌ بِاتِّفَاقِ أَهْلِ السُّنَّةِ .
Şefaat konusundaki rivayetler pek çoktur. Onu ilk inkâr eden kişi Amr b. Ubeyd'dir; o da Ehl-i Sünnet'in ittifakıyla bir bid'atçidir.
وَرُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ صُهَيْبٍ الْفَقِيرِ قَالَ: كُنْتُ قَدْ شَغَفَنِي رَأْيٌ مِنْ رَأْيِ الْخَوَارِجِ وَكُنْتُ رَجُلًا شَابًّا فَخَرَجْنَا فِي عِصَابَةٍ نُرِيدُ أَنْ نَحُجَّ فَمَرَرْنَا عَلَى الْمَدِينَةِ فَإِذَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُحَدِّثُ الْقَوْمَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَذَكَرَ الْجُهَنَّمِيِّينَ فَقُلْتُ لَهُ: يَا صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ مَا هَذَا الَّذِي يُحَدِّثُونَ وَاللَّهُ ﷿ يَقُولُ: "إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ" (آلِ عِمْرَانَ-١٩٢) وَ"كُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا أُعِيدُوا فِيهَا" (السَّجْدَةِ-٢٠) ؟ فَقَالَ لِي: يَا فَتَى تَقْرَأُ الْقُرْآنَ؟ قُلْتُ: نَعَمْ قَالَ: هَلْ سَمِعْتَ بِمَقَامِ مُحَمَّدٍ الْمَحْمُودِ الَّذِي يَبْعَثُهُ اللَّهُ فِيهِ؟ قُلْتُ: نَعَمْ قَالَ: فَإِنَّهُ مَقَامُ مُحَمَّدٍ الْمَحْمُودُ الَّذِي يُخْرِجُ اللَّهُ بِهِ مَنْ يُخْرِجُ مِنَ النَّارِ [ثُمَّ نَعَتَ وَضْعَ الصِّرَاطِ وَمَرَّ النَّاسِ عَلَيْهِ] وَأَنَّ قَوْمًا يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ بَعْدَمَا يَكُونُونَ فِيهَا قَالَ: فَرَجَعْنَا وَقُلْنَا أَتَرَوْنَ هَذَا الشَّيْخَ يَكْذِبُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ؟.
Yezîd b. Suhayb el-Fakīr'den şöyle rivayet edilmiştir: Haricîlerin görüşlerinden bir görüş aklımı çelmişti; ben de genç bir adamdım. Hac yapmak amacıyla bir grup halinde yola çıktık. Medine'ye uğradık; bir de baktık ki Câbir b. Abdillâh insanlara Resûlullah'tan ﷺ hadis rivayet ediyor ve Cehennemlikleri (cehennemden çıkacak olanları) zikrediyordu. Ona: "Ey Resûlullah'ın ashabı! Bu anlattığınız nedir? Halbuki Allah azze ve celle: 'Şüphesiz Sen kimi ateşe sokarsan, onu rezil etmişsindir' (Âl-i İmrân: 192) ve 'Oradan her çıkmak istediklerinde, oraya geri döndürülürler' (es-Secde: 20) buyurmaktadır?" dedim. Bana: "Ey genç! Sen Kur'an okur musun?" dedi. Ben: "Evet" dedim. O: "Allah'ın Muhammed'i ulaştıracağı Makâm-ı Mahmûd'u duydun mu?" dedi. Ben: "Evet" dedim. O: "İşte o, Allah'ın kendisi vesilesiyle cehennemden çıkaracağı kimseleri çıkaracağı Muhammed'in Makâm-ı Mahmûd'udur" dedi. [Sonra sıratın kurulmasını ve insanların onun üzerinden geçişini anlattı] ve bir topluluğun cehennemde bulunduktan sonra oradan çıkacağını zikretti. [Yezîd] dedi ki: Biz geri döndük ve: "Siz bu yaşlı zatın Resûlullah'a ﷺ yalan isnat ettiğini mi sanıyorsunuz?" dedik.