وَرُوِيَ عَنْ أَبِي وَائِلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ ﷿ اتَّخَذَ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا وَإِنَّ صَاحِبَكُمْ حَبِيبُ اللَّهِ وَأَكْرَمُ الْخَلْقِ عَلَى اللَّهِ" ثُمَّ قَرَأَ: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} [قَالَ: يَقْعُدُ عَلَى الْعَرْشِ] .
Ebû Vâil'den, o da Abdullah'tan, o da Peygamber'den ﷺ şöyle rivayet etmiştir: "Allah azze ve celle İbrâhim'i dost (halîl) edindi. Sizin arkadaşınız ise Allah'ın sevgilisi (habîbi) ve Allah katında yaratılmışların en kerim olanıdır." Sonra: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırması umulur” [ayetini] okudu. [Dedi ki: Arş'ın üzerine oturur].
[وَعَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} قَالَ: يُجْلِسُهُ عَلَى الْعَرْشِ] .
[Mücâhid'den, Yüce Allah'ın: {عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا} “Rabbinin seni Makâm-ı Mahmûd'a ulaştırması umulur” kavli hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onu Arş'ın üzerine oturtur].
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ قَالَ: يُقْعِدُهُ عَلَى الْكُرْسِيِّ .
Abdullah b. Selâm'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Onu Kürsî'nin üzerine oturtur.
{وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠) }
{وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا (٨٠)} “De ki: 'Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğruluk ve esenlikle girdir, [çıkacağım yerden de] doğruluk ve esenlikle çıkar; bana katından yardımcı bir güç ver.'”
قَوْلُهُ ﷿: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} وَالْمُرَادُ مِنَ
Yüce Allah'ın: {وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ} “De ki: 'Rabbim! Beni [gireceğim yere] doğruluk ve esenlikle girdir, [çıkacağım yerden de] doğruluk ve esenlikle çıkar'” buyruğu [hakkında]: ...-den kastedilen
الْمُدْخَلِ وَالْمُخْرَجِ: الْإِدْخَالُ وَالْإِخْرَاجُ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ فِيهِ:
Giriş ve çıkıştan kastedilen girdirmek ve çıkarmaktır. Tefsir ehli bu hususta ihtilaf etmiştir:
فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحُسْنُ وَقَتَادَةُ: "أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ": الْمَدِينَةَ. "وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ": مَكَّةَ، نَزَلَتْ حِينَ أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِالْهِجْرَةِ .
İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde şöyle demiştir: "Beni doğruluk ve esenlikle girdir": Medine'ye. "Beni doğruluk ve esenlikle çıkar": Mekke'den. Bu ayet Peygamber ﷺ hicretle emrolunduğu vakit inmiştir.
وَقَالَ الضَّحَاكُ: "وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ": مِنْ مَكَّةَ آمِنًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ "وَأَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ": مَكَّةَ ظَاهِرًا عَلَيْهَا بِالْفَتْحِ.
Dahhâk şöyle demiştir: "Beni doğruluk ve esenlikle çıkar": Müşriklerden güvende olarak Mekke'den [çıkar]. "Beni doğruluk ve esenlikle girdir": Fetihle ona üstün gelmiş olarak Mekke'ye [girdir].
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَدْخِلْنِي فِي أَمْرِكَ الَّذِي أَرْسَلْتَنِي بِهِ مِنَ النُّبُوَّةِ مُدْخَلَ صِدْقٍ الْجَنَّةَ وَأَخْرِجْنِي مِنَ الدُّنْيَا وَقَدْ قُمْتُ بِمَا وَجَبَ عَلَيَّ مِنْ حَقِّهَا مُخْرَجَ صِدْقٍ.
Mücâhid şöyle demiştir: Beni peygamberlikten ibaret olan, kendisiyle gönderdiğin emrinin içine doğruluk ve esenlik girişiyle cennete girdir; beni, üzerime vacip olan hakkını yerine getirmiş olarak dünyadan doğruluk ve esenlik çıkışıyla çıkar.
وَعَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: "أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ": الْجَنَّةَ "وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ": مِنْ مَكَّةَ.
Hasan'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Beni doğruluk ve esenlikle girdir": Cennete. "Beni doğruluk ve esenlikle çıkar": Mekke'den.
وَقِيلَ: أَدْخِلْنِي فِي طَاعَتِكَ وَأَخْرِجْنِي مِنَ الْمَنَاهِي وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَدْخِلْنِي حَيْثُ مَا أَدْخَلْتَنِي بِالصِّدْقِ وَأَخْرِجْنِي بِالصِّدْقِ، أَيْ: لَا تَجْعَلْنِي مِمَّنْ يَدْخُلُ بِوَجْهٍ وَيَخْرُجُ بِوَجْهٍ فَإِنَّ ذَا الْوَجْهَيْنِ لَا يَكُونُ آمِنًا وَوَجِيهًا عِنْدَ اللَّهِ.
Şöyle de denilmiştir: Beni itaatinin içine girdir ve beni yasaklardan çıkar. Anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Beni nereye girdirdiysen doğrulukla girdir ve doğrulukla çıkar; yani beni bir yüzle girip başka bir yüzle çıkan kimselerden kılma; çünkü iki yüzlü kimse Allah katında ne güvende olur ne de itibarlı.
وَوَصَفَ الْإِدْخَالَ وَالْإِخْرَاجَ بالصدق لما يؤول إِلَيْهِ الْخُرُوجُ وَالدُّخُولُ مِنَ النَّصْرِ وَالْعِزِّ وَدَوْلَةِ الدِّينِ كَمَا وَصَفَ الْقَدَمَ بِالصِّدْقِ فَقَالَ: "أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ" (يُونُسَ-٢) .
Giriş ve çıkışın, zafer, izzet ve dinin egemenliği gibi varacağı sonuçlar sebebiyle doğruluk (sıdk) ile nitelenmesi, tıpkı: "Onlar için Rableri katında bir sıdk makamı (yüksek bir derece) vardır" (Yûnus: 2) buyruğunda 'kadem'in doğrulukla nitelenmesi gibidir.
{وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} قَالَ مُجَاهِدٌ: حُجَّةٌ بَيِّنَةٌ وَقَالَ الْحَسَنُ: مُلْكًا قَوِيًّا تَنْصُرُنِي بِهِ عَلَى مَنْ نَاوَأَنِي وَعِزًّا ظَاهِرًا أُقِيمُ بِهِ دِينَكَ. فَوَعَدَهُ اللَّهُ لَيَنْزِعَنَّ مُلْكَ فَارِسٍ وَالرُّومِ وَغَيْرِهِمَا فَيَجْعَلُهُ لَهُ.
{وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا} “Ve bana katından yardımcı bir güç ver”. Mücâhid: Açık bir delil, demiştir. Hasan: Bana düşmanlık edenlere karşı kendisiyle bana yardım edeceğin güçlü bir hâkimiyet ve dinini ikame edeceğim aşikâr bir izzet, demiştir. Bunun üzerine Allah ona Fars, Bizans ve diğerlerinin mülkünü söküp alarak kendisine vereceğini vaat etmiştir.
قَالَ قَتَادَةُ: عَلِمَ نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ أَنْ لَا طَاقَةَ لَهُ بِهَذَا الْأَمْرِ إِلَّا بِسُلْطَانٍ [نَصِيرٍ] فَسَأَلَ سُلْطَانًا نَصِيرًا: كِتَابَ اللَّهِ وَحُدُودَهُ وَإِقَامَةَ دِينِهِ.
Katâde şöyle demiştir: Allah'ın Peygamberi ﷺ [yardımcı] bir güç olmadan bu emre güç yetiremeyeceğini bildi de yardımcı bir güç istedi: [O da] Allah'ın Kitabı, O'nun sınırları ve dininin ikamesidir.
{وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا (٨١) }
{وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا (٨١)} “De ki: 'Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur.'”
قَوْلُهُ ﷿: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {وَزَهَقَ الْبَاطِلُ} أَيِ: الشَّيْطَانُ قَالَ قَتَادَةُ وَقَالَ السُّدِّيُّ: "الْحَقُّ": الْإِسْلَامُ وَ"الْبَاطِلُ": الشِّرْكُ وَقِيلَ: "الْحَقُّ": عِبَادَةُ اللَّهِ وَ"الْبَاطِلُ": عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ.
Allah azze ve celle'nin: {وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ} “De ki: Hak geldi”, yani Kur'an {وَزَهَقَ الْبَاطِلُ} “ve batıl yok oldu”, yani şeytan, buyruğu hakkında Katâde ve Süddî şöyle demiştir: "Hak": İslâm, "batıl" ise şirktir. Şöyle de denilmiştir: "Hak": Allah'a ibadet, "batıl" ise putlara ibadettir.
{إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} ذَاهِبًا يُقَالُ: زَهَقَتْ نَفْسُهُ أَيْ خَرَجَتْ.
{إِنَّ الْبَاطِلَ كَانَ زَهُوقًا} “Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur”, yok olup gidicidir. Zehekat nefsuhû (زَهَقَتْ نَفْسُهُ) denir ki, ruhu çıktı demektir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf rivayet etti, bize rivayet etti...
مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: دَخْلَ النَّبِيُّ ﷺ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ وَحَوْلَ الْبَيْتِ سِتُّونَ وَثَلَاثُمِائَةِ نُصُبٍ فَجَعَلَ يَطْعَنُهَا بِعُودٍ [فِي يَدِهِ] وَيَقُولُ: "جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ" "جَاءَ الْحَقُّ وَمَا يُبْدِئُ الْبَاطِلُ وَمَا يُعِيدُ" .
Muhammed b. İsmâil rivayet etti, bize Sadaka b. el-Fadl rivayet etti, bize İbn Uyeyne, İbn Ebî Necîh'ten, o Mücâhid'den, o Ebû Ma'mer'den, o da Abdullah'tan rivayet etti; o şöyle dedi: Peygamber ﷺ fetih günü Mekke'ye girdi. Beyt'in (Kâbe'nin) etrafında üç yüz altmış dikili taş (put) vardı. [Elindeki] bir değnekle onlara vurmaya başladı ve şöyle diyordu: "Hak geldi, batıl yok oldu", "Hak geldi, artık batıl ne bir şey başlatabilir ne de geri getirebilir".
{وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا (٨٢) وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا (٨٣) }
{وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا (٨٢) وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ وَنَأَى بِجَانِبِهِ وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ كَانَ يَئُوسًا (٨٣)} “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz. O, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır. İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizerek uzaklaşır. Başına bir kötülük geldiğinde ise pek ümitsiz olur.”
٢١٣/أقَوْلُهُ ﷿: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} قِيلَ: "مِنْ" لَيْسَ لِلتَّبْعِيضِ وَمَعْنَاهُ: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا كُلُّهُ شِفَاءٌ أَيْ: بَيَانٌ مِنَ الضَّلَالَةِ وَالْجَهَالَةِ يُتَبَيَّنُ بِهِ الْمُخْتَلَفُ وَيَتَّضِحُ بِهِ الْمُشْكِلُ وَيُسْتَشْفَى بِهِ مِنَ الشُّبْهَةِ وَيُهْتَدَى بِهِ مِنَ الْحَيْرَةِ فَهُوَ شِفَاءُ الْقُلُوبِ بِزَوَالِ الْجَهْلِ عَنْهَا وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ.
213/a Allah azze ve celle'nin: {وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ مَا هُوَ شِفَاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” kavli hakkında şöyle denilmiştir: "Min" (مِنْ) edatı kısmiyet (teb'îz) için değildir; anlamı şudur: Kur'an'dan, tamamı şifa olan şeyi indiriyoruz; yani sapıklıktan ve cehaletten kurtaran bir açıklama ki onunla ihtilaflar açıklığa kavuşur, karmaşık meseleler netleşir, şüpheden şifa bulunur ve şaşkınlıktan doğru yola ulaşılır. Dolayısıyla o, cehaleti yok etmesiyle kalplerin şifası ve müminler için bir rahmettir.
{وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا} لِأَنَّ الظَّالِمَ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ وَالْمُؤْمِنَ مَنْ يَنْتَفِعُ بِهِ فَيَكُونُ رَحْمَةً لَهُ.
{وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا} “O, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır”; çünkü zalim kimse ondan yararlanamaz, mümin ise ondan yararlanır ve böylece onun için rahmet olur.
وَقِيلَ: زِيَادَةُ الْخَسَارَةِ لِلظَّالِمِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ كُلَّ آيَةٍ تَنْزِلُ يَتَجَدَّدُ مِنْهُمْ تَكْذِيبٌ وَيَزْدَادُ لَهُمْ خَسَارَةٌ.
Şöyle de denilmiştir: Zalimin ziyanının artması, inen her ayetle birlikte onların yalanlamalarının yenilenmesi ve hüsranlarının artması yönündendir.
قَالَ قَتَادَةُ: لَمْ يُجَالِسْ هَذَا الْقُرْآنَ أَحَدٌ إِلَّا قَامَ عَنْهُ بِزِيَادَةٍ أَوْ نُقْصَانٍ قَضَى اللَّهُ الَّذِي قَضَى شِفَاءً وَرَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ وَلَا يَزِيدُ الظَّالِمِينَ إِلَّا خَسَارًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ} عَنْ ذِكْرِنَا وَدُعَائِنَا {وَنَأَى بِجَانِبِهِ} أَيْ تَبَاعَدَ عَنَّا بِنَفْسِهِ أَيْ تَرَكَ التَّقَرُّبَ إِلَى اللَّهِ بِالدُّعَاءِ وَقَالَ عَطَاءٌ: تَعَظَّمَ وَتَكْبَّرَ وَيَكْسِرُ النُّونَ وَالْهَمْزَةَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَفْتَحُ النُّونَ وَيَكْسِرُ الْهَمْزَةَ أَبُو بَكْرٍ وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ "وَنَاءَ" مِثْلَ جَاءَ قِيلَ: هُوَ بِمَعْنَى نَأَى وَقِيلَ: نَاءَ مِنَ النَّوْءِ وَهُوَ النُّهُوضُ وَالْقِيَامُ.
Katâde şöyle demiştir: Hiç kimse bu Kur'an ile oturup kalkmamıştır ki başından bir artış veya eksilişle kalkmış olmasın; Allah dilediği hükmü müminler için bir şifa ve rahmet kılmış, zalimlerin ise sadece hüsranını artırmıştır. Yüce Allah'ın: {وَإِذَا أَنْعَمْنَا عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْرَضَ} “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir”, bizi anmaktan ve bize dua etmekten yüz çevirir {وَنَأَى بِجَانِبِهِ} “ve yan çizerek uzaklaşır”, yani bizzat kendisi bizden uzaklaşır, dua ile Allah'a yaklaşmayı terk eder demektir. Atâ: Büyüklük taslar ve kibirlenir, demiştir. Hamza ve Kisâî nûn ve hemzeyi kesre ile okurlar. Ebû Bekr ise nûn harfini fetha, hemzeyi kesre ile okur. İbn Âmir ve Ebû Ca'fer ise 'câe' (جَاءَ) gibi "ve nâe" (وَنَاءَ) şeklinde okumuştur; bunun 'ne'â' (نَأَى) anlamında olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de 'nâe', doğrulmak ve kalkmak anlamına gelen nev' (النَّوْء) kelimesindendir.
{وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ} الشِّدَّةُ وَالضَّرَرُ {كَانَ يَئُوسًا} أَيْ آيِسًا قَنُوطًا. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ يَتَضَرَّعُ وَيَدْعُو عِنْدَ الضُّرِّ وَالشِّدَّةِ فَإِذَا تَأَخَّرَتِ الْإِجَابَةُ يَئِسَ وَلَا يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَيْأَسَ مِنَ الْإِجَابَةِ وَإِنْ تَأَخَّرَتْ فَيَدَعُ الدُّعَاءَ.
{وَإِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ} “Kendisine bir şer (kötülük) dokunduğu zaman da”, yani şiddet ve zarar, {كَانَ يَئُوسًا} “pek ümitsiz olur”, yani büsbütün ümidini kesip yeise kapılır. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; darlık ve sıkıntı anında yalvarıp dua eder, icabet geciktiğinde ise ümitsizliğe düşer. Hâlbuki müminin, icabet gecikse bile ümitsizliğe kapılıp duayı bırakması yakışık almaz.
{قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا (٨٤) وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (٨٥) }
{قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا (٨٤) وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (٨٥)} “De ki: 'Herkes kendi karakterine (seciyesine) göre hareket eder. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir.' Sana ruh hakkında soruyorlar. De ki: 'Ruh Rabbimin emrindendir. Size ilimden pek az bir şey verilmiştir.'”
قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلَى نَاحِيَتِهِ.
Allah azze ve celle'nin: {قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ} “De ki: Herkes kendi karakterine göre hareket eder” kavli hakkında İbn Abbâs: Kendi cihetine/yönüne göre, demiştir.
قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ عَلَى نِيَّتِهِ.
Hasan ve Katâde: Kendi niyetine göre, demiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: عَلَى خَلِيقَتِهِ.
Mukātil: Kendi yaratılışına göre, demiştir.
قَالَ الْفَرَّاءُ عَلَى طَرِيقَتِهِ الَّتِي جُبِلَ عَلَيْهَا.
Ferrâ: Üzerine yaratıldığı yoluna/mizacına göre, demiştir.
وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: عَلَى طَبِيعَتِهِ وَجِبِلَّتِهِ.
Kuteybî: Kendi tabiatına ve cibilliyetine göre, demiştir.
وَقِيلَ: عَلَى السَّبِيلِ الَّذِي اخْتَارَهُ لِنَفْسِهِ وَهُوَ مِنَ الشَّكْلِ يُقَالُ: لَسْتَ عَلَى شَكْلِي وَلَا شَاكِلَتِي وَكُلُّهَا مُتَقَارِبَةٌ تَقُولُ الْعَرَبُ: طَرِيقٌ ذُو شَوَاكِلَ إِذَا تَشَعَّبَتْ مِنْهُ الطُّرُقُ. وَمَجَازُ الْآيَةِ: كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى مَا يُشْبِهُهُ كَمَا يُقَالُ فِي الْمَثَلِ: كُلُّ امْرِئٍ يُشْبِهُهُ فِعْلُهُ.
Şöyle de denilmiştir: Kendisi için seçtiği yola göre; bu da 'şekl' (الشَّكْل) kelimesindendir, nitekim: "Sen benim şeklimde (mizacımda) ve şâkilemde değilsin" denilir ve bunların hepsi birbirine yakın anlamlardır. Araplar, yollar kollara ayrıldığı zaman; 'tarîkun zû şevâkil' (طَرِيقٌ ذُو شَوَاكِلَ - kollara ayrılan yol) derler. Ayetin mecazi anlamı: Herkes kendisine yakışana göre davranır; nitekim meselde: "Her insana yaptığı iş benzer" denilmiştir.
{فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا} أَوْضَحُ طَرِيقًا. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} الْآيَةَ.
{فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلًا} “Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu en iyi bilendir”, yani en açık yolda olanı. Yüce Allah'ın: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} “Sana ruh hakkında soruyorlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” ayeti.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ حَفْصٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ -يَعْنِي ابْنَ زِيَادٍ-حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: بَيْنَا أَنَا أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ ﷺ فِي حَرْثِ الْمَدِينَةِ وَهُوَ يَتَوَكَّأُ عَلَى عَسِيبٍ مَعَهُ فَمَرَّ بِنَفَرٍ مَنَ الْيَهُودِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا تَسْأَلُوهُ لَا يَجِيءُ فِيهِ بِشَيْءٍ تَكْرَهُونَهُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لَنَسْأَلَنَّهُ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ: يَا أَبَا الْقَاسِمِ مَا الرُّوحُ؟ فَسَكَتَ فَقُلْتُ: إِنَّهُ يُوحَى إِلَيْهِ فَقُمْتُ فَلَمَّا انْجَلَى عَنْهُ الْوَحْيُ قَالَ: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} قَالَ الْأَعْمَشُ: هَكَذَا فِي قِرَاءَتِنَا.
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Kays b. Hafs anlattı, bize Abdülvâhid -yani İbn Ziyâd- anlattı, bize A‘meş, İbrâhîm’den, [o] Alkame’den, [o da] Abdullah [b. Mes‘ûd]’dan naklen anlattı; o şöyle demiştir: Ben Medine’nin bir ekinliğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yürürken, o da beraberindeki hurma dalına dayanmaktaydı. Yahudilerden bir grubun yanından geçti. Onların bir kısmı diğerlerine: «Ona ruhtan sorun» dedi. Bir kısmı da: «Ona sormayın; hakkında hoşlanmayacağınız bir şey getirmesin» dedi. İçlerinden bazıları: «Mutlaka ona soracağız» dediler. Derken onlardan bir adam ayağa kalkıp: «Ey Ebu’l-Kâsım! Ruh nedir?» dedi. [Allah Resûlü] sükût etti. Ben: «Şüphesiz ona vahiy geliyor» dedim ve [bekleyip] durdum. Vahiy hali üzerinden kalkınca şöyle buyurdu: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} “Sana ruh hakkında soruyorlar. De ki: Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden pek az bir şey verilmiştir”. A‘meş dedi ki: «Bizim kıraatimizde böyledir.»
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ قُرَيْشًا قَدِ اجْتَمَعُوا وَقَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا نَشَأَ فِينَا بِالْأَمَانَةِ وَالصِّدْقِ وَمَا اتَّهَمْنَاهُ بِكَذِبٍ وَقَدِ ادَّعَى مَا ادَّعَى فَابْعَثُوا نَفَرًا إِلَى الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ وَاسْأَلُوهُمْ عَنْهُ فَإِنَّهُمْ أَهْلُ كِتَابٍ فَبَعَثُوا جَمَاعَةً إِلَيْهِمْ فَقَالَتِ الْيَهُودُ: سَلُوهُ عَنْ ثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ فَإِنْ أَجَابَ عَنْ كُلِّهَا أَوْ لَمْ يُجِبْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهَا فَلَيْسَ بِنَبِيٍّ وَإِنْ أَجَابَ عَنِ اثْنَيْنِ وَلَمْ يُجِبْ عَنْ وَاحِدَةٍ فَهُوَ نَبِيٌّ فَسَلُوهُ عَنْ فِتْيَةٍ فُقِدُوا فِي الزَّمَنِ الْأَوَّلِ مَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِمْ؟ فَإِنَّهُ كَانَ لَهُمْ حَدِيثٌ عَجِيبٌ وَعَنْ رَجُلٍ بَلَغَ شَرْقَ الْأَرْضِ وَغَرْبَهَا مَا خَبَرُهُ وَعَنِ الرُّوحِ؟ فَسَأَلُوهُ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: أُخْبِرُكُمْ بِمَا سَأَلْتُمْ غَدًا وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَبِثَ الْوَحْيُ -قَالَ مُجَاهِدٌ: اثْنَيْ عَشْرَةَ لَيْلَةً وَقِيلَ: خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَرْبَعِينَ يَوْمًا-وَأَهْلُ مَكَّةَ يَقُولُونَ: وَعَدَنَا مُحَمَّدٌ غَدًا وَقَدْ أَصْبَحْنَا لَا يُخْبِرُنَا بِشَيْءٍ حَتَّى حَزِنَ النَّبِيُّ ﷺ مَنْ مُكْثِ الْوَحْيِ وَشَقَّ عَلَيْهِ مَا يَقُولُهُ أَهْلُ مَكَّةَ ثُمَّ نَزَلَ جِبْرِيلُ بِقَوْلِهِ: "وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ" وَنَزَلَ فِي قِصَّةِ الْفِتْيَةِ "أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحَابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كَانُوا مِنْ آيَاتِنَا عَجَبًا" وَنَزَلَ فِيمَنْ بَلَغَ الشرق والغرب "ويسئلونك عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ" وَنَزَلَ في الروح "ويسئلونك عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي" .
İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Kureyş toplanıp şöyle dedi: "Muhammed aramızda güvenilirlik ve doğrulukla büyüdü; onu hiç yalanla itham etmedik. Şimdi ise iddia ettiği şeyleri iddia etti. Medine'deki Yahudilere bir grup adam gönderin ve ona dair kendilerine danışın; çünkü onlar Ehl-i Kitaptır." Bunun üzerine onlara bir grup adam gönderdiler. Yahudiler dedi ki: "Ona üç şeyden sorun; eğer hepsine cevap verirse yahut hiçbirine cevap vermezse o bir peygamber değildir. Şayet ikisine cevap verir de birine cevap vermezse o bir peygamberdir. Ona geçmiş zamanda kaybolan gençleri sorun; onların akıbeti ne oldu? Çünkü onların hayret verici bir kıssası vardı. Bir de yeryüzünün doğusuna ve batısına ulaşan adamı sorun, onun haberi nedir? Ve ona ruhu sorun." Bunun üzerine ona sordular. Peygamber ﷺ de: "Sorduğunuz şeyleri size yarın haber veririm" buyurdu, fakat "inşallah" demedi. Bunun üzerine vahiy gecikti; Mücâhid: On iki gece gecikti demiştir; on beş gün denildiği gibi, İkrime de kırk gün demiştir. Mekkeliler: "Muhammed bize yarın için söz verdi, sabahladık ama bize hiçbir şey haber vermiyor" diyorlardı. Hatta Peygamber ﷺ vahyin gecikmesinden ötürü üzüldü ve Mekkelilerin söyledikleri kendisine çok ağır geldi. Sonra Cebrail şu buyrukla indi: "Allah izin verirse demedikçe hiçbir şey için 'Ben bunu yarın kesinlikle yapacağım' deme." Gençlerin kıssası hakkında da: "Yoksa sen Ashâb-ı Kehf ve Rakīm'i ayetlerimizden şaşılacak bir şey mi sandın?" ayeti indi. Doğusuna ve batısına ulaşan kimse hakkında: "Sana Zülkarneyn'den soruyorlar" ayeti indi. Ruh hakkında da: "Sana ruhtan soruyorlar; de ki: Ruh Rabbimin emrindendir" ayeti indi.
وَاخْتَلَفُوا فِي الرُّوحِ الَّذِي وَقَعَ السُّؤَالُ عَنْهُ فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ جِبْرِيلُ وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ.
Hakkında soru sorulan ruhun ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: O Cebrail'dir; Hasan ve Katâde'nin görüşü de budur.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ مَلَكٌ لَهُ سَبْعُونَ أَلْفَ وَجْهٍ لِكُلِّ وَجْهٍ سَبْعُونَ أَلْفَ لِسَانٍ يُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَى بِكُلِّهَا.
Ali'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: O, yetmiş bin yüzü olan bir melektir; her yüzünde yetmiş bin dil vardır ve hepsiyle Yüce Allah'ı tesbih eder.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: خَلْقٌ عَلَى صُوَرِ بَنِي آدَمَ لَهُمْ أَيْدٍ وَأَرْجُلٌ وَرُءُوسٌ وَلَيْسُوا بِمَلَائِكَةَ وَلَا نَاسٍ يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ.
Mücâhid şöyle demiştir: Âdemoğullarının suretinde bir yaratıktır; elleri, ayakları ve başları vardır; melek de değillerdir, insan da değillerdir, yemek yerler.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ تَعَالَى خَلْقًا أَعْظَمَ مِنَ الرُّوحِ غَيْرَ الْعَرْشِ لَوْ شَاءَ أَنْ يَبْتَلِعَ السَّمَوَاتِ السَّبْعِ وَالْأَرْضِينَ السَّبْعِ وَمَنْ فِيهَا بِلُقْمَةٍ وَاحِدَةٍ لَفَعَلَ صُورَةُ خَلْقِهِ عَلَى صُورَةِ خَلْقِ الْمَلَائِكَةِ وَصُورَةُ وَجْهِهِ عَلَى صُورَةِ الْآدَمِيِّينَ يَقُومُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ وَهُوَ أَقْرَبُ الْخَلْقِ إِلَى اللَّهِ ﷿ الْيَوْمَ عِنْدَ الْحُجُبِ السَّبْعِينَ وَأَقْرَبُ إِلَى اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ مِمَّنْ يَشْفَعُ لِأَهْلِ التَّوْحِيدِ وَلَوْلَا أَنَّ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ سِتْرًا مِنْ نُورٍ لَاحْتَرَقَ أَهْلُ السَّمَوَاتِ مِنْ نُورِهِ.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Yüce Allah, Arş'tan başka ruhtan daha büyük bir varlık yaratmamıştır. Yedi göğü, yedi yeri ve içindekileri tek bir lokmada yutmak isteseydi bunu yapardı. Yaratılış sureti meleklerin yaratılış suretindedir; yüzünün sureti ise insanların suretindedir. Kıyamet günü Arş'ın sağında durur. O, bugün yetmiş hicabın yanında Allah azze ve celle'ye yaratılmışların en yakınıdır; kıyamet gününde de Allah'a en yakın olanıdır. Tevhid ehline şefaat edecek olanlardandır; şayet onunla melekler arasında nurdan bir perde olmasaydı, semavat ehli onun nurundan yanardı.
وَقِيلَ: الرُّوحُ هُوَ الْقُرْآنُ.
Şöyle de denilmiştir: Ruh, Kur'an'dır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ عِيسَى ﵇ فَإِنَّهُ روح الله وكلمه وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَيْسَ كَمَا يَقُولُ الْيَهُودُ وَلَا كَمَا يَقُولُهُ النَّصَارَى.
Ondan kastedilenin Îsâ aleyhisselâm olduğu da söylenmiştir; çünkü o, Allah'ın ruhu ve kelimesidir. Anlamı ise: O ne Yahudilerin dediği gibidir ne de Hristiyanların dediği gibidir.
وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الرُّوحُ الْمُرَكَّبُ فِي الْخَلْقِ الَّذِي يَحْيَا بِهِ الْإِنْسَانُ وَهُوَ الْأَصَحُّ.
Bir grup da şöyle demiştir: O, insanın kendisiyle hayat bulduğu, yaratılışa yerleştirilmiş ruhtur; en sahih olan [görüş] de budur.
وَتَكَلَّمَ فِيهِ قَوْمٌ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ الدَّمُ أَلَا تَرَى أَنَّ الْحَيَوَانَ إِذَا مَاتَ لَا يَفُوتُ مِنْهُ شَيْءٌ إِلَّا الدَّمُ؟
Bu konuda bir topluluk konuşmuş olup onlardan bazıları: "O kandır; görmez misin ki canlı öldüğünde ondan kandan başka hiçbir şey eksilmez?" demişlerdir.
وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ نَفَسُ الْحَيَوَانِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَمُوتُ بِاحْتِبَاسِ النَّفَسِ.
Bir grup: "O canlının nefesidir; nitekim nefesin tutulmasıyla ölmesi buna delildir" demiştir.
وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ عَرَضٌ.
Bir grup: "O bir arazdır" demiştir.
وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ جِسْمٌ لَطِيفٌ.
Bir grup: "O latif bir cisimdir" demiştir.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الرُّوحُ مَعْنَى اجْتَمَعَ فِيهِ النُّورُ وَالطِّيبُ وَالْعُلُوُّ وَالْبَقَاءُ أَلَّا تَرَى أَنَّهُ إِذَا كَانَ مَوْجُودًا يَكُونُ الْإِنْسَانُ مَوْصُوفًا بِجَمِيعِ هَذِهِ الصِّفَاتِ فَإِذَا خَرَجَ ذَهَبَ الْكُلُّ ؟
Bazıları ise şöyle demiştir: "Ruh; nur, hoşluk, yücelik ve bekânın kendisinde birleştiği bir mânadır. Görmez misin ki o var olduğunda insan bu niteliklerin tümüyle vasıflanır; o çıktığı zaman ise hepsi yok olup gider?"
وَأُولَى الْأَقَاوِيلِ: أَنْ يُوكَلَ عِلْمُهُ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ السُّنَّةِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُطْلِعْ عَلَى الرُّوحِ مَلَكًا مُقَرَّبًا وَلَا نَبِيًّا مُرْسَلًا.
Görüşlerin en evlâ olanı: Onun bilgisinin Allah azze ve celle'ye havale edilmesidir; Ehl-i Sünnet'in görüşü de budur. Abdullah b. Büreyde şöyle demiştir: Allah ruha dair bilgiyi ne mukarreb bir meleğe ne de gönderilmiş bir peygambere bildirmiştir.
وَقَوْلُهُ ﷿: {قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} قِيلَ مِنْ عِلْمِ رَبِّي.
Allah azze ve celle'nin: {قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي} “De ki: Ruh Rabbimin emrindendir” kavli hakkında: Rabbimin ilmindendir, denilmiştir.
{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} أَيْ: فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ قِيلَ هَذَا خِطَابٌ لِلرَّسُولِ ﷺ.
{وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا} “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir”, yani Allah'ın ilminin yanında. Bunun Resûl'e ﷺ yönelik bir hitap olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: خِطَابٌ لِلْيَهُودِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ أُوتِينَا التَّوْرَاةَ وَفِيهَا الْعِلْمُ الْكَثِيرُ.
Şöyle de denilmiştir: Yahudilere yönelik bir hitaptır; zira onlar: "Bize Tevrat verildi ve onda pek çok ilim vardır" diyorlardı.
وَقِيلَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَعْلَمُ مَعْنَى الرُّوحِ وَلَكِنْ لَمْ يُخْبِرْ بِهِ أَحَدًا لِأَنَّ تَرْكَ إِخْبَارِهِ بِهِ كَانَ عَلَمًا لِنُبُوَّتِهِ.
Şöyle de denilmiştir: Peygamber ﷺ ruhun manasını biliyordu, fakat bunu hiç kimseye haber vermemişti; zira bunu haber vermemesi peygamberliğinin bir alametiydi.
وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ اسْتَأْثَرَ بِعِلْمِهِ.
Birinci [görüş] daha sahihtir; zira Allah azze ve celle onun bilgisini kendisine has kılmıştır.
{وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلًا (٨٦) }
{وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلًا (٨٦) } “Andolsun, dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz; sonra bize karşı kendine bir vekil (koruyucu/yardımcı) de bulamazsın.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} يَعْنِي الْقُرْآنَ. مَعْنَاهُ: إِنَّا كَمَا مَنَعْنَا عِلْمَ الرُّوحِ عَنْكَ وَعَنْ غَيْرِكَ لَوْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ يَعْنِي الْقُرْآنَ {ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلًا} أَيْ: مَنْ يَتَوَكَّلُ بِرَدِّ الْقُرْآنِ إِلَيْكَ.
Yüce Allah'ın: {وَلَئِنْ شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ} “Andolsun, dilersek sana vahyettiğimizi tamamen gideririz” buyruğu; yani Kur'an'ı [gideririz demektir]. Bunun manası şudur: Biz, ruhun bilgisini senden ve başkasından menettiğimiz gibi, şayet dileseydik sana vahyettiğimizi -yani Kur'an'ı- da tamamen giderirdik. {ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ بِهِ عَلَيْنَا وَكِيلًا} “Sonra bize karşı kendine bir vekil de bulamazsın”; yani Kur'an'ı sana geri getirmeyi üstlenecek [hiç kimse bulamazsın].
{إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا (٨٧) قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا (٨٨) }
{إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا (٨٧) قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا (٨٨) } “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır. Şüphesiz O'nun sana olan lütfu çok büyüktür. De ki: 'Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler.'”
{إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مَعْنَاهُ: وَلَكِنْ لَا نَشَاءُ ذَلِكَ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ.
{إِلَّا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ} “Ancak Rabbinden bir rahmet müstesnadır”, bu bir istisnâ-i munkatıdır; manası: Fakat Rabbinden bir rahmet olarak bunu dilemiyoruz.
{إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَذْهَبُ الْقُرْآنُ وَهُوَ كَلَامُ اللَّهِ ﷿؟
{إِنَّ فَضْلَهُ كَانَ عَلَيْكَ كَبِيرًا} “Şüphesiz O'nun sana olan lütfu çok büyüktür”. Şayet: "Kur'an Allah azze ve celle'nin kelamı olduğu halde nasıl giderilir?" denilirse,
قِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ: مَحْوُهُ مِنَ الْمَصَاحِفِ وَإِذْهَابُ مَا فِي الصُّدُورِ.
Denilir ki: Ondan kastedilen; mushaflardan silinmesi ve göğüslerde olanın giderilmesidir.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بن مسعود: اقرؤوا الْقُرْآنَ قَبْلَ أَنْ يُرْفَعَ فَإِنَّهُ لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يُرْفَعَ. قِيلَ: هَذِهِ الْمَصَاحِفُ تُرْفَعُ فَكَيْفَ بِمَا فِي صُدُورِ النَّاسِ؟ قَالَ يَسْرِي عَلَيْهِ لَيْلًا فَيُرْفَعُ مَا فِي صُدُورِهِمْ فَيُصْبِحُونَ لَا يَحْفَظُونَ شَيْئًا وَلَا يَجِدُونَ فِي الْمَصَاحِفِ شَيْئًا ثُمَّ يُفِيضُونَ فِي الشِّعْرِ .
Abdullah b. Mes'ud şöyle demiştir: "Kaldırılmadan önce Kur'an'ı okuyunuz; zira o kaldırılmadıkça kıyamet kopmaz." "Bu mushaflar kaldırılır, peki insanların göğüslerindeki (hafızalarındaki) nasıl olur?" denildi. O da şöyle dedi: "Geceleyin onun üzerine yürünür de göğüslerindekiler kaldırılır; sabahladıklarında hiçbir şey ezberlerinde kalmaz ve mushaflarda da hiçbir şey bulamazlar; sonra da şiire dalarlar."
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَرْجِعَ الْقُرْآنُ مِنْ حَيْثُ نَزَلَ لَهُ دَوِيٌّ حَوْلَ الْعَرْشِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ فَيَقُولُ الرَّبُّ مَا لَكَ وَهُوَ أَعْلَمُ؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ أُتْلَى وَلَا يعمل بي . ٢١٣/ب قَوْلُهُ جَلَّ وَعَلَا {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ} لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ {وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} عَوْنًا وَمُظَاهِرًا.
Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Kur'an, Arş'ın etrafında arı uğultusu gibi bir uğultusu olduğu halde indiği yere geri dönmedikçe kıyamet kopmaz. Kendisi en iyi bildiği halde Rab: 'Neyin var?' buyurur; o da: 'Ey Rabbim, okundum ama benimle amel edilmedi' der." 213/b O'nun -celle ve alâ-: {قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ} “De ki: 'Andolsun, insanlar ve cinler bu Kur'an'ın bir benzerini getirmek üzere toplansalar, onun benzerini getiremezler'”, yani buna güç yetiremezler; {وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا} “birbirlerine arka çıksalar bile”, yani yardımcı ve destekçi [olsalar bile].
نَزَلَتْ حِينَ قَالَ الْكُفَّارُ: لَوْ نَشَاءُ لَقُلْنَا مِثْلَ هَذَا فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى
Bu [ayet], kâfirler: "Dilesek bunun benzerini biz de söylerdik" dedikleri zaman inmiş ve Allah Teâlâ onları yalanlamıştır.
فَالْقُرْآنُ مُعْجِزٌ فِي النَّظْمِ وَالتَّأْلِيفِ وَالْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ وَهُوَ كَلَامٌ فِي أَعْلَى طَبَقَاتِ الْبَلَاغَةِ لَا يُشْبِهُ كَلَامَ الْخَلْقِ لِأَنَّهُ غَيْرُ مَخْلُوقٍ وَلَوْ كَانَ مَخْلُوقًا لَأَتَوْا بِمِثْلِهِ
Kur'an; nazmında (dizilişinde), telifinde (tertibinde) ve gayblardan haber vermesinde bir mucizedir. O, belagatin en üst tabakalarında yer alan bir kelamdır; yaratılanların sözüne benzemez, çünkü o yaratılmamıştır (mahlûk değildir). Eğer mahlûk olsaydı, [onlar da] elbette onun bir benzerini getirirlerdi.
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٨٩) وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا (٩٠) }
{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا (٨٩) وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا (٩٠) } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık; fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı. Ve dediler ki: 'Bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız.'”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} مِنْ كُلِّ وَجْهٍ مِنَ الْعِبَرِ وَالْأَحْكَامِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ وَغَيْرِهَا {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا} جُحُودًا . قَوْلُهُ ﷿: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ} لَنْ نُصَدِّقَكَ {حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ وَيَعْقُوبُ " تَفْجُرَ " بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ الْجِيمِ مُخَفَّفًا لِأَنَّ الْيَنْبُوعَ وَاحِدٌ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّفْجِيرِ وَاتَّفَقُوا عَلَى تَشْدِيدِ قَوْلِهِ: {فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا} لِأَنَّ الْأَنْهَارَ جَمْعٌ وَالتَّشْدِيدُ يَدُلُّ عَلَى التَّكْثِيرِ وَلِقَوْلِهِ "تَفْجِيرًا" مِنْ بَعْدُ.
Allah azze ve celle'nin: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا لِلنَّاسِ فِي هَذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali türlü şekillerde açıkladık” kavli; ibretlerden, hükümlerden, vaad ve vaîdden ve diğerlerinden her bir cihetten [açıkladık demektir]. {فَأَبَى أَكْثَرُ النَّاسِ إِلَّا كُفُورًا} “Fakat insanların çoğu inkârdan başkasına yanaşmadı”, yani inkâr ve diretmeden [başkasına yanaşmadı]. Allah azze ve celle'nin: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ} “Ve dediler ki: 'Sana asla inanmayacağız'”, yani seni asla tasdik etmeyeceğiz; {حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعًا} “bizim için yerden bir pınar fışkırtmadıkça” kavli. Kûfe ehli ve Ya'kūb, pınar bir tek olduğu için "تَفْجُرَ" kelimesini te harfini fetha ve cim harfini damme ile şeddesiz olarak okumuşlardır. Diğerleri ise tef'îrden [türeterek] şeddeli okumuşlardır. {فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا} kavlindeki şeddede ise ittifak etmişlerdir; çünkü nehirler çoğuldur ve şedde çokluğa delalet eder, bir de ardından "تَفْجِيرًا" dendiği içindir.
وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنْ عُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ وَأَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ وَالنَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَأَبَا الْبُخْتُرِيَّ بْنَ هِشَامٍ وَالْأَسْوَدَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَزَمَعَةَ بْنَ الْأَسْوَدِ وَالْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ وَأَبَا جَهْلِ بْنِ هِشَامٍ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أُمَيَّةَ وَأُمِّيَّةَ بْنَ خَلَفٍ وَالْعَاصَ بْنَ وَائِلٍ وَنَبِيهًا وَمُنَبِّهًا ابْنَيِ الْحَجَّاجِ اجْتَمَعُوا وَمَنِ اجْتَمَعَ مَعَهُمْ بَعْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ عِنْدَ ظَهْرِ الْكَعْبَةِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: ابْعَثُوا إِلَى مُحَمَّدٍ فَكَلِّمُوهُ وَخَاصِمُوهُ حَتَّى تُعْذَرُوا فِيهِ فَبَعَثُوا إِلَيْهِ أَنَّ أَشْرَافَ قَوْمِكَ قَدِ اجْتَمَعُوا لَكَ لِيُكَلِّمُوكَ فَجَاءَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَرِيعًا وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ بَدَا لَهُمْ فِي أَمْرِهِ بَدْءٌ وَكَانَ عَلَيْهِمْ حَرِيصًا يُحِبُّ رُشْدَهُمْ حَتَّى جَلَسَ إِلَيْهِمْ فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنَّا بَعَثْنَا إِلَيْكَ لِنُعْذَرَ فِيكَ وَإِنَّا وَاللَّهِ لَا نَعْلَمُ رَجُلًا مِنَ الْعَرَبِ أَدْخَلَ عَلَى قَوْمِهِ مَا أَدْخَلْتَ عَلَى قَوْمِكَ لَقَدْ شَتَمْتَ الْآبَاءَ وَعِبْتَ الدِّينَ وَسَفَّهْتَ الْأَحْلَامَ وَشَتَمْتَ الْآلِهَةَ وَفَرَّقْتَ الْجَمَاعَةَ فَمَا بَقِيَ أَمْرٌ قَبِيحٌ إِلَّا وَقَدْ جِئْتَهُ فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَنَا فَإِنْ كُنْتَ جِئْتَ بِهَذَا الْحَدِيثِ تَطْلُبُ بِهِ مَالًا جَعَلَنَا لَكَ مِنْ أَمْوَالِنَا حَتَّى تَكُونَ أَكْثَرَنَا مَالًا وَإِنَّ كُنْتَ تَطْلُبُ الشَّرَفَ سَوَّدْنَاكَ عَلَيْنَا وَإِنْ كُنْتَ تُرِيدُ مُلْكًا مَلَّكْنَاكَ عَلَيْنَا وَإِنْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ الَّذِي بِكَ رَئِيٌّ تَرَاهُ حَتَّى قَدْ غَلَبَ عَلَيْكَ لَا تَسْتَطِيعُ رَدَّهُ بَذَلْنَا لَكَ أَمْوَالَنَا فِي طَلَبِ الطِّبِّ حَتَّى نُبْرِئَكَ مِنْهُ أَوْ نُعْذَرَ فِيكَ وَكَانُوا يُسَمُّونَ التَّابِعَ مِنَ الْجِنِّ: الرَّئِيَّ.
İkrime, İbn Abbas'tan şöyle rivayet etmiştir: Rebîa'nın iki oğlu Utbe ve Şeybe, Ebû Süfyân b. Harb, Nadr b. el-Hâris, Ebû'l-Bahterî b. Hişâm, Esved b. el-Muttalib, Zemaa b. el-Esved, Velîd b. el-Mugîre, Ebû Cehil b. Hişâm, Abdullah b. Ebî Ümeyye, Ümeyye b. Halef, Âs b. Vâil, Haccâc'ın iki oğlu Nebîh ve Münebbih ve onlarla birlikte olanlar, güneş battıktan sonra Kâbe'nin arka tarafında toplandılar. Birbirlerine: "Muhammed'e haber gönderin, onunla konuşun ve tartışın ki ona karşı bir mazeretiniz olsun" dediler. Bunun üzerine ona: "Kavminin ileri gelenleri seninle konuşmak üzere senin için toplandılar" diye haber gönderdiler. Resûlullah ﷺ, onların durumunda yeni bir başlangıç olduğunu (hakka yöneleceklerini) zannederek aceleyle yanlarına geldi; zira onların doğru yolu bulmalarına çok düşkündü ve bunu çok arzuluyordu. Yanlarına oturunca şöyle dediler: "Ey Muhammed! Sana karşı bir mazeretimiz olsun diye sana haber gönderdik. Vallahi, Araplar arasında senin kendi kavmine getirdiğin şeyin bir benzerini kavmine getiren bir adam bilmiyoruz. Ataları sövdün, dine dil uzattın, akılları beyinsizlik saydın, ilahlara sövdün ve birliği bozdun. Seninle aramızda işlemediğin hiçbir çirkin iş kalmadı. Şayet sen bu sözü onunla bir mal talep etmek için getirdiysen, aramızda en çok mala sahip olasın diye sana mallarımızdan verelim. Şayet şeref istiyorsan seni başımıza efendi yapalım. Şayet krallık istiyorsan seni üzerimize kral yapalım. Şayet senin bu başına gelen durum gördüğün ve sana galebe çalıp defedemediğin bir re'y (cin perisi) ise, seni ondan kurtarana veya sana karşı bir mazeretimiz olana dek senin için tabip arama yolunda mallarımızı harcayalım." Onlar cinlerden olan tabiye (musallat olan cine) "er-re'î" derlerdi.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: مَا بِي مَا تَقُولُونَ مَا جِئْتُكُمْ بِمَا جِئْتُكُمْ بِهِ لِطَلَبِ أَمْوَالِكُمْ وَلَا الشَّرَفَ عَلَيْكُمْ وَلَا الْمُلْكَ عَلَيْكُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي إِلَيْكُمْ رَسُولًا وَأَنْزَلَ عَلِيَّ كِتَابًا وَأَمَرَنِي أَنْ أَكُونَ لَكُمْ بَشِيرًا وَنَذِيرًا فَبَلَّغْتُكُمْ رِسَالَةَ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَإِنْ تَقْبَلُوا مِنِّي فَهُوَ حَظُّكُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ تَرُدُّوهُ عَلَيَّ أَصْبِرْ لِأَمْرِ اللَّهِ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Söylediğiniz şeyler bende yoktur. Size getirdiğim şeyi mallarınızı talep etmek, size karşı şeref [üstünlük] kazanmak veya üzerinize hâkimiyet kurmak için getirmedim. Fakat Allah beni size bir elçi olarak gönderdi, bana bir Kitap indirdi ve sizin için bir müjdeleyici ve bir uyarıcı olmamı emretti. Ben de Rabbimin risaletini size tebliğ ettim ve size nasihatte bulundum. Eğer [bu getirdiğimi] benden kabul ederseniz, bu sizin dünyada ve ahiretteki nasibinizdir. Eğer onu bana geri çevirirseniz, Allah benimle sizin aranızda hükmünü verinceye kadar Allah'ın emrine sabrederim.»
فَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنْ كُنْتَ غَيْرَ قَابِلٍ مِنَّا مَا عَرَضْنَا عَلَيْكَ فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ أَضْيَقَ مِنَّا بِلَادًا وَلَا أَشَدَّ مِنَّا عَيْشًا فَسَلْ لَنَا رَبَّكَ الَّذِي بَعَثَكَ فَلْيُسَيِّرْ عَنَّا هَذِهِ الْجِبَالَ فَقَدْ ضَيَّقَتْ عَلَيْنَا وَيَبْسُطْ لَنَا بِلَادَنَا وَيُفَجِّرَ فِيهَا أَنْهَارًا كَأَنْهَارِ الشَّامِ وَالْعِرَاقِ وَلْيَبْعَثْ لَنَا مَنْ مَضَى مِنْ آبَائِنَا وَلْيَكُنْ مِنْهُمْ قُصَيُّ بْنُ كِلَابٍ فَإِنَّهُ كَانَ شَيْخًا صَدُوقًا فَنَسْأَلُهُمْ عَمَّا تَقُولُ أَحَقٌّ هُوَ أَمْ بَاطِلٌ؟ فَإِنْ صَدَّقُوكَ صَدَّقْنَاكَ.
Dediler ki: "Ey Muhammed! Eğer sana sunduğumuz şeyleri bizden kabul etmeyeceksen, pekâlâ bildin ki beldesi bizden daha dar ve maişeti bizden daha çetin hiç kimse yoktur. Öyleyse seni gönderen Rabbinden bizim için dile de şu dağları bizden uzaklaştırsın, zira üzerimizi daralttılar; beldemizi bizim için genişletsin ve orada Şam ile Irak nehirleri gibi nehirler fışkırtsın. Bir de geçmiş atalarımızdan ölüp gidenleri bizim için diriltsin; onların arasında Kusayy b. Kilâb da olsun, çünkü o doğru sözlü bir ihtizardı. Biz de onlara senin söylediğin şeyleri soralım; hak mıdır yoksa batıl mıdır? Şayet onlar seni doğrularlarsa biz de seni doğrularız."
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا بِهَذَا بُعِثْتُ فَقَدْ بَلَّغْتُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ فَإِنْ تقبلوه مني فهوحظكم فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَإِنْ تَرُدُّوهُ أَصْبِرْ لِأَمْرِ اللَّهِ.
Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: "Ben bununla gönderilmedim. Ben kendisiyle gönderildiğim şeyi size tebliğ ettim. Eğer benden kabul ederseniz o sizin dünyada ve ahiretteki nasibinizdir; eğer onu geri çevirirseniz Allah'ın emrine sabrederim."
قَالُوا: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ هَذَا فَسَلْ رَبَّكَ أَنْ يَبْعَثَ لَنَا مَلَكًا يُصَدِّقُكَ، وَاسْأَلْهُ أَنْ يَجْعَلَ لَكَ جِنَانًا وَقُصُورًا وَكُنُوزًا مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ يُغْنِيكَ بِهَا عَمَّا نَرَاكَ فَإِنَّكَ تَقُومُ بِالْأَسْوَاقِ وَتَلْتَمِسُ الْمَعَاشَ كَمَا نَلْتَمِسُهُ.
Dediler ki: "Şayet bunu yapmayacaksan, o halde Rabbinden seni doğrulayacak bir melek göndermesini iste. Yine O'ndan senin için bahçeler, saraylar, altından ve gümüşten hazineler var etmesini iste ki seni bu gördüğümüz halden kurtarıp zengin kılsın. Zira sen çarşılarda dolaşıyor ve bizim aradığımız gibi maişet arıyorsun."
فَقَالَ: مَا بُعِثْتُ بِهَذَا وَلَكِنَّ اللَّهَ بَعَثَنِي بَشِيرًا وَنَذِيرًا.
O da şöyle buyurdu: "Ben bununla gönderilmedim; lakin Allah beni bir müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdi."
قَالُوا: فَأَسْقِطِ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ أَنَّ رَبَّكَ لَوْ شَاءَ فَعَلَ.
Dediler ki: "Öyleyse Rabbinin dilerse yapacağını iddia ettiğin gibi göğü üzerimize düşür!"
فَقَالَ: ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ فِعْلَ ذَلِكَ بِكُمْ فَعَلَهُ.
O da: "Bu Allah'a aittir; şayet size bunu yapmayı dilerse yapar" buyurdu.
وَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَأْتِيَنَا بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا.
İçlerinden bir sözcü de şöyle dedi: "Allah'ı ve melekleri kefil olarak getirmedikçe sana asla iman etmeyiz."
فَلَمَّا قَالُوا ذَلِكَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَامَ مَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي أُمَيَّةَ وَهُوَ ابْنُ عَمَّتِهِ عَاتِكَةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ عَرَضَ عَلَيْكَ قَوْمُكَ مَا عَرَضُوا عَلَيْكَ فَلَمْ تَقْبَلْهُ مِنْهُمْ ثُمَّ سَأَلُوكَ لِأَنْفُسِهِمْ أُمُورًا يَعْرِفُونَ بِهَا مَنْزِلَتَكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَلَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ سَأَلُوكَ أَنْ تُعَجِّلَ مَا تُخَوِّفُهُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ فَلَمْ تَفْعَلْ فَوَاللَّهِ لَا أُؤْمِنُ لَكَ أَبَدًا حَتَّى تَتَّخِذَ إِلَى السَّمَاءِ سُلَّمًا تَرْقَى فِيهَا وَأَنَا أَنْظُرُ حَتَّى تَأْتِيَهَا وَتَأْتِيَ بِنُسْخَةٍ مَنْشُورَةٍ مَعَكَ وَنَفَرٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَشْهَدُونَ لَكَ بِمَا تَقُولُ وَايْمُ اللَّهِ لَوْ فَعَلْتَ ذَلِكَ لَظَنَنْتُ أَنْ لَا أُصَدِّقَكَ فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى أَهْلِهِ حَزِينًا لِمَا رَأَى مِنْ مُبَاعَدَتِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ} يَعْنِي: أَرْضَ مَكَّةَ {يَنْبُوعًا} أَيْ: عُيُونًا.
Onlar bunu söyleyince Resûlullah ﷺ kalktı; halası Âtike bint Abdilmuttalib'in oğlu olan Abdullah b. Ebî Ümeyye de onunla birlikte kalkıp şöyle dedi: "Ey Muhammed! Kavmin sana sunacağını sundu, fakat sen onlardan kabul etmedin. Sonra Allah Teâlâ katındaki dereceni öğrenmek için kendileri adına birtakım şeyler istediler, sen yapmadın. Sonra kendilerini korkuttuğun azabı çabuklaştırmanı istediler, sen yapmadın. Vallahi, sen göğe doğru bir merdiven kurup ben bakarken oraya yükselmedikçe, oraya varıp beraberinde açılmış bir kitap ve söylediklerine şahitlik edecek bir melek topluluğu getirmedikçe sana asla inanmam. Allah'a yemin olsun ki, şayet bunu yapsan bile seni tasdik etmeyeceğimi zannederim!" Bunun üzerine Resûlullah ﷺ onların bu uzak duruşlarından ötürü üzgün bir halde ailesine döndü. Allah Teâlâ da: {وَقَالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنَا مِنَ الْأَرْضِ} yani Mekke toprağından {يَنْبُوعًا} yani kaynaklar [fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız dediler ayetini] indirdi.
{أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا (٩١) }
{أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا (٩١) } “Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçen olsun da aralarından şarıl şarıl ırmaklar fışkırtasın.”
{أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ} بُسْتَانٌ {مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا} تَشْقِيقًا.
{أَوْ تَكُونَ لَكَ جَنَّةٌ} “Yahut senin bir bahçen olsun” [yani] bir bahçe (bustân) [olsun], {مِنْ نَخِيلٍ وَعِنَبٍ فَتُفَجِّرَ الْأَنْهَارَ خِلَالَهَا تَفْجِيرًا} “Hurmalardan ve üzümlerden [bir bahçen olsun] da aralarından şarıl şarıl ırmaklar fışkırtasın” [yani yeryüzünü] yararak [suları akıtasın].
{أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا (٩٣) }
{أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا (٩٢) أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ أَوْ تَرْقَى فِي السَّمَاءِ وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا (٩٣) } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşüresin ya da Allah'ı ve melekleri karşımıza (kefil olarak) getiresin. Yahut altından bir evin olsun ya da göğe yükselesin. Bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin yükselişine de asla inanmayız. De ki: 'Rabbimi tenzih ederim; ben elçi olan bir insandan başkası mıyım?'”
{أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا} قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ السِّينِ أَيْ: قِطَعًا وَهِيَ جَمْعُ "كِسْفَةٍ" وَهِيَ: الْقِطْعَةُ وَالْجَانِبُ مِثْلُ: كِسْرَةٍ وَكِسَرٍ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِ السِّينِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَجَمْعُهُ أَكْسَافٍ وَكُسُوفٍ أَيْ: تُسْقِطُهَا طَبَقًا [وَاحِدًا] وَقِيلَ: أَرَادَ جَانِبَهَا عَلَيْنَا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَيْضًا الْقِطَعُ وَهِيَ جَمْعُ التَّكْسِيرِ مِثْلُ سِدْرَةٍ وَسِدْرٍ فِي الشُّعَرَاءِ وَسَبَأٍ {كِسَفًا} بِالْفَتْحِ حَفْصٌ وَفِي الرُّومِ سَاكِنَةٌ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ.
{أَوْ تُسْقِطَ السَّمَاءَ كَمَا زَعَمْتَ عَلَيْنَا كِسَفًا} Nâfi', İbn Âmir ve Âsım sin harfinin fethasıyla okumuşlardır; yani parçalar halinde [demektir]. Bu, parça ve yan manasındaki "kısfe" (كِسْفَة) kelimesinin çoğuludur; tıpkı "kisre" (كِسْرَة) ve "kiser" (كِسَر) gibi. Diğerleri ise teklik üzere sin harfinin sükûnuyla okumuşlardır; çoğulu "eksâf" (أَكْسَاف) ve "küsûf" (كُسُوف) gelir; yani onu [tek] bir tabaka halinde düşüresin [demektir]. Bir parçasını üzerimize [düşüresin] manasının kastedildiği de söylenmiştir. Bunun da yine çoğul (cem-i teksîr) olup parçalar manasına geldiği söylenmiştir; tıpkı "sidre" (سِدْرَة) ve "sidr" (سِدْر) gibi. Şuarâ ve Sebe surelerindeki {كِسَفًا} fetha ile Hafs'ın kıraatidir; Rûm suresinde ise Ebû Ca'fer ve İbn Âmir sükûn ile okumuştur.
{أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَفِيلًا أَيْ: يَكْفُلُونَ بِمَا تَقُولُ وَقَالَ الضَّحَاكُ: ضَامِنًا وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ جَمْعُ الْقَبِيلَةِ أَيْ: بِأَصْنَافِ الْمَلَائِكَةِ قَبِيلَةً قَبِيلَةً [وَقَالَ قَتَادَةُ: عَيَانًا أَيْ: تَرَاهُمُ الْقَابِلَةُ] أَيْ مُعَايَنَةً [وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ لَقِيتُ فُلَانًا قَبِيلًا وَقَبِيلًا أَيْ: مُعَايَنَةً] . {أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ} أَيْ: مِنْ ذَهَبٍ وَأَصْلُهُ الزِّينَةُ {أَوْ تَرْقَى} تَصَعَدُ {فِي السَّمَاءِ} هَذَا قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ {وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ} لِصُعُودِكَ {حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ} أُمِرْنَا فِيهِ بِاتِّبَاعِكَ {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي} وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ " قَالَ " يَعْنِي مُحَمَّدًا وَقَرَأَ الْآخَرُونَ عَلَى الْأَمْرِ أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ {هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا} أَمَرَهُ بِتَنْزِيهِهِ وَتَمْجِيدِهِ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ لَوْ أَرَادَ أَنْ يُنَزِّلَ مَا طَلَبُوا لَفَعَلَ وَلَكِنَّ اللَّهَ لَا يُنَزِّلُ الْآيَاتِ عَلَى مَا يَقْتَرِحُهُ الْبَشَرُ وَمَا أَنَا إِلَّا بَشَرٌ وَلَيْسَ مَا سَأَلْتُمْ فِي طَوْقِ الْبَشَرِ.
{أَوْ تَأْتِيَ بِاللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ قَبِيلًا} İbn Abbas: "Kefil olarak; yani söylediğin şeylere kefil olsunlar" demiştir. Dahhâk: "Garantör olarak" demiştir. Mücâhid: "O kabilenin çoğuludur; yani melek sınıflarını kabile kabile [getiresin demektir]" demiştir. [Katâde şöyle demiştir: "Gözle görülür biçimde; yani karşılayan onu görür",] yani açıkça gözle görerek [demektir]. [Ferrâ ise: "Bu, Arapların 'Falanca ile yüz yüze, apaçık karşılaştım' sözündendir; yani açıkça gözle görerek demektir" demiştir]. {أَوْ يَكُونَ لَكَ بَيْتٌ مِنْ زُخْرُفٍ} yani altından; aslı süstür. {أَوْ تَرْقَى} yükselesin {فِي السَّمَاءِ} bu, Abdullah b. Ebî Ümeyye'nin sözüdür. {وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ} senin yükselmene {حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنَا كِتَابًا نَقْرَؤُهُ} içinde sana uymamız emredilen [bir kitap]. {قُلْ سُبْحَانَ رَبِّي} İbn Kesîr ve İbn Âmir "قَالَ" (Dedi) şeklinde yani Muhammed [dedi diye] okumuşlardır; diğerleri ise emir kipiyle okumuşlardır; yani: De ki ey Muhammed: {هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا} “Ben elçi olan bir insandan başkası mıyım?” [Allah] O'nu tenzih ve temcid etmesini emretmiştir; şu anlamda ki: Şayet isteseydi onların istediklerini indirirdi, fakat Allah ayetleri insanların keyfî tekliflerine göre indirmez. Ben ise sadece bir insanım ve sizin istedikleriniz bir insanın güç yetireceği şeyler değildir.
وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَعْطَى النَّبِيَّ ﷺ مِنَ الْآيَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ مَا يُغْنِي عَنْ هَذَا كُلِّهِ مِثْلَ: الْقُرْآنِ وَانْشِقَاقِ الْقَمَرِ وَتَفْجِيرِ الْعُيُونِ مِنْ بَيْنِ الْأَصَابِعِ وَمَا أَشْبَهَهَا وَالْقَوْمُ عَامَّتُهُمْ كَانُوا مُتَعَنِّتِينَ لَمْ يَكُنْ قَصْدُهُمْ طَلَبَ الدَّلِيلِ لِيُؤْمِنُوا فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ سُؤَالَهُمْ.
Bil ki şüphesiz Allah Teâlâ, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bütün bunlara ihtiyaç bırakmayacak ayetler (deliller) ve mucizeler vermiştir; Kur'an, ayın yarılması, parmakların arasından pınarların fışkırması ve benzerleri gibi. O kavmin geneli ise inatçı kimselerdi; maksatları iman etmek için delil aramak değildi. Bu sebeple Allah onların taleplerini geri çevirdi.
{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا (٩٤) قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا (٩٥) قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٩٦) }
{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا (٩٤) قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا (٩٥) قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا (٩٦) } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir. De ki: 'Eğer yeryüzünde huzur içinde yürüyüp yerleşen melekler olsaydı, elbette onlara gökten elçi olarak bir melek indirirdik.' De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir.'”
{وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا (٩٧) }
{وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا (٩٧) } “Allah kime hidayet verirse işte doğru yolu bulan odur. Kimi de saptırırsa, artık onlar için O'ndan başka dostlar bulamazsın. Kıyamet günü onları yüzüstü, körler, dilsizler ve sağırlar olarak haşrederiz. Onların varacağı yer cehennemdir; ateşi her dindiğinde onlara alevi artırırız.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا} جَهْلًا مِنْهُمْ {أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا} أَرَادَ: أَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يَقُولُونَ لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ لِأَنَّكَ بَشَرٌ وَهَلَّا بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْنَا مَلَكًا؟ فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى: {قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ} {قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ} مُسْتَوْطِنِينَ مُقِيمِينَ {لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا} مِنْ جِنْسِهِمْ لِأَنَّ الْقَلْبَ إِلَى الْجِنْسِ أَمْيَلُ مِنْهُ إِلَى غَيْرِ الْجِنْسِ. {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ {إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} ٢١٤/أقَوْلُهُ ﷿: {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ} يَهْدُونَهُمْ {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ}
Allah azze ve celle'nin: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى إِلَّا أَنْ قَالُوا} cahilliklerinden dolayı: {أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey, sadece: 'Allah bir insanı mı elçi gönderdi?' demeleridir” kavli. Şunu kastetmiştir: Kâfirler; "Sen bir insansın diye sana inanmayacağız, Allah bize bir melek gönderseydi ya!" diyorlardı. Allah Teâlâ da onlara şöyle cevap verdi: {قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ} {قُلْ لَوْ كَانَ فِي الْأَرْضِ مَلَائِكَةٌ يَمْشُونَ مُطْمَئِنِّينَ} yurt edinip yerleşmiş olarak [bulunsalardı], {لَنَزَّلْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ مَلَكًا رَسُولًا} kendi cinslerinden [bir melek gönderirdik]; çünkü kalp kendi cinsine, kendi cinsi olmayandan daha meyillidir. {قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ} size Allah'ın elçisi olduğuma [dair] {إِنَّهُ كَانَ بِعِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا} 214/a Allah azze ve celle'nin: {وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِي وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِهِ} onları doğru yola iletecek [dostlar bulamazsın]; {وَنَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى وُجُوهِهِمْ} kavli.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ شُجَاعٍ الصُّوفِيُّ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ الْمَوْصِلِيِّ أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ الْهَيْثَمِ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّائِغُ حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يُحْشَرُ الْكَافِرُ عَلَى وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّ الَّذِي أَمْشَاهُ عَلَى رِجْلَيْهِ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُمْشِيَهُ عَلَى وَجْهِهِ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize İbnü'l-Mavsılî olarak bilinen el-Hasan b. Şücâ' es-Sûfî haber verdi, bize Ebû Bekr b. el-Heysem bildirdi, bize Ca'fer b. Muhammed es-Sâiğ anlattı, bize Hüseyin b. Muhammed anlattı, bize Süfyân, Katâde'den, o da Enes'ten anlattı ki bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Kâfir kıyamet günü yüzü üzerinde nasıl haşredilir?" diye sordu. Peygamber ﷺ: "Onu iki ayağı üzerinde yürüten [Allah], yüzü üzerinde de yürütmeye kâdirdir" buyurdu.
وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "إِنَّهُمْ يَتَّقُونَ بِوُجُوهِهِمْ كُلَّ حَدَبٍ وَشَوْكٍ" . {عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا}
Hadiste şöyle gelmiştir: «إِنَّهُمْ يَتَّقُونَ بِوُجُوهِهِمْ كُلَّ حَدَبٍ وَشَوْكٍ» «Şüphesiz onlar her tümsekten ve dikenden yüzleriyle korunmaya çalışırlar.» {عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا} “Körler, dilsizler ve sağırlar olarak...”
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ وَصَفَهُمْ بِأَنَّهُمْ عُمْيٌ وَبُكْمٌ وَصُمٌّ وَقَدْ قَالَ: "وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ" (الْكَهْفِ-٥٣) وَقَالَ: "دَعَوْا هُنَالِكَ ثُبُورًا" (الْفُرْقَانِ-١٣) وَقَالَ: "سَمِعُوا لَهَا تَغَيُّظًا وَزَفِيرًا" (الْفُرْقَانِ-١٢) أَثْبَتَ الرُّؤْيَةَ وَالْكَلَامَ وَالسَّمْعَ؟
Şayet: "O: 'Günahkârlar ateşi gördüler' (el-Kehf, 53), 'Orada helak çağrısında bulundular' (el-Furkân, 13) ve 'Onun öfkesini ve uğultusunu işittiler' (el-Furkân, 12) buyurarak görmeyi, konuşmayı ve işitmeyi sabit kılmışken onları körler, dilsizler ve sağırlar olarak nasıl nitelemiştir?" denilirse,
قِيلَ: يُحْشَرُونَ عَلَى مَا وَصَفَهُمُ اللَّهُ ثُمَّ تُعَادُ إِلَيْهِمْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ.
Denilir ki: Allah'ın onları nitelediği şekilde haşredilirler, sonra bu vasıflar kendilerine geri verilir.
وَجَوَابٌ آخَرُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عُمْيًا لَا يَرَوْنَ مَا يَسُرُّهُمْ بُكْمًا لَا يَنْطِقُونَ بِحُجَّةٍ صُمًّا لَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا يَسُرُّهُمْ.
Diğer bir cevap da şudur; İbn Abbas şöyle demiştir: Körler; kendilerini sevindirecek hiçbir şeyi görmezler; dilsizler; bir delil ile konuşamazlar; sağırlar; kendilerini sevindirecek hiçbir şeyi işitmezler.
وَقَالَ الْحَسَنُ: هَذَا حِينَ يُسَاقُونَ إِلَى الْمَوْقِفِ إِلَى أَنْ يَدْخُلُوا النَّارَ.
Hasan [-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu, mahşer yerine sevk edildikleri andan ateşe girecekleri ana kadardır.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هَذَا حِينَ يُقَالُ لَهُمْ: "اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ" (الْمُؤْمِنُونَ-١٠٨) فَيَصِيرُونَ بِأَجْمَعِهِمْ عُمْيًا وَبُكْمًا وَصُمًّا لَا يَرَوْنَ وَلَا يَنْطِقُونَ وَلَا يَسْمَعُونَ {مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلَّمَا سَكَنَتْ أَيْ سَكَنَ لَهِيبُهَا وَقَالَ مُجَاهِدٌ: طُفِئَتْ وَقَالَ قَتَادَةُ: ضَعُفَتْ وَقِيلَ: هُوَ الْهُدُوُّ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُوجَدَ نُقْصَانٌ فِي أَلَمِ الْكُفَّارِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: "لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ" (الزُّخْرُفُ-٧٥) وَقِيلَ "كُلَّمَا خَبَتْ" أَيْ: أَرَادَتْ أَنْ تَخْبُوَ {زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} أَيْ: وَقُودًا.
Mukâtil ise şöyle demiştir: Bu, kendilerine: "Aşağılıkça orada kalın ve benimle konuşmayın!" (el-Mü'minûn, 108) denildiği andadır; böylece hepsi birden kör, dilsiz ve sağır hale gelirler; görmezler, konuşmazlar ve işitmezler. {مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّمَا خَبَتْ} İbn Abbas: "Her dindiğinde; yani alevi her sakinleştiğinde" demiştir. Mücâhid: "Söndüğünde" demiştir. Katâde: "Zayıfladığında" demiştir. Bunun, kâfirlerin eleminde bir azalma olmaksızın ateşin durulması olduğu da söylenmiştir; zira Allah Teâlâ: "Onlardan [azap] hafifletilmez" (ez-Zuhruf, 75) buyurmuştur. "كُلَّمَا خَبَتْ" yani sönmeye yüz tuttukça manasında olduğu da söylenmiştir. {زِدْنَاهُمْ سَعِيرًا} yani alevini artırırız.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: {كُلَّمَا خَبَتْ} أَيْ: نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ وَاحْتَرَقَتْ أُعِيدُوا فِيهَا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ وَزَيْدَ فِي تَسْعِيرِ النَّارِ لِتَحْرِقَهُمْ.
Şöyle de denilmiştir: O'nun: {كُلَّمَا خَبَتْ} kavlinden kasıt; derileri piştikçe ve yandıkça, onları yakması için eski hallerine döndürülürler ve ateşin alevi artırılır.
{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا (٩٩) }
{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا (٩٨) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا لَا رَيْبَ فِيهِ فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا (٩٩) } “Ayetlerimizi inkâr etmeleri ve: 'Biz bir kemik ve ufalanmış toprak yığını haline geldiğimizde mi yeni bir yaratılışla diriltileceğiz?' demeleri sebebiyle onların cezası işte budur. Gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, onların benzerini yaratmaya da kâdir olduğunu görmediler mi? Onlar için kendisinde şüphe olmayan bir ecel takdir etmiştir. Fakat zalimler inkârdan başkasına yanaşmadı.”
{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ} {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ} فِي عَظَمَتِهَا وَشِدَّتِهَا {قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} فِي صِغَرِهِمْ وَضَعْفِهِمْ نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: "لخلق السموات وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ" (غَافِرٍ-٥٧) .
{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِنَا وَقَالُوا أَئِذَا كُنَّا عِظَامًا وَرُفَاتًا أَئِنَّا لَمَبْعُوثُونَ خَلْقًا جَدِيدًا} Allah Teâlâ onlara cevap vererek şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ} {أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ} azameti ve sağlamlığı içinde [gökleri ve yeri yaratan Allah'ın], {قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ} küçüklükleri ve zayıflıkları içinde onların benzerini yaratmaya [kâdir olduğunu görmediler mi?] Bunun benzeri Yüce Allah'ın: "Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür" (Gāfir, 57) kavlidir.
{وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا} أَيْ: وَقْتًا لِعَذَابِهِمْ {لَا رَيْبَ فِيهِ} أَنَّهُ يَأْتِيهِمْ قِيلَ: هُوَ الْمَوْتُ وَقِيلَ: هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ {فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا} أَيْ: جُحُودًا وَعِنَادًا.
{وَجَعَلَ لَهُمْ أَجَلًا} yani azapları için bir vakit takdir etmiştir, {لَا رَيْبَ فِيهِ} kendilerine geleceğinde şüphe yoktur. Bunun ölüm olduğu söylenmiştir; kıyamet günü olduğu da söylenmiştir. {فَأَبَى الظَّالِمُونَ إِلَّا كُفُورًا} yani inkâr ve inattan [başkasına yanaşmadılar].
{قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا (١٠١) }
{قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا (١٠٠) وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ فَاسْأَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا (١٠١) } “De ki: 'Eğer Rabbimin rahmet hazinelerine siz sahip olsaydınız, o zaman harcanıp tükenir korkusuyla kesinlikle cimrilik edip tutardınız. İnsan pek de cimridir!' Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik. İsrâiloğullarına sor; onlara geldiğinde Firavun ona: 'Ey Mûsâ, şüphesiz ben seni büyülenmiş sanıyorum' demişti.”
{قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي} أَيْ: نِعْمَةِ رَبِّي وَقِيلَ: رِزْقِ رَبِّي {إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ} لَبَخِلْتُمْ وَحَبَسْتُمْ {خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ} أَيْ: خَشْيَةَ الْفَاقَةِ قَالَهُ قَتَادَةُ.
{قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي} yani Rabbimin nimetinin; Rabbimin rızkının [hazinelerine sahip olsaydınız] da denilmiştir. {إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ} cimrilik eder ve tutardınız. {خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ} yani fakirlik korkusuyla. Bunu Katâde söylemiştir.
وَقِيلَ: خَشْيَةَ النَّفَادِ يُقَالُ: أَنْفَقَ الرَّجُلُ أَيْ أَمْلَقَ وَذَهَبَ مَالُهُ وَنَفَقَ الشَّيْءُ أَيْ: ذَهَبَ.
Tükenme korkusuyla [cimrilik ederdiniz] de denilmiştir. "أَنْفَقَ الرَّجُلُ" (adam infak etti) denir ki yoksullaştı, malı gitti demektir; "نَفَقَ الشَّيْءُ" da bir şey bitti, tükendi demektir.
وَقِيلَ: لَأَمْسَكْتُمْ عَنِ الْإِنْفَاقِ خَشْيَةَ الْفَقْرِ.
Fakirlik korkusuyla harcamaktan el çeker, tutardınız [şeklinde de açıklanmıştır].
{وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا} أَيْ: بَخِيلًا مُمْسِكًا عَنِ الْإِنْفَاقِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} أَيْ: دَلَالَاتٍ وَاضِحَاتٍ فَهِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ.
{وَكَانَ الْإِنْسَانُ قَتُورًا} yani cimridir, harcamaktan el çeker. Allah azze ve celle'nin: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ'ya apaçık dokuz ayet verdik” kavli, yani apaçık deliller verdik; işte onlar dokuz ayettir (mucizedir).