قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: هِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ الْبَيْضَاءُ وَالْعُقْدَةُ الَّتِي كَانَتْ بِلِسَانِهِ فَحَلَّهَا وَفَلْقُ الْبَحْرِ وَالطُّوفَانُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ.
İbn Abbâs ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: Bunlar; asâ, beyaz el (yed-i beyzâ), dilindeki düğüm olup onu çözmesi, denizin yarılması, tûfan, çekirge, haşere (kımıl), kurbağalar ve kandır.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: هِيَ الطُّوفَانُ وَالْجَرَادُ وَالْقُمَّلُ وَالضَّفَادِعُ وَالدَّمُ وَالْعَصَا وَالْيَدُ وَالسُّنُونَ وَنَقْصُ الثَّمَرَاتِ.
İkrime, Katâde, Mücâhid ve Atâ ise şöyle demişlerdir: Bunlar; tûfan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan, asâ, el, kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesidir.
وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: الطَّمْسَ وَالْبَحْرَ بَدَلَ السِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ قَالَ: فَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ مَعَ أَهْلِهِ فِي فِرَاشِهِ وَقَدْ صَارَ حَجَرَيْنِ وَالْمَرْأَةُ مِنْهُمْ قَائِمَةٌ تَخْبِزُ وَقَدْ صَارَتْ حَجَرًا.
Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî de kıtlık yılları ve ürünlerin eksilmesi yerine [şekil değiştirip taşa dönme anlamında] tamsı ve denizi zikrederek şöyle demiştir: Onlardan bir adam ailesiyle birlikte yatağındayken iki taşa dönüşmüş, kadınlardan biri de ayakta ekmek pişirirken taşa dönüşmüştür.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُنَّ آيَاتُ الْكِتَابِ (١) .
Bazıları da şöyle demiştir: Onlar Kitab'ın ayetleridir (ahkâmıdır) (١) .
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّقَفِيُّ أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الْعَطَّارُ أَنْبَأَنَا يُوسُفُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَاهَانَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ الطَّيَالِسِيُّ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عن عَبْدِ الله بْنِ مَسْلَمَةَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ الْمُرَادِيِّ أَنَّ يَهُودِيًّا قَالَ لِصَاحِبِهِ: تَعَالَ حَتَّى نَسْأَلَ هَذَا النَّبِيَّ فَقَالَ الْآخَرُ: لَا تَقُلْ نَبِيٌّ فَإِنَّهُ لَوْ سَمِعَ صَارَتْ أَرْبَعَةَ أَعْيُنٍ فَأَتَيَاهُ فَسَأَلَاهُ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} فَقَالَ لَا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا تَزْنُوا وَلَا تَأْكُلُوا الرِّبَا وَلَا تَسْحَرُوا وَلَا تَمْشُوا بِالْبَرِيءِ إِلَى سُلْطَانٍ ليقتله ولا تسرفوا وَلَا تَقْذِفُوا
Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî bize bildirdi, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa‘lebî bize bildirdi, el-Hasan b. Muhammed es-Sekafî bana bildirdi, Hârûn b. Muhammed b. Hârûn el-Attâr bize bildirdi, Yûsuf b. Abdillâh b. Mâhân bize haber verdi, el-Velîd et-Tayâlisî bize anlattı, Şu‘be, Amr b. Mürre’den, o Abdullah b. Mesleme’den, o da Safvân b. Assâl el-Murâdî’den [şöyle rivayet etti]: Bir Yahudi arkadaşına: "Gel, şu peygambere soralım" dedi. Diğeri ise: "Ona peygamber deme; zira bunu duyarsa [sevinçten] gözleri dört olur" dedi. Bunun üzerine ona gelip şu ayet hakkında sordular: {وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى تِسْعَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ} “Andolsun biz Mûsâ’ya apaçık dokuz ayet (mucize/hüküm) verdik.” Bunun üzerine [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmayın, haklı bir sebep olmadıkça Allah’ın haram kıldığı cana kıymayın, zina etmeyin, faiz yemeyin, sihir yapmayın, onu öldürtmek amacıyla suçsuz bir kimseyi sultana götürmeyin, israf etmeyin ve iftira atmayın...»
الْمُحْصَنَةَ وَلَا تَفِرُّوا مِنَ الزَّحْفِ وَعَلَيْكُمْ خَاصَّةَ الْيَهُودِ أَنْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ فَقَبَّلَا يَدَهُ وَقَالَا نَشْهَدُ أَنَّكَ نَبِيٌّ قَالَ: فَمَا يَمْنَعُكُمْ أَنْ تَتَّبِعُونِي؟ قَالَا إِنَّ دَاوُدَ دَعَا رَبَّهُ أَنْ لَا يَزَالَ فِي ذُرِّيَّتِهِ نَبِيٌّ وَإِنَّا نَخَافُ إِنْ تَبِعْنَاكَ أَنْ يَقْتُلَنَا الْيَهُودُ (١) .
savaştan kaçmayın ve özellikle siz Yahudiler, Sebt (cumartesi) gününde haddi aşmayın." Bunun üzerine iki Yahudi onun elini öptüler ve: "Şehadet ederiz ki sen bir peygambersin" dediler. [Hz. Peygamber]: "Peki, bana tabi olmaktan sizi alıkoyan nedir?" diye sordu. Onlar: "Dâvûd, Rabbine kendi soyundan bir peygamberin eksik olmaması için dua etmişti. Biz sana tabi olursak Yahudilerin bizi öldürmesinden korkuyoruz" dediler (١) .
{فَاسْأَلْ} يَا مُحَمَّدُ {بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ} مُوسَى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مَعَهُ وَالْمُرَادُ غَيْرُهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَاطَبَهُ ﵇ وَأَمَرَهُ بِالسُّؤَالِ لِيَتَبَيَّنَ كَذِبَهُمْ مَعَ قَوْمِهِمْ. {فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا} أَيْ: مَطْبُوبًا سَحَرُوكَ قَالَهُ الْكَلْبِيُّ.
{فَاسْأَلْ} Ey Muhammed sor {بَنِي إِسْرَائِيلَ إِذْ جَاءَهُمْ} Mûsâ onlara geldiğinde. Hitabın onunla olup kastedilenin başkası olması caiz olduğu gibi, kavimlerine karşı onların yalancılıklarının ortaya çıkması için aleyhisselam'a hitap edilmiş ve sorması emredilmiş olması da caizdir. {فَقَالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا مُوسَى مَسْحُورًا} yani büyülenmiş, sana sihir yapmışlar demektir; bunu el-Kelbî söylemiştir.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَخْدُوعًا.
İbn Abbâs: "Kandırılmış, aldatılmış" demiştir.
وَقِيلَ مَصْرُوفًا عَنِ الْحَقِّ.
Haktan saptırılmış [anlamına geldiği] de söylenmiştir.
وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: سَاحِرًا فَوَضَعَ الْمَفْعُولَ مَوْضِعَ الْفَاعِلِ.
el-Ferrâ ve Ebû Ubeyde ise: "Büyücü (sâhir)" demişler; mef'ûl (edilgen) kalıbının fâil (etken) yerine kullanıldığını [belirtmişlerdir].
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ: مُعْطًى عِلْمُ السِّحْرِ فَهَذِهِ الْعَجَائِبُ الَّتِي تَفْعَلُهَا مِنْ سِحْرِكَ (٢) .
Muhammed b. Cerîr ise şöyle demiştir: Kendisine büyü ilmi verilmiş; yani bu yaptığın harikalar senin büyündendir [anlamındadır] (٢) .
{قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢) }
{قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا (١٠٢) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Andolsun sen de bildin ki bunları birer ibret belgesi olarak ancak göklerin ve yerin Rabbi indirmiştir. Ey Firavun, doğrusu ben de senin helak edilmiş biri olduğunu sanıyorum.'”
{قَالَ} مُوسَى {لَقَدْ عَلِمْتَ} قَرَأَ الْعَامَّةُ بِفَتْحِ التَّاءِ خِطَابًا لِفِرْعَوْنَ وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِضَمِّ التَّاءِ وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنْ عَلِيٍّ وَقَالَ: لَمْ يَعْلَمِ الْخَبِيثُ أَنَّ مُوسَى عَلَى الْحَقِّ وَلَوْ عَلِمَ لَآمَنَ وَلَكِنْ مُوسَى هُوَ الَّذِي عَلِمَ (٣) قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَلِمَهُ فِرْعَوْنُ وَلَكِنَّهُ عَانَدَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا" (النَّمْلُ-١٤) .
{قَالَ} Mûsâ dedi ki: {لَقَدْ عَلِمْتَ} Kıraat âlimlerinin geneli Firavun'a hitap olarak fetha ile (te) okumuştur. el-Kisâî ise damme ile (tü) okumuştur; bu [kıraat] Ali'den de rivayet edilmiştir ve o şöyle demiştir: O habis, Mûsâ'nın hak üzere olduğunu bilmedi; şayet bilseydi iman ederdi, fakat asıl bilen Mûsâ'nın kendisiydi (٣) . İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Firavun bunu bildi fakat inat etti. Nitekim Yüce Allah: "Vicdanları kesin olarak kabul ettiği halde haksızlık ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler" (Neml, 14) buyurmuştur.
وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ وَهِيَ نَصْبُ التَّاءِ أَصَحُّ فِي الْمَعْنَى وَعَلَيْهِ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ لِأَنَّ مُوسَى لَا يَحْتَجُّ عَلَيْهِ بِعِلْمِ نَفْسِهِ وَلَا يَثْبُتُ عَنْ عَلِيٍّ رَفْعُ التَّاءِ لِأَنَّهُ رُوِيَ عَنْ رَجُلٍ مَنْ مُرَادٍ عَنْ عَلِيٍّ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ مَجْهُولٌ وَلَمْ يَتَمَسَّكْ بِهَا أَحَدٌ مِنَ الْقُرَّاءِ غَيْرَ الْكِسَائِيُّ .
Tâ harfinin nasbı (fethası) ile olan bu kıraat, mana bakımından daha sahihtir ve kurrânın (kıraat âlimlerinin) çoğunluğu da bu görüştedir. Çünkü Mûsâ, ona karşı kendi bilgisiyle hüccet getirmez. Tâ harfinin ref'i (dammesi) ile olan kıraat ise Ali'den sabit olmamıştır; zira bu, Murâd kabilesinden bir adam vasıtasıyla Ali'den rivayet edilmiştir ve o adam meçhuldür. Kurrâdan Kisâî dışında hiç kimse de bu kıraati benimsememiştir.
{مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ} هَذِهِ الْآيَاتَ التِّسْعَ {إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ} جَمْعُ بَصِيرَةٍ أَيْ يُبَصَرُ بِهَا.
{مَا أَنْزَلَ هَؤُلَاءِ} bu dokuz ayeti (mucizeyi) indirmemiştir {إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ بَصَائِرَ} Basâir (بَصَائِرَ), basîret (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur; yani kendisiyle gerçeğin görüldüğü deliller olarak.
{وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَلْعُونًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَالِكًا وَقَالَ قَتَادَةُ: مُهْلَكًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ مَصْرُوفًا مَمْنُوعًا عَنِ الْخَيْرِ. يُقَالُ: مَا ثَبَرَكَ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ أَيْ مَا مَنَعَكَ وَصَرَفَكَ عَنْهُ (١) .
{وَإِنِّي لَأَظُنُّكَ يَا فِرْعَوْنُ مَثْبُورًا} İbn Abbâs: "Lanetlenmiş" demiştir. Mücâhid: "Helak olmuş", Katâde: "Helak edilmiş" demiştir. el-Ferrâ ise: "Yani hayırdan çevrilmiş, engellenmiş" demiştir. "مَا ثَبَرَكَ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ" denir ki 'Seni bu işten alıkoyan, çeviren nedir?' demektir (١) .
{فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤) }
{فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ مِنَ الْأَرْضِ فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا (١٠٣) وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا (١٠٤) } “Bunun üzerine [Firavun], onları o topraktan sürüp çıkarmak istedi; biz de onu ve beraberindekilerin hepsini [suda] boğduk. (103) Ondan sonra İsrâiloğullarına: «O topraklarda oturun. Âhiret vaadi geldiğinde, hepinizi bir araya toplanmış olarak getireceğiz» dedik. (104)”
{وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا (١٠٦) }
{وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (١٠٥) وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا (١٠٦) } “Biz onu hak ile indirdik ve o da hak ile indi. Seni de ancak bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. İnsanlara dura dura okuyasın diye onu bir Kur'an olarak parça parça ayırdık ve onu peyderpey indirdik.”
{فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ} أَيْ: أَرَادَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَسْتَفِزَّ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ أَيْ: يُخْرِجَهُمْ {مِنَ الْأَرْضِ} يَعْنِي: أَرْضَ مِصْرَ {فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا} وَنَجَّيْنَا مُوسَى وَقَوْمَهُ. {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ} أَيْ مِنْ بَعْدِ هَلَاكِ فِرْعَوْنَ {لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ} يَعْنِي أَرْضَ مِصْرَ وَالشَّامِ {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ} يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} أَيْ: جَمِيعًا إِلَى مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ وَاللَّفِيفُ: الْجَمْعُ الْكَثِيرُ إِذَا كَانُوا مُخْتَلِطِينَ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ. يُقَالُ: لَفَّتِ الْجُيُوشُ إِذَا اخْتَلَطُوا وَجَمْعُ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ فِيهِمُ الْمُؤْمِنُ وَالْكَافِرُ وَالْبَرُّ وَالْفَاجِرُ.
{فَأَرَادَ أَنْ يَسْتَفِزَّهُمْ} yani Firavun, Mûsâ ve İsrâiloğullarını sürüp çıkarmak istedi {مِنَ الْأَرْضِ} yani Mısır toprağından. {فَأَغْرَقْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ جَمِيعًا} Mûsâ ve kavmini ise kurtardık. {وَقُلْنَا مِنْ بَعْدِهِ} yani Firavun'un helakinden sonra {لِبَنِي إِسْرَائِيلَ اسْكُنُوا الْأَرْضَ} yani Mısır ve Şam topraklarını. {فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ} yani kıyamet günü geldiğinde {جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا} yani hepinizi kıyamet duruşma yerine topluca [getiririz]. el-Lefîf (الَّفِيفُ), her türden insanın birbiri içine karıştığı kalabalık topluluktur. "لَفَّتِ الْجُيُوشُ" (ordular birbirine girdi/karıştı) denir. Kıyamet günü toplanması da böyledir; içlerinde mümin, kâfir, iyi ve kötü kimseler bulunur.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: "فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ": يَعْنِي مَجِيءَ عِيسَى مِنَ السَّمَاءِ "جِئْنَا بِكُمْ لَفِيفًا" أَيِ: النُّزَّاعُ مِنْ كُلِّ قَوْمٍ مِنْ هَاهُنَا وَمِنْ هَاهُنَا لُفُّوا جَمِيعًا. قَوْلُهُ ﷿: {وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ} يَعْنِي الْقُرْآنَ {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا} لِلْمُطِيعِينَ {وَنَذِيرًا} لِلْعَاصِينَ. {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} قِيلَ: مَعْنَاهُ: أَنْزَلْنَاهُ نُجُومًا لَمْ يَنْزِلْ مَرَّةً وَاحِدَةً بِدَلِيلِ قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ: {وَقُرْآنًا فَرَّقْنَاهُ} بِالتَّشْدِيدِ وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِالتَّخْفِيفِ أَيْ: فَصَّلْنَاهُ وَقِيلَ: بَيَّنَّاهُ وَقَالَ الْحَسَنُ: مَعْنَاهُ فَرَّقْنَا بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} أَيْ: عَلَى تُؤَدَةٍ وَتَرْتِيلٍ وَتَرَسُّلٍ فِي
Kelbî şöyle dedi: “Ahiret vaadi geldiği zaman”; yani Îsâ'nın gökten inişi [vakti geldiğinde], “sizi toplanmış olarak getiririz”; yani şuradan ve buradan her kavimden kopup gelenler olarak hepiniz bir araya getirilirsiniz. Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَبِالْحَقِّ أَنْزَلْنَاهُ وَبِالْحَقِّ نَزَلَ} “Biz onu hak ile indirdik ve o da hak ile indi” kavli, yani Kur'an'ı [kastediyor]; {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا مُبَشِّرًا} “Seni de ancak bir müjdeci olarak gönderdik” itaat edenler için, {وَنَذِيرًا} “ve bir uyarıcı olarak” isyankârlar için. {وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ} “[Onu] bir Kur'an olarak parça parça ayırdık”; bunun anlamının: «Onu bir defada indirilmeyip kısım kısım (yıldız yıldız) indirdik» olduğu söylenmiştir; nitekim İbn Abbâs'ın şeddeli olarak {وَقُرْآنًا فَرَّقْنَاهُ} şeklindeki kıraati de buna delildir. Genel kıraat (cumhûr) ise şeddesizdir (tahfif iledir), yani: «onu ayrıntılı kıldık», bir görüşe göre de «onu beyan ettik/açıkladık» demektir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Bunun manası, «onunla hak ile bâtılın arasını ayırdık» demektir. {لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ} “İnsanlara dura dura okuyasın diye” yani teenniyle, tertil ve yavaş yavaş [okuyasın diye]
ثَلَاثٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً {وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا}
yirmi üç senede [okuyasın diye]. {وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا} “ve onu peyderpey indirdik.”
{قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩) }
{قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا (١٠٧) وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا (١٠٨) وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَيَزِيدُهُمْ خُشُوعًا (١٠٩) } “De ki: 'İster ona inanın, ister inanmayın. Şüphesiz bundan önce kendilerine ilim verilenlere o okunduğu zaman, secde ederek çeneleri üstü kapanırlar. Ve: Rabbimizi tenzih ederiz; doğrusu Rabbimizin vaadi mutlaka gerçekleşecektir, derler. Çeneleri üstü kapanarak ağlarlar ve bu onların huşûunu artırır.'”
{قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا} هَذَا عَلَى طَرِيقِ الْوَعِيدِ وَالتَّهْدِيدِ {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ} قيل: هم مؤمنوا أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا يَطْلُبُونَ الدِّينَ قَبْلَ مَبْعَثِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ أَسْلَمُوا بَعْدَ مَبْعَثِهِ مِثْلُ زَيْدِ بْنِ عمر بن نفيل ٢١٤/ب وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَأَبِي ذَرٍّ وَغَيْرِهِمْ (١) .
{قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا} Bu, tehdit ve uyarı yoluyladır. {إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ} Denildi ki: Onlar Ehl-i Kitap'ın müminleridir; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilmesinden önce dini arayan, sonra gönderilişinden sonra Müslüman olan Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Selmân-ı Fârisî, Ebû Zer ve diğerleri gibi kimselerdir (١) .
{إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ (٢) {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} أَيْ: يَسْقُطُونَ عَلَى الْأَذْقَانِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ بِهَا الْوُجُوهَ {سُجَّدًا} {وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} أَيْ: كَائِنًا وَاقِعًا. {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ} أَيْ: يَقَعُونَ عَلَى الْوُجُوهِ يَبْكُونَ، الْبُكَاءُ مُسْتَحَبٌّ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ (٣) {وَيَزِيدُهُمْ} نُزُولُ الْقُرْآنِ {خُشُوعًا} خُضُوعًا لِرَبِّهِمْ. نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا" (مَرْيَمُ-٥٨) .
{إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ} yani Kur'an (٢) {يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ} yani çeneleri üzerine düşerler. İbn Abbâs: Bununla yüzleri kastedilmiştir demiştir, {سُجَّدًا} secde ederek. {وَيَقُولُونَ سُبْحَانَ رَبِّنَا إِنْ كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًا} yani kesinlikle gerçekleşendir. {وَيَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ} yani yüzleri üstü kapanarak ağlarlar. Kur'an okunurken ağlamak müstehaptır (٣) . {وَيَزِيدُهُمْ} Kur'an'ın inişi onların {خُشُوعًا} Rablerine olan boyun eğişlerini [artırır]. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: "Kendilerine Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman secde ederek ve ağlayarak yere kapanırlardı" (Meryem, 58) kavlidir.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عَمْرِو بْنُ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمُزَنِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْجُنَيْدُ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ الْبَجَلِيُّ أَخْبَرَنَا عَاصِمٌ عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَاصِمٍ حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى أَبِي طَلْحَةَ عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَلِجُ النَّارَ مَنْ بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ حَتَّى يَعُودَ
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Amr b. Bekr b. Muhammed el-Müzenî haber verdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh el-Cüneyd anlattı, bize el-Hasan b. el-Fadl el-Becelî anlattı, bize Âsım, Alî b. Âsım'dan haber verdi, bize el-Mes'ûdî -ki o Abdurrahmân b. Abdillâh'tır- Ebû Talha'nın azatlısı Muhammed b. Abdirrahmân'dan, o Îsâ b. Talha'dan, o da Ebû Hüreyre'den [şöyle] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah korkusundan ağlayan kimse, [sağılan süt memeye] dönünceye kadar ateşe girmez...»
اللَّبَنُ فِي الضَّرْعِ وَلَا يَجْتَمِعُ غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخَانُ جَهَنَّمَ فِي مَنْخَرَيْ مُسْلِمٍ أَبَدًا" (١) .
Allah yolundaki toz ile cehennemin dumanı bir Müslümanın burun deliklerinde asla bir araya gelmez" (١) .
أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ عَبْدِ الْكَرِيمِ بْنِ هَوَازِنَ الْقُشَيْرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الْخَالِقِ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الْخَالِقِ الْمُؤَذِّنُ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْدَانَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ الْكُدَيْمِيُّ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْبَاهِلِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو حَبِيبٍ الْغَنَوِيُّ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "حُرِّمَتِ النَّارُ عَلَى ثَلَاثِ أَعْيُنٍ: عَيْنٌ بَكَتْ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَعَيْنٌ سَهِرَتْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَيْنٌ غَضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ" (٢) .
Bize Ebu'l-Kāsım b. Abdilkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî haber verdi, bize Ebu'l-Kāsım Abdülhâlik b. Alî b. Abdilhâlik el-Müezzin haber verdi, bize Ahmed b. Bekr b. Muhammed b. Hamdân haber verdi, bize Muhammed b. Yûnus el-Küdeymî anlattı, bize Abdullâh b. Muhammed el-Bâhilî bildirdi, bize Ebû Habîb el-Ganevî anlattı, bize Behz b. Hakîm babasından, o da dedesinden anlattı; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Üç göze cehennem ateşi haram kılınmıştır: Allah korkusundan ağlayan göz, Allah yolunda nöbet tutup uykusuz kalan göz ve Allah'ın haram kıldıklarına bakmaktan sakınan göz" (٢) .
{قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١١٠) }
{قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيًّا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا (١١٠) } “De ki: 'İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisiyle dua ederseniz edin, en güzel isimler O'nundur.' Namazında sesini pek yükseltme, pek de gizleme; ikisi arasında bir yol tut.”
قَوْلُهُ ﷿ {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِمَكَّةَ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَجَعَلَ يَبْكِي وَيَقُولُ فِي سُجُودِهِ: يَا أللَّهُ يَا رَحْمَنُ فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: إِنَّ مُحَمَّدًا يَنْهَانَا عَنْ آلِهَتِنَا وَهُوَ يَدْعُو إِلَهَيْنِ! فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ (٣) . وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمَا اسْمَانِ لِوَاحِدٍ.
Allah azze ve celle'nin: {قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ} kavli hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece Mekke'de secdeye vardı, ağlayarak secdesinde: 'Yâ Allah, Yâ Rahmân' demeye başladı. Bunun üzerine Ebû Cehil: 'Muhammed bizi ilahlarımızdan menediyor ama kendisi iki ilaha dua ediyor!' dedi. Yüce Allah da bu ayeti indirdi (٣) . Bunun anlamı: İkisi de tek bir [Varlığın] isimleridir.
{أَيًّا مَا تَدْعُوا} "مَا" صِلَةٌ مَعْنَاهُ: أَيًّا مَا تَدْعُوا مِنْ هَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ وَمِنْ جَمِيعِ أَسْمَائِهِ {فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى}
{أَيًّا مَا تَدْعُوا} buradaki "مَا" sıla (zaid)dir. Anlamı: Bu iki isimden veya O'nun bütün isimlerinden hangisiyle dua ederseniz edin {فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى} [en güzel isimler O'nundur].
{وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} قَالَ: نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ كَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَإِذَا سَمِعَهُ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ وَمَنْ جَاءَ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ ﷺ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} أَيْ بِقِرَاءَتِكَ فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا عَنْ أَصْحَابِكَ فَلَا تُسْمِعَهُمْ:
{وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, çok da kısma” Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] anlattı, bize Ya‘kūb b. İbrâhîm haber verdi, bize Huşeym anlattı, bize Ebû Bişr, Saîd b. Cübeyr'den, [o da] İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ Yüce Allah'ın: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “Namazında sesini pek yükseltme, çok da kısma” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: [Bu ayet], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de gizlendiği sırada nazil oldu. Ashabına namaz kıldırdığında Kur'an okurken sesini yükseltirdi. Müşrikler bunu işittiklerinde Kur'an'a, onu indirene ve onu getirene söverlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah Peygamberi'ne sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} “Namazında sesini pek yükseltme” yani kıraatinde [sesini yükseltme ki] müşrikler işitip Kur'an'a sövmesinler; ashabına karşı da {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} “sesini büsbütün de kısma” ki [okuduğunu] onlara duyuramaz hale gelmeyesin.
{وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} (١) .
{وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ikisi arasında bir yol tut.” (١) .
وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ عَنْ هُشَيْمٍ عَنْ أَبِي بِشْرٍ بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ وَزَادَ {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} أَسْمِعْهُمْ وَلَا تَجْهَرْ حَتَّى يَأْخُذُوا عَنْكَ الْقُرْآنَ (٢) .
Aynı isnatla Muhammed b. İsmâîl'den: Bize Müsedded, Huşeym'den, [o] Ebû Bişr'den kendi isnadıyla benzerini anlattı ve şunu ekledi: {وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا} “ikisi arasında bir yol tut.” Onlara duyur, ancak senden Kur'an'ı alıp ezberleyecekleri derecenin ötesinde sesini yükseltme (٢) .
وَقَالَ قَوْمٌ: الْآيَةُ فِي الدُّعَاءِ وَهُوَ قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂ وَالنَّخَعِيِّ وَمُجَاهِدٍ وَمَكْحُولٍ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ فِي قَوْلِهِ: "وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا" قَالَتْ: أُنْزِلَ ذَلِكَ فِي الدُّعَاءِ (٣) .
Bir topluluk: 'Ayet dua hakkındadır' demiştir ki bu Âişe radıyallâhu anhâ, en-Nehaî, Mücâhid ve Mekhûl'ün görüşüdür. Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Talk b. Gannâm anlattı, bize Zâide, Hişâm'dan, [o] babasından, [o da] Âişe radıyallâhu anhâ'dan: "وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا" kavli hakkında rivayet etti; o şöyle demiştir: Bu ayet dua hakkında indirilmiştir (٣) .
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ: كَانَ أَعْرَابٌ مَنْ بَنِي تَمِيمٍ إِذَا سَلَّمَ النَّبِيُّ ﷺ قَالُوا: "اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا مَالًا وَوَلَدًا فَيَجْهَرُونَ بِذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} (٤) أَيْ: لَا تَرْفَعْ صَوْتَكَ بِقِرَاءَتِكَ أَوْ بِدُعَائِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا (٥) .
Abdullah b. Şeddâd da şöyle demiştir: Benî Temîm'den birtakım bedeviler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem selam verince seslerini yükselterek: 'Allah'ım bize mal ve çocuk rızık ver!' derlerdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: {وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ} (٤) yani kıraatinle veya duanla sesini yükseltme {وَلَا تُخَافِتْ بِهَا} onu büsbütün de gizleme (٥) .
وَالْمُخَافَتَةُ: خَفْضُ الصَّوْتِ وَالسُّكُوتُ "وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا" أَيْ: بَيْنَ الْجَهْرِ وَالْإِخْفَاءِ.
Muhâfete (الْمُخَافَتَةُ), sesi kısmak ve sessiz kalmaktır. "وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلًا" yani açıkça okumak ile gizli okumak arasında [bir yol tut demektir].
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخُزَاعِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلَانَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ عن عَبْدِ الله بْنِ أَبِي رَبَاحٍ الْأَنْصَارِيُّ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِأَبِي بَكْرٍ: "مَرَرْتُ بِكَ وَأَنْتَ تَقْرَأُ وَأَنْتَ تَخْفِضُ مِنْ صَوْتِكَ فَقَالَ: إِنِّي أَسْمَعْتُ مَنْ نَاجَيْتُ فَقَالَ: ارْفَعْ قَلِيلًا وَقَالَ لِعُمَرَ: مَرَرْتُ بِكَ وَأَنْتَ تَقْرَأُ وَأَنْتَ تَرْفَعُ صَوْتَكَ فَقَالَ إِنِّي أُوقِظُ الْوَسْنَانَ وَأَطْرُدُ الشَّيْطَانَ فَقَالَ اخْفِضْ قَلِيلًا" .
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Huzâî bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Mahmûd b. Gaylân anlattı, bize Yahyâ b. İshâk anlattı, bize Hammâd b. Seleme, Sâbit'ten, [o] Abdullah b. Ebî Rebâh el-Ensârî'den, [o da] Ebû Katâde'den anlattı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir'e: «Sana uğradım; sesini kısarak [Kur'an] okuyordun» buyurdu. [Ebû Bekir]: "Ben, münâcatta bulunduğum Zât'a işittirdim" dedi. [Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «[Sesini] biraz yükselt» buyurdu. Ömer'e de: «Sana uğradım; sesini yükselterek [Kur'an] okuyordun» buyurdu. [Ömer]: "Ben uyuklayanı uyandırıyor, şeytanı da kovuyorum" dedi. [Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «[Sesini] biraz kıs» buyurdu.
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١) }
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا (١١١) } “Ve de ki: 'Çocuk edinmeyen, mülkte hiçbir ortağı bulunmayan ve acizlikten ötürü bir yardımcıya ihtiyacı olmayan Allah'a hamdolsun.' Ve O'nu tekbir ile yücelttikçe yücelt.”
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِأَنْ يَحْمَدَهُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَمَعْنَى الْحَمْدِ لِلَّهِ هُوَ: الثَّنَاءُ عَلَيْهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ.
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا} Allah, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e birliği (vahdaniyeti) üzerine Kendisine hamdetmesini emretmiştir. "Elhamdülillâh"ın anlamı: Lâyık olduğu veçhile O'na övgüde bulunmaktır.
قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: يَعْنِي: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَرَّفَنِي أَنَّهُ لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا.
el-Hüseyin b. el-Fadl: Yani çocuk edinmediğini bana bildiren Allah'a hamdolsun, demektir demiştir.
{وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ} قَالَ مُجَاهِدٌ: لَمْ يُذَلَّ فَيَحْتَاجَ إِلَى وَلِيٍّ يَتَعَزَّزُ بِهِ.
{وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ} Mücâhid: Âciz düşürülmemiştir ki kendisiyle güç bulacağı bir yardımcıya ihtiyacı olsun, demiştir.
{وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} أَيْ: وَعَظِّمْهُ عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ أَوْ وَلِيٌّ.
{وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا} yani O'nun ortağı veya yardımcısı olmasından O'nu yücelt.
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو الطَّيِّبِ سَهْلُ [بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّغَانِيُّ حَدَّثَنَا نَضْرُ بْنُ حَمَّادٍ أَبُو الْحَارِثِ الْوَرَّاقُ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ] (١) عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ قَالَ: سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَوَّلُ مَنْ يُدْعَى إِلَى الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يَحْمَدُونَ اللَّهَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ" (٢) .
Bize İmam Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed el-Kādî haber verdi, bize İmam Ebû et-Tayyib Sehl [b. Muhammed b. Süleymân haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam anlattı, bize Muhammed b. Ya'kūb anlattı, bize Muhammed b. İshâk es-Sagānî anlattı, bize Nasr b. Hammâd Ebû el-Hâris el-Verrâk anlattı, bize Şu'be] (١), Habîb b. Ebî Sâbit'ten anlattı; o şöyle dedi: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan şöyle rivayet ettiğini işittim: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kıyamet gününde cennete ilk çağrılacak olanlar, bollukta ve darlıkta Allah'a hamdedenlerdir" (٢) .
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ بَشْرَانَ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ عَنْ قَتَادَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "الْحَمْدُ لِلَّهِ رَأْسُ الشُّكْرِ مَا شَكَرَ اللَّهَ عَبْدٌ لَا يَحْمَدُهُ" (٣) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan b. Bişrân haber verdi, bize İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî haber verdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Katâde'den anlattı ki Abdullah b. Amr şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Elhamdülillâh şükrün başıdır; Allah'a hamdetmeyen bir kul O'na şükretmiş olmaz" buyurdu (٣) .
أَخْبَرَنَا أَبُو الْفَضْلِ بْنُ زِيَادِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَحْمَدَ الْأَنْصَارِيُّ
Bize Ebu'l-Fadl b. Ziyâd b. Muhammed el-Hanefî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ahmed el-Ensârî haber verdi,
أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَاعِدٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَالِدِ بْنِ أَيُّوبَ الْمَخْزُومِيُّ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرِ بْنِ بِشْرٍ الْخَزَامِيُّ الْأَنْصَارِيُّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ خِرَاشٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِنَّ أَفْضَلَ الدُّعَاءِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَأَفْضَلَ الذِّكْرِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ" (١) .
bize Ebû Muhammed Yahyâ b. Muhammed b. Sâid haber verdi, bize Yahyâ b. Hâlid b. Eyyûb el-Mahzûmî anlattı, bize Mûsâ b. İbrâhîm b. Kesîr b. Bişr el-Hizâmî el-Ensârî, Talha b. Hırâş'tan, [o da] Câbir b. Abdillâh'tan anlattı ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz duanın en faziletlisi 'el-Hamdü lillâh', zikrin en faziletlisi ise 'Lâ ilâhe illallâh'tır" (١) .
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْبَغَوِيُّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ عَنْ هِلَالِ بْنِ بَشَّارٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ عَمِيلَةَ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَحَبُّ الْكَلَامِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَرْبَعٌ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ لَا يَضُرُّكَ بِأَيِّهِنَّ بَدَأْتَ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Abdurrahman b. Ebî Şüreyh haber verdi, bize Ebu’l-Kâsım Abdullah b. Muhammed b. Abdilazîz el-Begavî haber verdi, bize Ali b. el-Ca‘d anlattı, bize Züheyr anlattı, bize Mansûr, Hilâl b. Beşşâr’dan, [o da] er-Rebî‘ b. Amîle’den, [o da] Semure b. Cündeb’den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ’ya sözlerin en sevimlisi dörttür: 'Lâ ilâhe illallâh', 'Allâhu ekber', 'Sübhânallâh' ve 'el-Hamdü lillâh'. [Bunların] hangisiyle başlasan sana bir zararı yoktur.»