Binûn

Kehf — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ" إِلَى قَوْلِهِ: "وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ" (التَّوْبَةِ-١١٢) وَقَالَ فِي أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ "عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا" (التَّحْرِيمِ-٥) .

{الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ} âyetinden {وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ} “ibadet edenler, hamdedenler... kötülükten nehyedenler” kavline kadar olan kısımdır (et-Tevbe: 112). Nebî sallallahu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında da şöyle buyurmuştur: {عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ مُسْلِمَاتٍ مُؤْمِنَاتٍ قَانِتَاتٍ تَائِبَاتٍ عَابِدَاتٍ سَائِحَاتٍ ثَيِّبَاتٍ وَأَبْكَارًا} “Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı, Müslüman, mümin, itaatkâr, tövbe eden, ibadet eden, oruç tutan, dul ve bâkire eşler verebilir.” (et-Tahrîm: 5).

{قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ} أَيْ: بِعَدَدِهِمْ {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} أَيْ: إِلَّا قَلِيلٌ مِنَ النَّاسِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنَا مِنَ الْقَلِيلِ كَانُوا سَبْعَةً.

{قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ} “De ki: Onların sayısını Rabbim daha iyi bilir” yani miktarlarını. {مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ} “Onları pek az kimseden başkası bilmez” yani insanlardan pek azı dışında. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ben o az kişilerdenim; onlar yedi kişiydi."

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَانُوا ثَمَانِيَةً قَرَأَ: {وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} أَيْ: حَافِظُهُمْ وَالصَّحِيحُ هُوَ الْأَوَّلُ.

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Onlar sekiz kişiydi. {وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} kavlini okudu; yani koruyucuları demektir. Doğru olan ise birinci görüştür.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: هُمْ مَكْسِلْمِينَا وَيَمْلِيخَا وَمَرْطُونَسُ وَبَيْنُونُسَ وَسَارِينُونُسَ وَذُو نَوَانِسَ وَكَشْفَيْطَطْنُونَسَ وَهُوَ الرَّاعِي وَالْكَلْبُ قِطْمِيرُ .

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Onlar Mekselmînâ, Yemlîhâ, Martûnus, Beynûnus, Sârînûnus, Zû Nevânis ve Keşfeytatnûnus'tur -ki o çobandır-, köpekleri ise Kıtmir'dir.

{فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ} أَيْ: لَا تُجَادِلْ وَلَا تَقُلْ فِي عَدَدِهِمْ وَشَأْنِهِمْ {إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} إِلَّا بِظَاهِرِ مَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ يَقُولُ: حَسْبُكَ مَا قَصَصْتُ عَلَيْكَ فَلَا تَزِدْ عَلَيْهِ وَقِفْ عِنْدَهُ {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ} مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ {أَحَدًا} أَيْ: لَا تَرْجِعْ إِلَى قَوْلِهِمْ بَعْدَ أَنْ أَخْبَرْنَاكَ.

{فَلَا تُمَارِ فِيهِمْ} “Artık onlar hakkında tartışmaya girme” yani onların sayısı ve durumları hakkında münakaşa etme, ileri geri konuşma {إِلَّا مِرَاءً ظَاهِرًا} “açıkça bilinenin dışında” ancak sana anlattığımızın zahiri ile [tartış]. Şöyle buyurmaktadır: Sana anlattığım sana yeter, onun üzerine bir şey ekleme ve orada dur. {وَلَا تَسْتَفْتِ فِيهِمْ مِنْهُمْ} “ve onlar hakkında bunlardan” Ehl-i Kitap'tan {أَحَدًا} “hiçbirine bir şey sorma” yani sana bildirdikten sonra onların sözüne başvurma.

{وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤) }

{وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا (٢٣) إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا (٢٤) } “Hiçbir şey için 'Bunu yarın mutlaka yapacağım' deme. (23) Ancak 'Allah dilerse' [de]. Unuttuğun zaman Rabbini an ve şöyle de: 'Umarım Rabbim beni doğruya bundan daha yakın olana eriştirir.' (24)”

{وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} يَعْنِي: إِذَا عَزَمْتَ عَلَى أَنْ تَفْعَلَ غَدًا شَيْئًا فَلَا تَقُلْ: أَفْعَلُ غَدًا حَتَّى تَقُولَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ سَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ وَعَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَعَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ فَقَالَ: أُخْبِرُكُمْ غَدًا وَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَلَبِثَ الْوَحْيُ أَيَّامًا ثُمَّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ .

{وَلَا تَقُولَنَّ لِشَيْءٍ إِنِّي فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Hiçbir şey için 'Allah dilerse' demeksizin 'Bunu yarın mutlaka yapacağım' deme” Yani: Yarın bir şey yapmaya azmettiğin zaman 'inşâallah' demedikçe 'yarın yaparım' deme. Bu da şundan dolayıdır: Mekke halkı ona ruhu, Ashâb-ı Kehf'i ve Zülkarneyn'i sormuştu; o da 'inşâallah' demeden "Yarın size haber veririm" buyurdu. Bunun üzerine vahiy birkaç gün kesildi, sonra bu ayet indi.

{وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْحَسَنُ: مَعْنَاهُ إِذَا نَسِيتَ الِاسْتِثْنَاءَ ثُمَّ ذَكَرْتَ فَاسْتَثْنِ.

{وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ} “Unuttuğun zaman Rabbini an” İbn Abbâs, Mücâhid ve el-Hasan şöyle dediler: Bunun manası, istisnayı (inşâallah demeyi) unutup da sonra hatırladığında istisna yapmandır.

وَجَوَّزَ ابْنُ عَبَّاسٍ الِاسْتِثْنَاءَ الْمُنْقَطِعَ وَإِنْ كَانَ إِلَى سَنَةٍ وَجَوَّزَهُ الْحَسَنُ مَا دَامَ فِي الْمَجْلِسِ وَجَوَّزَهُ بَعْضُهُمْ إِذَا قَرُبَ الزَّمَانُ فَإِنْ بَعُدَ فَلَا يَصِحُّ. وَلَمْ [يُجَوِّزْ بِاسْتِثْنَاءٍ] جَمَاعَةٌ حَتَّى يَكُونَ مُتَّصِلًا بِالْكَلَامِ

İbn Abbâs, bir yıla kadar [bir süre geçse] bile [kelamdan] kopuk (munfasıl) istisnayı caiz görmüştür. el-Hasan, mecliste bulunduğu müddetçe bunu caiz görmüştür. Bazıları ise süre yakın olduğu takdirde caiz görmüş, şayet [süre] uzarsa sahih olmaz [demiştir]. Bir topluluk ise kelama bitişik (muttasıl) olmadıkça istisnayı caiz görmemiştir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا غَضِبْتَ .

İkrime şöyle dedi: Ayetin manası: 'Öfkelendiğin zaman Rabbini an' demektir.

وَقَالَ وَهْبٌ: مَكْتُوبٌ فِي الْإِنْجِيلِ: ابْنَ آدَمَ اذْكُرْنِي حِينَ تَغْضَبُ أَذْكُرُكَ حِينَ أَغْضَبُ.

Vehb şöyle dedi: İncil'de şöyle yazılıdır: 'Ey Âdemoğlu! Öfkelendiğin zaman beni an ki, ben de öfkelendiğim zaman seni anayım.'

وَقَالَ الضَّحَاكُ وَالسُّدِّيُّ: هَذَا فِي الصَّلَاةِ.

Dahhâk ve es-Süddî şöyle dediler: Bu, namaz hakkındadır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخَلِدِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ السَّرَّاجُ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مِنْ نَسْيِ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize el-Hasan b. Ahmed el-Mahledî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs es-Serrâc anlattı, bize Kuteybe anlattı, bize Ebû Avâne, Katâde'den, o da Enes'ten [naklen] anlattı, o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «مَنْ نَسِيَ صَلَاةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا» «Kim bir namazı unutursa, hatırladığında onu kılsın.»

{وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا} أَيْ: يُثَبِّتُنِي عَلَى طَرِيقٍ هُوَ أَقْرَبُ إِلَيْهِ وَأَرْشَدُ .

{وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِي رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا} “ve şöyle de: 'Umarım Rabbim beni doğruya bundan daha yakın olana eriştirir'” yani beni Kendisine daha yakın ve daha doğru olan bir yolda sabit kılar.

وَقِيلَ: أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ أَنْ يَذْكُرَهُ إِذَا نَسِيَ شَيْئًا وَيَسْأَلَهُ أَنْ يَهْدِيَهُ لِمَا هُوَ خَيْرٌ لَهُ مِنْ ذِكْرِ مَا نَسِيَهُ .

Şöyle de denilmiştir: Allah, Peygamberine bir şeyi unuttuğunda Kendisini anmasını ve unuttuğu şeyi hatırlamaktan kendisi için daha hayırlı olan bir şeye kendisini iletmesini istemesini emretmiştir.

وَيُقَالُ: هُوَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا سَأَلُوهُ عَنْ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ عَلَى وَجْهِ الْعِنَادِ أَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ أَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّ اللَّهَ سَيُؤْتِيهِ مِنَ الْحُجَجِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ مَا هُوَ أَدَلُّ لَهُمْ مِنْ قِصَّةِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَقَدْ فَعَلَ حَيْثُ أَتَاهُ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ الْمُرْسَلِينَ مَا كَانَ أَوْضَحَ لَهُمْ فِي الْحُجَّةِ وَأَقْرَبَ إِلَى الرُّشْدِ مِنْ خَبَرِ أَصْحَابِ الْكَهْفِ .

Şöyle de söylenir: Kavim ona inatlaşarak Ashâb-ı Kehf kıssasını sorduğunda, Azîz ve Celîl olan Allah ona, peygamberliğinin sıhhatine dair Ashâb-ı Kehf kıssasından kendileri için daha açık delil teşkil edecek hüccetler vereceğini onlara haber vermesini emretmiştir. Nitekim elçilerin gayb ilmine dair onlara Ashâb-ı Kehf haberinden daha açık ve doğruya daha yakın olan bilgileri vermekle bunu yapmıştır.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا شَيْءٌ أُمِرَ أَنْ يَقُولَهُ مَعَ قَوْلِهِ "إِنْ شَاءَ اللَّهُ" إِذَا ذَكَرَ الِاسْتِثْنَاءَ بَعْدَ النِّسْيَانِ وَإِذَا نَسِيَ الْإِنْسَانُ "إِنْ شَاءَ اللَّهُ" فَتَوْبَتُهُ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ: "عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا" .

Onlardan bazıları şöyle dedi: Bu, unutmanın ardından istisnayı hatırladığında "inşâallah" sözüyle birlikte söylemesi emredilen bir şeydir. İnsan "inşâallah" demeyi unuttuğunda, bundan dolayı tövbesi şöyle demesidir: "Umarım Rabbim beni doğruya bundan daha yakın olana eriştirir".

{وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) }

{وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا (٢٥) } “Onlar mağaralarında üç yüz yıl kaldılar ve dokuz [yıl] daha ilave ettiler. (25)”

قَوْلُهُ ﷿ {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} يَعْنِي: أَصْحَابَ الْكَهْفِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا خَبَرٌ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ. وَلَوْ كَانَ خَبَرًا مِنَ اللَّهِ ﷿ عَنْ قَدْرِ لُبْثِهِمْ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ "قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا" وَجْهٌ وَهَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: "وَقَالُوا لَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ" ثُمَّ رَدَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ فَقَالَ: "قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا" .

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَلَبِثُوا فِي كَهْفِهِمْ} “Mağaralarında kaldılar” kavli, yani Ashâb-ı Kehf. Bazıları şöyle demiştir: Bu, Ehl-i Kitap'tan nakledilen bir haberdir; onlar böyle demiştir. Şayet bu, Azîz ve Celîl olan Allah'ın onların kalış sürelerine dair bir haberi olsaydı, O'nun "Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir de" buyurmasının bir anlamı olmazdı. Bu, Katâde'nin görüşüdür. İbn Mes'ûd'un "Onların mağaralarında kaldıklarını söylediler" şeklindeki kıraati de buna delalet eder. Sonra Yüce Allah onlara reddiye vererek şöyle buyurmuştur: "Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir de".

وَقَالَ الْآخَرُونَ: هَذَا إِخْبَارٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَنْ قَدْرِ لُبْثِهِمْ فِي الْكَهْفِ وَهُوَ الْأَصَحُّ.

Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın onların mağarada kalış sürelerine dair verdiği bir haberdir ve en sahih olanı da budur.

[وَأَمَّا قَوْلُهُ: "قل اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا" فَمَعْنَاهُ: أَنَّ الْأَمْرَ مِنْ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ] كَمَا ذَكَرْنَا فَإِنْ نَازَعُوكَ فِيهَا فَأَجِبْهُمْ وَقُلِ: اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا أَيْ: هُوَ أَعْلَمُ مِنْكُمْ وَقَدْ أَخْبَرَنَا بِمُدَّةِ لُبْثِهِمْ.

[O'nun: “Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir de” buyruğuna gelince, bunun anlamı şudur: Onların kalış süresine dair durum,] zikrettiğimiz gibidir. Şayet bu hususta seninle tartışırlarsa onlara cevap ver ve: “Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir” de. Yani: O, sizden daha iyi bilir ve bize onların kalış süresini haber vermiştir.

وَقِيلَ: إِنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ قَالُوا: إِنَّ هَذِهِ الْمُدَّةَ مِنْ لَدُنْ دَخَلُوا الْكَهْفَ إِلَى يومنا هذا ثلثمائة وَتِسْعُ سِنِينَ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقَالَ: "قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا" يَعْنِي: بَعْدَ قَبْضِ أَرْوَاحِهِمْ إِلَى يَوْمِنَا هَذَا لَا يَعْلَمُهُ إلا الله ٢١٨/أ

Şöyle de denilmiştir: Ehl-i Kitap: "Bu süre mağaraya girdikleri andan günümüze kadar üç yüz dokuz yıldır" dediler. Allah da onlara reddiyede bulunarak şöyle buyurdu: "Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir de"; yani ruhları kabzedildikten sonra günümüze kadar [geçen süreyi] Allah'tan başkası bilmez. 218/a

قَوْلُهُ تَعَالَى: {ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ} قَرَأَ حمزة والكسائي "ثلثمائة" بِلَا تَنْوِينٍ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّنْوِينِ.

Yüce Allah'ın: {ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنِينَ} “üç yüz yıl” kavlini Hamza ve el-Kisâî tenvinsiz olarak "üç yüz" şeklinde okudular; diğerleri ise tenvinli okudular.

فَإِنْ قِيلَ: لم قال ثلثمائة سِنِينَ [وَلَمْ يَقُلْ سَنَةً؟] .

Eğer: [Niçin 'sene' demedi de] 'üç yüz yıllar' dedi, diye sorulursa;

قِيلَ: نَزَلَ قَوْلُهُ: "وَلَبِثُوا في كهفهم ثلثمائة" فَقَالُوا: أَيَّامًا أَوْ شُهُورًا أَوْ سِنِينَ؟ فَنَزَلَتْ "سِنِينَ".

Şöyle denir: "Onlar mağaralarında üç yüz kaldılar" kavli indiğinde: "Gün mü, ay mı, yoksa yıl mı?" dediler, bunun üzerine "yıllar" [kelimesi] indi.

قَالَ الْفَرَّاءُ: وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَضَعُ سِنِينَ فِي مَوْضِعِ سَنَةٍ.

el-Ferrâ şöyle demiştir: Araplardan bazıları "seneler" (sinîn) kelimesini "sene" (sene) kelimesinin yerine koyarlar.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَبِثُوا فِي كهفهم سنين ثلثمائة.

Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, "Mağaralarında üç yüz sene kaldılar" demektir.

{وَازْدَادُوا تِسْعًا} قَالَ الْكَلْبِيُّ قَالَتْ نَصَارَى نجران أما ثلثمائة فَقَدْ عَرَفْنَا وَأَمَّا التِّسْعُ فَلَا عِلْمَ لَنَا بِهَا فَنَزَلَتْ.

{وَازْدَادُوا تِسْعًا} “ve dokuz [yıl] daha ilave ettiler.” el-Kelbî şöyle dedi: Necran Hristiyanları, 'Üç yüz yılı biliyoruz, fakat dokuz yıl hakkında bir bilgimiz yoktur' dediler, bunun üzerine [bu ayet] indi.

{قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦) }

{قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا (٢٦) } “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir. O ne güzel görür, ne güzel işitir! Onların O'ndan başka hiçbir yardımcısı yoktur. O, hükmüne hiç kimseyi ortak etmez.' (26)”

{قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: عِنْدَ أَهْلِ الْكِتَابِ أنهم لبثوا ثلثمائة شَمْسِيَّةً وَاللَّهُ تعالى ذكر ثلثمائة قَمَرِيَّةً وَالتَّفَاوُتُ بَيْنَ الشَّمْسِيَّةِ وَالْقَمَرِيَّةِ فِي كُلِّ مِائَةِ سَنَةٍ ثَلَاثَ سِنِينَ فيكون في ثلثمائة تِسْعُ سِنِينَ فَلِذَلِكَ قَالَ: "وَازْدَادُوا تِسْعًا".

{قُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثُوا} “De ki: 'Ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir'” Ali'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ehl-i Kitap nezdinde onlar güneş yılı ile üç yüz yıl kaldılar; Yüce Allah ise kamerî (ay) yılı ile üç yüz yılı zikretmiştir. Güneş yılı ile kamerî yıl arasındaki fark her yüz yılda üç yıldır; böylece üç yüz yılda dokuz yıl olur. İşte bundan dolayı: "ve dokuz [yıl] daha ilave ettiler" buyurmuştur.

{لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} فَالْغَيْبُ مَا يَغِيبُ عَنْ إِدْرَاكٍ وَاللَّهُ ﷿ لَا يَغِيبُ عَنْ إِدْرَاكِهِ شَيْءٌ.

{لَهُ غَيْبُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Göklerin ve yerin gaybı O'na aittir.” Gayb, idrakten gizli kalan şeydir; Azîz ve Celîl olan Allah'ın idrakinden ise hiçbir şey gizli kalmaz.

{أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ} أَيْ: مَا أَبْصَرَ اللَّهَ بِكُلِّ مَوْجُودٍ وَأَسْمَعَهُ لِكُلِّ مَسْمُوعٍ! أَيْ: لَا يَغِيبُ عَنْ سَمْعِهِ وَبَصَرِهِ شَيْءٌ.

{أَبْصِرْ بِهِ وَأَسْمِعْ} “O ne güzel görür, ne güzel işitir!” Yani: Allah mevcut olan her şeyi ne kadar iyi görür ve işitilen her şeyi ne kadar iyi işitir! Yani: O'nun işitmesinden ve görmesinden hiçbir şey gizli kalmaz.

{مَا لَهُمْ} أَيْ: مَا لِأَهْلِ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ {مِنْ دُونِهِ} أَيْ مِنْ دُونِ اللَّهِ {مِنْ وَلِيٍّ} نَاصِرٍ {وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ: " وَلَا تُشْرِكْ " بِالتَّاءِ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ وَالنَّهْيِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ أَيْ: لَا يُشْرِكُ اللَّهُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا. وَقِيلَ: "الْحُكْمُ" هَنَا عِلْمُ الْغَيْبِ أَيْ: لَا يُشْرِكُ فِي عِلْمِ غَيْبِهِ أَحَدًا.

{مَا لَهُمْ} “Onların yoktur” yani: Gökler ve yer ehlinin yoktur, {مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka” yani: Allah'tan başka, {مِنْ وَلِيٍّ} “hiçbir velisi/yardımcısı”, hiçbir yardımcısı [yoktur]. {وَلَا يُشْرِكُ فِي حُكْمِهِ أَحَدًا} “O, hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez.” İbn Âmir ve Ya‘kūb, muhatap ve nehiy (yasaklama) sigasıyla tâ (ت) harfi ile “وَلَا تُشْرِكْ” [Sen hiçbir kimseyi ortak koşma] şeklinde okumuşlardır. Diğer [kıraat imamları] ise yâ (ي) harfi ile okumuşlardır; yani: Allah hükmüne hiçbir kimseyi ortak etmez. Şöyle de denilmiştir: Buradaki “el-Hükm” (hüküm), gayb ilmidir; yani: O, gayb ilmine hiçbir kimseyi ortak kılmaz.

{وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧) }

{وَاتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَلَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَدًا (٢٧) } “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı oku. O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur ve O'ndan başka asla sığınacak bir yer bulamazsın. (27)”

{وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨) }

{وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا (٢٨) } “Sabah akşam Rablerinin rızasını dileyerek O'na dua edenlerle birlikte nefsini sabırlı tut. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme. Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız, hevasına uyan ve işi taşkınlık olan kimseye itaat etme. (28)”

قَوْلُهُ ﷿: {وَاتْلُ} وَاقْرَأْ يَا مُحَمَّدُ {مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ} يَعْنِي الْقُرْآنَ وَاتَّبِعْ مَا فِيهِ {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا مُغَيِّرَ لِلْقُرْآنِ. وَقِيلَ: لَا مُغَيِّرَ لِمَا أَوْعَدَ بِكَلِمَاتِهِ أَهْلَ مَعَاصِيهِ. {وَلَنْ تَجِدَ} أَنْتَ {مِنْ دُونِهِ} إِنْ لَمْ تَتَّبِعِ الْقُرْآنَ {مُلْتَحَدًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: حِرْزًا. وَقَالَ الْحَسَنُ: مَدْخَلًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَلْجَأً. وَقِيلَ: مَعْدَلًا. وَقِيلَ: مَهْرَبًا. وَأَصْلُهُ مِنَ الْمَيْلِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي عُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ الْفَزَارِيِّ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ وَعِنْدَهُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْفُقَرَاءِ فِيهِمْ سَلْمَانُ وَعَلَيْهِ شَمْلَةٌ قَدْ عَرِقَ فِيهَا وَبِيَدِهِ خُوصَةٌ يَشُقُّهَا ثُمَّ يَنْسِجُهَا فَقَالَ عُيَيْنَةُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَمَا يُؤْذِيكَ رِيحُ هَؤُلَاءِ وَنَحْنُ سَادَاتُ مُضَرَ وَأَشْرَافُهَا فَإِنْ أَسْلَمْنَا أَسْلَمَ النَّاسُ وَمَا يَمْنَعُنَا مِنَ اتِّبَاعِكَ إِلَّا هَؤُلَاءِ فَنَحِّهِمْ عَنْكَ حَتَّى نَتْبَعَكَ أَوِ اجْعَلْ لَنَا مَجْلِسًا وَلَهُمْ مَجْلِسًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} أَيِ: احْبِسْ يَا مُحَمَّدُ نَفْسَكَ {مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} طَرَفَيِ النَّهَارِ {يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} أَيْ: يُرِيدُونَ اللَّهَ لَا يُرِيدُونَ بِهِ عَرَضًا مِنَ الدُّنْيَا.

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَاتْلُ} “Ve oku” Ey Muhammed! Oku {مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ} “Rabbinin Kitabı'ndan sana vahyolunanı” yani Kur'an'ı ve içindekilere tabi ol {لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ} “O'nun kelimelerini değiştirebilecek hiçbir kimse yoktur” el-Kelbî şöyle dedi: Kur'an'ı değiştirebilecek kimse yoktur. Kendisine isyan edenler için kelimeleriyle tehdit ettiği azabı değiştirebilecek kimse yoktur, diye de söylenmiştir. {وَلَنْ تَجِدَ} “ve asla bulamazsın” sen, {مِنْ دُونِهِ} “O'ndan başka” şayet Kur'an'a tabi olmazsan, {مُلْتَحَدًا} “sığınacak bir yer”. İbn Abbâs radıyallahu anhümâ şöyle dedi: Korunak. el-Hasan: Girecek bir yer, dedi. Mücâhid: Sığınak, dedi. Bir sapacak yer veya bir kaçış yolu olduğu da söylenmiştir. Aslı meyletmekten gelir. Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} “Nefsini sabırlı tut” ayeti Uyeyne b. Hısn el-Fezârî hakkında inmiştir. Müslüman olmadan önce Nebî sallallahu aleyhi ve sellem'in yanına geldi; onun yanında aralarında Selmân'ın da bulunduğu fakirlerden bir grup vardı. [Selmân'ın] üzerinde içinde terlediği bir abası vardı ve elindeki hurma yaprağını yarıp örüyordu. Uyeyne, Nebî sallallahu aleyhi ve sellem'e şöyle dedi: "Bunların kokusu seni rahatsız etmiyor mu? Biz Mudar'ın efendileri ve ileri gelenleriyiz; şayet biz Müslüman olursak insanlar da Müslüman olur. Bizi sana tabi olmaktan alıkoyan ancak bunlardır. Sana tabi olmamız için bunları yanından uzaklaştır ya da bize ayrı bir meclis, onlara ayrı bir meclis yap!" Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ} “Nefsini sabırlı tut” yani: Ey Muhammed! Kendini tut {مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} “sabah akşam Rablerine dua edenlerle birlikte” gündüzün iki ucunda, {يُرِيدُونَ وَجْهَهُ} “O'nun rızasını dileyerek” yani dünyadan bir meta istemeyip yalnızca Allah'ı dileyerek.

قَالَ قَتَادَةُ: نَزَلَتْ فِي أَصْحَابِ الصُّفَةِ وَكَانُوا سَبْعَمِائَةِ رَجُلٍ فُقَرَاءَ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى تِجَارَةٍ وَلَا إِلَى زَرْعٍ وَلَا ضَرْعٍ يُصَلُّونَ صَلَاةً وَيَنْتَظِرُونَ أُخْرَى فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي أُمَّتِي مَنْ أُمِرْتُ أَنْ أَصْبِرَ نَفْسِي مَعَهُمْ " .

Katâde şöyle dedi: Bu ayet Ashâb-ı Suffe hakkında inmiştir. Onlar, Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in mescidinde ticarete, ekine ve sağmal hayvana dönüp bakmayan, yedi yüz fakir adamdı; bir namazı kılarlar ve diğerini beklerlerdi. Bu ayet indiğinde Nebî sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ümmetimin içine, kendileriyle beraber nefsime sabretmem emredilen kimseleri koyan Allah'a hamdolsun."

{وَلَا تَعْدُ} أَيْ: لَا تَصْرِفْ وَلَا تَتَجَاوَزْ {عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} إِلَى غَيْرِهِمْ {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أَيْ: طَلَبَ مُجَالَسَةِ الْأَغْنِيَاءِ وَالْأَشْرَافِ وَصُحْبَةِ أَهْلِ الدُّنْيَا.

{وَلَا تَعْدُ} “ve çevirme” yani çevirip aşma {عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} “gözlerini onlardan” başkalarına {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatının süsünü isteyerek” yani zenginler ve eşrafla oturmayı, dünya ehlinin arkadaşlığını talep ederek.

{وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا} أَيْ: جَعَلْنَا قَلْبَهُ غَافِلًا عَنْ ذِكْرِنَا يَعْنِي: عُيَيْنَةَ بْنَ

{وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا} “Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye itaat etme” yani: Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız [kimseye]; yani Uyeyne b.

حِصْنٍ. وَقِيلَ: أُمَيَّةَ بْنَ خَلَفٍ {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} أَيْ مُرَادَهُ فِي طَلَبِ الشَّهَوَاتِ {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: ضَيَاعًا وَقِيلَ: مَعْنَاهُ ضَيَّعَ أَمْرَهُ وَعَطَّلَ أَيَّامَهُ وَقِيلَ: نَدَمًا. وَقَالَ مُقَاتِلُ ابن حَيَّانَ: سَرَفًا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: مَتْرُوكًا. وَقِيلَ بَاطِلًا. وَقِيلَ: مُخَالِفًا لِلْحَقِّ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: مُجَاوِزًا لِلْحَدِّ . قِيلَ: مَعْنَى التَّجَاوُزِ فِي الْحَدِّ هُوَ قَوْلُ عُيَيْنَةَ: إِنْ أَسْلَمْنَا أَسْلَمَ النَّاسُ وَهَذَا إِفْرَاطٌ عَظِيمٌ.

Hısn'a [itaat etme]. Ümeyye b. Halef olduğu da söylenmiştir. {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ} “ve hevasına uyan” yani şehvetleri talep etmedeki arzusuna [uyan], {وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا} “ve işi taşkınlık olan”. Katâde ve Mücâhid: Ziyan, dediler. İşini zayi etti ve günlerini boşa geçirdi, manasına geldiği de söylenmiştir. Pişmanlık, şeklinde de söylenmiştir. Mukâtil b. Hayyân: İsraf, dedi. el-Ferrâ: Terk edilmiş, dedi. Bâtıl olduğu da söylenmiştir. Hakka aykırı olduğu da söylenmiştir. el-Ahfeş ise: Haddi aşmış, demiştir. Haddi aşmanın anlamının, Uyeyne'nin: "Biz Müslüman olursak insanlar da Müslüman olur" sözü olduğu söylenmiştir ki bu, büyük bir aşırılıktır.

{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩) }

{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ إِنَّا أَعْتَدْنَا لِلظَّالِمِينَ نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ مُرْتَفَقًا (٢٩) } “De ki: 'Hak Rabbinizdendir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.' Şüphesiz biz zalimler için, duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırladık. Eğer yardım dilerlerse, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir su ile kendilerine yardım edilir. O ne kötü bir içecektir ve orası ne fena bir dinlenme yeridir! (29)”

{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ} أَيْ: مَا ذَكَرَ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْقُرْآنِ مَعْنَاهُ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَغْفَلْنَا قُلُوبَهُمْ عَنْ ذِكْرِنَا: أَيُّهَا النَّاسُ [قَدْ جَاءَكُمْ مِنْ رَبِّكُمُ الْحَقُّ] وَإِلَيْهِ التَّوْفِيقُ وَالْخِذْلَانُ وَبِيَدِهِ الْهُدَى وَالضَّلَالُ لَيْسَ إِلَيَّ مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ.

{وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ} “De ki: Hak Rabbinizdendir” yani zikredilen iman ve Kur'an'dır. Anlamı şudur: Ey Muhammed, kalplerini bizi anmaktan gafil kıldığımız bu kimselere de ki: Ey insanlar! [Şüphesiz size Rabbinizden hak gelmiştir]; muvaffakiyet ve yardımsız bırakmak O'na aittir, hidayet ve dalalet O'nun elindedir, bunlardan hiçbir şey bana ait değildir.

{فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} هَذَا عَلَى طَرِيقِ التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ كَقَوْلِهِ: "اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ" (فُصِّلَتْ-٤٠) .

{فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ} “Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin” Bu, tıpkı Yüce Allah'ın: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ} “Dilediğinizi yapın” (Fussilet: 40) kavli gibi bir tehdit ve uyarıdır.

وَقِيلَ مَعْنَى الْآيَةِ: وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَسْتُ بِطَارِدِ الْمُؤْمِنِينَ لِهَوَاكُمْ فَإِنْ شِئْتُمْ فَآمِنُوا وَإِنْ شِئْتُمْ فَاكْفُرُوا فَإِنْ كَفَرْتُمْ فَقَدْ أَعَدَّ لَكُمْ رَبُّكُمْ نَارًا أَحَاطَ بِكُمْ سُرَادِقُهَا وَإِنْ آمَنْتُمْ فَلَكُمْ مَا وَصَفَ اللَّهُ ﷿ لِأَهْلِ طَاعَتِهِ .

Ayetin manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: 'Hak Rabbinizdendir; ben sizin hevanız için müminleri kovacak değilim. İster iman edin, ister inkâr edin. Eğer inkâr ederseniz, Rabbiniz sizin için duvarları sizi çepeçevre kuşatmış bir ateş hazırlamıştır. Eğer iman ederseniz, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Kendisine itaat edenler için vasfettiği [nimetler] sizindir' de.

وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: مَنْ شَاءَ اللَّهُ لَهُ الْإِيمَانَ آمَنَ وَمَنْ شَاءَ لَهُ الْكُفْرَ كَفَرَ وَهُوَ قوله: "وما تشاؤن إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ" (الْإِنْسَانِ-٣٠) .

İbn Abbâs radıyallahu anhümâ'dan ayetin manası hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Allah kime iman etmeyi dilemişse o iman eder, kime inkâr etmeyi dilemişse o inkâr eder. Bu da O'nun şu kavlidir: {وَمَا تَشَاءُونَ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ} “Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz” (el-İnsân: 30).

{إِنَّا أَعْتَدْنَا} أَعْدَدْنَا وَهَيَّأْنَا مِنَ الْإِعْدَادِ وَهُوَ الْعُدَّةُ {لِلظَّالِمِينَ} لِلْكَافِرِينَ {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} "السُّرَادِقُ": الْحُجْرَةُ الَّتِي تُطِيفُ بِالْفَسَاطِيطِ.

{إِنَّا أَعْتَدْنَا} “Şüphesiz biz hazırladık”, [yani] ihzar ettik ve hazırladık; [bu kelime] el-i‘dâd (hazırlamak) kökünden [gelir], o da el-udde (hazırlık/azık) demektir. {لِلظَّالِمِينَ} “Zâlimler için”, [yani] kâfirler için. {نَارًا أَحَاطَ بِهِمْ سُرَادِقُهَا} “Duvarları kendilerini çepeçevre kuşatmış bir ateş”. es-Surâdık (السُّرَادِقُ): Çadırları çevreleyen odadır.

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ عَنْ دَرَّاجِ بْنِ أَبِي السَّمْحِ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: أَنَّهُ قَالَ: "سُرَادِقُ النَّارِ أَرْبَعَةُ جُدُرٍ كَثْفُ كُلِّ جِدَارٍ مِثْلُ مَسِيرَةِ أَرْبَعِينَ سَنَةً" .

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullah b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullah b. el-Mubârek bildirdi, Rişdîn b. Sa'd'dan, bana Amr b. el-Hâris rivayet etti, Derrâc b. Ebî's-Semh'ten, o Ebu'l-Heysem b. Abdillâh'tan, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Nebî sallallahu aleyhi ve sellem'den nakletti ki o şöyle buyurmuştur: "Cehennemin surları dört duvardır, her duvarın kalınlığı kırk yıllık yürüyüş mesafesi kadardır."

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ حَائِطٌ مِنْ نَارٍ.

İbn Abbâs şöyle dedi: O, ateşten bir duvardır.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُوَ عُنُقٌ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ فَيُحِيطُ بِالْكُفَّارِ كَالْحَظِيرَةِ.

el-Kelbî şöyle dedi: O, ateşten çıkan ve kâfirleri bir ağıl gibi kuşatan bir alev boynudur.

وَقِيلَ: هُوَ دُخَانٌ يُحِيطُ بِالْكُفَّارِ وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى: "انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ" (الْمُرْسَلَاتِ-٣٠) .

Onun kâfirleri kuşatan bir duman olduğu da söylenmiştir; o da Yüce Allah'ın şu zikrettiğidir: {انْطَلِقُوا إِلَى ظِلٍّ ذِي ثَلَاثِ شُعَبٍ} “Üç kollu bir gölgeye gidin” (el-Mürselât: 30).

{وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا} مِنْ شِدَّةِ الْعَطَشِ {يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ}

{وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا} “Eğer yardım dilerlerse” susuzluğun şiddetinden {يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} “erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir”.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عن رشدين ٢١٨/ب بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ عَنْ دَرَّاجِ بْنِ أَبِي السَّمْحِ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: " {بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} قَالَ كَعَكَرِ الزَّيْتِ فَإِذَا قُرِّبَ إِلَيْهِ سَقَطَتْ فَرْوَةُ وَجْهِهِ فِيهِ" .

Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kûb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullah b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullah b. el-Mübârek rivayet etti, Rişdîn b. Sa'd'dan 218/b, bize Amr b. el-Hâris rivayet etti, Derrâc b. Ebî's-Semh'ten, o Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti ki o şöyle buyurmuştur: "{بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ} 'Zeytinyağı tortusu gibidir; ona yaklaştırıldığında yüzünün derisi içine düşer' buyurdu."

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مَاءٌ غَلِيظٌ مِثْلُ دُرْدِيِّ الزَّيْتِ.

İbn Abbâs şöyle dedi: O, zeytinyağının tortusu gibi koyu bir sudur.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْقَيْحُ وَالدَّمُ.

Mücâhid ise şöyle dedi: O, irin ve kandır.

وَسُئِلَ ابْنُ مَسْعُودٍ عَنِ: "الْمُهْلِ" فَدَعَا بِذَهَبٍ وَفِضَّةٍ فَأَوْقَدَ عَلَيْهِمَا النَّارَ حَتَّى ذَابَا ثُمَّ قَالَ: هَذَا أَشْبَهُ شَيْءٍ بِالْمُهْلِ .

İbn Mes'ûd'a "Muhl" hakkında sorulduğunda altın ve gümüş istedi, eriyene kadar üzerlerine ateş yaktı; sonra: "Muhl'e en çok benzeyen şey budur" dedi.

{يَشْوِي الْوُجُوهَ} يُنْضِجُ الْوُجُوهَ مِنْ حَرِّهِ.

{يَشْوِي الْوُجُوهَ} “Yüzleri kavurur” sıcaklığından dolayı yüzleri pişirir.

{بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ} النَّارُ {مُرْتَفَقًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْزِلًا وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُجْتَمَعًا وَقَالَ عَطَاءٌ: مَقَرًّا. وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: مَجْلِسًا. وَأَصْلُ "الْمُرْتَفَقِ": الْمُتَّكَأُ .

{بِئْسَ الشَّرَابُ وَسَاءَتْ} “O ne kötü bir içecektir! Ve” [o] ateş, {مُرْتَفَقًا} “kalınacak yer olarak ne kötüdür!” İbn Abbâs: "Konak yeri olarak" demiştir. Mücâhid: "Toplanma yeri olarak", Atâ: "Karargâh olarak", el-Kuteybî ise: "Oturma yeri (meclis) olarak" demiştir. "el-Mürtefek" (الْمُرْتَفَق) kelimesinin aslı ise, yaslanılacak yer (el-mütteke') demektir.

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا (٣٠) أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١) وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) }

{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا (٣٠) أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَّكِئِينَ فِيهَا عَلَى الْأَرَائِكِ نِعْمَ الثَّوَابُ وَحَسُنَتْ مُرْتَفَقًا (٣١) وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا (٣٢) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, elbette biz güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz. İşte onlar için, altlarından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. Orada altın bileziklerle süslenirler, ince ve kalın ipekten yeşil elbiseler giyerler, orada tahtlar üzerine yaslanırlar. Ne güzel mükâfat ve ne güzel bir konak! Onlara şu iki adamı misal ver: Biz onlardan birine iki üzüm bağı vermiş, bunların etrafını hurmalıklarla çevirmiş ve ikisinin arasına da ekinler koymuştuk.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا} فَإِنْ قِيلَ: أَيْنَ جَوَابُ قَوْلِهِ: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} ؟

Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, şüphesiz biz güzel amel işleyenlerin ecrini zayi etmeyiz” kavli. Eğer: "{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} kavlinin cevabı nerededir?" denilirse;

قِيلَ: جَوَابُهُ قَوْلُهُ: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي} وَأَمَّا قَوْلُهُ: {إِنَّا لَا نُضِيعُ} فَكَلَامٌ مُعْتَرِضٌ .

Denilir ki: Onun cevabı: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي} “İşte onlar için altından [ırmaklar] akan Adn cennetleri vardır” kavlidir. {إِنَّا لَا نُضِيعُ} “Şüphesiz biz zayi etmeyiz” kavli ise ara cümledir.

وَقِيلَ: فِيهِ إِضْمَارٌ مَعْنَاهُ: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَإِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَهُمْ بَلْ نُجَازِيهِمْ ثُمَّ ذَكَرَ الْجَزَاءَ فَقَالَ . {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ} أَيْ: إِقَامَةٌ يُقَالُ: عَدَنَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ إِذَا أَقَامَ بِهِ سُمِّيَتْ عَدْنًا لِخُلُودِ الْمُؤْمِنِينَ فِيهَا {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يُحَلَّى كُلٌّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ ثَلَاثَ أَسَاوِرَ وَاحِدٌ مِنْ ذَهَبٍ وَوَاحِدٌ مِنْ فِضَّةٍ وَوَاحِدٌ مِنْ لُؤْلُؤٍ وَيَوَاقِيتَ {وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ} وَهُوَ مَا رَقَّ مِنَ الدِّيبَاجِ {وَإِسْتَبْرَقٍ} وَهُوَ مَا غَلُظَ مِنْهُ وَمَعْنَى الْغِلَظِ فِي ثِيَابِ الْجَنَّةِ: إِحْكَامُهُ وَعَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ قَالَ: السُّنْدُسُ هُوَ الدِّيبَاجُ الْمَنْسُوجُ بِالذَّهَبِ {مُتَّكِئِينَ فِيهَا} فِي الْجِنَانِ {عَلَى الْأَرَائِكِ} وَهِيَ السُّرُرُ فِي الْحِجَالِ وَاحِدَتُهَا أَرِيكَةٌ {نِعْمَ الثَّوَابُ} أَيْ نِعْمَ الْجَزَاءُ {وَحَسُنَتْ} الْجِنَانُ {مُرْتَفَقًا} أَيْ: مَجْلِسًا وَمَقَرًّا. {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ} الْآيَةَ قِيلَ: نَزَلَتْ فِي أَخَوَيْنِ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ أَحَدُهُمَا مُؤْمِنٌ وَهُوَ أَبُو سَلَمَةَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ بْنِ عَبْدِ يَالِيلَ [وَكَانَ زَوْجَ أُمِّ سَلَمَةَ قَبْلَ النَّبِيِّ ﷺ

Şöyle de denilmiştir: Orada [gizli] bir takdir (iżmâr) vardır; anlamı şudur: Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenlerin biz mükâfatını zayi etmeyiz, bilakis onları ödüllendiririz. Sonra mükâfatı zikrederek şöyle buyurmuştur: {أُولَئِكَ لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ} “İşte onlar için Adn cennetleri vardır”. Yani ikamet [cennetleridir]. Bir kimse bir yerde ikamet ettiğinde “عَدَنَ فُلَانٌ بِالْمَكَانِ” (falanca o yerde ikamet etti) denilir. Müminler orada ebedî kalacakları için [bu cennetlere] Adn adı verilmiştir. {تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمُ الْأَنْهَارُ يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِنْ ذَهَبٍ} “Altlarından ırmaklar akar; orada altından bileziklerle süslenirler”. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: “Onlardan her biri üç bilezikle süslenir: Biri altından, biri gümüşten, biri de inci ve yakuttan.” {وَيَلْبَسُونَ ثِيَابًا خُضْرًا مِنْ سُنْدُسٍ} “Ve sündüsten... yeşil elbiseler giyerler”. O (sündüs), ipeğin ince olanıdır. {وَإِسْتَبْرَقٍ} “Ve istebrakten...”. O (istebrak) ise onun kalın olanıdır. Cennet elbiselerinde kalınlığın anlamı, sağlam dokunmuş olmasıdır. Ebû İmrân el-Cevnî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Sündüs, altınla dokunmuş ipektir.” {مُتَّكِئِينَ فِيهَا} “Orada yaslanmış olarak”, [yani] cennetlerde, {عَلَى الْأَرَائِكِ} “koltuklar üzerine”. Bunlar cibinlikli tahtlardır; tekili erîke (أَرِيكَة)'dir. {نِعْمَ الثَّوَابُ} “Ne güzel bir sevap”, yani ne güzel bir mükâfattır! {وَحَسُنَتْ} cennetler ne güzel olmuştur, {مُرْتَفَقًا} “bir dinlenme yeri olarak”, yani meclis ve karar kılınacak yer olarak! {وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ} “Onlara iki adamı misal ver” ayeti hakkında şöyle denilmiştir: Bu ayet, Mekke ehlinden ve Mahzûmoğulları'ndan iki kardeş hakkında inmiştir. Bunlardan biri mümin olup o da Ebû Seleme Abdullah b. Abdilesed b. Abdiyâlîl'dir [ve o, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce Ümmü Seleme'nin eşi idi

وَالْآخَرُ كَافِرٌ وَهُوَ الْأُسُودُ بْنُ عَبْدِ الْأَسَدِ بْنِ عَبْدِ يَالِيلَ] .

Diğeri ise kâfirdir ki o da el-Esved b. Abdilesed b. Abdiyâlîl'dir].

وَقِيلَ: هَذَا مَثَلٌ لِعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ وَأَصْحَابِهِ مَعَ سَلْمَانَ وَأَصْحَابِهِ شَبَّهَهُمَا بِرَجُلَيْنِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَخَوَيْنِ أَحَدُهُمَا مُؤْمِنٌ وَاسْمُهُ يَهُوذَا فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَمْلِيخَا وَالْآخَرُ كَافِرٌ وَاسْمُهُ قُطْرُوسُ وَقَالَ وَهْبٌ: قِطْفِيرُ وَهُمَا اللَّذَانِ وَصَفَهُمَا اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ "وَالصَّافَّاتِ" وَكَانَتْ قِصَّتُهُمَا عَلَى مَا حَكَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ قَالَ: كَانَ رَجُلَانِ شَرِيكَيْنِ لَهُمَا ثَمَانِيَةُ آلَافِ دِينَارٍ وَقِيلَ: كَانَا أَخَوَيْنِ وَرِثَا مِنْ أَبِيهِمَا ثَمَانِيَةَ آلَافِ دِينَارٍ فَاقْتَسَمَاهَا فَعَمَدَ أَحَدُهُمَا فَاشْتَرَى أَرْضًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَقَالَ صَاحِبُهُ: اللَّهُمَّ إِنَّ فُلَانًا قَدِ اشْتَرَى أَرْضًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْكَ أَرْضًا فِي الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ بِأَلْفِ دِينَارٍ ثُمَّ إِنَّ صَاحِبَهُ بَنَى دَارًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَقَالَ هَذَا: اللَّهُمَّ إِنَّ فُلَانًا بَنَى دَارًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَإِنِّي أَشْتَرِي مِنْكَ دَارًا فِي الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ بِذَلِكَ ثُمَّ تَزَوَّجَ صَاحِبُهُ امْرَأَةً فَأَنْفَقَ عَلَيْهَا أَلْفَ دِينَارٍ فَقَالَ هَذَا الْمُؤْمِنُ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَخْطِبُ إِلَيْكَ امْرَأَةً مِنْ نِسَاءِ الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ بِأَلْفِ دِينَارٍ ثُمَّ اشْتَرَى صَاحِبُهُ خَدَمًا وَمَتَاعًا بِأَلْفِ دِينَارٍ فَقَالَ هَذَا: اللَّهُمَّ إِنِّي أَشْتَرِي مِنْكَ مَتَاعًا وَخَدَمًا فِي الْجَنَّةِ بِأَلْفِ دِينَارٍ فَتَصَدَّقَ بِأَلْفِ دِينَارٍ ثُمَّ أَصَابَتْهُ حَاجَةٌ شَدِيدَةٌ فَقَالَ: لَوْ أَتَيْتُ صَاحِبِي لَعَلَّهُ يَنَالُنِي مِنْهُ مَعْرُوفٌ فَجَلَسَ عَلَى طَرِيقِهِ حَتَّى مَرَّ بِهِ فِي حَشَمِهِ فَقَامَ إِلَيْهِ فَنَظَرَ إِلَيْهِ الْآخَرُ فَعَرَفَهُ فَقَالَ: فُلَانٌ؟ قَالَ: نَعَمْ فَقَالَ: مَا شَأْنُكَ؟ قَالَ: أَصَابَتْنِي حَاجَةٌ بَعْدَكَ فَأَتَيْتُكَ لِتُصِيبَنِي بِخَيْرٍ فَقَالَ: مَا فَعَلَ مَالُكَ وَقَدِ اقْتَسَمْنَا مَالًا وَاحِدًا وَأَخَذْتَ شَطْرَهُ؟ فَقَصَّ عَلَيْهِ قِصَّتَهُ فَقَالَ: وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ بِهَذَا ؟ اذْهَبْ فَلَا أُعْطِيكَ شَيْئًا فَطَرَدَهُ فَقُضِيَ لَهُمَا أَنْ تُوُفِّيَا فَنَزَلَ فِيهِمَا: "فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ" (الصَّافَّاتِ-٥٠،٥١) .

Bu meselin Uyeyne b. Hısn ve arkadaşları ile Selmân ve arkadaşları için olduğu da söylenmiştir; Yüce Allah onları İsrâiloğulları'ndan iki kardeşe benzetmiştir. İbn Abbâs'ın kavlinde mümin olanın adı Yehûzâ, Mukâtil'e göre Yemlîhâ idi. Kâfir olanın adı ise Kutrûs idi; Vehb ise Kıtfîr olduğunu söylemiştir. Bu ikisi, Yüce Allah'ın es-Sâffât Suresi'nde vasfettiği kimselerdir. Onların kıssası Abdullah b. el-Mübârek'in Ma'mer'den, onun da Atâ el-Horasânî'den naklettiğine göre şöyleydi: Sekiz bin dinarları olan iki ortak adam vardı. Babalarından sekiz bin dinar miras kalan ve bunu paylaşan iki kardeş oldukları da söylenmiştir. Birisi gidip bin dinara bir arazi satın aldı. Arkadaşı: 'Allahım! Filanca bin dinara bir arazi satın aldı; ben de Senden cennette bin dinara bir arazi satın alıyorum' dedi ve bin dinarı sadaka olarak verdi. Sonra arkadaşı bin dinara bir ev yaptı. Bu [mümin olan] da: 'Allahım! Filanca bin dinara bir ev yaptı; ben de Senden cennette bin dinara bir ev satın alıyorum' dedi ve bu miktarı sadaka verdi. Sonra arkadaşı bir kadınla evlendi ve onun için bin dinar harcadı. Bu mümin de: 'Allahım! Cennet kadınlarından bir kadını bin dinar karşılığında Senden istiyorum' dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra arkadaşı bin dinara hizmetçiler ve eşyalar satın aldı. Bu [mümin] de: 'Allahım! Senden cennette bin dinara eşyalar ve hizmetçiler satın alıyorum' dedi ve bin dinar sadaka verdi. Sonra onun başına şiddetli bir yoksulluk geldi. 'Arkadaşıma gitsem, belki bana bir iyiliği dokunur' dedi. Adam maiyetiyle birlikte yanından geçene kadar onun yolunda oturdu. Yanına vardığında öteki ona baktı ve onu tanıdı: 'Filanca mısın?' dedi. 'Evet' dedi. 'Neyin var?' dedi. 'Senden sonra başıma bir yoksulluk geldi, bana bir hayrın dokunsun diye sana geldim' dedi. 'Tek bir malı paylaştığımız ve sen de yarısını aldığın halde malına ne oldu?' dedi. Başına geleni ona anlattı. Bunun üzerine [kâfir]: 'Sen gerçekten buna inananlardan mısın? Git, sana hiçbir şey vermem' dedi ve onu kovdu. İkisinin de vefatı takdir olundu. Onlar hakkında şu ayet indi: {فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كَانَ لِي قَرِينٌ} “Bunun üzerine birbirlerine dönüp sorarlar. İçlerinden biri der ki: 'Benim bir arkadaşım vardı'” (es-Sâffât: 50-51).

وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا أَتَاهُ أَخَذَ بِيَدِهِ وَجَعَلَ يَطُوفُ بِهِ وَيُرِيهِ أَمْوَالَ نَفْسِهِ فَنَزَلَ فِيهِمَا .

Rivayet edildiğine göre, o yanına geldiğinde elinden tuttu, onu dolaştırıp kendi mallarını göstermeye başladı; bunun üzerine haklarında şu ayetler indi:

{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ} اذْكُرْ لَهُمْ خَبَرَ رَجُلَيْنِ {جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ} بُسْتَانَيْنِ {مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ} أَيْ: أَطَفْنَاهُمَا مِنْ جَوَانِبِهِمَا بِنَخْلٍ وَالْحِفَافُ: الْجَانِبُ وَجَمْعُهُ أَحِفَّةٌ، يُقَالُ: حَفَّ بِهِ الْقَوْمُ أَيْ: طَافُوا بِجَوَانِبِهِ {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا} أَيْ: جَعَلْنَا حَوْلَ الْأَعْنَابِ النَّخِيلَ وَوَسَطَ الْأَعْنَابِ الزَّرْعَ.

{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ} “Onlara şu iki adamı misal ver”: Onlara o iki adamın haberini anlat. {جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ} “Onlardan birine iki bağ vermiştik”: İki bahçe, {مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ} “üzümlerden [oluşan] ve etraflarını hurmalıklarla çevirmiştik” yani her iki tarafını hurmalarla kuşatmıştık. el-Hifâf (الْحِفَافُ) yan/kenar demektir, çoğulu ehiffe (أَحِفَّةٌ) gelir. «حَفَّ بِهِ الْقَوْمُ» denilir ki; "Topluluk onun etrafını sardı/kuşattı" demektir. {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا} “İkisinin arasına da bir ekinlik koymuştuk” yani üzüm bağlarının etrafına hurmaları, üzüm bağlarının ortasına da ekini yerleştirdik.

وَقِيلَ: "بَيْنَهُمَا" أَيْ بَيْنَ الْجَنَّتَيْنِ زَرْعًا يَعْنِي: لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْجَنَّتَيْنِ مَوْضِعٌ خَرَابٌ.

"İkisinin arasına" yani iki bahçenin arasına ekin koyduk denilmiştir ki bu da iki bahçe arasında harap hiçbir yer yoktu demektir.

{كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤) }

{كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا وَلَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا خِلَالَهُمَا نَهَرًا (٣٣) وَكَانَ لَهُ ثَمَرٌ فَقَالَ لِصَاحِبِهِ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا (٣٤) } “Her iki bağ da ürününü vermiş, ondan hiçbir şeyi eksiltmemişti. İkisinin arasından bir de nehir fışkırtmıştık. Onun başka geliri de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken ona: 'Ben malca senden daha zenginim, insan sayısı bakımından da senden daha üstünüm' dedi.”

{وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦) }

{وَدَخَلَ جَنَّتَهُ وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ هَذِهِ أَبَدًا (٣٥) وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا (٣٦) } “Kendisine zulmederek bağına girdi ve şöyle dedi: 'Bunun hiçbir zaman yok olacağını sanmıyorum. Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum.'”

{كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ} أَيْ: أَعْطَتْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنَ الْجَنَّتَيْنِ {أُكُلَهَا} ثَمَرَهَا تَامًّا {وَلَمْ تَظْلِمْ} لَمْ تُنْقِصْ {مِنْهُ شَيْئًا وَفَجَّرْنَا} قَرَأَ الْعَامَّةُ بِالتَّشْدِيدِ وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِتَخْفِيفِ الْجِيمِ {خِلَالَهُمَا نَهَرًا} يَعْنِي: شَقَقْنَا وَأَخْرَجْنَا وَسَطَهُمَا نَهْرًا. {وَكَانَ لَهُ} لِصَاحِبِ الْبُسْتَانِ {ثَمَرٌ} قَرَأَ عَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ {ثَمَرٌ} بِفَتْحِ الثَّاءِ وَالْمِيمِ وَكَذَلِكَ: "بِثَمَرِهِ" وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: بِضَمِّ الثَّاءِ سَاكِنَةَ الْمِيمِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّهِمَا.

{كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ} “Her iki bağ da verdi” yani iki bağın her biri verdi {أُكُلَهَا} “ürününü” eksiksiz meyvesini {وَلَمْ تَظْلِمْ} “ve eksiltmedi” {مِنْهُ شَيْئًا} “ondan hiçbir şeyi”. {وَفَجَّرْنَا} “fışkırttık”; cumhur şeddeli okudu, Ya'kûb ise cîm harfini şeddesiz okudu {خِلَالَهُمَا نَهَرًا} “ikisinin arasından bir ırmak” yani aralarından bir ırmak yarıp akıttık. {وَكَانَ لَهُ} o bağ sahibinin vardı {ثَمَرٌ} “ürünü”; Âsım, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb {ثَمَرٌ} kelimesini peltek se ve mîm harflerinin fethasıyla okudular, aynı şekilde "بِثَمَرِهِ" kelimesini de. Ebû Amr, peltek se'nin zammesi ve mîm'in sükûnu ile okudu; diğerleri ise her iki harfin zammesiyle okudular.

فَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ هُوَ جَمْعُ ثَمَرَةٍ وَهُوَ مَا تُخْرِجُهُ الشَّجَرَةُ مِنَ الثِّمَارِ الْمَأْكُولَةِ.

Fetha ile okuyana göre bu, Semere (ثَمَرَة) kelimesinin çoğuludur ki ağacın çıkardığı yenen meyvelerdir.

وَمَنْ قَرَأَ بِالضَّمِّ فَهِيَ الْأَمْوَالُ الْكَثِيرَةُ الْمُثْمِرَةُ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ جَمْعُ ثِمَارٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ وَقِيلَ: جَمِيعُ الثَّمَرَاتِ.

Zamme ile okuyana göre ise her çeşitten çokça semere veren mallardır, Simâr (ثِمَار) kelimesinin çoğuludur. Mücâhid: "Altın ve gümüştür" dedi. Bütün meyveler olduğu da söylenmiştir.

قَالَ الْأَزْهَرِيُّ: "الثَّمَرَةُ" تُجْمَعُ عَلَى "ثَمَرٍ" وَيُجْمَعُ "الثَّمَرُ" عَلَى "ثِمَارٍ" ثُمَّ تُجْمَعُ "الثِّمَارُ" عَلَى "ثُمُرٍ" .

el-Ezherî şöyle dedi: es-Semere (الثَّمَرَةُ) kelimesinin çoğulu Semer (ثَمَرٌ) olarak gelir, Semer kelimesi Simâr (ثِمَارٌ) olarak çoğul yapılır, sonra da Simâr kelimesi Sümür (ثُمُرٌ) olarak çoğul yapılır.

{فَقَالَ} يَعْنِي صَاحِبَ الْبُسْتَانِ {لِصَاحِبِهِ} الْمُؤْمِنِ {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} يُخَاطِبُهُ وَيُجَاوِبُهُ: {أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا} أَيْ: عَشِيرَةً وَرَهْطًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: خَدَمًا وَحَشَمًا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: وَلَدًا تَصْدِيقُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا" (الْكَهْفِ-٣٩) . {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ} يَعْنِي الْكَافِرُ أَخَذَ بِيَدِ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ يَطُوفُ بِهِ فِيهَا وَيُرِيهِ أَثْمَارَهَا {وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} بِكَفْرِهِ {قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ} تَهْلَكَ {هَذِهِ أَبَدًا} قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: رَاقَهُ حُسْنُهَا وَغَرَّتْهُ زَهْرَتُهَا فَتَوَهَّمَ أَنَّهَا لَا تَفْنَى أَبَدًا وَأَنْكَرَ الْبَعْثَ. فَقَالَ {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} كَائِنَةً {وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالشَّامِ هَكَذَا عَلَى التَّثْنِيَةِ يَعْنِي مِنَ الْجَنَّتَيْنِ وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مَصَاحِفِهِمْ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {مِنْهَا} أَيْ: مِنَ الْجَنَّةِ الَّتِي دَخَلَهَا {مُنْقَلَبًا} أَيْ: مَرْجِعًا.

{فَقَالَ} “[Böylece] dedi ki” yani bahçe sahibi, {لِصَاحِبِهِ} “arkadaşına” -mümin [arkadaşına]-, {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ} “onunla konuşurken” -ona hitap edip onunla tartışırken-: {أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مَالًا وَأَعَزُّ نَفَرًا} “«Ben malca senden daha zenginim, insan topluluğu / adam sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm.»” Yani aşiret ve akraba topluluğu bakımından. Katâde: “Hizmetçi ve maiyet bakımından” dedi. Mukâtil: “Evlat bakımından [demektir]; bunun doğrulaması Yüce Allah'ın: {إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا} “Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan” (el-Kehf, 39) buyruğudur” dedi. {وَدَخَلَ جَنَّتَهُ} “Ve bahçesine girdi” yani inkârcı [adam], Müslüman kardeşinin elinden tutup onu bahçede gezdirdi ve ona meyvelerini gösterdi, {وَهُوَ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “kendine zulmeder bir halde” inkârıyla [zulmederek], {قَالَ مَا أَظُنُّ أَنْ تَبِيدَ} “Dedi ki: «Zannetmem ki helak olsun / yok olsun” helak olsun {هَذِهِ أَبَدًا} “bu ebediyen!»” Ehl-i meanî şöyle dedi: Bahçenin güzelliği hoşuna gitti, çekiciliği onu aldattı; böylece onun asla yok olmayacağını vehmetti ve dirilişi inkâr etti. Devamında şöyle dedi: {وَمَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قَائِمَةً} “«Kıyametin kopacağını da sanmıyorum.»” Yani vuku bulacağını. {وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْرًا مِنْهَا مُنْقَلَبًا} “«Şayet Rabbime döndürülürsem, muhakkak bundan daha hayırlı bir akıbet / dönüş yeri bulurum.»” Hicaz ve Şam ehli burayı [خَيْرًا مِنْهُمَا şeklinde] tesniye (ikil) olarak okumuştur; yani iki bahçeden daha hayırlısını [bulurum]. Onların mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise {مِنْهَا} şeklinde okumuştur; yani girdiği bahçeden [daha hayırlısını bulurum]. {مُنْقَلَبًا} yani dönüş yeri bakımından.

إِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: "وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي" وَهُوَ مُنْكِرُ الْبَعْثِ؟

Eğer: "O dirilişi inkâr ettiği halde nasıl 'Şayet Rabbime döndürülürsem' dedi?" diye sorulursa;

قِيلَ: مَعْنَاهُ وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلَى رَبِّي -عَلَى مَا تَزْعُمُ أَنْتَ-يُعْطِينِي هُنَالِكَ خَيْرًا مِنْهَا فَإِنَّهُ لَمْ يُعْطِنِي هَذِهِ الْجَنَّةَ فِي الدُّنْيَا إِلَّا لِيُعْطِيَنِي فِي الْآخِرَةِ أَفْضَلَ مِنْهَا.

Denilir ki: Bunun anlamı; -senin iddia ettiğin gibi- eğer Rabbime döndürülecek olursam, bana orada bundan daha hayırlısını verir. Çünkü dünyada bu bahçeyi bana vermesi, ahirette de bana bundan daha üstününü vermek içindir.

{قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا (٣٧) لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨) وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا (٣٩) فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) }

{قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا (٣٧) لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا (٣٨) وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ إِنْ تَرَنِ أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا (٣٩) فَعَسَى رَبِّي أَنْ يُؤْتِيَنِ خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا حُسْبَانًا مِنَ السَّمَاءِ فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا (٤٠) } “Kendisiyle konuşmakta olan arkadaşı ona dedi ki: 'Seni topraktan, sonra bir damla sudan yaratan, sonra da seni tam bir adam şekline sokan [Allah'ı] inkâr mı ettin? Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam. Bağına girdiğin zaman 'Mâşâallah, Allah'tan başka hiçbir güç yoktur' deseydin ya! Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az görüyorsan, umulur ki Rabbim bana senin bağından daha hayırlısını verir; senin bağına ise gökten yıldırımlar indirir de orası kaygan çorak bir toprak haline gelir.'”

{قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ} الْمُسْلِمُ {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ} أَيْ خَلَقَ أَصْلَكَ مِنْ تُرَابٍ {ثُمَّ} خَلَقَكَ {مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا} أَيْ: عدلك بشرا ٢١٩/أسَوِيًّا ذَكَرًا. {لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ: "لَكِنَّا" بِالْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِلَا أَلِفٍ وَاتَّفَقُوا عَلَى إِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي الْوَقْفِ وَأَصْلُهُ: "لَكِنَّ أَنَا" فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ طَلَبًا لِلتَّخْفِيفِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهَا ثُمَّ أُدْغِمَتْ إِحْدَى النُّونَيْنِ فِي الْأُخْرَى قَالَ الْكِسَائِيُّ فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ مَجَازُهُ: لَكِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي {وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا} {وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ} أَيْ: هَلَّا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ {قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ} أَيِ: الْأَمْرُ مَا شَاءَ اللَّهُ. وَقِيلَ: جَوَابُهُ مُضْمَرٌ أَيْ: مَا شَاءَ اللَّهُ كَانَ، وَقَوْلُهُ: {لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ} أَيْ: لَا أَقْدِرُ عَلَى حِفْظِ مَالِي أَوْ دَفْعِ شَيْءٍ عَنْهُ إِلَّا [بِإِذْنِ اللَّهِ] .

{قَالَ لَهُ صَاحِبُهُ} Müslüman arkadaşı ona {وَهُوَ يُحَاوِرُهُ أَكَفَرْتَ بِالَّذِي خَلَقَكَ مِنْ تُرَابٍ} yani senin aslını topraktan yaratanı {ثُمَّ} sonra seni {مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ سَوَّاكَ رَجُلًا} yaratanı; yani 219/a seni düzgün, tastamam bir erkek insan kılanı [inkâr mı ettin?] {لَكِنَّا هُوَ اللَّهُ رَبِّي} İbn Âmir ve Ya'kûb vasıl (geçiş) halinde elif ile "لَكِنَّا" okudular; diğerleri ise elifsiz okudular. Vakıf (durma) halinde ise elifin sabit kalmasında ittifak ettiler. Aslı "لَكِنْ أَنَا" olup çok kullanılmasından dolayı hafifletmek amacıyla hemze hazfedildi, sonra iki nûn birbirine idğam edildi. el-Kisâî dedi ki: Burada takdim ve tehir vardır, mecazı: Fakat Allah, O benim Rabbimdir. {وَلَا أُشْرِكُ بِرَبِّي أَحَدًا} “Ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam”. {وَلَوْلَا إِذْ دَخَلْتَ جَنَّتَكَ} yani bağına girdiğinde {قُلْتَ مَا شَاءَ اللَّهُ} “'Mâşâallah' deseydin ya” yani iş, Allah'ın dilediği gibidir. Cevabının gizli olduğu da söylenmiştir; yani Allah ne dilerse o olur. {لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ} “Allah'tan başka hiçbir güç yoktur” kavli ise; yani ben malımı korumaya veya ondan bir şeyi defetmeye ancak [Allah'ın izniyle] güç yetirebilirim demektir.

وَرُوِيَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَأَى مِنْ مَالِهِ شَيْئًا يُعْجِبُهُ أَوْ دَخْلَ حَائِطًا مَنْ حِيطَانِهِ قَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ .

Hişâm b. Urve'den, o da babasından rivayet edildiğine göre, o malından hoşuna giden bir şey gördüğünde yahut bağlarından birine girdiğinde: "Mâşâallâh, lâ kuvvete illâ billâh" derdi.

ثُمَّ قال: {إِنْ تَرَنِي أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا} وَ"أَنَا" عِمَادٌ وَلِذَلِكَ نُصِبَ أَقَلَّ مَعْنَاهُ: إِنْ تَرَنِي أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا فَتَكَبَّرْتَ وَتَعَظَّمْتَ عَلَيَّ. {فَعَسَى رَبِّي} فَلَعَلَّ ربي {أَنْ يُؤْتِيَنِي} يُعْطِيَنِي فِي الْآخِرَةِ

Sonra şöyle dedi: {إِنْ تَرَنِي أَنَا أَقَلَّ مِنْكَ مَالًا وَوَلَدًا} “Eğer beni mal ve evlat bakımından kendinden daha az [imkâna sahip] görüyorsan”; buradaki "أَنَا" (ene) fasıl zamiridir (imad), bu sebeple "أَقَلَّ" (ekalle) mansub kılınmıştır. Bunun anlamı şudur: Şayet beni mal ve evlatça kendinden daha az görüp de bana karşı böbürlenip büyüklük tasladıysan; {فَعَسَى رَبِّي} “Umulur ki Rabbim” yani umulur ki Rabbim {أَنْ يُؤْتِيَنِي} “bana verir” yani ahirette bana bahşeder.

{خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا} أَيْ: عَلَى جَنَّتِكَ {حُسْبَانًا} قَالَ قَتَادَةُ: عَذَابًا وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: نَارًا. وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: مَرَامِيَ {مِنَ السَّمَاءِ} وَهِيَ مِثْلُ صَاعِقَةٍ أَوْ شَيْءٍ يُهْلِكُهَا وَاحِدَتُهَا: "حُسْبَانَةٌ" {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} أَيْ أَرْضًا جَرْدَاءَ مَلْسَاءَ لَا نَبَاتَ فِيهَا وَقِيلَ: تَزْلَقُ فِيهَا الْأَقْدَامُ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: رَمْلًا هَائِلًا.

{خَيْرًا مِنْ جَنَّتِكَ وَيُرْسِلَ عَلَيْهَا} yani senin bağına {حُسْبَانًا} Katâde: "Azap" dedi; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Ateş" dedi. el-Kuteybî ise: {مِنَ السَّمَاءِ} "Gökten fırlatılan şeyler" dedi; o da yıldırım yahut onu helak eden bir şey gibidir, tekili husbânedir (حُسْبَانَةٌ). {فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا} “Böylece kaygan çorak bir toprak haline gelir” yani üzerinde hiçbir bitki bulunmayan dümdüz, çıplak bir toprak; ayakların üzerinde kaydığı yer olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: "Yığılmış kum" dedi.

{أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١) وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤) }

{أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا (٤١) وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ فَأَصْبَحَ يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا (٤٢) وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا (٤٣) هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا وَخَيْرٌ عُقْبًا (٤٤) } “'Yahut suyu yerin dibine çekilir de artık onu asla arayıp bulamazsın.' Derken onun serveti kuşatılıp yok edildi. Bağın çardakları çökmüş haldeyken o, oraya yaptığı harcamalardan dolayı ellerini ovuşturuyor ve: 'Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!' diyordu. Kendisine Allah'tan başka yardım edecek bir topluluğu da yoktu, bizzat kendisi de yardım edebilecek durumda değildi. İşte burada velayet / hâkimiyet hak olan Allah'a aittir. O, mükâfatça da daha hayırlıdır, sonuç bakımından da daha hayırlıdır.”

{أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا} أَيْ: غَائِرًا مُنْقَطِعًا ذَاهِبًا لَا تَنَالُهُ الْأَيْدِي وَلَا الدِّلَاءُ وَ"الْغَوْرُ": مَصْدَرٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الِاسْمِ مِثْلُ: زَوْرٍ وَعَدْلٍ {فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا} يَعْنِي: إِنْ طَلَبْتَهُ لَمْ تَجِدْهُ. {وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ} أَيْ: أَحَاطَ الْعَذَابُ بِثَمَرِ جَنَّتِهِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرْسَلَ عَلَيْهَا نَارًا فَأَهْلَكَتْهَا وَغَارَ مَاؤُهَا {فَأَصْبَحَ} صَاحِبُهَا الْكَافِرُ {يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ} أَيْ: يُصَفِّقُ بِيَدِهِ عَلَى الْأُخْرَى وَيُقَلِّبُ كَفَّيْهِ ظَهْرًا لِبَطْنٍ تَأَسُّفًا وَتَلَهُّفًا {عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ} أَيْ سَاقِطَةٌ {عَلَى عُرُوشِهَا} سُقُوفِهَا {وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا} قَالَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ} جَمَاعَةٌ {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} يَمْنَعُونَهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ {وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا} مُمْتَنِعًا مُنْتَقِمًا أَيْ: لَا يَقْدِرُ عَلَى الِانْتِصَارِ لِنَفْسِهِ وَقِيلَ: لَا يَقْدِرُ عَلَى رَدِّ مَا ذَهَبَ عَنْهُ. {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ} يَعْنِي: فِي الْقِيَامَةِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " الْوِلَايَةُ " بِكَسْرِ الْوَاوِ يَعْنِي السُّلْطَانَ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْوَاوِ مِنَ: الْمُوَالَاةِ وَالنَّصْرِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا" (الْبَقَرَةِ-٢٥٧) قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: يُرِيدُ أَنَّهُمْ يولَّونه يومئذ ويتبرؤون مِمَّا كَانُوا يَعْبُدُونَ.

{أَوْ يُصْبِحَ مَاؤُهَا غَوْرًا} “Yahut suyu dibe çekilmiş olur” yani batmış, kesilmiş, gitmiş olup eller ve kovalar ona erişemez. "el-Gavr": Zevr (زَوْر) ve adl (عَدْل) kelimelerinde olduğu gibi isim yerine konulmuş bir mastardır. {فَلَنْ تَسْتَطِيعَ لَهُ طَلَبًا} “Artık onu asla arayıp bulamazsın” yani onu arasan da bulamazsın. {وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ} “Ve serveti kuşatıldı” yani bağının ürünlerini azap kuşattı. Bu da Yüce Allah'ın oraya bir ateş göndermesi, ateşi helak etmesi ve suyunun çekilmesiyle oldu. {فَأَصْبَحَ} bağın kâfir sahibi başladı {يُقَلِّبُ كَفَّيْهِ} “iki elini ovuşturmaya” yani elini diğerine vurmaya ve pişmanlık ile esef duyarak avuçlarının içini dışına çevirmeye {عَلَى مَا أَنْفَقَ فِيهَا وَهِيَ خَاوِيَةٌ} “oraya harcadığı şeylere karşı; bağ ise çökmüştür” yıkılmıştır {عَلَى عُرُوشِهَا} “çardakları üzerine” tavanları üzerine. {وَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي لَمْ أُشْرِكْ بِرَبِّي أَحَدًا} “Ve der ki: Keşke Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmasaydım!” Yüce Allah buyurdu ki: {وَلَمْ تَكُنْ لَهُ فِئَةٌ} topluluk {يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “ona Allah'tan başka yardım edecek” onu Allah'ın azabından koruyacak {وَمَا كَانَ مُنْتَصِرًا} “ve o kendi kendine yardım edebilecek durumda da değildi” yani kendi nefsini kurtarmaya güç yetiremezdi; kaybettiği şeyi geri getirmeye de güç yetiremezdi denilmiştir. {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ} “İşte burada velayet hak olan Allah'a aittir” yani kıyamet gününde. Hamza ve el-Kisâî, "الْوِلَايَةُ" kelimesini vâv harfinin kesresiyle mülk ve hâkimiyet manasında okudular. Diğerleri ise Yüce Allah'ın: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا} “Allah iman edenlerin dostudur” (el-Bakara: 257) kavlinde olduğu gibi dostluk ve yardım anlamında vâv harfinin fethasıyla okudular. el-Kuteybî şöyle dedi: O gün O'nu dost edinirler ve ibadet ettikleri şeylerden teberrî ederler (uzaklaşırlar) manasını kastetmektedir.

وَقِيلَ: بِالْفَتْحِ: الرُّبُوبِيَّةُ وَبِالْكَسْرِ: الْإِمَارَةُ.

Fetha ile rubûbiyyet (rablik), kesre ile ise imâret (yöneticilik) manasına geldiği de söylenmiştir.

{الْحَقُّ} بِرَفْعِ الْقَافِ: أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ عَلَى نَعْتِ الْوِلَايَةِ وَتَصْدِيقُهُ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ: {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقُّ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَرِّ عَلَى صِفَةِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ" (الْأَنْعَامِ-٦٢) .

{الْحَقُّ} “Hak olan” [lafzını] Ebû Amr ve el-Kisâî, "el-vilâyet" kelimesinin sıfatı olarak kāf harfinin merfû oluşuyla ({الْحَقُّ}) okudular. Bunu Ubeyy'in şu kıraati de doğrulamaktadır: {هُنَالِكَ الْوَلَايَةُ لِلَّهِ الْحَقُّ} “İşte orada hak olan dostluk Allah'a aittir”. Diğer [kıraat imamları] ise, Yüce Allah'ın {ثُمَّ رُدُّوا إِلَى اللَّهِ مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ} “Sonra hak mevlâları olan Allah'a döndürülürler” (el-En'âm, 62) kavlinde olduğu gibi, "Allah" lafzının sıfatı kabul ederek mecrûr ({الْحَقِّ}) okudular.

{هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا} أَفْضَلُ جَزَاءً لِأَهْلِ طَاعَتِهِ لَوْ كَانَ غَيْرُهُ يُثِيبُ {وَخَيْرٌ عُقْبًا} أَيْ: عَاقِبَةُ طَاعَتِهِ خَيْرٌ مِنْ عَاقِبَةِ طَاعَةِ غَيْرِهِ فَهُوَ خَيْرٌ إِثَابَةً وَ"عَاقِبَةً": طَاعَةٌ قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ "عُقْبًا" سَاكِنَةَ الْقَافِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّهَا.

{هُوَ خَيْرٌ ثَوَابًا} “O mükâfatça daha hayırlıdır” başkası mükâfat veriyor olsaydı bile Kendisine itaat edenler için en üstün mükâfatı verendir. {وَخَيْرٌ عُقْبًا} “Sonuç bakımından da daha hayırlıdır” yani O'na itaatin akıbeti, başkasına itaatin akıbetinden daha hayırlıdır; zira O mükâfatça da daha hayırlıdır. "Âkıbet" ise itaattir. Hamza ve Âsım "عُقْبًا" kelimesini kâf harfinin sükûnu ile, diğerleri ise zammesiyle okudular.

{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥) }

{وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا (٤٥) } “Onlara dünya hayatının misalini ver: Gökten indirdiğimiz bir su gibidir ki, onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışmış; derken rüzgârların savurduğu bir çöp kırıntısı haline gelivermiştir. Allah her şeye güç yetirendir.”

{الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا (٤٦) }

{الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا (٤٦) } “Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, ümit bağlamak bakımından da daha hayırlıdır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاضْرِبْ لَهُمْ} يَا مُحَمَّدُ أَيْ: لِقَوْمِكَ {مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ} يَعْنِي: الْمَطَرَ {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ} خَرَجَ مِنْهُ كُلُّ لَوْنٍ وَزَهْرَةٍ {فَأَصْبَحَ} عَنْ قَرِيبٍ {هَشِيمًا} يَابِسًا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَالَ الضَّحَاكُ: كَسِيرًا وَالْهَشِيمُ: مَا يَبِسَ وَتَفَتَّتَ مِنَ النَّبَاتَاتِ فَأَصْبَحَ هَشِيمًا {تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تُثِيرُهُ الرِّيَاحُ وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: تُفَرِّقُهُ. وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ: تَنْسِفُهُ {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا} قَادِرًا. {الْمَالُ وَالْبَنُونَ} الَّتِي يَفْتَخِرُ بِهَا عُتْبَةُ وَأَصْحَابُهُ الْأَغْنِيَاءُ {زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} لَيْسَتْ مِنْ زَادِ الْآخِرَةِ.

Yüce Allah'ın kavli: {وَاضْرِبْ لَهُمْ} “Onlara misal ver” Ey Muhammed, yani kavmine {مَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا كَمَاءٍ أَنْزَلْنَاهُ مِنَ السَّمَاءِ} “dünya hayatının misalini: Gökten indirdiğimiz bir su gibidir” yani yağmur gibidir {فَاخْتَلَطَ بِهِ نَبَاتُ الْأَرْضِ} “ki onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karışmıştır” ondan her renkten ve çiçekten çıkmıştır {فَأَصْبَحَ} çok geçmeden oluvermiştir {هَشِيمًا} kurumuştur; İbn Abbâs böyle dedi. Dahhâk ise: Kırılmış [çer çöp] dedi. el-Heşîm: Bitkilerden kuruyup ufalanan şeydir; böylece ufalanmış çöp oluvermiştir {تَذْرُوهُ الرِّيَاحُ} “rüzgârların savurduğu”. İbn Abbâs: "Rüzgârlar onu kaldırıp savurur" dedi. Ebû Ubeyde: "Onu dağıtır" dedi. el-Kuteybî: "Onu savurup atar" dedi. {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مُقْتَدِرًا} “Allah her şeye güç yetirendir” kadirdir. {الْمَالُ وَالْبَنُونَ} Utbe ve onun zengin arkadaşlarının kendisiyle övündükleri şeyler {زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “dünya hayatının süsüdür” ahiret azığından değildir.

قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: الْمَالُ وَالْبَنُونَ حَرْثُ الدُّنْيَا وَالْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ حَرْثُ الْآخِرَةِ وَقَدْ يَجْمَعُهَا اللَّهُ لِأَقْوَامٍ.

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle dedi: Mal ve oğullar dünyanın ekini, salih ameller ise ahiretin ekinidir; Allah bazen her ikisini de birtakım topluluklar için bir araya getirir.

{وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} اخْتَلَفُوا فِيهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ: هِيَ قَوْلُ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ. وَقَدْ رُوِّينَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "أَفْضَلُ الْكَلَامِ أَرْبَعُ كَلِمَاتٍ: سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ" .

{وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı olan salih ameller” hakkında ihtilaf ettiler. İbn Abbâs, İkrime ve Mücâhid: "O; 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' sözüdür" dediler. Bize rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sözlerin en faziletlisi dört kelimedir: Sübhânallâh, el-hamdülillâh, lâ ilâhe illallâh ve Allâhu ekber."

أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْهَاشِمِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ الْعَطَارِدِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ

Bize Ebu'l-Kâsım Abdullah b. Muhammed el-Hanefî haber verdi, bize Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasan el-Hîrî bildirdi, bize Ebû Ca'fer Abdullah b. İsmâil el-Hâşimî haber verdi, bize Ahmed b. Abdilcebbâr el-Utâridî bildirdi, bize Ebû Muâviye rivayet etti, [...]'den,

الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَأَنْ أَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ" .

el-A'meş'ten, o Ebû Sâlih'ten, o Ebû Hureyre radıyallâhu anh'tan nakletti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber' demem, bana üzerine güneşin doğduğu her şeyden daha sevimlidir."

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَنْبَأَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ أَنْبَأَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ حَدَّثَنَا دَرَّاجٌ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "اسْتَكْثِرُوا مِنَ الْبَاقِيَاتِ الصَّالِحَاتِ" قِيلَ: وَمَا هُنَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ [قَالَ: "الْمِلَّةُ" قِيلَ: وَمَا هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ] قَالَ: "التَّكْبِيرُ وَالتَّهْلِيلُ وَالتَّسْبِيحُ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Osman rivayet etti Ebû Sâlih'ten, bize İbn Lehîa rivayet etti, bize Derrâc rivayet etti Ebu'l-Heysem'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki o şöyle buyurmuştur: "Kalıcı salih amelleri çokça yapınız." 'Onlar nelerdir ey Allah'ın Resûlü?' denildi. [O: "Millet (din)dir" buyurdu. 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' denildi]. O: "Tekbir, tehlil, tesbih, el-hamdülillâh ve lâ havle velâ kuvvete illâ billâhi'l-aliyyi'l-azîmdir" buyurdu.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمَسْرُوقٌ وَإِبْرَاهِيمُ: "الباقيات الصَّالِحَاتُ" هِيَ: الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ. وَيُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ .

Saîd b. Cübeyr, Mesrûk ve İbrâhîm: "el-Bâkıyâtü's-Sâlihât, beş vakit namazdır" dediler. Bu, İbn Abbâs'tan da rivayet edilmektedir.

وَعَنْهُ رِوَايَةٌ أُخْرَى: أَنَّهَا الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ.

Ondan gelen bir diğer rivayette ise: "Onlar salih amellerdir" denilmiştir ki bu Katâde'nin kavlidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا} أَيْ جَزَاءً الْمُرَادُ {وَخَيْرٌ أَمَلًا} أَيْ مَا يُأَمِّلُهُ الْإِنْسَانُ.

Yüce Allah'ın: {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا} “Rabbinin katında sevapça daha hayırlıdır” yani karşılıkça; kastedilen {وَخَيْرٌ أَمَلًا} “ve ümit bakımından da daha hayırlıdır” yani insanın ümit ettiği şey bakımından.

{وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) }

{وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا (٤٧) } “Dağları yürüteceğimiz ve yeri dümdüz çırılçıplak göreceğin gün; onları bir araya toplamışızdır da içlerinden hiçbirini bırakmamışızdır.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ: "تُسَيَّرُ" بِالتَّاءِ وَفَتْحِ الْيَاءِ {الْجِبَالُ} رَفْعٌ دَلِيلُهُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ" (التَّكْوِيرِ-٣) .

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبَالَ} kavli. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir; te harfi ve ye'nin fethasıyla "تُسَيَّرُ" ve {الْجِبَالُ} kelimesini ref' ile okudular. Bunun delili Yüce Allah'ın: {وَإِذَا الْجِبَالُ سُيِّرَتْ} “Dağlar yürütüldüğü zaman” (et-Tekvîr: 3) kavlidir.

وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْيَاءِ "الْجِبَالَ" نَصْبٌ وَتَسْيِيرُ الْجِبَالِ: نَقْلُهَا مِنْ مَكَانٍ إِلَى مَكَانٍ.

Diğerleri ise nûn ile ve ye'nin kesresiyle "الْجِبَالَ" şeklinde nasb ile okudular. Dağların yürütülmesi: Onların bir yerden bir yere taşınmasıdır.

{وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً} أَيْ: ظَاهِرَةٌ لَيْسَ عَلَيْهَا شَجَرٌ وَلَا جَبَلٌ وَلَا نَبَاتٌ كَمَا قَالَ: "فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا" (طَهَ-١٠٧) .

{وَتَرَى الْأَرْضَ بَارِزَةً} “Yeryüzünü çırılçıplak [açıkta] görürsün” yani üzerinde hiçbir ağaç, dağ ve bitki bulunmaksızın apaçık [bir halde]. Nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Böylece O, yerlerini bomboş, dümdüz bir halde bırakacaktır. Orada ne bir çukurluk ne de bir tümseklik göreceksin” (Tâhâ: 106-107).