Binûn

Kehf — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ عَطَاءٌ: هُوَ بُرُوزُ مَا فِي بَاطِنِهَا مِنَ الْمَوْتَى وَغَيْرِهِمْ فَتَرَى بَاطِنَ الْأَرْضِ ظَاهِرًا.

Atâ şöyle dedi: O, ölüler ve diğerleri olarak onun bağrındakilerin açığa çıkmasıdır; böylece yerin bağrını açıkta görürsün.

{وَحَشَرْنَاهُمْ} جَمِيعًا إِلَى الْمَوْقِفِ وَالْحِسَابِ {فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ} أَيْ: نَتْرُكُ مِنْهُمْ {أَحَدًا}

{وَحَشَرْنَاهُمْ} “Onları topladık” hepsini duruşma yerine ve hesaba [topladık], {فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ} yani içlerinden bırakmadık {أَحَدًا} “hiç kimseyi”.

{وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨) }

{وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا (٤٨) } “Ve Rabbine saf saf arz olundular. Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi [çırılçıplak] bize geldiniz. Bilakis size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz.”

{وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا} أَيْ صَفًّا صَفًّا فَوْجًا فَوْجًا لَا أَنَّهُمْ صَفٌّ وَاحِدٌ وَقِيلَ: قِيَامًا ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ يَعْنِي الْكُفَّارَ {لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} يَعْنِي أَحْيَاءً وَقِيلَ: فُرَادَى كَمَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَقِيلَ: غُرْلًا.

{وَعُرِضُوا عَلَى رَبِّكَ صَفًّا} “Ve Rabbine saf saf arz olundular” yani tek bir saf halinde değil, saf saf, grup grup [çıkarıldılar]. Ayakta oldukları da söylenmiştir. Sonra onlara, yani kâfirlere: {لَقَدْ جِئْتُمُونَا كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun ki sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz” denilir; yani diri olarak. En'âm sûresinde geçtiği gibi 'teker teker' [geldiniz] ve sünnetsiz olarak [geldiniz] de denilmiştir.

{بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَقُولُهُ لِمُنْكِرِي الْبَعْثِ.

{بَلْ زَعَمْتُمْ أَلَّنْ نَجْعَلَ لَكُمْ مَوْعِدًا} “Bilakis size bir buluşma zamanı tayin etmeyeceğimizi iddia etmiştiniz” kıyamet günü. Bunu yeniden dirilmeyi inkâr edenlere söyler.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ حَدَّثَنَا وَهْبٌ عن ابن طاووس عَنِ أَبِي هريرة رضي ٢١٩/ب اللَّهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى ثَلَاثِ طَرَائِقَ رَاغِبِينَ وَرَاهِبِينَ وَاثْنَانِ عَلَى بَعِيرٍ وَثَلَاثَةٌ عَلَى بَعِيرٍ وَأَرْبَعَةٌ عَلَى بَعِيرٍ وَعَشَرَةٌ عَلَى بَعِيرٍ وَتَحْشُرُ بَقِيَّتَهُمُ النَّارُ تُقِيلُ مَعَهُمْ حَيْثُ قَالُوا وَتَبِيتُ مَعَهُمْ حَيْثُ بَاتُوا وَتُصْبِحُ مَعَهُمْ حَيْثُ أَصْبَحُوا وَتُمْسِي مَعَهُمْ حَيْثُ أَمْسَوْا" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Muallâ b. Esed rivayet etti, bize Vehb, İbn Tâvûs'tan, o Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti ki şöyle buyurdu: "İnsanlar üç grup halinde haşredilirler: İsteyerek ve korkarak; bir deve üzerinde iki kişi, bir deve üzerinde üç kişi, bir deve üzerinde dört kişi ve bir deve üzerinde on kişi olarak. Geriye kalanları ise ateş haşreder (toplar); onlar nerede kaylûle yaparsa (öğle uykusuna yatarsa) ateş de onlarla birlikte kaylûle yapar, nerede gecelerlerse onlarla birlikte geceler, nerede sabahlarlarsa onlarla birlikte sabahlar ve nerede akşamlarlarsa onlarla birlikte akşamlar.".

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا" ثُمَّ قَرَأَ "كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ" (الْأَنْبِيَاءِ-١٠٤) وَأَوَّلُ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ وَإِنَّ نَاسًا مِنْ أَصْحَابِي يُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ أَصْحَابِي أَصْحَابِي فَيَقُولُ: إِنَّهُمْ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ: "وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ" إِلَى قَوْلِهِ: "الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ" (الْمَائِدَةِ ١١٧-١١٨) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl rivayet etti, bize Muhammed b. Kesîr rivayet etti, bize Süfyân b. el-Mugîre b. en-Nu'mân rivayet etti, bana Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan bildirdi ki Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz sizler yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşrolunacaksınız." Sonra: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “İlk yaratmaya nasıl başladıysak, üzerimize bir vaat olarak onu öylece tekrarlayacağız. Şüphesiz biz bunu yapanlarız” (el-Enbiyâ: 104) [ayetini] okudu. "Kıyamet gününde ilk giydirilecek olan İbrâhim'dir. Ashabımdan birtakım kimseler sol tarafa (cehenneme) götürülür. Ben: 'Ashabım, ashabım!' derim. Bunun üzerine: 'Şüphesiz onlar sen kendilerinden ayrıldığından beri topukları üzerinde gerisin geriye dönmeye devam ettiler' denilir. Ben de o salih kulun dediği gibi derim: {وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ} “İçlerinde bulunduğum müddetçe üzerlerine şahittim” ayetinden {الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Azîz ve Hakîm olan ancak sensin” kavline kadar (el-Mâide: 117-118)."

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ [أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ] أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ جَعْفَرُ

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, [bize Zâhir b. Ahmed es-Serahsî haber verdi] bize Ebu'l-Kâsım Ca'fer

بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُغَلِّسِ بِبَغْدَادَ حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمَذَانِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو خَالِدٍ الْأَحْمَرُ عَنْ حَاتِمِ بْنِ أَبِي صَغِيرٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ: "عُرَاةً حُفَاةً" قَالَتْ: قُلْتُ وَالنِّسَاءُ؟ قَالَ: "وَالنِّسَاءُ" قَالَتْ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ نَسْتَحِي قَالَ: "يَا عَائِشَةُ الْأَمْرُ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يُهِمَّهُمْ أَنْ يَنْظُرَ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ" .

b. Muhammed b. el-Mugallis Bağdat'ta haber verdi, bize Hârûn b. İshâk el-Hemedânî rivayet etti, bize Ebû Hâlid el-Ahmer, Hâtim b. Ebî Sagîr'den, o İbn Ebî Müleyke'den, o el-Kâsım b. Muhammed'den, o da Âişe'den bildirdi ki o şöyle demiştir: Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, insanlar kıyamet günü nasıl haşredilecek? O: "Çıplak ve yalınayak" buyurdu. Dedim ki: Kadınlar da mı? O: "Kadınlar da" buyurdu. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, utanırız! Şöyle buyurdu: "Ey Âişe! Durum, birbirlerine bakmayı akıllarına getiremeyeceklerinden çok daha şiddetlidir".

{وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩) }

{وَوُضِعَ الْكِتَابُ فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ مِمَّا فِيهِ وَيَقُولُونَ يَا وَيْلَتَنَا مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصَاهَا وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا (٤٩) } “Kitap ortaya konmuştur; suçluları onda yazılı olanlardan ötürü korku içinde görürsün. 'Vay halimize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!' derler. Yaptıklarını hazır bulurlar. Rabbin hiç kimseye zulmetmez.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ} يَعْنِي: كُتُبَ [أَعْمَالِ الْعِبَادِ] تُوضَعُ فِي أَيْدِي النَّاسِ فِي أَيْمَانِهِمْ وَشَمَائِلِهِمْ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ تُوضَعُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى {فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ} خَائِفِينَ {مِمَّا فِيهِ} مِنَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ {وَيَقُولُونَ} إِذَا رَأَوْهَا {يَا وَيْلَتَنَا} يَا هَلَاكَنَا وَ"الْوَيْلُ" وَ"الْوَيْلَةُ": الْهَلَكَةُ وَكُلُّ مَنْ وَقَعَ فِي هَلَكَةٍ دَعَا بِالْوَيْلِ وَمَعْنَى النِّدَاءِ تنبيه المخاطبين {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} مِنْ ذُنُوبِنَا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: "الصَّغِيرَةُ": التَّبَسُّمُ وَ"الْكَبِيرَةُ": الْقَهْقَهَةُ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: "الصَّغِيرَةُ": اللَّمَمُ وَاللَّمْسُ وَالْقُبْلَةُ وَ"الْكَبِيرَةُ": الزِّنَا. {إِلَّا أَحْصَاهَا} عَدَّهَا قَالَ السُّدِّيُّ: كَتَبَهَا وَأَثْبَتَهَا قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ حَفِظَهَا.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَوُضِعَ الْكِتَابُ} “Kitap ortaya konmuştur” kavli; yani [kulların amel] defterleri insanların ellerine, sağlarına ve sollarına verilir/konulur. Bunun anlamının, Yüce Allah'ın huzuruna konulması olduğu da söylenmiştir. {فَتَرَى الْمُجْرِمِينَ مُشْفِقِينَ} “Suçluları korku içinde görürsün” korkan kimseler olarak {مِمَّا فِيهِ} “onda yazılı olanlardan ötürü” kötü amellerden dolayı. {وَيَقُولُونَ} “Ve derler” onları gördükleri vakit {يَا وَيْلَتَنَا} “Eyvah bize! / Vay helakimize!”. el-Veyl (الْوَيْلُ) ve el-veyle (الْوَيْلَةُ) helak olmak demektir. Helake düşen herkes 'veyl' ile feryat eder. Buradaki nida muhatapları uyarmak anlamındadır. {مَالِ هَذَا الْكِتَابِ لَا يُغَادِرُ صَغِيرَةً وَلَا كَبِيرَةً} “Bu nasıl bir kitaptır ki günahlarımızdan küçük büyük hiçbir şey bırakmaz”. İbn Abbâs: "Küçük, tebessümdür; büyük ise kahkahadır" dedi. Saîd b. Cübeyr: "Küçük, ufak günahlar (lemeh), dokunmak ve öpmektir; büyük ise zinadır" dedi. {إِلَّا أَحْصَاهَا} “hepsini sayıp dökmüş!” onu saymıştır. es-Süddî: "Onu yazmış ve kaydetmiştir" dedi. Mukâtil b. Hayyân ise: "Onu muhafaza etmiştir" dedi.

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي أَنْبَأَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ هَارُونَ الطَّيْسَفُونِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التُّرَابِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو بْنِ بَسْطَامَ أَنْبَأَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ يَسَارٍ الْقُرَشِيُّ حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عُدَيٍّ الْمِصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو ضَمْرَةَ أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ عَنْ أَبِي حَازِمٍ قَالَ: لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِيَّاكُمْ وَمُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّمَا مَثَلُ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ مَثَلُ قَوْمٍ نَزَلُوا بَطْنَ وَادٍ فَجَاءَ هَذَا بِعُودٍ وَجَاءَ هَذَا بِعُودٍ فَأَنْضَجُوا خُبْزَهُمْ وَإِنَّ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ لَمُوبِقَاتٌ .

İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bize haber verip dedi ki: Ebû'l-Abbâs Abdullah b. Muhammed b. Hârûn et-Taysefûnî bize bildirdi, Ebû'l-Hasan Muhammed b. Ahmed et-Türâbî bize bildirdi, Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Amr b. Bastâm bize bildirdi, Ebû'l-Hasan Ahmed b. Yesâr el-Kureşî bize bildirdi, Yûsuf b. Adiyy el-Mısrî bize anlattı, Ebû Damre Enes b. İyâd, Ebû Hâzim'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bunu ancak Sehl b. Sa'd'dan [rivayet edilmiş olarak] biliyorum; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «إِيَّاكُمْ وَمُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ فَإِنَّمَا مَثَلُ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ مَثَلُ قَوْمٍ نَزَلُوا بَطْنَ وَادٍ فَجَاءَ هَذَا بِعُودٍ وَجَاءَ هَذَا بِعُودٍ فَأَنْضَجُوا خُبْزَهُمْ وَإِنَّ مُحَقَّرَاتِ الذُّنُوبِ لَمُوبِقَاتٌ» «Küçümsenen günahlardan sakının! Çünkü küçümsenen günahların misali, bir vadinin tabanına konaklayan bir topluluğun misali gibidir: Biri bir çalı çırpı getirir, diğeri bir çalı çırpı getirir ve [böylece] ekmeklerini pişirirler. Şüphesiz küçümsenen günahlar [insanı] helak edicidir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا} مَكْتُوبًا مُثْبَتًا فِي كِتَابِهِمْ {وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} أَيْ لَا يَنْقُصُ ثَوَابُ أَحَدٍ عَمِلَ خَيْرًا.

Yüce Allah'ın: {وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حَاضِرًا} “Yaptıklarını hazır bulurlar” kavli; kitaplarında yazılmış, kaydedilmiş olarak. {وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا} “Rabbin hiç kimseye zulmetmez” yani hayır işleyen hiç kimsenin sevabını eksiltmez.

وَقَالَ الضَّحَاكُ: لَا يُؤَاخِذُ أَحَدًا بِجُرْمٍ لَمْ يَعْمَلْهُ.

Dahhâk ise şöyle dedi: Hiç kimseyi işlemediği bir suçtan dolayı hesaba çekmez/cezalandırmaz.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ: "يُعْرَضُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثَلَاثَ عَرْضَاتٍ فَأَمَّا الْعَرْضَتَانِ: فَجِدَالٌ وَمَعَاذِيرُ وَأَمَّا الْعَرْضَةُ الثَّالِثَةُ: فَعِنْدَ ذَلِكَ تَطِيرُ الصُّحُفُ فِي الْأَيْدِي فَآخِذٌ بِيَمِينِهِ وَآخِذٌ بِشِمَالِهِ" وَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي مُوسَى .

Abdullâh b. Kays şöyle dedi: "İnsanlar kıyamet günü üç kez arz olunurlar. İlk iki arz: Münakaşa ve mazeretler iledir. Üçüncü arza gelince: İşte o zaman amel defterleri ellere uçar; kimi sağ eliyle alır, kimi de sol eliyle alır." Bazıları bunu Ebû Mûsâ'dan merfû olarak rivayet etmiştir.

{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا (٥٠) }

{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا (٥٠) } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişti. O cinlerdendi de Rabbinin emrinden dışarı çıktı. Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz? Oysa onlar sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu!”

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} يَقُولُ: وَاذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ {فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ مِنْ حَيٍّ مِنَ الْمَلَائِكَةِ يُقَالُ لَهُمُ الْجِنُّ خُلِقُوا مِنْ نَارِ السَّمُومِ . وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ مِنَ الْجِنِّ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَهُوَ أَصْلُ الْجِنِّ كَمَا أَنَّ آدَمَ أَصْلُ الْإِنْسِ {فَفَسَقَ} أَيْ خَرَجَ {عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ {أَفَتَتَّخِذُونَهُ} يعني بابني آدَمَ {وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} أَيْ أَعْدَاءٌ.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” kavli; Şöyle buyurmaktadır: [Ey Muhammed!] Hani meleklere: "Âdem'e secde edin" dediğimiz vakti hatırla. {فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ} “İblis hariç hepsi secde ettiler; o, cinlerdendi”. İbn Abbâs şöyle demiştir: "O, meleklerden kendilerine 'cin' denilen, semûm (kavurucu) ateşten yaratılmış bir fırkadandı." el-Hasan ise şöyle demiştir: "O cinlerdendi, meleklerden değildi; Âdem insanların aslı (atası) olduğu gibi o da cinlerin aslıdır." {فَفَسَقَ} “yoldan çıktı” yani çıktı, {عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ} “Rabbinin emrinden” [yani] Rabbinin itaatinden [çıktı]. {أَفَتَتَّخِذُونَهُ} “Şimdi siz onu ... ediniyor musunuz?”; Âdemoğullarını kastetmektedir, {وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ} “ve zürriyetini beni bırakıp dostlar mı [ediniyorsunuz]? Hâlbuki onlar sizin düşmanınızdır” yani düşmanlarınızdır.

رَوَى مُجَالِدٌ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: إِنِّي لَقَاعِدٌ يَوْمًا إِذْ أَقْبَلَ رَجُلٌ فَقَالَ: أَخْبِرْنِي هَلْ لِإِبْلِيسَ زَوْجَةٌ؟ قُلْتُ: إن ذلك العرس مَا شَهِدْتُهُ، ثُمَّ ذَكَرْتُ قَوْلَهُ تَعَالَى: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي} فَعَلِمْتُ أَنَّهُ لَا تَكُونُ الذُّرِّيَّةُ إِلَّا مِنَ الزَّوْجَةِ، فَقُلْتُ: نَعَمْ.

Mücâlid, eş-Şa'bî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Ben bir gün otururken bir adam geldi ve: "Bana haber ver, İblis'in eşi var mıdır?" dedi. Dedim ki: "O düğünde hazır bulunmadım." Sonra Yüce Allah'ın: {أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي} “Şimdi siz, beni bırakıp da onu ve zürriyetini dostlar mı ediniyorsunuz?” kavlini hatırladım ve zürriyetin ancak eşten olacağını anladım da: "Evet" dedim.

وَقَالَ قَتَادَةُ: يَتَوَالَدُونَ كَمَا يَتَوَالَدُ بَنُو آدَمَ.

Katâde şöyle dedi: Âdemoğullarının ürediği gibi onlar da ürerler.

وَقِيلَ: إِنَّهُ يُدْخِلُ ذَنَبَهُ فِي دُبُرِهِ فَيَبِيضُ فَتَنْفَلِقُ الْبَيْضَةُ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الشَّيَاطِينِ.

Onun kuyruğunu dübürüne sokup yumurtladığı ve o yumurtanın bir grup şeytana yarıldığı da söylenmiştir.

قَالَ مُجَاهِدٌ: مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْلِيسَ: "لَاقِيسُ" وَ"وَلْهَانُ" وَهُمَا صَاحِبَا الطَّهَارَةِ وَالصَّلَاةِ، وَ"الْهَفَّافُ" وَ"مُرَّةُ" وَبِهِ يُكَنَّى وَ"زَلَنْبُورُ" وَهُوَ صَاحِبُ [الْأَسْوَاقِ، يُزَيِّنُ اللغو والحلف الكاذبة وَمَدْحَ السِّلَعِ، وَ"ثَبْرُ" وَهُوَ صَاحِبُ الْمَصَائِبِ] يُزَيِّنُ خَمْشَ الْوُجُوهِ وَلَطْمَ الْخُدُودِ وَشَقَّ الْجُيُوبِ وَ"الْأَعْوَرُ" وَهُوَ صَاحِبُ الزِّنَا يَنْفُخُ فِي إِحْلِيلِ الرَّجُلِ وَعَجُزِ الْمَرْأَةِ وَ"مُطَوَّسُ" وَهُوَ صَاحِبُ الْأَخْبَارِ الْكَاذِبَةِ يُلْقِيهَا فِي أَفْوَاهِ النَّاسِ لَا يَجِدُونَ لَهَا أَصْلًا وَ"دَاسِمُ" وَهُوَ الَّذِي إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ وَلَمْ يُسَلِّمْ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ بَصَّرَهُ مِنَ الْمَتَاعِ مَا لَمْ يُرْفَعْ أَوْ يَحْتَبِسْ مَوْضِعَهُ وَإِذَا أَكَلَ وَلَمْ يَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ أَكَلَ مَعَهُ قَالَ الْأَعْمَشُ: رُبَّمَا دَخَلْتُ الْبَيْتَ وَلَمْ أَذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ وَلَمْ أُسَلِّمْ فَرَأَيْتُ مِطْهَرَةً فَقُلْتُ ارْفَعُوا هَذِهِ وَخَاصَمْتُهُمْ ثُمَّ أَذْكُرُ اسْمَ اللَّهِ فَأَقُولُ دَاسِمُ دَاسِمُ .

Mücâhid dedi ki: İblis'in zürriyetinden olanlar şunlardır: "Lâkîs" ve "Velhân", ikisi abdest ve namaz [vesvesesi] sahibidirler. "Heffâf", "Mürre" ki onunla künyelenir. "Zelenbûr" ki o, [çarşıların sahibidir; boş sözü, yalan yere yemini ve malları övmeyi süsler. "Sebr", o musibetlerin sahibidir]; yüzleri tırmalamayı, yanakları dövmeyi ve yakaları yırtmayı süsler. "el-A'ver", o zinanın sahibidir; erkeğin cinsel organına ve kadının arkasına üfler. "Mutavves", o yalan haberlerin sahibidir; insanların ağızlarına aslı astarı olmayan haberler atar. "Dâsim", o kimsedir ki adam evine girip de selam vermediğinde ve Allah'ın adını anmadığında, ona kaldırılmamış veya yeri değişmemiş eşyaları gösterir; yemek yediğinde Allah'ın adını anmazsa onunla birlikte yer. el-A'meş şöyle dedi: Bazen eve girerdim de Allah'ın adını anmaz ve selam vermezdim; bir ibrik görürdüm ve: "Bunu kaldırın" der, onlarla tartışırdım. Sonra Allah'ın adını hatırlar ve: "Dâsim, Dâsim!" derdim.

وَرُوِيَ عَنْ أُبِيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "إِنْ لِلْوُضُوءِ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْوَلْهَانُ فَاتَّقُوا وَسْوَاسَ الْمَاءِ" .

Übey b. Ka'b'dan rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنْ لِلْوُضُوءِ شَيْطَانًا يُقَالُ لَهُ الْوَلْهَانُ فَاتَّقُوا وَسْوَاسَ الْمَاءِ » «Şüphesiz abdestin Velhân denilen bir şeytanı vardır; suyun vesvesesinden sakının!».

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ أَنْبَأَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَاهِلِيُّ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ الْجَرِيرِيِّ عَنْ أَبِي الْعَلَاءِ؛ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ أَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ حَالَ بَيْنِي وَبَيْنَ صَلَاتِي وَبَيْنَ قِرَاءَتِي يُلَبِّسُهَا عَلَيَّ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "ذَاكَ شَيْطَانٌ يُقَالُ لَهُ خَنْزَبُ، فَإِذَا أَحْسَسْتَهُ فَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْهُ وَاتْفُلْ عَنْ يَسَارِكَ ثَلَاثًا" قَالَ: فَفَعَلْتُ ذَلِكَ فَأَذْهَبَهُ اللَّهُ عَنِّي .

Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgafir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Yahyâ b. Halef el-Bâhilî rivayet etti, bize Abdül'a'lâ, Saîd el-Cerîrî'den, o Ebu'l-Alâ'dan bildirdi ki: Osmân b. Ebi'l-Âs, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Şeytan benimle namazımın ve kıraatimin arasına girdi, onu bana karıştırıyor" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "O, Hanzeb denilen bir şeytandır. Onu hissettiğin zaman ondan Allah'a sığın ve sol tarafına üç defa tükür (üfle)" buyurdu. [Osmân] dedi ki: Bunu yaptım ve Allah onu benden giderdi.

وَأَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْجُلُودِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ أَنْبَأَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلَاءٍ أَنْبَأَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ إِبْلِيسَ يَضَعُ عَرْشَهُ عَلَى الْمَاءِ ثُمَّ يَبْعَثُ سَرَايَاهُ فَأَدْنَاهُمْ مِنْهُ مَنْزِلَةً أَعْظَمُهُمْ فِتْنَةً يَجِيءُ أَحَدُهُمْ فَيَقُولُ: فَعَلْتُ كَذَا وَكَذَا فَيَقُولُ: مَا صَنَعْتَ شَيْئًا، قَالَ: ثُمَّ يَجِيءُ أَحَدُهُمْ فَيَقُولُ: مَا تَرَكْتُهُ حَتَّى فَرَّقْتُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ امْرَأَتِهِ، قَالَ: فَيُدْنِيهِ مِنْهُ، وَيَقُولُ: نَعَمْ أَنْتَ". قَالَ الْأَعْمَشُ أَرَاهُ قَالَ: فَيَلْتَزِمُهُ .

Bize İsmâîl b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgafir b. Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân rivayet etti, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Ebû Küreyb Muhammed b. Alâ rivayet etti, bize Ebû Muâviye bildirdi, bize el-A'meş, Ebû Süfyân'dan, o Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Şüphesiz İblis arşını suyun üzerine kurar, sonra müfrezelerini gönderir. Onların derece bakımından ona en yakın olanı, fitnesi en büyük olanıdır. Onlardan biri gelir de: 'Şöyle şöyle yaptım' der. O: 'Hiçbir şey yapmadın' der. Sonra onlardan biri gelir ve: 'Onu, hanımıyla arasını ayırıncaya kadar bırakmadım' der. Bunun üzerine onu kendisine yaklaştırır ve: 'Sen ne iyisin!' der." el-A'meş dedi ki: Sanırım şöyle dedi: "Onu kucaklar (bağrına basar)".

قَوْلُهُ تَعَالَى {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} قَالَ قَتَادَةُ: بِئْسَ مَا اسْتَبْدَلُوا طَاعَةَ إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتِهِ بِعِبَادَةِ رَبِّهِمْ.

Yüce Allah'ın: {بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا} “Zalimler için ne kötü bir bedeldir bu!” kavli. Katâde şöyle dedi: Rablerine ibadet yerine İblis'e ve zürriyetine itaati bedel olarak seçmeleri ne kötüdür!

{مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١) }

{مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا (٥١) } “Ben onları göklerin ve yerin yaratılışına da, kendi nefislerinin yaratılışına da şahit tutmadım. Ve saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmedim.”

{مَا أَشْهَدْتُهُمْ} مَا أَحْضَرْتُهُمْ وقرأ أبو ٢٢٠/أجَعْفَرٍ "مَا أَشْهَدْنَاهُمْ" بِالنُّونِ وَالْأَلْفِ عَلَى التَّعْظِيمِ أَيْ: أَحْضَرْنَاهُمْ يَعْنِي إِبْلِيسَ وَذُرِّيَّتَهُ. وَقِيلَ: الْكُفَّارُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ {خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} يَقُولُ: مَا أَشْهَدْتُهُمْ خَلْقًا فَأَسْتَعِينُ بِهِمْ عَلَى خَلْقِهَا وَأُشَاوِرُهُمْ فِيهَا، {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} أَيِ: الشَّيَاطِينَ الَّذِينَ يُضِلُّونَ النَّاسَ عَضُدًا، أَيْ: أَنْصَارًا وَأَعْوَانًا.

{مَا أَشْهَدْتُهُمْ} “Ben onları şahit tutmadım”, onları [orada] hazır bulundurmadım [demektir]. Ebû Ca'fer, tazim (yüceltme) bildirmek üzere nûn ve elif ile “مَا أَشْهَدْنَاهُمْ” (Biz onları şahit tutmadık) şeklinde okumuştur; yani onları [orada] hazır bulundurmadık [demektir]. Bununla İblis ve zürriyeti kastedilmektedir. [Diğer bir görüşte ise] kâfirler [kastedilmiştir] denilmiştir. Kelbî ise: “Melekleri kastetmektedir” demiştir. {خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلَا خَلْقَ أَنْفُسِهِمْ} “Göklerin ve yerin yaratılışına da, kendi nefislerinin yaratılışına da” [ifadesi hakkında Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Onları bir yaratılışa şahit tutmadım ki bunların yaratılmasında kendilerinden yardım isteyeyim ve bu hususta kendilerine danışayım. {وَمَا كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُدًا} “Ve saptıranları hiçbir zaman yardımcı edinmedim”, yani insanları saptıran şeytanları “عَضُدًا” yani yardımcılar ve destekçiler [edinmedim].

{وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣) }

{وَيَوْمَ يَقُولُ نَادُوا شُرَكَائِيَ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ فَدَعَوْهُمْ فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ مَوْبِقًا (٥٢) وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا (٥٣) } “O gün [Allah] şöyle buyurur: 'İddia ettiğiniz ortaklarımı çağırın!' Onları çağırırlar ama kendilerine cevap veremezler. Biz onların arasına bir helak yeri/uçurum koymuşuzdur. Suçlular ateşi görürler de içine düşeceklerini anlarlar ve ondan savuşacak bir yer de bulamazlar.”

{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤) }

{وَلَقَدْ صَرَّفْنَا فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا (٥٤) } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık. Fakat insan, tartışmaya her şeyden çok düşkündür.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَيَوْمَ يَقُولُ} قَرَأَ حَمْزَةُ بِالنُّونِ وَالْآخَرُونَ بِالْيَاءِ أَيْ: يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: {نَادُوا شُرَكَائِيَ} يَعْنِي الْأَوْثَانَ {الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} أَنَّهُمْ شُرَكَائِي {فَدَعَوْهُمْ} فَاسْتَغَاثُوا بِهِمْ {فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} أَيْ: لَمْ يُجِيبُوهُمْ وَلَمْ يَنْصُرُوهُمْ {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ} يَعْنِي: بَيْنَ الْأَوْثَانِ وَعَبَدَتِهَا. وَقِيلَ: بَيْنَ أَهْلِ الْهُدَى وَأَهْلِ الضَّلَالَةِ، {مَوْبِقًا} مَهْلِكًا قَالَهُ عَطَاءٌ وَالضَّحَاكُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ وَادٍ فِي النَّارِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: وَادٍ فِي جَهَنَّمَ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَيَوْمَ يَقُولُ} “O gün [Allah] şöyle buyurur” kavli. Hamza nûn ile, diğerleri ise ye ile okudular; yani Allah kıyamet günü onlara: {نَادُوا شُرَكَائِيَ} “Ortaklarımı çağırın” yani putları; {الَّذِينَ زَعَمْتُمْ} “iddia ettiğiniz” ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz [putları], buyurur. {فَدَعَوْهُمْ} “Onları çağırırlar” onlardan yardım isterler {فَلَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُمْ} “ama kendilerine cevap veremezler” yani onlara icabet etmezler ve onlara yardım etmezler. {وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ} “Ve onların arasına koyduk” yani putlar ile onlara tapanların arasına. Hidayet ehli ile sapıklık ehli arasına [koyduk] da denilmiştir. {مَوْبِقًا} “bir helak yeri” helak edici bir yer koyduk. Bunu Atâ ve Dahhâk söylemiştir. İbn Abbâs: "O, ateşte bir vadidir" dedi. Mücâhid: "Cehennemde bir vadidir" dedi.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ نَهْرٌ فِي النَّارِ يَسِيلُ نَارًا عَلَى حَافَّتِهِ حَيَّاتٌ مِثْلُ الْبِغَالِ الدُّهْمِ.

İkrime şöyle dedi: O, ateşte ateş olarak akan bir nehirdir; kenarında yağız katırlar gibi yılanlar vardır.

قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: وَكُلُّ حَاجِزٍ بَيْنَ شَيْئَيْنِ فَهُوَ مَوْبِقٌ وَأَصْلُهُ الْهَلَاكُ يُقَالُ: أَوْبَقَهُ أَيْ: أَهْلَكَهُ.

İbnü'l-A'râbî şöyle dedi: İki şey arasındaki her engel bir mevbık (مَوْبِق)'tır. Aslı ise helaktir. Helak etti anlamında 'Evbekahû' (أَوْبَقَهُ) denilir.

قَالَ الْفَرَّاءُ: وَجَعَلْنَا تَوَاصُلَهُمْ فِي الدُّنْيَا مُهْلِكًا لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَالْبَيْنُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ التَّوَاصُلُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنُكُمْ" الْأَنْعَامِ-٩٤. عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالرَّفْعِ . {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ} أَيِ: الْمُشْرِكُونَ {فَظَنُّوا} أَيْقَنُوا {أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا} دَاخِلُوهَا وَوَاقِعُونَ فِيهَا {وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} مَعْدِلًا لِأَنَّهَا أَحَاطَتْ بِهِمْ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} بَيَّنَّا {فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} أَيْ لِيَتَذَكَّرُوا وَيَتَّعِظُوا {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} خُصُومَةً فِي الْبَاطِلِ.

el-Ferrâ şöyle dedi: Onların dünyadaki bağlarını/bağlantılarını ahirette kendileri için bir helak kıldık. Bu görüşe göre "el-Beyn" (الْبَيْنُ) bağ/bağlantı demektir; nitekim Yüce Allah'ın: {لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنُكُمْ} “Andolsun aranızdaki bağlar parçalanıp koptu” (el-En'âm: 94) kavlinde ref ile okuyanların kıraatine göredir. {وَرَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّارَ} “Suçlular ateşi görürler” yani müşrikler {فَظَنُّوا} “anlarlar” kesin olarak bilirler {أَنَّهُمْ مُوَاقِعُوهَا} “içine düşeceklerini” ona gireceklerini ve içine düşeceklerini, {وَلَمْ يَجِدُوا عَنْهَا مَصْرِفًا} “ve ondan savuşacak bir yer de bulamazlar” sapacak bir yer [bulamazlar], çünkü ateş onları her taraftan kuşatmıştır. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَلَقَدْ صَرَّفْنَا} “Andolsun biz türlü şekillerde açıkladık” açıkladık {فِي هَذَا الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ} “bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali” yani düşünüp öğüt alsınlar diye {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} “Fakat insan, tartışmaya her şeyden çok düşkündür” bâtıl uğruna çekişmeye [düşkündür].

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَجِدَالَهُ فِي الْقُرْآنِ.

İbn Abbâs: Nadr b. el-Hâris'i ve onun Kur'an hakkındaki mücadelesini (tartışmasını) kastetmiştir, dedi.

قَالَ الْكَلْبِيُّ: أَرَادَ بِهِ أُبَيَّ بْنَ خَلَفٍ الْجُمَحِيَّ .

el-Kelbî: Bununla Übey b. Halef el-Cumahî'yi kastetmiştir, dedi.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْكُفَّارُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ" (الْكَهْفِ-٥٦) .

Yüce Allah'ın: {وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ} “İnkâr edenler ise bâtıl ile mücadele ederler” (el-Kehf: 56) kavlinden ötürü, ayetten kastedilenin kâfirler olduğu da söylenmiştir.

وَقِيلَ: هِيَ عَلَى الْعُمُومِ، وَهَذَا أَصَحُّ.

Bunun genel olduğu da söylenmiştir ki en sahih olanı budur.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ أَنَّ

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] bildirdi, bize Ebü'l-Yemân haber verdi, bize Şuayb, ez-Zührî'den haber verdi, bize Ali b. el-Hüseyn bildirdi ki:

الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ أَخْبَرَهُ: أَنَّ عَلِيًّا أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ طَرَقَهُ وَفَاطِمَةَ بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لَيْلَةً، فَقَالَ: "أَلَا تُصَلِّيَانِ؟ قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَنْفُسَنَا بِيَدِ اللَّهِ، فَإِذَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَنَا بَعَثَنَا فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ قُلْتُ لَهُ ذَلِكَ وَلَمْ يَرْجِعْ إِلَيَّ شَيْئًا، ثُمَّ سَمِعْتُهُ وَهُوَ مُوَلٍّ يَضْرِبُ فَخِذَهُ وَهُوَ يَقُولُ: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} .

el-Hüseyn b. Ali ona haber vermiş: Ali ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir gece kendisine ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma'ya gelip: "Namaz kılmıyor musunuz?" buyurduğunu haber vermiştir. [Ali] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü, nefislerimiz Allah'ın elindedir; bizi uyandırmayı dilediğinde uyandırır" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ben bunu kendisine söylediğimde dönüp gitti ve bana hiçbir karşılık vermedi. Sonra geri dönerken uyluğuna vurup: {وَكَانَ الْإِنْسَانُ أَكْثَرَ شَيْءٍ جَدَلًا} “Fakat insan, tartışmaya her şeyden çok düşkündür” dediğini işittim.

{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧) }

{وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا (٥٥) وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا (٥٦) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا (٥٧) } “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten ve Rablerinden mağfiret dilemekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin sünnetinin (helakinin) başlarına gelmesini veya azabın karşılarına açıkça gelmesini beklemeleridir. Biz peygamberleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise hakkı bâtılla ortadan kaldırmak için mücadele ederler. Ayetlerimi ve kendilerine yapılan uyarıları alaya alırlar. Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve elleriyle önceden yaptıklarını unutan kimseden daha zalim kim olabilir? Şüphesiz biz, onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler, kulaklarına da bir ağırlık koyduk. Sen onları hidayete çağırsan da artık ebediyen hidayete eremezler.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى} الْقُرْآنُ وَالْإِسْلَامُ وَالْبَيَانُ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَقِيلَ: إِنَّهُ الرَّسُولُ ﷺ. {وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} يَعْنِي: سُنَّتَنَا فِي إِهْلَاكِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَمَا مَنَعَ النَّاسَ أَنْ يُؤْمِنُوا إِذْ جَاءَهُمُ الْهُدَى} “Kendilerine hidayet geldiğinde insanları iman etmekten alıkoyan şey” [hidayetten kasıt] Kur'an, İslâm ve Azîz ve Celîl olan Allah'tan gelen apaçık delildir; onun Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu da söylenmiştir. {وَيَسْتَغْفِرُوا رَبَّهُمْ إِلَّا أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ} “ve Rablerinden mağfiret dilemekten [alıkoyan şey], ancak evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesini [beklemeleridir]” yani iman etmedikleri takdirde onları helak etme sünnetimizdir.

وَقِيلَ: إِلَّا طَلَبَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ سُنَّةُ الْأَوَّلِينَ مِنْ مُعَايَنَةِ الْعَذَابِ كَمَا قَالُوا: "اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ" (الْأَنْفَالِ-٣٢) .

Şöyle dedikleri gibi, azabı gözleriyle görme konusunda evvelkilerin sünnetinin kendilerine gelmesini talep etmelerinden başka bir şey [onları engellemedi] de denilmiştir: {اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır yahut bize acı bir azap ver!” (el-Enfâl: 32).

{أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ: عَيَانًا مِنَ الْمُقَابَلَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فَجْأَةً، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ: {قُبُلًا} بِضَمِّ الْقَافِ وَالْبَاءِ، جَمْعُ قَبِيلٍ أَيْ: أَصْنَافُ الْعَذَابِ نَوْعًا نَوْعًا. {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ} وَمُجَادَلَتُهُمْ قَوْلُهُمْ: "أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا" (الْإِسْرَاءِ-٩٤) . "ولولا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ" (الزُّخْرُفِ-٣١) وَمَا أَشْبَهَهُ {لِيُدْحِضُوا} لِيُبْطِلُوا {بِهِ الْحَقَّ} وَأَصْلُ الدَّحْضِ الزَّلَقُ يُرِيدُ لِيُزِيلُوا بِهِ الْحَقَّ {وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا} فِيهِ إِضْمَارٌ يَعْنِي وَمَا أُنْذِرُوا بِهِ وَهُوَ الْقُرْآنُ هُزُوًا أَيِ اسْتِهْزَاءً. {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ} وُعِظَ {بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا} تَوَلَّى عَنْهَا وَتَرَكَهَا وَلَمْ يُؤْمِنْ

{أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذَابُ قُبُلًا} “yahut azabın kendilerine karşıdan / apaçık gelmesinden [başka bir şey onları engellemedi]”. İbn Abbâs şöyle demiştir: “Yani karşılıklı yüz yüze gelmekten (mükabele) hareketle apaçık (ayanen) [gelmesidir].” Mücâhid ise “Ansızın” demiştir. Ebû Ca‘fer ve Kûfe ehli ise {قُبُلًا} kelimesini kāf ve bâ harflerinin ötresiyle (kubulen) okumuşlardır ki bu, kabîl kelimesinin çoğuludur; yani azap çeşitlerinin türlü türlü [gelmesi demektir]. {وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَيُجَادِلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْبَاطِلِ} “Biz peygamberleri ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler ise bâtıl ile mücadele ederler”. Onların mücadelesi; {أَبَعَثَ اللَّهُ بَشَرًا رَسُولًا} “Allah bir insanı mı peygamber olarak gönderdi?” (el-İsrâ, 94) ve {وَلَوْلَا نُزِّلَ هَذَا الْقُرْآنُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ} “Şu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” (ez-Zuhruf, 31) sözleri ve benzerleridir. {لِيُدْحِضُوا} bâtıl kılmak/yok etmek için {بِهِ الْحَقَّ} “onunla hakkı”. Dahd (دَحْض) kelimesinin aslı kaymaktır; yani onunla hakkı ortadan kaldırmak isterler. {وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَمَا أُنْذِرُوا هُزُوًا} “Ayetlerimi ve uyarıldıkları şeyleri alaya aldılar”. Bunda bir idmar (gizli zamir) vardır; yani kendisiyle uyarıldıkları şeyi -ki o da Kur'an'dır- alay konusu, yani eğlence edindiler [demektir]. {وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ} kendisine öğüt verilen kimseden daha zalim kim vardır? {بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا} “Rabbinin ayetleriyle [öğüt verildiğinde] ondan yüz çeviren”, ondan yüz çevirip onu terk eden ve iman etmeyen

بِهَا {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} أَيْ: مَا عَمِلَ مِنَ الْمَعَاصِي مِنْ قَبْلُ {إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} أَغْطِيَةً {أَنْ يَفْقَهُوهُ} أَيْ: يَفْهَمُوهُ يُرِيدُ لِئَلَّا يَفْهَمُوهُ {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} أَيْ صَمَمًا وَثِقَلًا {وَإِنْ تَدْعُهُمْ} يَا مُحَمَّدُ {إِلَى الْهُدَى} إِلَى الدِّينِ {فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا} وَهَذَا فِي أَقْوَامٍ عَلِمَ اللَّهُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ.

[kimseden] {وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ} “ve elleriyle önceden yaptıklarını unutan” yani daha önce işlediği günahları [unutan]. {إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً} “Şüphesiz biz kalplerinin üzerine örtüler koyduk” kılıflar [koyduk] {أَنْ يَفْقَهُوهُ} “onu anlamasınlar diye” yani onu anlamaları için; kastettiği, onu anlamasınlar diyedir. {وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا} “kulaklarına da bir ağırlık [koyduk]” yani sağırlık ve ağırlık. {وَإِنْ تَدْعُهُمْ} “Sen onları çağırsan da” ey Muhammed {إِلَى الْهُدَى} “hidayete” dine {فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا} “artık ebediyen hidayete eremezler”. Bu, Allah'ın kendilerinden iman etmeyeceklerini bildiği topluluklar hakkındadır.

{وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠) }

{وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ بِمَا كَسَبُوا لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا (٥٨) وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا (٥٩) وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا (٦٠) } “Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir. Eğer kazandıkları yüzünden onları hesaba çekecek olsaydı, elbette onlara azabı çarçabuk verirdi. Fakat onlar için belirlenmiş bir buluşma vakti vardır ki, O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır. İşte o memleketler! Zulmettikleri zaman onları helak ettik ve onların helak edilmeleri için belirlenmiş bir vakit tayin ettik. Hani Mûsâ genç arkadaşına: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayıp gideceğim yahut senelerce yürüyeceğim' demişti.”

{وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ} ذُو النِّعْمَةِ {لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ} يُعَاقِبُ الْكُفَّارَ {بِمَا كَسَبُوا} مِنَ الذنوب {لَعَجَّلَ لَهُمُالْعَذَابَ} فِي الدُّنْيَا {بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ} يَعْنِي الْبَعْثَ وَالْحِسَابَ {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} مَلْجَأً. {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ} يَعْنِي: قَوْمَ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمَ لُوطٍ وَغَيْرَهُمْ {لَمَّا ظَلَمُوا} كَفَرُوا {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} أَيْ: أَجَلًا قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ " لِمَهْلَكِهِمْ " بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ، [وَقَرَأَ حَفْصٌ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ، وَكَذَلِكَ فِي النَّمْلِ "مَهْلِكُ" أَيْ لِوَقْتِ هَلَاكِهِمْ] وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ أَيْ: لِإِهْلَاكِهِمْ. قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا: إِنَّهُ مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ مُوسَى بْنُ مِيشَا مِنْ أَوْلَادِ يُوسُفَ وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.

{وَرَبُّكَ الْغَفُورُ ذُو الرَّحْمَةِ} “Rabbin çok bağışlayandır, merhamet sahibidir” nimet sahibidir {لَوْ يُؤَاخِذُهُمْ} “eğer onları hesaba çekecek olsaydı” kâfirleri cezalandıracak olsaydı {بِمَا كَسَبُوا} “kazandıkları yüzünden” günahlardan {لَعَجَّلَ لَهُمُ الْعَذَابَ} “elbette onlara azabı çarçabuk verirdi” dünyada [verirdi]. {بَلْ لَهُمْ مَوْعِدٌ} “Fakat onlar için belirlenmiş bir vakit vardır” yani yeniden diriliş ve hesap [vakti]. {لَنْ يَجِدُوا مِنْ دُونِهِ مَوْئِلًا} “O'ndan başka hiçbir sığınak bulamayacaklardır” melce/sığınak. {وَتِلْكَ الْقُرَى أَهْلَكْنَاهُمْ} “İşte o memleketler! Onları helak ettik” yani Nûh kavmini, Âd, Semûd, Lût kavmini ve diğerlerini {لَمَّا ظَلَمُوا} “zulmettikleri zaman” küfrettikleri zaman. {وَجَعَلْنَا لِمَهْلِكِهِمْ مَوْعِدًا} “ve onların helak edilmeleri için belirlenmiş bir vakit tayin ettik” yani bir ecel [tayin ettik]. Ebû Bekr, mîm ve lâm'ın fethasıyla "لِمَهْلَكِهِمْ" şeklinde okudu; [Hafs ise mîm'in fethası ve lâm'ın kesresiyle okudu, aynı şekilde Neml sûresinde de böyledir; "مَهْلِكُ" yani onların helak vakti içindir]. Diğerleri ise mîm'in zammesi ve lâm'ın fethasıyla okudular; yani onların helak edilmeleri için [demektir]. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ لَا أَبْرَحُ حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “Hani Mûsâ genç arkadaşına: 'İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayıp gideceğim' demişti” kavli. İlim ehlinin geneli, onun Mûsâ b. İmrân olduğunu söylemişlerdir. Bazıları ise onun Yûsuf'un evlatlarından Mûsâ b. Mîşâ olduğunu söylemiştir; ancak birincisi daha sahihtir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: إِنَّ نَوْفًا الْبِكَالِيَّ يَزْعُمُ أَنَّ مُوسَى صَاحِبَ الْخَضِرِ لَيْسَ هُوَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَذِبَ عَدُوُّ اللَّهِ حَدَّثَنَا أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ:

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip [şöyle] dedi: Bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl [el-Buhârî] rivayet etti, bize el-Humeydî rivayet etti, bize Süfyân rivayet etti, bize Amr b. Dînâr rivayet etti: Saîd b. Cübeyr bana bildirip şöyle dedi: İbn Abbâs’a: "Nevf el-Bikâlî, Hızır’ın yoldaşı olan Mûsâ’nın İsrâiloğulları’nın peygamberi olan Mûsâ olmadığını iddia ediyor" dedim. Bunun üzerine İbn Abbâs: "Allah’ın düşmanı yalan söylemiş! Bize Übey b. Ka‘b rivayet etti ki kendisi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i şöyle buyururken işitmiştir:" dedi:

"إِنَّ مُوسَى قَامَ خَطِيبًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فَسُئِلَ أَيُّ النَّاسِ أَعْلَمُ؟ فَقَالَ: أَنَا، فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَيْهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنَّ لِي عَبْدًا بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ هُوَ أَعْلَمُ مِنْكَ، قَالَ مُوسَى: يَا رَبِّ فَكَيْفَ لِي بِهِ؟ قَالَ: تَأْخُذُ مَعَكَ حُوتًا فَتَجْعَلُهُ فِي مِكْتَلٍ فَحَيْثُ مَا فَقَدْتَ الْحُوتَ فَهُوَ ثَمَّ. فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ ثُمَّ انْطَلَقَ وَانْطَلَقَ مَعَهُ فَتَاهُ يُوشَعُ بْنُ نُونَ حَتَّى إِذَا أَتَيَا الصَّخْرَةَ وَضْعَا رُءُوسَهُمَا فَنَامَا وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فِي الْمِكْتَلِ فَخَرَجَ مِنْهُ فَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ، فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا وَأَمْسَكَ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الحوت جرية المار فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلُ الطَّاقِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ بِالْحُوتِ فَانْطَلَقَا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمَا وَلَيْلَتَهُمَا حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ: آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ: وَلَمْ يَجِدْ مُوسَى النَّصَبَ حَتَّى جَاوَزَ الْمَكَانَ الَّذِي أُمِرَ بِهِ وَقَالَ لَهُ فَتَاهُ: أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا قَالَ: فَكَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلِمُوسَى وَلِفَتَاهُ عَجَبًا وَقَالَ مُوسَى: ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ قَالَ: رَجَعَا يَقُصَّانِ آثَارَهُمَا حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِذَا رَجُلٌ مُسَجًّى بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى فَقَالَ الْخَضِرُ ﵇: وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ، فَقَالَ: أَنَا مُوسَى قَالَ: موسى بنى ٢٢٠/ب إِسْرَائِيلَ؟ قَالَ: نَعَمْ أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا، قَالَ: إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا يَا مُوسَى، إِنِّي عَلَى عِلْمٍ مِنَ اللَّهِ عَلَّمَنِيهُ لَا تَعْلَمُهُ أَنْتَ، وَأَنْتَ عَلَى عِلْمٍ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ عَلَّمَكَ اللَّهُ لَا أَعْلَمُهُ فَقَالَ مُوسَى: سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا، فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ: فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا، فَانْطَلَقَا يَمْشِيَانِ عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ فَمَرَّتْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ، فَعَرَفُوا الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمْ بِغَيْرِ نَوْلٍ، فَلَمَّا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ لَمْ يُضْحِ إِلَّا وَالْخَضِرُ قَدْ قَلَعَ لَوْحًا مِنْ أَلْوَاحِ السَّفِينَةِ بِالْقَدُومِ، فَقَالَ لَهُ مُوسَى: قَوْمٌ حَمَلُونَا بِغَيْرِ نَوْلٍ عَمَدْتَ إِلَى سَفِينَتِهِمْ فَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا؟ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا! قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا؟ قَالَ: لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، قَالَ: وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَانَتِ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا [وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا"] قَالَ: وَجَاءَ عُصْفُورٌ فَوَقَعَ عَلَى حَرْفِ السَّفِينَةِ فَنَقَرَ فِي الْبَحْرِ نَقْرَةً فَقَالَ لَهُ الْخَضِرُ: مَا [نَقَصَ] عِلْمِي وَعِلْمُكَ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ إِلَّا مِثْلُ مَا نَقَصَ هَذَا الْعُصْفُورُ مِنْ هَذَا الْبَحْرِ، ثُمَّ خَرَجَا مِنَ السَّفِينَةِ، فَبَيْنَمَا هُمَا يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ إِذْ أَبْصَرَ الْخَضِرُ غُلَامًا يَلْعَبُ مَعَ الْغِلْمَانِ، فَأَخَذَ الْخَضِرُ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ فَقَتَلَهُ فَقَالَ لَهُ مُوسَى: أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ؟ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا، قَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا؟ قَالَ: وَهَذِهِ أَشَدُّ مِنَ الْأُولَى قَالَ: إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ، قَالَ: كَانَ مَائِلًا فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ، فَقَالَ مُوسَى: قَوْمٌ أَتَيْنَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُونَا وَلَمْ يُضَيِّفُونَا لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا قَالَ: "هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا" فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "وَدِدْنَا أَنَّ مُوسَى كَانَ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ خَبَرِهِمَا" .

"Mûsâ İsrâiloğulları arasında konuşma yapmak üzere kalktı. Kendisine: 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye soruldu. O: 'Benim' dedi. İlmi Allah'a nisbet etmediği için Allah onu uyardı. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'İki denizin kavuştuğu yerde bir kulum vardır ki o senden daha bilgilidir.' Mûsâ: 'Ey Rabbim! Ona nasıl ulaşabilirim?' dedi. [Allah]: 'Yanına bir balık alıp onu sepete koyarsın; balığı nerede kaybedersen o oradadır' buyurdu. Bir balık alıp sepete koydu, sonra yola çıktı. Genç arkadaşı Yûşa b. Nûn da onunla birlikte yola çıktı. Nihayet kayaya vardıklarında başlarını koyup uyudular. Balık sepette çırpınıp oradan çıktı ve denize düştü. Denizde bir menfez tutturup gitti. Yüce Allah balığın üzerinden suyun akışını tuttu ve [su] onun üzerinde bir kemer gibi oldu. [Mûsâ] uyandığında arkadaşı ona balığı haber vermeyi unuttu. Günlerinin ve gecelerinin kalan kısmında yola devam ettiler. Ertesi gün olduğunda Mûsâ genç arkadaşına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten biz bu yolculuğumuzdan ötürü yorgun düştük' dedi. Dedi ki: Mûsâ emrolunduğu yeri geçinceye kadar yorgunluk hissetmemişti. Genç arkadaşı ona: 'Gördün mü? Kayaya sığındığımızda ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana ancak şeytan unutturdu. O, denizde şaşılacak bir yol tuttu' dedi. Dedi ki: Bu, balık için bir menfez, Mûsâ ile genç arkadaşı için ise şaşılacak bir durum olmuştu. Mûsâ: 'İşte aradığımız buydu!' dedi. Dedi ki: Ayak izlerini takip ederek geri döndüler, nihayet kayaya vardılar. Bir de baktılar ki bir elbiseye bürünmüş bir adam! Mûsâ ona selam verdi. Hızır aleyhisselâm: 'Senin bu yerinde selam nerede?' dedi. 'Ben Mûsâ'yım' dedi. 'İsrâiloğulları'nın Mûsâ'sı mı?' dedi. 'Evet, sana öğretilen doğru yoldan bana öğretmen için geldim' dedi. [Hızır]: 'Ey Mûsâ! Sen benimle beraberliğe sabredemezsin. Şüphesiz ben Allah'ın ilminden O'nun bana öğrettiği bir ilim üzerindeyim ki sen onu bilmezsin; sen de Allah'ın ilminden O'nun sana öğrettiği bir ilim üzerindesin ki ben onu bilmem' dedi. Mûsâ: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim' dedi. Hızır ona: 'Eğer bana tâbi olursan, ben sana ondan bahsedinceye kadar bana hiçbir şey sorma!' dedi. Bunun üzerine deniz kıyısında yürüyerek yola çıktılar. Bir gemi geçti; onları bindirmelerini istediler. Hızır'ı tanıdılar ve onları ücretsiz bindirdiler. Gemiye bindiklerinde henüz kuşluk vakti çıkmamıştı ki Hızır keserle geminin tahtalarından bir tahtayı söküverdi. Mûsâ ona: 'Bizi ücretsiz taşıyan bir topluluğun gemisini içindekileri boğmak için mi deldin? Gerçekten çok tehlikeli/kötü bir iş yaptın!' dedi. [Hızır]: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi. [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma' dedi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Mûsâ'nın birincisi unutmaktan, [ikincisi şarttan, üçüncüsü ise kasten idi'] buyurdu. Dedi ki: Bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve denizden bir damla su aldı. Hızır ona: 'Benim ve senin ilmin Allah'ın ilminden, ancak bu serçenin şu denizden eksilttiği kadarını [eksiltmiştir]' dedi. Sonra gemiden çıktılar. Sahilde yürürlerken ansızın Hızır çocuklarla oynayan bir çocuk gördü. Hızır onun başını tutup eliyle kopardı ve onu öldürdü. Mûsâ ona: 'Bir cana karşılık olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Gerçekten çok çirkin bir şey yaptın!' dedi. [Hızır]: 'Ben sana benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi?' dedi. Dedi ki: Bu, birincisinden daha şiddetli idi. [Mûsâ]: 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan mazur görülecek sınıra ulaştın' dedi. Tekrar yola koyuldular; nihayet bir köy halkına vardıklarında onların halkından yiyecek istediler, fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular da [Hızır] onu doğrulttu. Dedi ki: O eğri idi, Hızır eliyle işaret etti/dokundu ve onu doğrulttu. Mûsâ: 'Kendilerine geldiğimiz halde bizi doyurmayan ve misafir etmeyen bir topluluk! Dileseydin buna karşılık bir ücret alırdın' dedi. [Hızır]: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Ne olurdu Mûsâ sabretseydi de onların haberleri bize anlatılsaydı!'."

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ: "وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا"، وَكَانَ يَقْرَأُ: "وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ" .

Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: İbn Abbâs [bu ayeti]: {وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا} “Önlerinde ise her sağlam gemiyi zorla alan bir hükümdar vardı” şeklinde okurdu; ayrıca: {وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ} “Çocuğa gelince, o bir kâfirdi; ana babası ise mümin idiler” şeklinde okurdu.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي رِوَايَةٍ أُخْرَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: " [قَامَ مُوسَى] رَسُولُ اللَّهِ فَذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ فَقَالَ: أَيْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الْأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ؟ قَالَ: لَا -فَعَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ-قِيلَ: بَلَى [عَبْدُنَا الْخَضِرُ] قَالَ: يَا رَبِّ وَأَيْنَ؟ قَالَ: بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ [قَالَ: رَبِّ اجْعَلْ لِي علما أعلم بك منه] قَالَ: فَخُذْ حُوتًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ وَفِي رِوَايَةٍ قِيلَ لَهُ: تَزَوَّدْ حُوتًا مَالِحًا فَإِنَّهُ حَيْثُ تَفْقِدُ الْحُوتَ فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ" .

Saîd b. Cübeyr'den gelen diğer bir rivayette, İbn Abbâs'tan, o Übey b. Ka'b'dan; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "[Allah'ın elçisi Mûsâ kalktı] ve bir gün insanlara öğüt verdi; nihayet gözler yaşardı, kalpler yumuşadı. Sonra dönüp gitti. Bir adam ona yetişip: 'Ey Allah'ın elçisi! Yeryüzünde senden daha bilgili biri var mı?' dedi. O: 'Hayır' dedi -ilmi Allah'a nisbet etmediği için Allah onu uyardı-. 'Bilakis, [kulumuz Hızır vardır]' denildi. 'Ey Rabbim! O nerededir?' dedi. 'İki denizin kavuştuğu yerdedir' buyurdu. ['Rabbim, onun yanında seni bileceğim bir alamet kıl bana' dedi]. [Allah]: 'İçine ruh üflenecek olan ölü bir balık al' buyurdu. Bir rivayette ise ona: 'Tuzlanmış bir balık azık edin, zira balığı kaybettiğin yerdedir' denildi. Bir balık aldı ve onu sepete koydu".

رَجَعْنَا إِلَى التَّفْسِيرِ؛ قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} يُوشَعَ بْنِ نُونَ {لَا أَبْرَحُ} أَيْ لَا أَزَالُ أَسِيرُ {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} قَالَ قَتَادَةُ: بَحْرِ فَارِسٍ وَبَحْرِ الرُّومِ مِمَّا يَلِي الْمَشْرِقَ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ طَنْجَةُ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: إِفْرِيقِيَّةُ .

Tefsire geri dönüyoruz; Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın şu kavli: {وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ} “Hani Mûsâ genç arkadaşına demişti ki” [yani] Yûşa‘ b. Nûn'a; {لَا أَبْرَحُ} “[vazgeçmeyip] durmaksızın yürüyeceğim” yani yürümeye devam edeceğim {حَتَّى أَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ} “ta iki denizin birleştiği yere varıncaya kadar”. Katâde şöyle demiştir: [Bu yer] doğu cihetinde Fars denizi ile Rûm denizidir. Muhammed b. Ka'b, 'Tanca'dır' demiştir. Übey b. Ka'b ise: 'İfrîkıyye'dir' demiştir.

{أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} وَإِنْ كَانَ حُقُبًا أَيْ دَهْرًا طَوِيلًا وَزَمَانًا، وَجَمْعُهُ أَحْقَابٌ، وَالْحِقَبُ: جَمْعُ الْحِقْبِ. قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: وَالْحِقْبُ ثَمَانُونَ سَنَةً فَحَمَلَا خُبْزًا وَسَمَكَةً مَالِحَةً حَتَّى انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ الَّتِي عِنْدَ مَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ لَيْلًا وَعِنْدَهَا عَيْنٌ تُسَمَّى مَاءُ الْحَيَاةِ لَا يُصِيبُ ذَلِكَ الْمَاءُ شَيْئًا إِلَّا حَيَّ فَلَمَّا أَصَابَ السَّمَكَةَ رُوحُ الْمَاءِ وَبَرْدُهُ (١) اضْطَرَبَتْ فِي الْمِكْتَلِ وَعَاشَتْ وَدَخَلَتِ الْبَحْرَ.

{أَوْ أَمْضِيَ حُقُبًا} “yahut senelerce yürüyeceğim”. [Kelime] hukub (حُقُبًا) şeklinde olsa bile, yani uzun bir çağ ve zaman demektir; çoğulu ahkâb'dır (أَحْقَابٌ). Hıkab (الْحِقَبُ) ise hıkb (الْحِقْبِ) kelimesinin çoğuludur. Abdullah b. Ömer: 'Hıkb, seksen yıldır' demiştir. İkisi bir ekmek ve tuzlanmış bir balık taşıyarak nihayet geceleyin iki denizin birleştiği yerdeki kayaya ulaştılar. Orada 'hayat suyu' denilen bir pınar vardı ki o su neye değerse mutlak dirilirdi. Balığa suyun kokusu/özü ve serinliği isabet edince sepette debelendi, dirildi ve denize girdi.

{فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١) }

{فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا (٦١)} “İkisi [iki denizin] birleştiği yere varınca balıklarını unuttular; [balık] denizde bir tünel [gibi] yolunu tuttu. (61)”

{فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢) }

{فَلَمَّا جَاوَزَا قَالَ لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا (٦٢)} “[Oradan] geçip gittiklerinde [Mûsâ] genç yardımcısına: 'Kuşluk yemeğimizi getir; gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epey yorgunluk geldi' dedi.”

فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا بَلَغَا} يَعْنِي مُوسَى وَفَتَاهُ {مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا} أَيْ: بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ {نَسِيَا} تَرَكَا {حُوتَهُمَا} وَإِنَّمَا كَانَ الْحُوتُ مَعَ يُوشَعَ وَهُوَ الَّذِي نَسِيَهُ وَأَضَافَ النِّسْيَانَ إِلَيْهِمَا لِأَنَّهُمَا جَمِيعًا تَزَوَّدَاهُ لِسَفَرِهِمَا كَمَا يُقَالُ: خَرَجَ الْقَوْمُ إِلَى مَوْضِعِ كَذَا وَحَمَلُوا مِنَ الزَّادِ كَذَا وَإِنَّمَا حَمَلَهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ.

İşte bu, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {فَلَمَّا بَلَغَا} “İkisi vardıklarında” yani Mûsâ ve genç yardımcısı, {مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا} “ikisinin birleştiği yere” yani iki denizin [birleştiği yere]; {نَسِيَا} “unuttular” bıraktılar, {حُوتَهُمَا} “balıklarını”. Oysa balık sadece Yûşa'nın yanındaydı ve onu unutan da oydu. Unutmayı her ikisine nispet etti; çünkü ikisi birlikte onu yolculukları için azık edinmişlerdi; nitekim 'Topluluk falan yere gitti ve şu kadar azık taşıdı' denir, oysa onu içlerinden sadece biri taşımıştır.

{فَاتَّخَذَ} أَيِ الْحُوتُ {سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} أَيْ مَسْلَكًا. [وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: "انْجَابَ الْمَاءُ عَنْ مَسْلَكِ] الْحُوتِ فَصَارَ كُوَّةً لَمْ يَلْتَئِمْ فَدَخَلَ مُوسَى الْكُوَّةَ عَلَى أَثَرِ الْحُوتِ فَإِذَا هُوَ بِالْخَضِرِ" .

{فَاتَّخَذَ} “tuttu” yani balık {سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا} “denizde bir tünel gibi yolunu” yani geçip gideceği bir yol edindi. [Übey b. Ka'b'dan, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Su, balığın izlediği yoldan] ayrıldı da kapanmayan bir kemer/menfez gibi oldu. Mûsâ, balığın izi üzerinden o menfeze girdi ve birden Hızır ile karşılaştı".

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: جَعَلَ الْحُوتُ لَا يَمَسُّ شَيْئًا مِنَ الْبَحْرِ إِلَّا يَبِسَ حَتَّى صَارَ صَخْرَةً .

İbn Abbâs şöyle dedi: 'Balık, denizde temas ettiği her yeri kurutuyor, öyle ki orası bir kaya haline geliyordu'.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: تَوَضَّأَ يُوشَعُ بْنُ نُونَ مِنْ عَيْنِ الْحَيَاةِ فَانْتَضَحَ عَلَى الْحُوتِ الْمَالِحِ فِي الْمِكْتَلِ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَعَاشَ ثُمَّ وَثَبَ فِي ذَلِكَ الْمَاءِ فَجَعَلَ يَضْرِبُ بِذَنَبِهِ فَلَا يَضْرِبُ بِذَنَبِهِ شَيْئًا مِنَ الْمَاءِ وَهُوَ ذَاهِبٌ إِلَّا يَبِسَ.

Kelbî ise şöyle dedi: 'Yûşa b. Nûn hayat pınarından abdest aldı, o sudan sepetteki tuzlu balığın üzerine sıçradı ve [balık] dirildi. Sonra o suya sıçradı, kuyruğunu çırpmaya başladı; o giderken kuyruğunu çarptığı her su donup kuruyordu.'

وَقَدْ رُوِّينَا أَنَّهُمَا لَمَّا انْتَهَيَا إِلَى الصَّخْرَةِ وَضَعَا رُءُوسَهُمَا فَنَامَا وَاضْطَرَبَ الْحُوتُ فَخَرَجَ وَسَقَطَ فِي الْبَحْرِ فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنِ الْحُوتِ جَرْيَةَ الْمَاءِ فَصَارَ عَلَيْهِ مِثْلُ الطَّاقِ فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ مُوسَى نَسِيَ صَاحِبُهُ أَنْ يُخْبِرَهُ فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا كَانَ مِنَ الْغَدِ . قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا جَاوَزَا} يَعْنِي ذَلِكَ الْمَوْضِعَ وَهُوَ مَجْمَعُ الْبَحْرَيْنِ {قَالَ} مُوسَى {لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا} أَيْ طَعَامَنَا وَالْغَدَاءُ مَا يُعَدُّ لِلْأَكْلِ غُدْوَةً وَالْعَشَاءُ مَا يُعَدُّ لِلْأَكْلِ عَشِيَّةً

Bize rivayet edildiğine göre, ikisi kayaya vardıklarında başlarını koyup uyudular. Balık çırpındı, çıkıp denize düştü ve denizde bir tünel gibi yolunu tuttu. Allah balığın geçtiği suyun akıntısını tuttu, böylece [su] onun üzerinde bir kemer gibi oldu. Mûsâ uyandığında arkadaşı ona haber vermeyi unuttu. Nihayet ertesi gün oluncaya kadar yollarına devam ettiler. Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا جَاوَزَا} “[Oradan] geçtikleri zaman” ifadesi, o yeri yani iki denizin birleştiği yeri [geçtiklerinde] demektir. Mûsâ {قَالَ} “dedi”, {لِفَتَاهُ آتِنَا غَدَاءَنَا} “delikanlısına: 'Kuşluk yemeğimizi bize getir'” yani yemeğimizi. Gadâ (غَدَاء), sabah vakti yenmek üzere hazırlanan şeydir; aşâ (عَشَاء) ise akşam vakti yenmek üzere hazırlanan şeydir.

{لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} أَيْ: تَعَبًا وَشِدَّةً وَذَلِكَ أَنَّهُ أُلْقِيَ عَلَى مُوسَى الْجُوعُ بَعْدَ مُجَاوَزَةِ الصَّخْرَةِ لِيَتَذَكَّرَ الْحُوتَ وَيَرْجِعَ إِلَى مَطْلَبِهِ.

{لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا} “gerçekten bu yolculuğumuz yüzünden başımıza epey yorgunluk geldi” yani zahmet ve meşakkat. Bunun sebebi, kayayı geçtikten sonra balığı hatırlasın ve aradığı şeye geri dönsün diye Mûsâ'ya açlık hissi verilmiş olmasıydı.

{قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣) قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤) }

{قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا (٦٣) قَالَ ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا (٦٤)} “[Genç] dedi ki: 'Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit doğrusu ben balığı unuttum. Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı. O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu.' [Mûsâ]: 'İşte aradığımız da buydu!' dedi. Bunun üzerine kendi izlerini takip ederek gerisin geri döndüler.”

{قَالَ} لَهُ فَتَاهَ وَتَذَكَّرَ {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ} وَهِيَ صَخْرَةٌ كَانَتْ بِالْمَوْضِعِ الْمَوْعُودِ قَالَ مَعْقِلُ بْنُ زِيَادٍ: هِيَ الصَّخْرَةُ الَّتِي دُونَ نَهْرِ الزَّيْتِ {فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} أَيْ تَرَكْتُهُ وَفَقَدْتُهُ وَذَلِكَ أَنَّ يُوشَعَ حِينَ رَأَى ذَلِكَ مِنَ الْحُوتِ قَامَ لِيُدْرِكَ مُوسَى فَيُخْبِرَهُ فَنَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ فَمَكَثَا يَوْمَهُمَا حَتَّى صَلَّيَا الظُّهْرَ مِنَ الْغَدِ.

Genç yardımcısı hatırlayarak ona {قَالَ} “dedi ki”: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ} “Gördün mü! Kayaya sığındığımız vakit” ki o, vaat edilen yerdeki bir kayaydı. Ma'kıl b. Ziyâd: 'O, Zeyt nehrinin berisindeki kayadır' demiştir. {فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ} “doğrusu ben balığı unuttum” yani onu bıraktım ve kaybettim. Şöyle ki, Yûşa balıktan o hali görünce Mûsâ'ya yetişip ona haber vermek üzere kalktı; fakat ona haber vermeyi unuttu ve ertesi günün öğle namazını kılıncaya kadar o günlerini [yolda] geçirdiler.

قِيلَ فِي الْآيَةِ إِضْمَارٌ مَعْنَاهُ: نَسِيتُ أَنْ أَذْكُرَ لَكَ أَمْرَ الْحُوتِ ثُمَّ قَالَ:

Ayetin takdirinde 'Sana balığın durumunu zikretmeyi unuttum' anlamının gizli olduğu söylenmiştir. Sonra şöyle dedi:

{وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} أي: وما أنسانيه أَنْ أَذْكُرَ لَكَ أَمْرَ الْحُوتِ إِلَّا الشَّيْطَانُ وَقَرَأَ حَفْصٌ: {أَنْسَانِيهُ} وَفِي الْفَتْحِ: {عَلَيْهُ اللَّهَ} بِضَمِّ الْهَاءِ.

{وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ} “Onu hatırlamamı bana şeytandan başkası unutturmadı” yani sana balığın durumunu söylememi bana şeytandan başkası unutturmadı. Hafs, {أَنْسَانِيهُ} kelimesini ve Fetih suresindeki {عَلَيْهُ اللَّهَ} ifadesini he (هـ) harfinin zammesiyle okumuştur.

وَقِيلَ مَعْنَاهُ أَنْسَانِيهُ لِئَلَّا أَذْكُرَهُ.

Bunun anlamının 'Onu hatırlamayayım diye bana unutturdu' olduğu da söylenmiştir.

{وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} قِيلَ: هَذَا مِنْ قَوْلِ يُوشَعَ، وَيَقُولُ: طَفَرَ الْحُوتُ إِلَى الْبَحْرِ فَاتَّخَذَ فِيهِ مَسْلَكًا فَعَجِبْتُ مِنْ ذَلِكَ عَجَبًا.

{وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا} “O, denizde şaşılacak bir şekilde yolunu tuttu”. Bunun Yûşa'nın sözünden olduğu söylenmiştir; şöyle demektedir: 'Balık denize sıçradı ve orada bir yol edindi; ben de buna hayretler içinde şaştım.'

وَرُوِّينَا فِي الْخَبَرِ: كَانَ لِلْحُوتِ سَرَبًا وَلِمُوسَى وَفَتَاهُ عَجَبًا .

Rivayette bize aktarıldığına göre: 'Balık için bir geçit/tünel, Mûsâ ve genci için ise şaşılacak bir şey olmuştu'.

وَقِيلَ: هَذَا مِنْ قَوْلِ مُوسَى لَمَّا قَالَ لَهُ يُوشَعُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ قَالَ لَهُ مُوسَى: عَجَبًا كَأَنَّهُ قَالَ: أَعْجَبُ عَجَبًا.

Bunun Mûsâ'nın sözünden olduğu da söylenmiştir; Yûşa ona 'Denizde yolunu tuttu' deyince, Mûsâ ona: 'Şaşılacak şey!' dedi; sanki 'Çok şaşıyorum' demiş gibi oldu.

قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَيُّ شَيْءٍ أَعْجَبُ مِنْ حُوتٍ يُؤْكَلُ مِنْهُ جَهْرًا ثُمَّ صَارَ حَيًّا بَعْدَمَا أُكِلَ بَعْضُهُ؟. {قَالَ} مُوسَى {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} أَيْ نَطْلُبُ {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} أَيْ: رَجَعَا يَقُصَّانِ الْأَثَرَ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ أَيْ: يَتْبَعَانِهِ فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا قِيلَ: كَانَ مَلَكًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ،

İbn Zeyd şöyle demiştir: "Açıkça kendisinden yenilen, sonra da bir kısmı yendikten sonra canlanan bir balıktan daha şaşırtıcı ne olabilir ki?" Mûsâ {قَالَ} “[Mûsâ] dedi ki:” {ذَلِكَ مَا كُنَّا نَبْغِ} “'İşte aradığımız da buydu!'” yani arzu ettiğimiz şey buydu. {فَارْتَدَّا عَلَى آثَارِهِمَا قَصَصًا} “Bunun üzerine geldikleri izleri takip ederek geri döndüler.” Yani geldikleri izi sürerek, yani onu adım adım takip ederek geri döndüler. {فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا} “Derken kullarımızdan bir kul buldular.” [Bu zatın] meleklerden bir melek olduğu söylenmiştir.

وَالصَّحِيحُ الَّذِي جَاءَ فِي التَّوَارِيخِ وَثَبَتَ عن النبي ﷺ ٢٢١/أأَنَّهُ الْخَضِرُ وَاسْمُهُ بَلِيَا بْنُ مَلْكَانَ قِيلَ: كَانَ مِنْ نَسْلِ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقِيلَ: كَانَ مِنْ أَبْنَاءِ الْمُلُوكِ الَّذِينَ تَزَهَّدُوا فِي الدُّنْيَا وَالْخَضِرُ لَقَبٌ لَهُ سُمِّيَ بِذَلِكَ لِمَا:

Tarih kitaplarında gelen ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan doğru görüşe göre o Hızır'dır. İsmi Belyâ b. Melkân'dır. İsrâiloğulları'nın soyundan olduğu söylenmiştir. Dünyadan el etek çekmiş hükümdar çocuklarından olduğu da söylenmiştir. Hızır onun lakabıdır ve şu sebepten ötürü böyle isimlendirilmiştir:

أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّشٍ الزِّيَادَيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّمَا سُمِّيَ خَضِرًا لِأَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ فَإِذَا هِيَ تَهْتَزُّ تحته خضرا" .

Bize Ebû Alî Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Muhammeş ez-Ziyâdî bildirdi, bize Ebû Bekr Muhammed b. el-Hüseyn el-Kattân haber verdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî anlattı, bize Abdürrezzâk anlattı, bize Ma'mer Hemmâm b. Münebbih'ten bildirdi; o dedi ki: Bize Ebû Hüreyre anlattı, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Ona Hızır denilmesinin sebebi şudur: O, beyazlaşmış/kuru bir ot yığınının üzerine oturdu da orası birden onun altında yemyeşil dalgalanıverdi'.

قَالَ مُجَاهِدٌ: سُمِّيَ خَضِرًا لِأَنَّهُ إِذَا صَلَّى اخْضَرَّ مَا حَوْلَهُ.

Mücâhid şöyle dedi: 'Ona Hızır denilmesinin sebebi, namaz kıldığı vakit etrafının yemyeşil olmasıdır.'

وَرُوِّينَا: أَنَّ مُوسَى رَأَى الْخَضِرَ مُسَجًّى بِثَوْبٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ الْخَضِرُ: وَأَنَّى بِأَرْضِكَ السَّلَامُ؟ قَالَ: أَنَا مُوسَى أَتَيْتُكَ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا .

Bize rivayet edildiğine göre Mûsâ, Hızır'ı bir elbiseye bürünmüş vaziyette gördü ve ona selam verdi. Hızır: 'Senin yurdunda selam ne gezer?' dedi. [Mûsâ]: 'Ben Mûsâ'yım; sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen için geldim' dedi.

وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى لَقِيَهُ مُسَجًّى بِثَوْبٍ مُسْتَلْقِيًا عَلَى قَفَاهُ بَعْضُ الثَّوْبِ تَحْتَ رَأْسِهِ وَبَعْضُهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ. وَفِي رِوَايَةٍ لَقِيَهُ وَهُوَ يُصَلِّي. وَيُرْوَى لَقِيَهُ عَلَى طُنْفُسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كبد البحر فلذلك قَوْلُهُ تَعَالَى:

Başka bir rivayette ise onunla bir elbiseye bürünmüş, sırtüstü uzanmış halde karşılaştı; elbisenin bir kısmı başının altında, bir kısmı da ayaklarının altındaydı. Bir rivayette onunla namaz kılarken karşılaştı. Denizin ortasında yeşil bir sergi üzerinde karşılaştığı da rivayet edilir. İşte bu, Yüce Allah'ın şu buyruğudur:

{فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥) }

{فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا (٦٥)} “Derken kullarımızdan bir kulu buldular ki biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.”

{فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً} أَيْ نِعْمَةً {مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} أَيْ: عِلْمَ الْبَاطِنِ إِلْهَامًا وَلَمْ يَكُنِ الْخَضِرُ نَبِيًّا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ .

{فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَا آتَيْنَاهُ رَحْمَةً} “Derken kullarımızdan bir kulu buldular ki biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik” yani bir nimet; {مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا} “ve tarafımızdan ona bir ilim öğretmiştik.” Yani ilham yoluyla bâtın ilmini [öğretmiştik]. İlim ehlinin çoğuna göre Hızır bir peygamber değildi.

{قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩) قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١) }

{قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا (٦٦) قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٦٧) وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا (٦٨) قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا (٦٩) قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا (٧٠) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا (٧١)} “Mûsâ ona: 'Sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla sana uyabilir miyim?' dedi. O: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?' dedi. [Mûsâ]: 'İnşallah beni sabırlı bulacaksın ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim' dedi. [Hızır]: 'Eğer bana uyacaksan, ben sana ondan söz açıncaya kadar bana hiçbir şey hakkında soru sorma!' dedi. Bunun üzerine yola koyuldular; nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Mûsâ]: 'İçindekileri boğmak için mi onu deldin? Doğrusu çok dehşetli bir iş yaptın!' dedi.”

فَلَمَّا {قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ} يَقُولُ: جِئْتُكَ لِأَتْبَعَكَ وَأَصْحَبَكَ {عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ: " رَشَدًا " بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالشِّينِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُونِ الشِّينِ أَيْ صَوَابًا وَقِيلَ: عِلْمًا تُرْشِدُنِي بِهِ.

{قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ} “Mûsâ ona: 'Sana uyabilir miyim?' dediği” vakit; yani 'Sana tâbi olmak ve arkadaşlık etmek üzere geldim' der; {عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا} “sana öğretilen doğru bilgiden bana öğretmen şartıyla”. Ebû Amr ve Ya'kûb, râ ve şîn harflerinin fethasıyla 'raşedâ' (رَشَدًا) şeklinde okudular; diğerleri ise râ'nın zammesi ve şîn'in sükûnuyla [rüşdâ şeklinde] okudular; yani doğru olanı [öğretmen şartıyla]. Kendisiyle bana doğru yolu göstereceğin bir ilim, diye de söylenmiştir.

وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ لَهُ مُوسَى هَذَا قَالَ لَهُ الْخَضِرُ: كَفَى بِالتَّوْرَاةِ عِلْمًا وَبِبَنِي إِسْرَائِيلَ شُغْلًا فَقَالَ لَهُ مُوسَى: إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِهَذَا فَحِينَئِذٍ: {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} {قَالَ} لَهُ الْخَضِرُ {إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّهُ يَرَى أُمُورًا مُنْكَرَةً وَلَا يَجُوزُ لِلْأَنْبِيَاءِ أَنْ يَصْبِرُوا عَلَى الْمُنْكَرَاتِ. ثُمَّ بَيَّنَ عُذْرَهُ فِي تَرْكِ الصَّبْرِ فَقَالَ: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} أَيْ عِلْمًا. {قَالَ} مُوسَى {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا} إِنَّمَا اسْتَثْنَى لِأَنَّهُ لَمْ يَثِقْ مِنْ نَفْسِهِ بِالصَّبْرِ {وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} أَيْ: لَا أُخَالِفُكَ فِيمَا تَأْمُرُ. {قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي} فَإِنْ صَحِبْتَنِي وَلَمْ يَقُلْ: اتَّبِعْنِي وَلَكِنْ جَعَلَ الِاخْتِيَارَ إِلَيْهِ إِلَّا أَنَّهُ شَرَطَ عَلَيْهِ شَرْطًا فَقَالَ: {فَلَا تَسْأَلْنِي} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِفَتْحِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِ النُّونِ وَالْآخَرُونَ بِسُكُونِ اللَّامِ وَتَخْفِيفِ النُّونِ {عَنْ شَيْءٍ} أَعْمَلُهُ مِمَّا تُنْكِرُهُ وَلَا تَعْتَرِضْ عَلَيْهِ {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} حَتَّى أَبْتَدِئَ لَكَ بِذِكْرِهِ فَأُبَيِّنُ لَكَ شَأْنَهُ. {فَانْطَلَقَا} يَمْشِيَانِ عَلَى السَّاحِلِ يَطْلُبَانِ سَفِينَةً يَرْكَبَانِهَا فَوَجَدَا سَفِينَةً فَرَكِبَاهَا فَقَالَ أَهْلُ السَّفِينَةِ: هَؤُلَاءِ لُصُوصٌ وَأَمَرُوهُمَا بِالْخُرُوجِ فَقَالَ صَاحِبُ السَّفِينَةِ: مَا هُمْ بلصوص ولكني أرجو وُجُوهَ الْأَنْبِيَاءِ.

Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, Mûsâ ona böyle deyince Hızır ona: 'Tevrat ilim olarak, İsrâiloğulları da meşgale olarak sana yetmez mi?' dedi. Mûsâ ona: 'Bunu bana Allah emretti' dedi. İşte o vakit: {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “O: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin' dedi”. Hızır ona {قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin dedi”. Bunu söylemesinin sebebi, onun birtakım münker (kabul edilemez) işler göreceğini bilmesiydi ve peygamberlerin münkerlere sabretmesi caiz değildir. Sonra sabrı terk etmedeki mazeretini açıklayarak şöyle dedi: {وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا} “İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?” yani ilmini [ihata edemediğin şeye]. Mûsâ {قَالَ} “dedi ki”: {سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا} “İnşallah beni sabırlı bulacaksın”. İstisna yaptı (inşallah dedi); zira kendisinde sabır göstereceğine dair tam bir güven duymuyordu. {وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا} “ve senin hiçbir emrine karşı gelmeyeceğim” yani emrettiğin şeyde sana muhalefet etmeyeceğim. [Hızır] {قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي} “[Hızır] dedi ki: 'Eğer bana uyacaksan'” yani eğer benimle arkadaşlık edeceksen. 'Bana uy' demedi, tercihi ona bıraktı; ancak ona bir şart koşarak şöyle dedi: {فَلَا تَسْأَلْنِي} “bana soru sorma”. Ebû Ca'fer, Nâfi' ve İbn Âmir lâm'ın fethası ve nûn'un şeddesiyle okudu; diğerleri ise lâm'ın sükûnu ve nûn'un şeddesiz haliyle okudu. Yaptığım ve hoşuna gitmeyen {عَنْ شَيْءٍ} “hiçbir şey hakkında” [soru sorma] ve ona itiraz etme, {حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا} “ben sana ondan söz açıncaya kadar” yani ben onun bahsini açıp durumunu sana açıklayıncaya kadar. {فَانْطَلَقَا} “Bunun üzerine yola koyuldular”, binecekleri bir gemi arayarak sahil boyunca yürüyorlardı. Bir gemi bulup ona bindiler. Gemi halkı: 'Bunlar hırsızdır' deyip onların çıkmasını emrettiler. Gemi sahibi ise: 'Bunlar hırsız değiller, bilakis ben bunların peygamber simaları olduğunu umuyorum' dedi.

وَرُوِّينَا عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: "مَرَّتْ بِهِمْ سَفِينَةٌ فَكَلَّمُوهُمْ أَنْ يَحْمِلُوهُمْ فَعَرَفُوا

Bize Übey b. Ka'b'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edildi: 'Yanlarından bir gemi geçti, kendilerini bindirmeleri için onlarla konuştular. Onlar

الْخَضِرَ فَحَمَلُوهُمْ بِغَيْرِ نَوْلٍ فَلَمَّا لَجَّجُوا الْبَحْرَ أَخَذَ الْخَضِرُ فَأْسًا فَخَرَقَ لَوْحًا مِنَ السَّفِينَةِ" فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Hızır'ı tanıdılar ve onları ücretsiz bindirdiler. Denizin derinliklerine açıldıklarında Hızır bir balta alıp gemiden bir tahtayı deldi'. İşte bu, Yüce Allah'ın şu kavlidir:

{حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ} لَهُ مُوسَى {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "لِيَغْرَقَ" بِالْيَاءِ وَفَتْحِهَا وَفَتْحِ الرَّاءِ " أَهْلُهَا " بِالرَّفْعِ عَلَى اللُّزُومِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِالتَّاءِ وَرَفْعِهَا وَكَسْرِ الرَّاءِ {أَهْلَهَا} بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ لِلْخَضِرِ.

{حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ} “Nihayet bir gemiye bindiklerinde [Hızır] onu deldi. [Mûsâ] ona dedi ki:” {أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا} “İçindekileri boğmak için mi onu deldin?”. Hamza ve Kisâî, yâ harfiyle, onun ve râ'nın fethasıyla 'liyeğraka' (لِيَغْرَقَ), fâil oluşu üzere ref ile de 'ehlühâ' (أَهْلُهَا) şeklinde okudular; diğerleri ise tâ'nın zammesi ve râ'nın kesresiyle okuyup eylemin Hızır'a ait olması üzere {أَهْلَهَا} kelimesini nasb ile okudular.

{لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} أَيْ: مُنْكَرًا وَالْإِمْرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الدَّاهِيَةُ وَأَصْلُهُ: كُلُّ شَيْءٍ شَدِيدٌ كَثِيرٌ يُقَالُ: أَمِرَ الْقَوْمُ: إِذَا كَثُرُوا وَاشْتَدَّ أَمْرُهُمْ.

{لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا} “Doğrusu çok dehşetli bir iş yaptın!” yani münker (korkunç) bir iş. İmr (الْإِمْرُ) Arap kelâmında büyük felaket/dehşetli olay demektir; aslı ise şiddetli ve çok olan her şeydir. Topluluk çoğalıp durumları çetinleştiğinde 'topluluk çoğaldı/güçlendi' (أَمِرَ الْقَوْمُ) denir.

وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ {إِمْرًا} أَيْ: عَجَبًا.

Kuteybî şöyle demiştir: {إِمْرًا} “şaşılacak bir iş” demektir.

وَرُوِيَ أَنَّ الْخَضِرَ لَمَّا خَرَقَ السَّفِينَةَ لَمْ يَدْخُلْهَا الْمَاءُ. وَرُوِيَ أَنَّ مُوسَى لَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَخَذَ ثَوْبَهُ فَحَشَّى بِهِ الْخَرْقَ. وَرُوِيَ أَنَّ الْخَضِرَ أَخَذَ قَدَحًا مِنَ الزُّجَاجِ وَرَقَّعَ بِهِ خَرْقَ السَّفِينَةِ.

Rivayet edildiğine göre Hızır gemiyi deldiğinde içine su girmedi. Mûsâ'nın bunu görünce elbisesini alıp deliğe tıkadığı da rivayet edilmiştir. Hızır'ın camdan bir kadeh alıp onunla geminin deliğini yamadığı da rivayet edilmiştir.

{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤) }

{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٢) قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا (٧٣) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا (٧٤)} “[Hızır]: 'Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. [Mûsâ]: 'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme ve bu işimden ötürü bana güçlük çıkarma!' dedi. Yine yola koyuldular; nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü. [Mûsâ]: 'Tertemiz/masum bir canı, bir can karşılığı olmaksızın mı öldürdün? Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!' dedi.”

{قَالَ} الْعَالِمُ وَهُوَ الْخَضِرُ {أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} {قَالَ} مُوسَى {لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ لَمْ يَنْسَ وَلَكِنَّهُ مِنْ مَعَارِيضِ الْكَلَامِ فَكَأَنَّهُ نَسِيَ شَيْئًا آخَرَ وَقِيلَ: مَعْنَاهُ بِمَا تَرَكْتُ مِنْ عَهْدِكَ وَالنِّسْيَانُ: التَّرْكُ. وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: "كَانَتِ الْأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا" . {وَلَا تُرْهِقْنِي} وَلَا تَغْشَنِي {مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} وَقِيلَ: لَا تُكَلِّفْنِي مَشَقَّةً يُقَالُ: أَرْهَقْتُهُ عُسْرًا أَيْ: كَلَّفْتُهُ ذَلِكَ يَقُولُ: لَا تُضَيِّقْ عَلَيَّ أَمْرِي وَعَامِلْنِي بِالْيُسْرِ وَلَا تُعَامِلْنِي بِالْعُسْرِ. {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ} فِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمَا خَرَجَا مِنَ الْبَحْرِ يَمْشِيَانِ فَمَرَّا بِغِلْمَانٍ يَلْعَبُونَ فَأَخَذَ الْخَضِرُ غُلَامًا ظَرِيفًا وَضِيءَ الْوَجْهِ فَأَضْجَعَهُ ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ.

Âlim olan zat yani Hızır {قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Ben sana benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi? dedi”. Mûsâ {قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ} “'Unuttuğum şeyden dolayı beni hesaba çekme' dedi”. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Aslında unutmamıştı; fakat bu, üstü kapalı kinayeli sözlerdendi, sanki başka bir şeyi unutmuş gibiydi'. Bunun anlamının 'Sana verdiğim sözü terk etmemden dolayı' olduğu da söylenmiştir; zira nisyan terk etmek demektir. Übey b. Ka'b'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetine göre: 'Mûsâ'nın ilki bir unutmaydı, ortancası bir şarttı, üçüncüsü ise kastiydi'. {وَلَا تُرْهِقْنِي} “ve bana yükleme”, bürüme {مِنْ أَمْرِي عُسْرًا} “bu işimden ötürü bir güçlük”. Bana meşakkat yükleme, denildiği de söylenmiştir. 'Ona zorluk yükledim' (أَرْهَقْتُهُ عُسْرًا) denir, yani ona bunu teklif ettim demektir; şöyle demektedir: İşimi bana daraltma, bana kolaylıkla muamele et, zorlukla muamele etme. {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ} “Yine yola koyuldular; nihayet bir erkek çocuğa rastladıklarında [Hızır] onu öldürdü”. Kıssada anlatıldığına göre ikisi denizden çıkıp yürüdüler, oynayan çocukların yanından geçtiler. Hızır sevimli, aydınlık yüzlü bir çocuğu yakaladı, onu yere yatırdı ve bıçakla kesti.

قَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ أَحْسَنَهُمْ وَجْهًا وَكَانَ وَجْهُهُ يَتَوَقَّدُ حُسْنًا.

Süddî şöyle demiştir: '[O çocuk], onların yüz bakımından en güzeliydi ve yüzü güzellikten parıldıyordu.'

وَرُوِّينَا أَنَّهُ أَخَذَ بِرَأْسِهِ فَاقْتَلَعَهُ بِيَدِهِ وَرَوَى عَبْدُ الرَّزَّاقِ هَذَا الْخَبَرَ وَأَشَارَ بِأَصَابِعِهِ الثَّلَاثَ الْإِبْهَامِ وَالسَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى وَقَلَعَ بِرَأْسِهِ.

Bize rivayet edildiğine göre onun başından tuttu ve eliyle onu kopardı. Abdürrezzâk bu haberi rivayet etti ve üç parmağıyla -başparmak, şehadet parmağı ve orta parmak- işaret ederek kafasını kopardı.

وَرُوِيَ أَنَّهُ رَضَخَ رَأْسَهُ بِالْحِجَارَةِ.

Onun başını taşla ezdiği de rivayet edilmiştir.

وَقِيلَ: ضَرَبَ رَأْسَهُ بِالْجِدَارِ فَقَتَلَهُ .

Başını duvara vurup onu öldürdüğü de söylenmiştir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ غُلَامًا لَمْ يَبْلُغِ الْحِنْثَ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَكُنْ نَبِيُّ اللَّهِ يَقُولُ: أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً إِلَّا وَهُوَ صَبِيٌّ لَمْ يَبْلُغْ.

İbn Abbâs: 'O, henüz büluğa ermemiş bir çocuktu' demiştir; bu çoğunluğun kavlidir. İbn Abbâs demiştir ki: 'Allah'ın peygamberi ancak henüz ergenliğe ulaşmamış bir çocuk olduğu için 'Tertemiz bir canı mı öldürdün?' demiştir.'

وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ رَجُلًا وَقَالَ شُعَيْبٌ الْجَبَّائِيُّ: كَانَ اسْمُهُ حَيْسُورَ.

Hasan: 'O bir adamdı' demiştir. Şuayb el-Cübbâî ise: 'Adı Haysûr idi' demiştir.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ فَتًى يَقْطَعُ وَيَأْخُذُ الْمَتَاعَ وَيَلْجَأُ إِلَى أَبَوَيْهِ .

Kelbî şöyle demiştir: 'Yol kesen, eşyaları gasp eden ve ana babasına sığınan bir delikanlıydı'.

وَقَالَ الضَّحَاكُ: كَانَ غُلَامًا يَعْمَلُ بِالْفَسَادِ وَتَأَذَّى مِنْهُ أَبَوَاهُ .

Dahhâk ise şöyle dedi: 'Bozgunculuk yapan ve ana babasının kendisinden eziyet gördüğü bir çocuktu'.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ مُعَتِّبٍ حَدَّثَنَا مُعَمَّرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رُقَيَّةَ بْنِ مَصْقَلَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ الْغُلَامَ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ كَافِرًا وَلَوْ عَاشَ لَأَرْهَقَ أَبَوَيْهِ طُغْيَانًا وَكُفْرًا" .

Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Abdullah b. Mesleme b. Muattib bildirdi, bize Muammer b. Süleyman babasından, o Rukayye b. Maska'le'den, o Ebû İshak'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o Übey b. Ka'b'dan bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Hızır'ın öldürdüğü o çocuk kâfir olarak yaratılmıştı; şayet yaşasaydı ana babasını azgınlık ve küfre sürükleyecekti'.

{قَالَ} مُوسَى {أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: ""زَاكِيَةً" بِالْأَلِفِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "زَكِيَّةً" قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ: مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ مِثْلُ: الْقَاسِيَةُ وَالْقَسِيَّةُ وَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ: "الزَّاكِيَةُ": الَّتِي لَمْ تُذْنِبْ قَطُّ وَ"الزَّكِيَّةُ": الَّتِي أَذْنَبَتْ ثُمَّ تَابَتْ.

Mûsâ {قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً} “'Tertemiz/masum bir canı mı öldürdün?' dedi”. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Ca'fer ve Ebû Amr elif ile 'zâkiyeten' (زَاكِيَةً) şeklinde okudular; diğerleri ise 'zekiyyeten' (زَكِيَّةً) şeklinde okudular. Kisâî ve Ferrâ: 'İkisinin anlamı birdir, tıpkı el-kâsiye (الْقَاسِيَةُ) ve el-kasiyye (الْقَسِيَّةُ) gibi' demişlerdir. Ebû Amr b. el-Alâ ise şöyle demiştir: 'Ez-Zâkiye hiç günah işlememiş olandır; ez-Zekiyye ise günah işleyip sonra tövbe etmiş olandır.'

{بِغَيْرِ نَفْسٍ} أَيْ: لَمْ تَقْتُلْ نَفْسًا [بِشَيْءٍ] وَجَبَ بِهِ عَلَيْهَا الْقَتْلُ.

{بِغَيْرِ نَفْسٍ} “bir can karşılığı olmaksızın” yani öldürülmesini gerektirecek [bir şey sebebiyle] bir canı öldürmüş olmaksızın.

{لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا} أَيْ: مُنْكَرًا قَالَ قَتَادَةُ: النُّكْرُ أَعْظَمُ مِنَ الْإِمْرِ لِأَنَّهُ حَقِيقَةُ الْهَلَاكِ وَفِي خَرْقِ السَّفِينَةِ كَانَ خَوْفُ الْهَلَاكِ.

{لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا} “Doğrusu çok çirkin bir şey yaptın!” yani münker bir şey. Katâde şöyle dedi: 'Nükr (çirkinlik), imr'den (dehşetli işten) daha büyüktür; zira o fiili bir helaktir, geminin delinmesinde ise helak korkusu vardı.'

وَقِيلَ: الْإِمْرُ أَعْظَمُ لِأَنَّهُ كَانَ فِيهِ تَغْرِيقُ جَمْعٍ كَثِيرٍ.

Şöyle de denilmiştir: İmr (dehşetli iş) daha büyüktür; çünkü onda kalabalık bir topluluğun boğulması söz konusuydu.