قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو بَكْرٍ هَاهُنَا: {نَكِرًا} وَفِي سُورَةِ الطَّلَاقِ بِضَمِّ الْكَافِ وَالْآخَرُونَ بِسُكُونِهَا.
Nâfi', İbn Âmir, Ya'kûb ve Ebû Bekr burada {نَكِرًا} “çirkin/fena” [kelimesini] ve Talâk sûresinde kâf harfinin dammesiyle okudular; diğerleri ise sükûnu ile okudular.
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا (٧٧) }
{قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا (٧٥) قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا (٧٦) فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا (٧٧) } “[Hızır] 'Ben sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?' dedi. (75) [Mûsâ] 'Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu benim tarafımdan (mazur görülecek) bir mazerete ulaştın' dedi. (76) Yine yola koyuldular. Nihayet bir kasaba halkına varıp onlardan yemek istediler; fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular, [Hızır] hemen onu doğrulttu. [Mûsâ] 'İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın' dedi. (77)”
{قَالَ} يَعْنِي الْخَضِرَ: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} قِيلَ: زَادَ "لَكَ" لِأَنَّهُ نَقَضَ الْعَهْدَ مَرَّتَيْنِ وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّ يُوشَعَ كَانَ يَقُولُ لِمُوسَى: يا نبي ٢٢١/ب اللَّهِ اذْكُرِ الْعَهْدَ الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ. {قَالَ} مُوسَى {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا} بَعْدَ هَذِهِ الْمَرَّةِ {فَلَا تُصَاحِبْنِي} وَفَارِقْنِي وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: " فَلَا تَصْحَبْنِي " بِغَيْرِ أَلِفٍ مِنَ الصُّحْبَةِ.
{قَالَ} “dedi” yani Hızır: {أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا} “Sana, benimle beraberliğe asla sabredemezsin demedim mi?”. Ahdi iki kere bozduğu için 'sana' [ifadesini] eklediği söylenmiştir. Kıssada nakledildiğine göre Yûşa', Mûsâ'ya: 'Ey Allah'ın nebîsi! Bağlı olduğun ahdi hatırla' diyordu. Mûsâ {قَالَ} “dedi [ki]”: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا} “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam” bu defadan sonra {فَلَا تُصَاحِبْنِي} “artık benimle arkadaşlık etme” ve benden ayrıl. Ya'kûb elifsiz olarak sohbet kökünden 'felâ teshabnî' (فَلَا تَصْحَبْنِي) şeklinde okudu.
{قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ " مِنْ لَدُنِي " خَفِيفَةَ النُّونِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِتَشْدِيدِهَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَيْ قَدْ أُعْذِرْتَ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ.
{قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “doğrusu tarafımdan mazerete ulaştın”. Ebû Ca'fer, Nâfi' ve Ebû Bekr şeddesiz nûn ile 'min ledünî' (مِنْ لَدُنِي) şeklinde okudular; diğerleri ise şeddeli okudular. İbn Abbâs şöyle dedi: 'Yani benimle senin aranda artık mazur sayıldın.'
وَقِيلَ: حَذَّرْتَنِي أَنِّي لَا أَسْتَطِيعُ مَعَكَ صَبْرًا. وَقِيلَ: اتَّضَحَ لَكَ الْعُذْرُ فِي مُفَارَقَتِي.
Şöyle de denilmiştir: 'Benim seninle sabredemeyeceğimi bana önceden bildirdin.' Şöyle de denilmiştir: 'Benden ayrılma hususundaki mazeretin senin için açıklığa kavuştu.'
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْقَيْسِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رُقَيَّةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْنَا وَعَلَى مُوسَى" وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ أَحَدًا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بَدَأَ بِنَفْسِهِ "لَوْلَا أَنَّهُ عَجَّلَ لَرَأَى الْعَجَبَ وَلَكِنَّهُ أَخَذَتْهُ مَنْ صَاحِبِهِ ذَمَامَةٌ قَالَ: {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} فَلَوْ صَبَرَ لَرَأَى الْعَجَبَ" . قَوْلُهُ ﷿: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي: "أَنْطَاكِيَةَ" وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ: هِيَ "الْأُبُلَّةُ" وَهِيَ أَبْعَدُ الْأَرْضِ مِنَ السَّمَاءِ وَقِيلَ: "بَرْقَةُ". وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: بَلْدَةٌ بِالْأَنْدَلُسِ {اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا}
İsmâil b. Abdilkâhir bize haber verip dedi ki: Abdülgâfir b. Muhammed bize bildirdi, Muhammed b. Îsâ bize bildirdi, İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bize rivayet etti, Müslim b. el-Haccâc bize rivayet etti, Muhammed b. Abdillâh el-Kaysî bize rivayet etti, el-Mu'temir b. Süleymân babasından, o Rukayye'den, o Ebû İshâk'tan, o Saîd b. Cübeyr'den, o İbn Abbâs'tan, o da Übey b. Ka'b'dan [şöyle] rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın rahmeti bizim ve Mûsâ'nın üzerine olsun.» —Peygamberlerden birini andığında önce kendisiyle başlardı— «Eğer acele etmeseydi şaşılacak şeyler görecekti. Fakat arkadaşından dolayı onu bir mahcubiyet tuttu [ve] {إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا} “Eğer bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme; doğrusu tarafımdan mazerete ulaştın” dedi. Şayet sabretseydi elbette şaşılacak şeyler görürdü.» Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ} “Yine yola koyuldular; nihayet bir kasaba halkına vardıklarında” kavli hakkında İbn Abbâs şöyle dedi: "Yani Antakya'dır." İbn Sîrîn ise şöyle dedi: "O, el-Übülle'dir ki orası yeryüzünün göğe en uzak olan yeridir." Şöyle de denilmiştir: "Barka'dır." Ebû Hureyre'den ise [şöyle rivayet edilmiştir]: "Endülüs'te bir şehirdir." {اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا} “ahalisinden yemek istediler, fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar.”
قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: "حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ لِئَامًا فَطَافَا فِي الْمَجَالِسِ فَاسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا" .
Übey b. Ka'b, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti: 'Nihayet alçak/cimri bir kasaba halkına varıp meclisleri dolaştılar ve ahalisinden yemek istediler, fakat onlar bu ikisini misafir etmekten kaçındılar'.
وَرُوِيَ أَنَّهُمَا طَافَا فِي الْقَرْيَةِ فَاسْتَطْعَمَاهُمْ فَلَمْ يُطْعِمُوهُمَا واستضافوهم فلم يضيفموهما.
İkisinin kasabayı dolaşıp onlardan yemek istedikleri ama kendilerini doyurmadıkları, misafir edilmek istedikleri ama misafir etmedikleri rivayet edilmiştir.
قَالَ قَتَادَةُ: شَرُّ الْقُرَى الَّتِي لَا تُضَيِّفُ الضَّيْفَ.
Katâde şöyle demiştir: 'Kasabaların en kötüsü, misafir ağırlamayanıdır.'
وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: أَطْعَمَتْهُمَا امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِ بَرْبَرَ بَعْدَ أَنْ طَلَبَا مِنَ الرِّجَالِ فَلَمْ يُطْعِمُوهُمَا فَدَعَا لِنِسَائِهِمْ وَلَعَنَ رِجَالَهُمْ.
Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'Erkeklerden [yiyecek] isteyip de kendilerine vermemeleri üzerine Berberi kavminden bir kadın onları doyurdu. Bunun üzerine [Hızır] kadınlarına dua etti, erkeklerine ise lanet etti.'
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} أَيْ يَسْقُطَ وَهَذَا مِنْ مَجَازِ كَلَامِ الْعَرَبِ لِأَنَّ الْجِدَارَ لَا إِرَادَةَ لَهُ وَإِنَّمَا مَعْنَاهُ: قَرُبَ وَدَنَا مِنَ السُّقُوطِ كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: دَارِي تَنْظُرُ إِلَى دَارِ فُلَانٍ إِذَا كَانَتْ تُقَابِلُهَا.
Yüce Allah'ın: {فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ} “orada yıkılmak üzere olan bir duvar buldular” âyeti yani [duvarın] yıkılmasıdır. Bu, Arapların mecazi ifadelerindendir; zira duvarın bir iradesi yoktur. Bunun manası: Yıkılmaya yaklaştı ve ramak kaldı demektir. Nitekim Arapların: 'Evim filanın evine bakıyor' ifadesi, karşısında bulunduğu zaman söylenir.
{فَأَقَامَهُ} أَيْ سَوَّاهُ وَرُوِيَ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ الْخَضِرُ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ .
{فَأَقَامَهُ} “[Hızır] onu doğrulttu” yani düzeltti. Übey b. Ka'b'dan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre: 'Hızır eliyle [işaret] etti ve onu doğrulttu'.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مَسَحَ الْجِدَارَ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: هَدَمَهُ ثُمَّ قَعَدَ يَبْنِيهِ وَقَالَ السُّدِّيُّ: بَلْ طَيَّنَا وَجَعَلَ يَبْنِي الْحَائِطَ.
Saîd b. Cübeyr: 'Eliyle duvara dokundu ve duvar doğruldu' dedi. İbn Abbâs'tan ise: 'Onu yıktı, sonra oturup inşa etti' rivayeti nakledilmiştir. Süddî ise: 'Aksine çamur kardılar ve duvarı örmeye başladı' dedi.
{قَالَ} مُوسَى {لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ: "لَتَخِذْتَ" بِتَخْفِيفِ التَّاءِ وَكَسْرِ الْخَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "لَتَّخَذْتَ" بِتَشْدِيدِ التَّاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ اتَّبَعَ وَتَبِعَ {عَلَيْهِ} يَعْنِي عَلَى إِصْلَاحِ الْجِدَارِ {أَجْرًا} يَعْنِي جُعْلًا مَعْنَاهُ: إِنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّنَا جِيَاعٌ وَأَنَّ أَهْلَ الْقَرْيَةِ لَمْ يُطْعِمُونَا فَلَوْ أَخَذْتَ عَلَى عَمَلِكَ أَجْرًا.
Mûsâ {قَالَ} “dedi [ki]”: {لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا} “İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın”. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kûb tâ harfinin şeddesizliği ve hı harfinin kesresiyle 'letehizte' (لَتَخِذْتَ) şeklinde okudular. Diğerleri ise tâ harfinin şeddesi ve hı harfinin fethasıyla 'lettehazte' (لَتَّخَذْتَ) şeklinde okudular. Bunlar tıpkı 'ittebe'a' (اتَّبَعَ) ile 'tebi'a' (تَبِعَ) gibi iki lehçedir. {عَلَيْهِ} “buna karşılık” yani duvarın onarılması karşılığında {أَجْرًا} “bir ücret” yani bir karşılık [alırdın]. Anlamı şudur: Bizim aç olduğumuzu ve kasaba halkının bizi doyurmadığını biliyordun; bari yaptığın işe karşılık bir ücret alsaydın!
{قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨) }
{قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٧٨) } “[Hızır] dedi ki: 'İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Sabredemediğin şeylerin içyüzünü sana haber vereceğim.' (78)”
{قَالَ} الْخَضِرُ: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} يَعْنِي هَذَا وَقْتُ فِرَاقٍ بَيْنِي وَبَيْنِكَ وَقِيلَ: هَذَا الْإِنْكَارُ عَلَى تَرْكِ الْأَجْرِ هُوَ الْمُفَرِّقُ بَيْنَنَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِنَا أَيْ فِرَاقُ اتِّصَالِنَا وَكَرَّرَ "بَيْنَ" تَأْكِيدًا.
Hızır {قَالَ} “dedi [ki]”: {هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ} “İşte bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır” yani bu, benimle senin aranın ayrılma vaktidir. Ücreti almayı terk etmeye yönelik bu itirazın aralarını ayıran sebep olduğu da söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası, bu bizim aramızın ayrılması, yani beraberliğimizin sona ermesidir; tekit amacıyla 'beyn' kelimesi tekrarlanmıştır.
{سَأُنَبِّئُكَ} أَيْ سَوْفَ أُخْبِرُكَ {بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} وَفِي بَعْضِ التَّفَاسِيرِ أَنَّ مُوسَى أَخَذَ بِثَوْبِهِ فَقَالَ: أَخْبِرْنِي بِمَعْنَى مَا عَمِلْتَ قَبْلَ أَنْ تُفَارِقَنِي فَقَالَ: {أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ}
{سَأُنَبِّئُكَ} “Sana haber vereceğim” yani sana bildireceğim; {بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “sabredemediğin şeylerin içyüzünü”. Bazı tefsirlerde, Mûsâ'nın onun elbisesinden tutarak: “Benden ayrılmadan önce yaptığın şeylerin gerekçesini bana haber ver” dediği, bunun üzerine [Hızır'ın] şöyle söylediği nakledilmiştir: {أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti.”
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا (٧٩) وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) }
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا (٧٩) وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا (٨٠) } “'Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti. Onu kusurlu kılmak istedim; çünkü ötelerinde, her (sağlam) gemiyi zorla gasp eden bir kral vardı. (79) Çocuğa gelince, onun anne babası mümin kimselerdi; bundan dolayı [çocuğun] onları azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk.' (80)”
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} قَالَ كَعْبٌ: كَانَتْ لِعَشَرَةِ إِخْوَةٍ خَمْسَةٍ زَمْنَى وَخَمْسَةٍ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمِسْكِينَ وَإِنْ كَانَ يَمْلِكُ شَيْئًا فَلَا يَزُولُ عَنْهُ اسْمُ الْمَسْكَنَةِ إِذَا لَمْ يَقُمْ مَا يَمْلِكُ بِكِفَايَتِهِ {يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} أَيْ: يُؤَاجِرُونَ وَيَكْتَسِبُونَ بِهَا {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا} أَجْعَلُهَا ذَاتَ عَيْبٍ.
{أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} “Gemiye gelince, o denizde çalışan yoksullara aitti”. Ka'b şöyle dedi: 'On erkek kardeşe aitti; beşi kötürüm ve beşi denizde çalışan kimselerdi.' Bunda, bir kimsenin bir mülkü olsa dahi, sahip olduğu şey ihtiyacını karşılamaya yetmiyorsa üzerinden 'miskin/yoksul' vasfının kalkmayacağına delil vardır. {يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ} “denizde çalışan” yani onunla taşımacılık yapıp kazanç sağlıyorlardı. {فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا} “Onu kusurlu kılmak istedim” yani onu kusurlu hale getirmeyi diledim.
{وَكَانَ وَرَاءَهُمْ} أَيْ أَمَامَهُمْ {مَلِكٌ} كَقَوْلِهِ: "مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ" (إِبْرَاهِيمَ-١٦) .
{وَكَانَ وَرَاءَهُمْ} “onların ötelerinde vardı” yani önlerinde {مَلِكٌ} “bir kral”; tıpkı O'nun: 'Onun ardından da cehennem vardır' (İbrâhîm-16) kavlinde olduğu gibi.
وَقِيلَ: "وَرَاءَهُمْ" خَلْفَهُمْ وَكَانَ رُجُوعُهُمْ فِي طَرِيقِهِمْ عَلَيْهِ وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ يَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ "وَكَانَ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ" .
'Verâehüm' ifadesinin 'arkalarında' anlamına geldiği ve dönüş yollarının onun bulunduğu yerden geçtiği de söylenmiştir. Birinci görüş daha sahihtir; İbn Abbâs'ın 'Önlerinde bir kral vardı' kıraati de buna delalet eder.
{يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} أَيْ: كل سَفِينَةٍ صَالِحَةٍ غَصْبًا وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ كَذَلِكَ فَخَرَقَهَا وَعَيَّبَهَا الْخَضِرُ حَتَّى لَا يَأْخُذَهَا الْمَلِكُ الْغَاصِبُ وَكَانَ اسْمُهُ الْجَلَنْدِيُّ وَكَانَ كَافِرًا.
{يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا} “her gemiyi zorla gasp ediyordu” yani her sağlam gemiyi zorla alıyordu. İbn Abbâs da bu şekilde okuyordu. Gaspçı kral onu almasın diye Hızır gemiyi deldi ve kusurlu kıldı. O kralın adı el-Celendî idi ve kâfirdi.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: اسْمُهُ "مُتَوَلِّهُ بْنُ جَلَنْدِيِّ الْأَزْدِيُّ".
Muhammed b. İshâk: 'Onun adı Mütevevvih b. Celendî el-Ezdî idi' demiştir.
وَقَالَ شُعَيْبٌ الْجَبَّائِيُّ: اسْمُهُ "هُدَدُ بْنُ بُدَدَ" .
Şuayb el-Cübbâî ise: 'Adı Huded b. Büded idi' demiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ الْخَضِرَ اعْتَذَرَ إِلَى الْقَوْمِ وَذَكَرَ لَهُمْ شَأْنَ الْمَلِكِ الْغَاصِبِ وَلَمْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ بِخَبَرِهِ وَقَالَ: أَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لعيبها فإذا جاوزه أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا قِيلَ: سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَقِيلَ: بِالْقَارِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا} أَيْ فَعَلِمْنَا [وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ عَبَّاسٍ: "وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ كَافِرًا وَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنِينَ فَخَشِينَا" أَيْ: فَعَلِمْنَا] {أَنْ يُرْهِقَهُمَا} يُغْشِيَهُمَا وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يُكَلِّفَهُمَا {طُغْيَانًا وَكُفْرًا} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: فَخَشِينَا أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ.
Rivayet edildiğine göre Hızır o topluluktan özür dileyip mazeretini beyan etti ve onlara gasıp hükümdarın durumunu anlattı; zira onların bundan haberi yoktu. [Hızır] şöyle dedi: «Gemi onun yanından geçtiğinde, kusurundan ötürü onu terk etmesini [almaktan vazgeçmesini] istedim. [Gemi] onu geçince de onu tamir eder, ondan faydalanırlar.» Denildi ki: [Açılan deliği] bir cam parçası/şişe ile tıkadılar. Bir rivayette de: Zift ile [kapattılar] denilmiştir. Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: {وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا} “Çocuğa gelince, onun anne babası mümin kimselerdi. Bu yüzden [onları azdırmasından] korktuk” kavli; yani bildik demektir. [İbn Abbâs'ın kıraatinde ise: «Çocuğa gelince, o kâfir idi; anne babası ise mümin kimselerdi. Bu yüzden korktuk» yani bildik şeklindedir.] {أَنْ يُرْهِقَهُمَا} “onları sürüklemesinden” [ifadesi], onları [buna] bürümesinden / sarmasından demektir. Kelbî: «Onları [buna] zorlamasından / mükellef kılmasından» demiştir. {طُغْيَانًا وَكُفْرًا} “azgınlık ve inkâra”. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: «Çocuğa olan sevgilerinin, onları onun dinine tâbi olmaya sürüklemesinden endişe ettik.»
{فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١) وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٨٢) }
{فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا (٨١) وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا (٨٢) } “'İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine temizlikçe daha hayırlı ve merhametçe daha yakın birini versin. (81) Duvara gelince, o şehirdeki iki yetim oğlana aitti ve altında onlara ait bir define vardı. Babaları da salih bir kimseydi. Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarsınlar. Ben bunu kendiliğimden yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur.' (82)”
{فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو: بِالتَّشْدِيدِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ "التَّحْرِيمِ" وَ"الْقَلَمِ" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَهُمَا لُغَتَانِ وَفَرَّقَ بَعْضُهُمْ فَقَالَ: "التَّبْدِيلُ": تَغْيِيرُ الشَّيْءِ أَوْ تَغْيِيرُ حَالِهِ وَعَيْنُ الشَّيْءِ قَائِمٌ وَ"الْإِبْدَالُ": رَفْعُ الشَّيْءِ وَوَضْعُ شَيْءٍ آخَرَ مَكَانَهُ {رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً} أَيْ صَلَاحًا وَتَقْوَى {وَأَقْرَبَ رُحْمًا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ: بِضَمِّ الْحَاءِ وَالْبَاقُونَ بِجَزْمِهَا أَيْ: عَطْفًا مِنَ الرَّحْمَةِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الرَّحِمِ وَالْقَرَابَةِ قَالَ قَتَادَةُ: أَيْ أَوْصَلُ لِلرَّحِمِ وَأَبَرُّ بِوَالِدَيْهِ .
{فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا} “istedik ki [Rableri] onların yerine kendilerine versin”. Ebû Ca'fer, Nâfi' ve Ebû Amr burada ve 'Tahrîm' ile 'Kalem' sûrelerinde şeddeli okudular; diğerleri ise şeddesiz okudular. Bunlar iki lehçedir. Bazıları aralarını ayırıp şöyle demiştir: 'Tebdîl' (تَبْدِيل), bir şeyin bizzat kendisi dururken halini değiştirmektir; 'İbdâl' (إِبْدَال) ise bir şeyi kaldırıp yerine başka bir şey koymaktır. {رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً} “Rableri onun yerine temizlikçe daha hayırlı [olanını versin]” yani salah ve takva bakımından. {وَأَقْرَبَ رُحْمًا} “ve merhametçe daha yakın”. İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb ha harfinin dammesiyle, diğerleri ise cezm ile okudular; yani rahmetten doğan bir şefkatçe. Bunun rahim ve akrabalıktan geldiği de söylenmiştir. Katâde: 'Yani sıla-i rahmi daha çok gözeten ve ana babasına daha itaatkâr olan' demiştir.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: أَبْدَلَهُمَا اللَّهُ جَارِيَةً فَتَزَوَّجَهَا نَبِيٌّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فَوَلَدَتْ لَهُ نَبِيًّا فَهَدَى اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ أُمَّةً مِنَ الْأُمَمِ.
Kelbî şöyle demiştir: 'Allah onlara bedel olarak bir kız çocuğu verdi; peygamberlerden bir peygamber onunla evlendi ve ona bir peygamber doğurdu, Allah da onun vasıtasıyla ümmetlerden bir ümmeti hidayete erdirdi.'
وَعَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: أَبْدَلَهُمَا اللَّهُ جَارِيَةً وَلَدَتْ سَبْعِينَ نَبِيًّا .
Câfer b. Muhammed'den, babasından rivayetle şöyle dedi: 'Allah onlara bedel olarak bir kız çocuğu verdi, o da yetmiş peygamber doğurdu'.
وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَبْدَلَهُمَا بِغُلَامٍ .
İbn Cüreyc ise: 'Onlara bir erkek çocuk verdi' demiştir.
قَالَ مُطَرِّفٌ: فَرِحَ بِهِ أَبَوَاهُ حِينَ وُلِدَ وَحَزِنَا عَلَيْهِ حِينَ قُتِلَ. وَلَوْ بَقِيَ لَكَانَ فِيهِ هَلَاكُهُمَا فَلْيَرْضَ امْرُؤٌ بِقَضَاءِ اللَّهِ تَعَالَى فَإِنَّ قَضَاءَ اللَّهِ لِلْمُؤْمِنِ فِيمَا يَكْرَهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ قَضَائِهِ فِيمَا يُحِبُّ. قَوْلُهُ ﷿: {وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ} وَكَانَ اسْمُهُمَا أَصْرَمُ وَصَرِيمٌ {وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا} اخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْكَنْزِ رُوِيَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "كَانَ ذَهَبًا وَفِضَّةً" .
Mutarrıf şöyle demiştir: "Doğduğunda anne babası ona sevinmiş, öldürüldüğünde ise ona üzülmüşlerdi. Şayet [yaşamaya devam edip] kalsaydı ikisinin helaki onun yüzünden olacaktı. Öyleyse kişi Allah Teâlâ'nın kazasına rıza göstersin. Çünkü Allah'ın mümin için hoşuna gitmeyen şeydeki hükmü, sevdiği şeydeki hükmünden onun için daha hayırlıdır." [Allah] Azze ve Celle'nin: { وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ } “Duvara gelince; o, şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti” kavli; bu iki çocuğun ismi Asram ve Sarîm idi. { وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا } “Altında ise onlara ait bir define vardı” [kavline gelince; âlimler] bu define hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû'd-Derdâ'dan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «O, altın ve gümüştü.»
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَ مَالًا .
İkrime ise: 'O bir maldı' demiştir.
وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ: كَانَ الْكَنْزُ صُحُفًا فِيهَا عِلْمٌ .
Saîd b. Cübeyr'den: 'O define, içinde ilim bulunan sahifelerdi' rivayeti nakledilmiştir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّهُ قَالَ كَانَ لَوْحًا مِنْ ذَهَبٍ مَكْتُوبًا فِيهِ: "عَجَبًا لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْمَوْتِ كَيْفَ يَفْرَحُ! عَجَبًا لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْحِسَابِ كَيْفَ يَغْفُلُ! عَجَبًا لِمَنْ أَيْقَنَ بِالرِّزْقِ كَيْفَ يَتْعَبُ! عَجَبًا لِمَنْ أَيْقَنَ بِالْقَدَرِ كَيْفَ يَنْصَبُ! عَجَبًا لِمَنْ أَيْقَنَ بِزَوَالِ الدُّنْيَا وَتَقَلُّبِهَا بِأَهْلِهَا كَيْفَ يَطْمَئِنُّ إِلَيْهَا! لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ". وَفِي الْجَانِبِ الْآخَرِ مَكْتُوبٌ: "أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا وَحْدِي لَا شَرِيكَ لِي خَلَقْتُ الْخَيْرَ والشر فطوبى ٢٢٢/ألِمَنْ خَلَقْتُهُ لِلْخَيْرِ وَأَجْرَيْتُهُ عَلَى يَدَيْهِ وَالْوَيْلُ لِمَنْ خَلَقْتُهُ لِلشَّرِّ وَأَجْرَيْتُهُ عَلَى يَدَيْهِ" وَهَذَا قَوْلُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَرُوِيَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا.
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: 'O, üzerinde şunların yazılı olduğu altından bir levhaydı: Ölümün kesin olduğuna inanan kimsenin nasıl sevinebildiğine şaşılır! Hesabın kesin olduğuna inanan kimsenin nasıl gafil kalabildiğine şaşılır! Rızkın [Allah'tan] olduğuna inanan kimsenin nasıl boşuna yorulup hırslandığına şaşılır! Kadere inanan kimsenin nasıl üzüntüden helak olduğuna şaşılır! Dünyanın geçiciliğine ve ehlini halden hale soktuğuna inanan kimsenin ona nasıl güvenip bel bağladığına şaşılır! Lâ ilâhe illallâh Muhammedün resûlullâh.' Diğer yüzünde ise şöyle yazılıydı: 'Ben Allah'ım; benden başka ilah yoktur, birim ve ortağım yoktur; hayrı ve şerri yarattım. Hayır için yarattığım ve hayrı elleri üzerinden akıttığım kimseye ne mutlu! Şer için yarattığım ve şerri elleri üzerinden akıttığım kimseye de yazıklar olsun!' Müfessirlerin çoğunun görüşü budur ve bu merfû olarak da rivayet edilmiştir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: الْكَنْزُ إِذَا أُطْلِقَ يَنْصَرِفُ إِلَى كَنْزِ الْمَالِ، وَيَجُوزُ عِنْدَ التَّقْيِيدِ أَنْ يُقَالَ عِنْدَهُ كَنْزُ عِلْمٍ، وَهَذَا اللَّوْحُ كَانَ جَامِعًا لَهُمَا.
Zeccâc şöyle demiştir: 'Kenz (define) kelimesi mutlak olarak kullanıldığında mal definesine hamledilir; kayıtlandığında ise 'onun yanında bir ilim definesi vardır' denilmesi caizdir. Bu levha ise her ikisini de kendisinde toplamıştı.'
{وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا} قِيلَ: كَانَ اسْمُهُ "كَاسِحٌ" وَكَانَ مِنَ الْأَتْقِيَاءِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حُفِظَا بِصَلَاحِ أَبَوَيْهِمَا.
{وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا} “Babaları da salih bir kimseydi”. Adının 'Kâsih' olduğu ve takva ehlinden bulunduğu söylenmiştir. İbn Abbâs: 'İkisi de babalarının salahı sayesinde korundular' dedi.
وَقِيلَ: كَانَ بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ الْأَبِ الصَّالِحِ سَبْعَةُ آبَاءٍ .
İkisi ile o salih baba arasında yedi ata bulunduğu da söylenmiştir.
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ: إِنَّ اللَّهَ يَحْفَظُ بِصَلَاحِ الْعَبْدِ وَلَدَهُ [وَوَلَدَ وَلَدِهِ] وَعِتْرَتَهُ وَعَشِيرَتَهُ وَأَهْلَ دُوَيْرَاتٍ حَوْلَهُ فَمَا يَزَالُونَ فِي حِفْظِ اللَّهِ مَا دَامَ فِيهِمْ.
Muhammed b. el-Münkadir şöyle demiştir: 'Allah salih kulunun hatırına onun çocuğunu, [çocuğunun çocuğunu], soyunu, aşiretini ve etrafındaki evlerin ehlini korur; aralarında bulunduğu müddetçe Allah'ın koruması altında olmaya devam ederler.'
قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: إِنِّي لَأُصَلِّي فَأَذْكُرُ وَلَدِي فَأَزِيدُ فِي صَلَاتِي.
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: 'Ben namaz kılarken çocuğumu hatırlarım da namazımı uzatırım.'
قَوْلُهُ ﷿: {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا} أَيْ: يَبْلُغَا وَيَعْقِلَا. وَقِيلَ: أَنْ يُدْرِكَا شِدَّتَهُمَا وقوتهما. وقيل: ثمان عَشْرَةَ سَنَةً.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا} “Rabbin diledi ki onlar ergenlik çağına ulaşsınlar” kavli yani ergenliğe ve akıl baliğ olma çağına ersinler demektir. Güç ve kuvvetlerine kavuşmaları şeklinde de açıklanmıştır. On sekiz yaş olduğu da söylenmiştir.
{وَيَسْتَخْرِجَا} حِينَئِذٍ {كَنْزَهُمَا رَحْمَةً} نِعْمَةً {مِنْ رَبِّكَ}
{وَيَسْتَخْرِجَا} “ve çıkarsınlar” o vakit {كَنْزَهُمَا} “hazinelerini”, {رَحْمَةً} “bir rahmet” [yani] bir nimet olarak {مِنْ رَبِّكَ} “Rabbinden”.
{وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} أَيْ بِاخْتِيَارِي وَرَأْيِي بَلْ فَعَلْتُهُ بِأَمْرِ اللَّهِ وَإِلْهَامِهِ {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} أَيْ لَمْ تُطِقْ عَلَيْهِ صَبْرًا وَ"اسْتَطَاعَ" وَ"اسْطَاعَ" بِمَعْنًى وَاحِدٍ.
{وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي} “Ben bunu kendiliğimden yapmadım” yani kendi tercihim ve görüşümle değil, aksine Allah'ın emri ve ilhamıyla yaptım. {ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا} “İşte sabredemediğin şeylerin içyüzü budur” yani sabretmeye güç yetiremediğin [şeylerin]. İstetâ'a (اسْتَطَاعَ) ile estâ'a (اسْطَاعَ) aynı anlamdadır.
رُوِيَ أَنَّ مُوسَى لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُفَارِقَهُ قَالَ لَهُ: أَوْصِنِي، قَالَ: لَا تَطْلُبِ الْعِلْمَ لِتُحَدِّثَ بِهِ وَاطْلُبْهُ لِتَعْمَلَ بِهِ.
Rivayet edildiğine göre Mûsâ ondan ayrılmak istediğinde ona: 'Bana tavsiyede bulun' dedi. [Hızır da]: 'İlmi sadece anlatmak için öğrenme; onunla amel etmek için öğren' dedi.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْخَضِرَ حَيٌّ أَمْ مَيِّتٌ ؟ قِيلَ: إِنَّ الْخَضِرَ وَإِلْيَاسَ حَيَّانِ يَلْتَقِيَانِ كُلَّ سَنَةٍ بِالْمَوْسِمِ . وَكَانَ سَبَبُ حَيَاتِهِ فِيمَا يُحْكَى أَنَّهُ شَرِبَ مِنْ عَيْنِ الْحَيَاةِ وَذَلِكَ أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ دَخَلَ الظُّلُمَاتِ لِطَلَبِ عَيْنِ الْحَيَاةِ. وَكَانَ الْخَضِرُ عَلَى مُقَدَّمَتِهِ فَوَقَعَ الْخَضِرُ عَلَى الْعَيْنِ فَنَزَلَ وَاغْتَسَلَ وَتَوَضَّأَ وَشَرِبَ وَصَلَّى شُكْرًا لِلَّهِ ﷿ وَأَخْطَأَ ذُو الْقَرْنَيْنِ الطَّرِيقَ فَعَادَ .
Hızır'ın hayatta mı yoksa ölmüş mü olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Hızır ile İlyas'ın hayatta oldukları ve her yıl hac mevsiminde buluştukları söylenmiştir. Anlatıldığına göre hayatta kalmasının sebebi, âb-ı hayattan (hayat pınarından) içmiş olmasıdır. Şöyle ki Zülkarneyn, hayat pınarını aramak için Karanlıklar Ülkesi'ne girmişti. Hızır da onun öncü kuvvetlerinin başındaydı; Hızır pınara denk geldi, indi, yıkandı, abdest aldı, içti ve Aziz ve Celil olan Allah'a şükür namazı kıldı. Zülkarneyn ise yolu şaşırıp geri döndü.
وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّهُ مَيِّتٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ" (الْأَنْبِيَاءِ-٣٤) .
Diğerleri ise Yüce Allah'ın: 'Senden önce de hiçbir insana ölümsüzlük vermedik' (el-Enbiyâ-34) kavlinden ötürü onun ölmüş olduğu görüşüne varmışlardır.
وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ بَعْدَمَا صَلَّى الْعَشَاءَ لَيْلَةً: "أَرَأَيْتُكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ؟ فَإِنَّ عَلَى رَأْسِ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لَا يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ حَيٌّ عَلَى ظَهْرِ الْأَرْضِ أَحَدٌ" . وَلَوْ كَانَ الْخَضِرُ حَيًّا لَكَانَ لَا يَعِيشُ بَعْدَهُ".
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir gece yatsı namazını kıldırdıktan sonra: 'Bu gecenizi görüyor musunuz? Bundan itibaren yüz senenin başında, bugün yeryüzünde hayatta olanlardan hiç kimse kalmayacaktır' buyurmuştur. Eğer Hızır hayatta olsaydı, bundan sonra yaşamazdı.
{وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا (٨٣) }
{وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا (٨٣) } “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra/haber okuyacağım.' (83)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا} خَبَرًا وَاخْتَلَفُوا فِي نُبُوَّتِهِ: فَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ نَبِيًّا .
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ قُلْ سَأَتْلُو عَلَيْكُمْ مِنْهُ ذِكْرًا} “Sana Zülkarneyn'den soruyorlar. De ki: 'Size ondan bir hatıra okuyacağım'” kavlinde [zikr], haber [demektir]. Onun peygamberliği konusunda ihtilaf ettiler: Bazıları: 'O bir nebî idi' dedi.
[وَقَالَ أَبُو الطُّفَيْلِ: سُئِلَ عَلِيٌّ ﵁ عَنْ ذِي الْقَرْنَيْنِ أَكَانَ نَبِيًّا] أَمْ مَلِكًا؟ قَالَ: لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا وَلَا مَلِكًا وَلَكِنْ كَانَ عَبْدًا أَحَبَّ اللَّهَ وَأَحَبَّهُ اللَّهُ، نَاصَحَ اللَّهَ فَنَاصَحَهُ اللَّهُ .
[Ebû't-Tufeyl şöyle dedi: Ali radıyallâhu anh'a Zülkarneyn'in bir nebî mi] yoksa bir hükümdar mı olduğu soruldu. O da şöyle dedi: 'O ne bir nebî ne de bir hükümdardı; lakin o, Allah'ı seven, Allah'ın da kendisini sevdiği, Allah'a karşı samimi/ihlaslı davranan, Allah'ın da kendisine [hayırla ve lütufla] muamele ettiği bir kuldu'.
وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ لِآخَرَ: يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ فَقَالَ: تَسَمَّيْتُمْ بِأَسْمَاءِ النَّبِيِّينَ فَلَمْ تَرْضَوْا حَتَّى تَسَمَّيْتُمْ بِأَسْمَاءِ الْمَلَائِكَةِ .
Ömer radıyallâhu anh'ın, bir adamın diğerine: 'Ey Zülkarneyn!' dediğini işittiğinde şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Nebîlerin isimleriyle isimlendiniz de razı olmayıp meleklerin isimleriyle isimlenmeye mi kalktınız!'.
وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مَلِكًا عَادِلًا صَالِحًا .
Çoğunluk ise onun adil ve salih bir kral olduğu görüşündedir.
وَاخْتَلَفُوا فِي سَبَبِ تَسْمِيَتِهِ بِـ "ذِي الْقَرْنَيْنِ" قَالَ الزُّهْرِيُّ: لِأَنَّهُ بَلَغَ قَرْنَيِ الشَّمْسِ مَشْرِقَهَا وَمَغْرِبَهَا.
Ona "Zülkarneyn" (iki boynuz sahibi/iki çağ sahibi) adının verilme sebebi hususunda ihtilaf ettiler. Zührî şöyle demiştir: Çünkü o, güneşin iki boynuzuna, yani doğduğu ve battığı yerlere ulaşmıştır.
وَقِيلَ: لِأَنَّهُ مَلَكَ الرُّومَ وَفَارِسَ.
Bir görüşe göre: Rum ve Fars diyarlarına hükmettiği içindir.
وَقِيلَ: لِأَنَّهُ دَخَلَ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ.
Bir görüşe göre: Aydınlığa ve karanlığa girdiği içindir.
وَقِيلَ: لِأَنَّهُ رَأَى فِي الْمَنَامِ كَأَنَّهُ أَخَذَ بِقَرْنَيِ الشَّمْسِ.
Bir görüşe göre: Rüyasında sanki güneşin iki boynuzundan tuttuğunu gördüğü içindir.
وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَتْ لَهُ ذُؤَابَتَانِ حَسَنَتَانِ.
Bir görüşe göre: İki güzel saç örgüsü/zülüfü olduğu içindir.
وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ لَهُ قَرْنَانِ تُوَارِيهِمَا الْعِمَامَةُ.
Bir görüşe göre: Sarığının örttüğü iki boynuzumsu çıkıntısı olduğu içindir.
وَرَوَى أَبُو الطُّفَيْلِ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ [قَالَ سُمِّيَ "ذَا الْقَرْنَيْنِ" لِأَنَّهُ] أَمَرَ قَوْمَهُ بِتَقْوَى اللَّهِ، فَضَرَبُوهُ عَلَى قَرْنِهِ الْأَيْمَنِ فَمَاتَ فَبَعَثَهُ اللَّهُ، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ فَضَرَبُوهُ عَلَى قَرْنِهِ الْأَيْسَرِ فَمَاتَ، فَأَحْيَاهُ اللَّهُ .
Ebû't-Tufeyl, Ali'den onun şöyle [dediğini] rivayet etmiştir: [Ona "Zülkarneyn" denilmesinin sebebi şudur:] O, kavmine Allah'tan sakınmalarını emretti; bunun üzerine onun başının sağ tarafına vurdular ve öldü, Allah da onu diriltti. Sonra onlara tekrar Allah'tan sakınmalarını emretti; bu defa da başının sol tarafına vurdular ve öldü, Allah da onu yeniden diriltti.
وَاخْتَلَفُوا فِي اسْمِهِ قِيلَ: اسْمُهُ "مَرْزُبَانُ بْنُ مِرْزَبَّةَ الْيُونَانِيُّ" مِنْ وَلَدِ يُونَانَ بْنِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ. وَقِيلَ: اسْمُهُ "الْإِسْكَنْدَرُ بْنُ فَيْلَفُوسَ بْنِ يَامَلُوسَ الرُّومِيُّ" .
[Âlimler] onun ismi konusunda da ihtilaf ettiler. Bir görüşe göre ismi, Nûh oğlu Yâfes oğlu Yûnân'ın soyundan gelen "Merzübân b. Merzebbe el-Yûnânî"dir. Diğer bir görüşe göre ise ismi "el-İskender b. Feylefûs b. Yâmelûs er-Rûmî"dir.
{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا (٨٤) }
{إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ سَبَبًا (٨٤) } “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık ve ona her şeyden bir sebep (istediği her şeye ulaşmanın yolunu ve vasıtasını) verdik. (84)”
قَوْلُهُ ﷿ {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ} أَوْطَأْنَا، وَالتَّمْكِينُ: تَمْهِيدُ الْأَسْبَابِ. قَالَ عَلِيٌّ: سَخَّرَ لَهُ السَّحَابَ فَحَمَلَهُ عَلَيْهَا، وَمَدَّ لَهُ فِي الْأَسْبَابِ، وَبَسَطَ لَهُ النُّورَ، فَكَانَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ عَلَيْهِ سَوَاءً، فَهَذَا مَعْنَى تَمْكِينِهِ فِي الْأَرْضِ وَهُوَ أَنَّهُ سَهَّلَ عَلَيْهِ السَّيْرَ فِيهَا وَذَلَّلَ لَهُ طُرُقَهَا.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {إِنَّا مَكَّنَّا لَهُ فِي الْأَرْضِ} “Gerçekten biz onu yeryüzünde iktidar sahibi kıldık” kavli, 'ona imkân tanıdık, zemin hazırladık' demektir. Temkîn; sebepleri hazırlayıp kolaylaştırmaktır. Ali şöyle demiştir: 'Bulutları onun emrine verdi ve onu bulutlara bindirdi, sebepleri onun için yaydı, nuru onun için açtı; böylece gece ile gündüz onun için eşit hale geldi.' İşte yeryüzünde iktidar sahibi kılınmasının anlamı budur; yani yeryüzünde yolculuk etmeyi onun için kolaylaştırmış ve yollarını ona boyun eğdirmiştir.
{وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} أَيْ: أَعْطَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْخَلْقُ.
{وَآتَيْنَاهُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “ve ona her şeyden verdik” yani: Mahlukatın ihtiyaç duyduğu her şeyden verdik.
وَقِيلَ: مِنْ كُلِّ مَا يَسْتَعِينُ بِهِ الْمُلُوكُ عَلَى فَتْحِ الْمُدُنِ وَمُحَارَبَةِ الْأَعْدَاءِ.
Bir görüşe göre de: Hükümdarların şehirleri fethetmek ve düşmanlarla savaşmak için yardım aldıkları her şeyden [verdik].
{سَبَبًا} أَيْ: عِلْمًا يَتَسَبَّبُ بِهِ إِلَى كُلِّ مَا يُرِيدُ وَيَسِيرُ بِهِ فِي أَقْطَارِ الْأَرْضِ، وَالسَّبَبُ: مَا يُوَصِّلُ الشَّيْءَ إِلَى الشَّيْءِ.
{سَبَبًا} “bir sebep” yani: İstediği her şeye vesile kılacağı ve yeryüzünün dört bir yanında kendisiyle yol alacağı bir ilim [verdik]. Sebeb ise; bir şeyi diğer bir şeye ulaştıran vasıtadır.
وَقَالَ الْحَسَنُ: بَلَاغًا إِلَى حَيْثُ أَرَادَ. وَقِيلَ: قَرَّبْنَا إِلَيْهِ أَقْطَارَ الْأَرْضِ .
Hasan şöyle demiştir: İstediği yere ulaşabilirlik [verdik]. Denildi ki: Yeryüzünün dört bir yanını ona yakınlaştırdık.
{فَأَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا (٨٦) }
{فَأَتْبَعَ سَبَبًا (٨٥) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا (٨٦) } “O da bir yolu takip etti. (85) Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca, onu balçıklı bir pınarda batarken buldu. Orada bir kavme rastladı. Biz dedik ki: 'Ey Zülkarneyn! İster [onları] cezalandırırsın, ister haklarında güzel bir tavır takınırsın.' (86)”
{فَأَتْبَعَ سَبَبًا} أَيْ: سَلَكَ وَسَارَ، قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ، وَالْبَصْرَةِ: "فَاتَّبَعَ" وَ"ثُمَّ اتَّبَعَ" مَوْصُولًا مُشَدَّدًا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَجَزْمِ التَّاءِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ.
{فَأَتْبَعَ سَبَبًا} “O da bir yolu takip etti” yani: Bir yola girdi ve yürüdü. Hicaz ve Basra ehli, vasıl hemzesi ve şeddeli olarak "fettebea" ve "sümmettebea" şeklinde okudular. Diğerleri ise elifi katı' (hemzeli) ve tâ harfini cezimli olarak ["fe-etbea"] okudular. İkisinin manasının bir olduğu söylenmiştir.
وَالصَّحِيحُ: الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا، فَمَنْ قَطَعَ الْأَلِفَ فَمَعْنَاهُ: أَدْرَكَ وَلَحِقَ، وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّشْدِيدِ فَمَعْنَاهُ: سَارَ، يُقَالُ: مَا زِلْتُ أَتْبَعُهُ حَتَّى أَتْبَعْتُهُ، أَيْ: مَا زِلْتُ أَسِيرُ خَلْفَهُ حَتَّى لَحِقْتُهُ.
Doğru olan ise ikisinin arasında fark olmasıdır: Elifi katı' ile okuyana göre anlamı: 'yetişti ve kavuştu' demektir. Şeddeli okuyana göre ise: 'yürüdü' demektir. Nitekim 'mâ ziltü etbe'uhû hattâ etbe'tühû' denir ki anlamı; 'ona kavuşana dek arkasından yürümeye devam ettim' demektir.
وَقَوْلُهُ: "سَبَبًا" أَيْ: طَرِيقًا. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْزِلًا. {حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَأَبُو عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ: " حَامِيَةٍ " بِالْأَلِفِ غَيْرِ مَهْمُوزَةٍ، أَيْ: حَارَّةٍ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: {حَمِئَةٍ} مَهْمُوزًا بِغَيْرِ الْأَلِفِ، أَيْ: ذَاتُ حَمْأَةٍ، وَهِيَ الطِّينَةُ السَّوْدَاءُ.
Onun: "sebeben" sözü; yani 'bir yol' demektir. İbn Abbâs: 'Bir menzil' demiştir. {حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} “Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca, onu balçıklı bir pınarda batarken buldu” ayetini Ebû Ca'fer, Ebû Âmir, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr, hemzesiz olarak elif ile "hâmiyetin" şeklinde yani 'sıcak' [anlamında] okumuşlardır. Diğerleri ise {حَمِئَةٍ} şeklinde elifsiz ve hemzeli okumuşlardır; yani 'balçıklı olan' ki o da kara çamurdur.
وَسَأَلَ مُعَاوِيَةُ كَعْبًا: كَيْفَ تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ؟ قَالَ: نَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّهَا تَغْرُبُ فِي مَاءٍ وَطِينٍ.
Muâviye, Ka'b'a: 'Tevrat'ta güneşin nasıl battığını buluyorsun?' diye sordu. O da: 'Tevrat'ta onun su ve çamur içine battığını buluyoruz' dedi.
قَالَ الْقُتَيْبِيُّ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ: {فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} أَيْ: عِنْدَهَا عَيْنٌ حَمِئَةٌ، أَوْ فِي رَأْيِ الْعَيْنِ.
Kuteybî şöyle demiştir: Onun {فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ} “balçıklı bir pınarda” kavlinin anlamının, 'onun yanında balçıklı bir pınar varken' yahut 'gözün görüş alanında/görünüşte' olması caizdir.
{وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا} أَيْ: عِنْدَ الْعَيْنِ أُمَّةً، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَدِينَةٌ لَهَا اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ بَابٍ، لَوْلَا ضَجِيجُ أَهْلِهَا لَسُمِعَتْ وَجْبَةُ الشَّمْسِ حِينَ تَجِبُ .
{وَوَجَدَ عِنْدَهَا قَوْمًا} “Orada bir kavme rastladı” yani: O pınarın yanında bir ümmet buldu. İbn Cüreyc şöyle demiştir: 'On iki bin kapısı olan bir şehir ki halkının gürültüsü olmasaydı, güneş batarken çıkardığı gürültü duyulurdu'.
{قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ} يَسْتَدِلُّ بِهَذَا مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَاطَبَهُ وَالْأَصَحُّ: أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا، وَالْمُرَادُ مِنْهُ: الْإِلْهَامُ .
{قُلْنَا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ} “'Ey Zülkarneyn!' dedik” Zülkarneyn'in peygamber olduğunu iddia eden kimse bu [ayet] ile istidlal eder; zira Allah Teâlâ ona hitap etmiştir. En sahih olan [görüş] ise onun bir peygamber olmadığıdır; bundan maksat ise ilhamdır.
{إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ} يَعْنِي: إِمَّا أَنْ تَقْتُلَهُمْ إِنْ لَمْ يَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ {وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا} يَعْنِي: تَعْفُو وَتَصْفَحُ وَقِيلَ: تَأْسِرُهُمْ فَتُعَلِّمُهُمُ الْهُدَى . خَيَّرَهُ اللَّهُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ.
{إِمَّا أَنْ تُعَذِّبَ} “İster cezalandırırsın” yani: İslam'a girmezlerse onları öldürürsün, {وَإِمَّا أَنْ تَتَّخِذَ فِيهِمْ حُسْنًا} “ister haklarında güzel bir tavır takınırsın” yani: Affeder ve hoş görürsün. Bir görüşe göre de: Onları esir alıp hidâyeti öğretirsin. Allah onu iki durum arasında muhayyer bırakmıştır.
{قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) }
{قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا (٨٧) وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا (٨٨) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٨٩) حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا (٩٠) } “Dedi ki: 'Kim haksızlık/zulüm ederse biz onu cezalandıracağız; sonra Rabbine döndürülür, O da kendisini görülmedik korkunç bir azapla cezalandırır. (87) Ama kim de iman edip salih amel işlerse, onun için en güzel mükafat vardır ve ona emrimizden kolay olanı söyleyeceğiz.' (88) Sonra o yine bir yolu takip etti. (89) Nihayet güneşin doğduğu yere varınca, onu öyle bir kavmin üzerine doğuyor buldu ki, biz onlar için güneşe karşı bir örtü yapmamıştık. (90)”
{قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ} أَيْ: كَفَرَ {فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ} أَيْ: نَقْتُلُهُ {ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ} فِي الْآخِرَةِ {فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا} أَيْ: مُنْكَرًا يَعْنِي: بِالنَّارِ، وَالنَّارُ أَنْكَرُ مِنَ الْقَتْلِ. {وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ: {جَزَاءً} مَنْصُوبًا مُنَوَّنًا أَيْ: فَلَهُ الْحُسْنَى " جَزَاءً " نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ [وَهُوَ مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ، أَيْ: فَلَهُ الْحُسْنَى مَجْزِيًا بِهَا] .
{قَالَ أَمَّا مَنْ ظَلَمَ} “Dedi ki: 'Kim haksızlık/zulüm ederse'” yani: İnkâr ederse, {فَسَوْفَ نُعَذِّبُهُ} “biz onu cezalandıracağız” yani: Onu öldüreceğiz; {ثُمَّ يُرَدُّ إِلَى رَبِّهِ} “sonra Rabbine döndürülür” ahirette, {فَيُعَذِّبُهُ عَذَابًا نُكْرًا} “O da kendisini görülmedik korkunç bir azapla cezalandırır” yani: Şiddetli ve dehşetli bir azapla, yani ateşle [cezalandırır]. Ateş ise öldürülmekten daha korkunçtur. {وَأَمَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُ جَزَاءً الْحُسْنَى} “Ama kim de iman edip salih amel işlerse, onun için en güzel mükafat vardır” ayetini Hamza, Kisâî, Hafs ve Ya'kûb; {جَزَاءً} kelimesini tenvinli ve mansub olarak okumuşlardır; yani 'onun için bir karşılık olarak en güzel mükafat vardır'. Masdar olduğu için mansub kılınmıştır [ki o hâl konumuna geçmiş bir masdardır; yani 'ona karşılığı verilmiş olarak en güzeli vardır'].
وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِالرَّفْعِ عَلَى الْإِضَافَةِ، فَالْحُسْنَى: الْجَنَّةُ أَضَافَ الْجَزَاءَ إِلَيْهَا كَمَا قَالَ: "وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ" (يُوسُفَ-٩) ، وَالدَّارُ هِيَ الْآخِرَةُ.
Diğerleri ise izafetle merfu olarak okumuşlardır. el-Hüsnâ; Cennettir. Nitekim: 'Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır' (Yûsuf-9) kavlinde olduğu gibi cezayı ona izafe etmiştir; o yurt da ahirettir.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِـ "الْحُسْنَى" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ. أَيْ لَهُ جَزَاءُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.
Bir görüşe göre: Bu kıraatte "el-hüsnâ"dan murat; salih amellerdir. Yani ona salih amellerin mükafatı vardır.
{وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} أَيْ: نُلِينُ لَهُ الْقَوْلَ وَنُعَامِلُهُ بِالْيُسْرِ مِنْ أَمْرِنَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: "يُسْرًا" أَيْ: مَعْرُوفًا. {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا} أَيْ: سَلَكَ طرقا ومنازل. ٢٢٢/ب {حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ} أَيْ مَوْضِعَ طُلُوعِهَا {وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} قَالَ قَتَادَةُ وَالْحَسَنُ: لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الشَّمْسِ سِتْرٌ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوُا فِي مَكَانٍ لَا يَسْتَقِرُّ عَلَيْهِ بِنَاءٌ فَكَانُوا يَكُونُونَ فِي أَسْرَابٍ لَهُمْ حَتَّى إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْهُمْ خَرَجُوا إِلَى مَعَايِشِهِمْ وَحُرُوثِهِمْ.
{وَسَنَقُولُ لَهُ مِنْ أَمْرِنَا يُسْرًا} “Ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz.” Yani: Ona sözü yumuşatırız ve buyruğumuzdan kendisine kolaylıkla muamele ederiz. Mücâhid şöyle demiştir: “Kolay olanı (yüsran)” yani: İyiliği/güzeli [söyleyeceğiz]. {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا} “Sonra yine bir yolu takip etti.” Yani: Yollar ve konaklar aştı. {حَتَّى إِذَا بَلَغَ مَطْلِعَ الشَّمْسِ} “Nihayet güneşin doğduğu yere ulaştığında” yani doğduğu mevkîye [vardığında], {وَجَدَهَا تَطْلُعُ عَلَى قَوْمٍ لَمْ نَجْعَلْ لَهُمْ مِنْ دُونِهَا سِتْرًا} “onun, kendileriyle güneş arasına hiçbir örtü koymadığımız bir topluluk üzerine doğduğunu gördü.” Katâde ve Hasan şöyle demişlerdir: Onlarla güneş arasında bir örtü yoktu. Bunun sebebi, onların üzerinde hiçbir binanın ayakta duramadığı bir yerde bulunmalarıydı; bu yüzden kendilerine ait yeraltı sığınaklarında (kovuklarında) kalırlar, güneş üzerlerinden çekilip [yakıcılığı] zail olunca da geçimlerini temin etmeye ve ekinlerine çıkarlardı.
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانُوا إِذَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ يَدْخُلُونَ الْمَاءَ فَإِذَا ارْتَفَعَتْ عَنْهُمْ خَرَجُوا يَتَرَاعَوْنَ كَالْبَهَائِمِ.
Hasan şöyle demiştir: Güneş doğduğunda suya girerlerdi; güneş üzerlerinden yükselip [yakıcılığı] gidince de çıkıp hayvanlar gibi yayılırlardı.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمْ قَوْمٌ عُرَاةٌ يَفْتَرِشُ أَحَدُهُمْ إِحْدَى أُذُنَيْهِ، وَيَلْتَحِفُ بِالْأُخْرَى .
Kelbî ise şöyle demiştir: Onlar çıplak bir kavimdi; birisi kulaklarından birini yere serer, diğerini de üzerine örterdi.
{كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣) قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) }
{كَذَلِكَ وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا (٩١) ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا (٩٢) حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا (٩٣) قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا (٩٤) } “İşte böyle; onun yanında bulunan her şeyi biz bilgimizle kuşatmıştık. (91) Sonra yine bir yolu takip etti. (92) Nihayet iki dağ/set arasına ulaştığında, onların önünde neredeyse hiçbir sözü anlamayan bir kavim buldu. (93) Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu topraklarda bozgunculuk yapmaktadırlar. Bizimle onlar arasında bir set yapman şartıyla sana bir vergi/ücret verelim mi?' (94)”
قَوْلُهُ ﷿: {كَذَلِكَ} قِيلَ: مَعْنَاهُ كَمَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ كَذَلِكَ بَلَغَ مَطْلِعَهَا وَالصَّحِيحُ أَنَّ مَعْنَاهُ: كَمَا حَكَمَ فِي الْقَوْمِ الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ كَذَلِكَ حَكَمَ فِي الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ مَطْلِعِ الشَّمْسِ {وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} يَعْنِي: بِمَا عِنْدَهُ وَمَعَهُ مِنَ الْجُنْدِ وَالْعُدَّةِ وَالْآلَاتِ "خُبْرًا" أَيْ: عِلْمًا. {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا} . {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ: {السَّدَّيْنِ} وَ" سَدًّا " هَاهُنَا بِفَتْحِ السِّينِ وَافَقَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فِي "سَدًّا" [وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِضَمِّ السِّينِ وَفِي يَس "سَدًّا" بِالْفَتْحِ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ] وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالضَّمِّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هُمَا لُغَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: مَا كَانَ مِنْ صَنْعَةِ بَنِي آدَمَ فَهُوَ السَّدُّ بِالْفَتْحِ وَمَا كَانَ مِنْ صُنْعِ اللَّهِ فَهُوَ سُدٌّ بِالضَّمِّ وَقَالَهُ أَبُو عَمْرٍو. وَقِيلَ: "السَّدُّ": بِالْفَتْحِ مَصْدَرٌ وَبِالضَّمِّ اسْمٌ وَهُمَا هَاهُنَا: جَبَلَانِ سَدَّ ذُو الْقَرْنَيْنِ مَا بَيْنَهُمَا حَاجِزًا بَيْنَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَمَنْ وَرَائَهُمْ. {وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا} يَعْنِي: أَمَامَ السَّدَّيْنِ. {لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "يُفْقِهُونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْقَافِ عَلَى مَعْنَى لَا يُفْقِهُونَ غَيْرَهُمْ قَوْلًا وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْقَافِ أَيْ لَا يَفْقَهُونَ كَلَامَ غَيْرِهِمْ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَفْقَهُونَ كَلَامَ أَحَدٍ وَلَا يَفْهَمُ النَّاسُ كَلَامَهُمْ. {قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالُوا ذَلِكَ وَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ؟
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu: {كَذَلِكَ} “İşte böyle”. Denildi ki: Bunun anlamı, güneşin battığı yere ulaştığı gibi doğduğu yere de ulaştı demektir. Sahih olan ise anlamının şudur: Güneşin battığı yerde bulunan kavim hakkında nasıl hüküm verdiyse, güneşin doğduğu yerde bulunanlar hakkında da öyle hüküm verdi. {وَقَدْ أَحَطْنَا بِمَا لَدَيْهِ خُبْرًا} “Onun yanında bulunan her şeyi bilgimizle kuşatmıştık” yani yanında ve beraberinde bulunan ordu, teçhizat ve aletleri [kuşatmıştık]. "Hübran" (خُبْرًا) yani ilim [olarak]. {ثُمَّ أَتْبَعَ سَبَبًا} “Sonra bir yolu daha takip etti”. {حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ} “Nihayet iki set arasına ulaştığı zaman”. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hafs buradaki {السَّدَّيْنِ} ve "sedden" kelimelerini sîn harfinin fethasıyla (es-Seddeyn / sedden) okudular. Hamza ve Kisâî de "sedden" kelimesinde buna muvafakat etti. [Diğerleri ise sîn harfinin dammesiyle (es-Süddeyn / südden) okudular. Yâsîn Suresi'ndeki "sedden" kelimesini ise Hamza, Kisâî ve Hafs fetha ile,] geride kalanlar ise damme ile okudular. Âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Bunlar aynı anlama gelen iki ayrı lehçedir. İkrime ise şöyle demiştir: Âdemoğlunun yaptığı şey fetha ile "es-sedd", Allah'ın yarattığı şey ise damme ile "es-süd"dür. Bunu Ebû Amr da söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Fetha ile olan "es-sedd" masdardır, damme ile olan ise isimdir. Buradaki iki set ise Zülkarneyn'in, Ye'cûc ve Me'cûc ile onların arkasındakiler arasında bir engel olarak aralarını kapattığı iki dağdır. {وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا} “O iki setin berisinde bir kavim buldu” yani iki seddin önünde. {لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا} “Neredeyse hiçbir söz anlamıyorlardı”. Hamza ve Kisâî, başkalarına bir söz anlatamazlar/ifade edemezler manasında yâ harfinin dammesi ve kâf harfinin kesresiyle "yüfkihûne" şeklinde okudular. Diğerleri ise yâ ve kâf harflerinin fethasıyla ["yefkahûne" şeklinde] okudular; yani başkalarının sözünü anlamazlar demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onlar hiç kimsenin sözünü anlamazlar, insanlar da onların sözünü anlamazdı. {قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ} “Dediler ki: Ey Zülkarneyn!”. Eğer 'Söz anlamadıkları halde bunu nasıl söylediler?' denilirse:
قِيلَ: كَلَّمَ عَنْهُمْ مُتَرْجِمٌ، دَلِيلُهُ: قِرَاءَةُ ابْنِ مَسْعُودٍ: لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا قَالَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِمْ يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ.
Denilir ki: Onlar adına bir tercüman konuştu; bunun delili İbn Mes'ûd'un şu kıraatidir: 'Neredeyse hiçbir söz anlamazlardı; onların berisinde olanlar dediler ki: Ey Zülkarneyn!'
{إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} قَرَأَهُمَا عَاصِمٌ بِهَمْزَتَيْنِ [وَكَذَلِكَ فِي الْأَنْبِيَاءِ، "فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ"] وَالْآخَرُونَ بِغَيْرِ هَمْزٍ [فِي السُّورَتَيْنِ] وَهُمَا لُغَتَانِ أَصْلُهُمَا مِنْ أَجِيجِ النار وهو ضوؤها وَشَرَرُهَا شُبِّهُوا بِهِ لِكَثْرَتِهِمْ وَشِدَّتِهِمْ.
{إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ} “Ye'cûc ve Me'cûc” [kelimelerini] Âsım iki hemze ile [ve aynı şekilde Enbiyâ Suresi'nde: "futihat Ye'cûcü ve Me'cûc" ayetinde de], diğerleri ise [her iki surede de] hemzesiz olarak okumuşlardır. Bunlar iki lügattir; asılları ateşin alevi, ışığı ve kıvılcımı demek olan 'ecîcu'n-nâr'dan gelir. Çoklukları ve şiddetlerinden dolayı ateşe benzetilmişlerdir.
وَقِيلَ: بِالْهَمْزَةِ مِنْ شِدَّةِ أَجِيجِ النَّارِ وَبِتَرْكِ الْهَمْزِ اسْمَانِ أَعْجَمِيَّانِ مِثْلُ: هَارُوتَ وَمَارُوتَ، وَهُمْ مِنْ أَوْلَادِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ.
Bir görüşe göre: Hemzeli okunuşu ateşin şiddetli alevinden gelmektedir; hemzenin terkiyle okunuşu ise Hârût ve Mârût gibi a'cemî (Arapça kökenli olmayan) iki isimdir. Onlar, Nûh oğlu Yâfes'in soyundandırlar.
قَالَ الضَّحَّاكُ: هُمْ جِيلٌ مِنَ التُّرْكِ. قَالَ السُّدِّيُّ: التُّرْكُ سَرِيَّةٌ مِنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، خَرَجَتْ فَضَرَبَ ذُو الْقَرْنَيْنِ السَّدَّ [فَبَقِيَتْ خَارِجَهُ، فَجَمِيعُ التُّرْكِ مِنْهُمْ. وَعَنْ قَتَادَةَ: أَنَّهُمُ اثْنَانِ وَعِشْرُونَ قَبِيلَةً، بَنَى ذُو الْقَرْنَيْنِ السَّدَّ] عَلَى إِحْدَى وَعِشْرِينَ قَبِيلَةً فَبَقِيَتْ قَبِيلَةٌ وَاحِدَةٌ فَهُمُ التُّرْكُ سُمُّوا التُّرْكَ لِأَنَّهُمْ تُرِكُوا خَارِجِينَ.
Dahhâk: 'Onlar Türklerden bir topluluktur' demiştir. Süddî: 'Türkler, Ye'cûc ve Me'cûc'den akına çıkan bir müfreze idi; Zülkarneyn seddi çekince [seddin dışında kaldılar; dolayısıyla Türklerin tamamı onlardandır. Katâde'den ise: Onlar yirmi iki kabile idi; Zülkarneyn seddi] yirmi bir kabilenin üzerine inşa etti, bir tek kabile kaldı; işte onlar Türklerdir. Dışarıda bırakıldıkları (türikû) için Türk diye isimlendirildiler' demiştir.
قَالَ أَهْلُ التَّوَارِيخِ: أَوْلَادُ نُوحٍ ثَلَاثَةٌ سَامٌ وَحَامٌ ويَافِثُ، فَسَامٌ أَبُو الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ وَالرُّومِ، وَحَامٌ أَبُو الْحَبَشَةِ وَالزَّنْجِ وَالنُّوبَةِ، ويَافِثُ أَبُو التُّرْكِ وَالْخُزْرِ وَالصَّقَالِبَةِ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: هُمْ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ وَوَلَدُ آدَمَ كُلُّهُمْ جُزْءٌ. رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ مَرْفُوعًا: إِنَّ يَأْجُوجَ أُمَّةٌ وَمَأْجُوجَ أُمَّةٌ، كُلُّ أُمَّةٍ أَرْبَعُمِائَةِ أَلْفِ أُمَّةٍ لَا يَمُوتُ الرَّجُلُ مِنْهُمْ حَتَّى يَنْظُرَ إِلَى أَلْفِ ذَكَرٍ مِنْ صُلْبِهِ كُلُّهُمْ قَدْ حَمَلَ السِّلَاحَ وَهُمْ مِنْ وَلَدِ آدَمَ يَسِيرُونَ إِلَى خَرَابِ الدُّنْيَا. وَقِيلَ: هُمْ ثَلَاثَةُ أَصْنَافٍ، صِنْفٌ مِنْهُمْ أَمْثَالُ الْأَرُزِّ شَجَرٌ بِالشَّامِ طُولُهُ عِشْرُونَ وَمِائَةُ ذِرَاعٍ فِي السَّمَاءِ، وَصِنْفٌ مِنْهُمْ عَرْضُهُ وَطُولُهُ سَوَاءٌ، عِشْرُونَ وَمِائَةُ ذِرَاعٍ، وَهَؤُلَاءِ لَا يَقُومُ لَهُمْ جَبَلٌ وَلَا حَدِيدٌ، وَصِنْفٌ مِنْهُمْ يَفْتَرِشُ أَحَدُهُمْ [إِحْدَى أُذُنَيْهِ] وَيَلْتَحِفُ الْأُخْرَى لَا يَمُرُّونَ بِفِيلٍ وَلَا وَحْشٍ وَلَا خِنْزِيرٍ إِلَّا أَكَلُوهُ وَمَنْ مَاتَ مِنْهُمْ. أَكَلُوهُ، مُقَدَّمَتُهُمْ بِالشَّامِ وَسَاقَتُهُمْ بِخُرَاسَانَ يَشْرَبُونَ أَنْهَارَ الْمَشَارِقِ وَبُحَيْرَةَ طَبَرِيَّةَ .
Tarihçiler şöyle demiştir: Nûh'un çocukları üçtür: Sâm, Hâm ve Yâfes. Sâm; Arapların, Acemlerin ve Rumların atasıdır. Hâm; Habeşlilerin, Zencilerin ve Nûbelilerin atasıdır. Yâfes ise Türklerin, Hazarların, Slavların, Ye'cûc ve Me'cûc'ün atasıdır. İbn Abbâs, Atâ rivayetinde: 'Onlar on kısımdır; Âdemoğullarının geri kalanı ise tek bir kısımdır' demiştir. Huzeyfe'den merfû olarak rivayet edildiğine göre: 'Ye'cûc bir ümmettir, Me'cûc de bir ümmettir; her bir ümmet dörtyüz bin ümmetten oluşur. Onlardan bir adam, kendi sulbünden silah kuşanmış bin erkek evlat görmeden ölmez. Onlar Âdemoğullarındandır ve dünyanın harap olmasına doğru yürüyeceklerdir.' Denildi ki: Onlar üç sınıftır; bir sınıfı Şam'daki pirinç/sedir ağacı gibidir, göğe doğru boyu yüz yirmi arşındır. Bir sınıfının ise eni ve boyu eşittir; yüz yirmi arşındır ki bunların karşısında ne dağ durabilir ne demir. Bir sınıfı da vardır ki [kulaklarından birini] yere serer, diğerini üzerine örter. Karşılaştıkları hiçbir fili, vahşi hayvanı veya domuzu yemeden bırakmazlar; içlerinden öleni de yerler. Öncü birlikleri Şam'da, artçıları Horasan'dadır; doğunun nehirlerini ve Taberiye Gölü'nü içerler.
وَعَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ: مِنْهُمْ مَنْ طُولُهُ شِبْرٌ وَمِنْهُمْ مَنْ هُوَ مُفْرِطٌ فِي الطُّولِ.
Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Onlardan boyu bir karış olan da vardır, aşırı derecede uzun olan da vardır."
وَقَالَ كَعْبٌ: هُمْ نَادِرَةٌ فِي وَلَدِ آدَمَ وَذَلِكَ أَنَّ آدَمَ احْتَلَمَ ذَاتَ يَوْمٍ وَامْتَزَجَتْ نُطْفَتُهُ بِالتُّرَابِ فَخَلَقَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ فَهُمْ يَتَّصِلُونَ بِنَا مِنْ جِهَةِ الْأَبِ دُونَ الْأُمِّ .
Ka'b ise şöyle demiştir: Onlar Âdemoğulları içinde sıra dışı bir durumdur; zira Âdem bir gün ihtilam oldu ve nutfesi toprağa karıştı, Allah da o sudan Ye'cûc ve Me'cûc'ü yarattı. Dolayısıyla onlar bize anne tarafından değil, baba tarafından ulaşmaktadırlar.
وَذَكَرَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ كَانَ رَجُلًا مِنَ الرُّومِ ابْنَ عَجُوزٍ، فَلَمَّا بَلَغَ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا. قَالَ اللَّهُ لَهُ: إِنِّي بَاعِثُكَ إِلَى أُمَمٍ مُخْتَلِفَةٍ أَلْسِنَتُهُمْ، مِنْهُمْ أُمَّتَانِ بَيْنَهُمَا طُولُ الْأَرْضِ: إِحْدَاهُمَا عِنْدَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ يُقَالُ لَهَا نَاسِكُ، وَالْأُخْرَى عِنْدَ مَطْلِعِهَا يُقَالُ لَهَا مَنْسَكُ، وَأُمَّتَانِ بَيْنَهُمَا عَرْضُ الْأَرْضِ: إِحْدَاهُمَا فِي الْقُطْرِ الْأَيْمَنِ يُقَالُ لَهَا هَاوِيلُ، وَالْأُخْرَى فِي قُطْرِ الْأَرْضِ الْأَيْسَرِ يُقَالُ لَهَا تَاوِيلُ، وَأُمَمٌ فِي وَسَطِ الْأَرْضِ مِنْهُمُ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ وَيَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ فَقَالَ ذُو الْقَرْنَيْنِ: بِأَيِّ قُوَّةٍ أُكَابِرُهُمْ؟ وَبِأَيِّ جَمْعٍ أُكَاثِرُهُمْ؟ وَبِأَيِّ لِسَانٍ أُنَاطِقُهُمْ؟ قَالَ اللَّهُ ﷿: إِنِّي سَأُطَوِّفُكَ وَأَبْسُطُ لَكَ لِسَانَكَ وَأَشُدُّ عَضُدَكَ فَلَا يَهُولَنَّكَ شَيْءٌ وَأُلْبِسُكَ الْهَيْبَةَ فَلَا يَرُوعُكَ شَيْءٌ وَأُسَخِّرُ لَكَ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ وَأَجْعَلُهُمَا مِنْ جُنُودِكَ يَهْدِيكَ النُّورُ مِنْ أَمَامِكَ وتَحُوطُكَ الظُّلْمَةُ مِنْ وَرَائِكَ.
Vehb b. Münebbih şunu zikretmiştir: Zülkarneyn, Rumlardan yaşlı bir kadının oğlu olan bir adamdı; ergenlik çağına ulaştığında salih bir kul oldu. Allah ona şöyle buyurdu: 'Ben seni dilleri farklı olan ümmetlere gönderiyorum. Bunlardan ikisi vardır ki aralarında yeryüzünün uzunluğu kadar mesafe vardır; biri güneşin battığı yerde olup ona Nâsik denir, diğeri güneşin doğduğu yerde olup ona Mensek denir. Aralarında yeryüzünün eni kadar mesafe olan iki ümmet daha vardır; biri sağ tarafta olup ona Hâvîl denir, diğeri yeryüzünün sol tarafında olup ona Tâvîl denir. Bir de yeryüzünün ortasında bulunan ümmetler vardır ki bunlar cinler, insanlar, Ye'cûc ve Me'cûc'dür.' Zülkarneyn dedi ki: 'Hangi kuvvetle onlara üstün gelebilirim? Hangi kalabalıkla onlara karşı koyabilirim? Hangi dille onlarla konuşabilirim?' Aziz ve Celil olan Allah buyurdu ki: 'Ben seni gezdireceğim, dilini genişleteceğim (her dili konuşmanı sağlayacağım), pazunu güçlendireceğim; hiçbir şey seni korkutmayacak. Sana heybet giydireceğim; hiçbir şey seni dehşete düşürmeyecek. Nuru ve karanlığı senin emrine vereceğim ve onları senin orduların kılacağım; nur senin önünden yol gösterecek, karanlık da arkandan seni sarıp koruyacak.'
فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى مَغْرِبَ الشَّمْسِ فَوَجَدَ جَمْعًا وَعَدَدًا لَا يُحْصِيهِ إِلَّا اللَّهُ، فَكَابَرَهُمْ بِالظُّلْمَةِ حَتَّى جَمَعَهُمْ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَعِبَادَتِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ فَعَمَدَ إِلَى الَّذِينَ تَوَلَّوْا عَنْهُ فَأَدْخَلَ عَلَيْهِمُ الظُّلْمَةَ فَدَخَلَتْ فِي أَجْوَافِهِمْ وَبُيُوتِهِمْ فَدَخَلُوا فِي دَعْوَتِهِ فَجَنَّدَ مِنْ أَهْلِ الْمَغْرِبِ جُنْدًا عَظِيمًا فَانْطَلَقَ يَقُودُهُمْ وَالظُّلْمَةُ تَسُوقُهُمْ حَتَّى أَتَى هَاوِيلَ فَعَمِلَ فِيهِمْ كَعَمَلِهِ فِي نَاسِكَ، ثُمَّ مَضَى حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَنْسَكٍ عِنْدَ مَطْلِعِ الشَّمْسِ فَعَمِلَ فِيهَا وَجَنَّدَ مِنْهَا جُنُودًا كَفِعْلِهِ فِي الْأُمَّتَيْنِ ثُمَّ أَخَذَ نَاحِيَةَ الْأَرْضِ الْيُسْرَى فَأَتَى تَاوِيلَ فَعَمِلَ فِيهَا كَعَمَلِهِ فِيمَا قَبْلَهَا، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى الْأُمَمِ الَّتِي فِي وَسَطِ الْأَرْضِ، فَلَمَّا دَنَا مِمَّا يَلِي مُنْقَطَعَ التُّرْكِ نَحْوَ الْمَشْرِقِ قَالَتْ لَهُ أُمَّةٌ صَالِحَةٌ مِنَ الْإِنْسِ: يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ بَيْنَ هَذَيْنِ الْجَبَلَيْنِ خَلْقًا أَشْبَاهَ الْبَهَائِمِ يَفْتَرِسُونَ الدَّوَابَّ وَالْوُحُوشَ [لَهُمْ أَنْيَابٌ وَأَضْرَاسٌ] كَالسِّبَاعِ يَأْكُلُونَ الْحَيَّاتِ وَالْعَقَارِبَ وَكُلَّ ذِي رُوحٍ خُلِقَ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ يَزْدَادُ خَلْقٌ كَزِيَادَتِهِمْ وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ سَيَمْلَئُونَ الْأَرْضَ وَيَظْهَرُونَ عَلَيْنَا وَيُفْسِدُونَ فِيهَا، فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا قَالَ: مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ قَالَ: أَعِدُّوا إِلَيَّ الصُّخُورَ وَالْحَدِيدَ وَالنُّحَاسَ حَتَّى أَعْلَمَ عِلْمَهُمْ.
Bunun üzerine yola çıkıp güneşin battığı yere vardı. Orada Allah'tan başkasının sayamayacağı bir topluluk ve sayı buldu. Karanlıkla onları bastırdı, nihayet onları tek bir yerde topladı ve onları Allah'a ve O'na ibadet etmeye davet etti. Onlardan kimi iman etti, kimi de yüz çevirdi. Yüz çevirenlere yönelip üzerlerine karanlığı saldı; karanlık içlerine ve evlerine girdi, böylece davetine girdiler. Batı ehlinden büyük bir ordu topladı; o önderlik ederek, karanlık da onları sevk ederek ilerledi ve nihayet Hâvîl'e geldi. Nâsik'te yaptıklarını onlara da yaptı. Sonra devam edip güneşin doğduğu yerdeki Mensek'e ulaştı; orada da iki ümmette yaptığı gibi davranıp oradan ordular topladı. Sonra yeryüzünün sol tarafına yönelip Tâvîl'e geldi; öncekilerde yaptığı gibi orada da aynısını yaptı. Sonra yeryüzünün ortasındaki ümmetlere yöneldi. Doğuya doğru Türklerin bittiği yere yaklaştığında insanlardan salih bir topluluk ona şöyle dedi: 'Ey Zülkarneyn! Şu iki dağ arasında hayvanlara benzeyen bir yaratık topluluğu vardır; hayvanları ve vahşi yaratıkları parçalarlar, [yırtıcı hayvanlar gibi] [azı dişleri ve köpek dişleri vardır]. Yılanları, akrepleri ve yeryüzünde yaratılmış her canlıyı yerler. Onların çoğaldığı gibi hiçbir mahlukat çoğalmaz; şüphesiz onlar yeryüzünü dolduracaklar, üzerimize galip gelecekler ve orada bozgunculuk çıkaracaklar. Bizimle onlar arasında bir set yapman şartıyla sana bir vergi/ücret verelim mi?' Dedi ki: 'Rabbimin beni içinde bulundurduğu iktidar daha hayırlıdır. Bana kayaları, demiri ve bakırı hazırlayın da onların durumunu öğreneyim.'
فَانْطَلَقَ حَتَّى تَوَسَّطَ بِلَادَهُمْ فَوَجَدَهُمْ عَلَى مِقْدَارٍ وَاحِدٍ يَبْلُغُ طُولُ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ مِثْلَ نِصْفِ الرَّجُلِ الْمَرْبُوعِ مِنَّا لَهُمْ مَخَالِيبُ كَالْأَظْفَارِ فِي أَيْدِينَا وَأَنْيَابٌ وَأَضْرَاسٌ كَالسِّبَاعِ وَلَهُمْ هُدْبٌ مِنَ الشَّعَرِ فِي
Bunun üzerine yola çıkıp nihayet onların yurtlarının ortasına vardı. Onları tek bir ölçüde (aynı boyutta) buldu; onlardan birinin boyu, bizden orta boylu bir adamın boyunun yarısı kadardı. Bizim ellerimizdeki tırnaklar gibi pençeleri, yırtıcı hayvanlarınki gibi köpek dişleri ile azı dişleri vardı. Vücutlarında kendilerini...
أَجْسَادِهِمْ مَا يُوَارِيهِمْ وَيَتَّقُونَ بِهِ مِنَ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أُذُنَانِ عَظِيمَتَانِ يَفْتَرِشُ إِحْدَاهُمَا وَيَلْتَحِفُ بِالْأُخْرَى يَصِيفُ فِي إِحْدَاهُمَا ويشتو في ٢٢٣/أالْأُخْرَى يَتَسَافَدُونَ تَسَافُدَ الْبَهَائِمِ حَيْثُ الْتَقَوْا، فَلَمَّا عَايَنَ ذَلِكَ ذُو الْقَرْنَيْنِ انْصَرَفَ إِلَى مَا بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ فَقَاسَ مَا بَيْنَهُمَا فَحُفِرَ لَهُ الْأَسَاسُ حَتَّى بَلَغَ الْمَاءَ وَجَعَلَ حَشْوَهُ الصَّخْرَ وَطِينَهُ النُّحَاسَ يُذَابُ فَيَصُبُّ عَلَيْهِ فَصَارَ كَأَنَّهُ عِرْقٌ مِنْ جَبَلٍ تَحْتَ الْأَرْضِ .
sıcak ve soğuktan koruyan saç benzeri kıllar vardı. Her birinin iki büyük kulağı vardı; birini yere serer, diğerini de üzerine örterdi. Birinde yazı, diğerinde 223/a kışı geçirirdi. Nerede karşılaşırlarsa hayvanların çiftleştiği gibi çiftleşirlerdi. Zülkarneyn bunu bizzat görünce iki dağ yamacının arasına döndü, ikisinin arasını ölçtü. Suya ulaşıncaya kadar onun için temel kazıldı; içini kaya ile doldurdu, harcını ise eritilip üzerine dökülen bakır yaptı; böylece yerin altında adeta dağdan bir damar gibi oldu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: فَسَادُهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَخْرُجُونَ أَيَّامَ الرَّبِيعِ إِلَى أَرْضِهِمْ فَلَا يَدَعُونَ فِيهَا شَيْئًا أَخْضَرَ إِلَّا أَكَلُوهُ وَلَا شَيْئًا يَابِسًا إِلَّا احْتَمَلُوا وَأَدْخَلُوهُ أَرْضَهُمْ وَقَدْ لَقُوا مِنْهُمْ أَذًى شَدِيدًا وَقَتْلًا.
Yüce Allah'ın: {قَالُوا يَا ذَا الْقَرْنَيْنِ إِنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ} “Dediler ki: 'Ey Zülkarneyn! Ye'cûc ve Me'cûc bu topraklarda bozgunculuk yapmaktadırlar'” kavli hakkında Kelbî şöyle demiştir: Onların bozgunculuğu; bahar günlerinde bunların arazilerine çıkmaları, orada yemedik hiçbir yeşillik ve yüklenip kendi topraklarına taşımadık hiçbir kuru şey bırakmamalarıydı. Onlardan şiddetli eziyet görmüşler ve katledilmişlerdi.
وَقِيلَ: فَسَادُهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَأْكُلُونَ النَّاسَ.
Bir görüşe göre: Onların bozgunculuğu, insanları yemeleriydi.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ سَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ .
Bir görüşe göre de: Anlamı, çıkışları vaktinde yeryüzünde bozgunculuk yapacaklarıdır.
{فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " خَرَاجًا " بِالْأَلِفِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {خَرْجًا} بِغَيْرِ أَلِفٍ وَهُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ أَيْ جُعْلًا وَأَجْرًا مِنْ أَمْوَالِنَا.
{فَهَلْ نَجْعَلُ لَكَ خَرْجًا} “Sana bir vergi/ücret verelim mi?”. Hamza ve Kisâî elif ile "harâcen" şeklinde; diğerleri ise elifsiz olarak {خَرْجًا} şeklinde okumuşlardır. Bunlar aynı manada iki lügattir; yani mallarımızdan sana bir karşılık ve ücret [verelim mi?].
وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: "الْخَرْجُ": مَا تَبَرَّعْتَ بِهِ و"الْخَرَاجُ": مَا لَزِمَكَ أَدَاؤُهُ. وَقِيلَ: "الْخَرَاجُ": عَلَى الْأَرْضِ و"الْخَرْجُ": عَلَى الرِّقَابِ. يُقَالُ: أَدِّ خَرْجَ رَأْسِكَ وَخَرَاجَ مَدِينَتِكَ.
Ebû Amr şöyle demiştir: "el-Harc"; gönüllü olarak bağışladığın şeydir, "el-harâc" ise ödemen zorunlu olan şeydir. Bir görüşe göre de: "el-Harâc" toprak üzerinedir, "el-harc" ise baş/şahıs üzerinedir. Nitekim: 'Başının harcını (cizyesini), şehrinin de haracını öde' denir.
{عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} أَيْ حَاجِزًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْنَا.
{عَلَى أَنْ تَجْعَلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ سَدًّا} “bizimle onlar arasında bir set yapman şartıyla” yani: Bir engel [yapman şartıyla] ki bize ulaşamasınlar.