{قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥) }
{قَالَ مَا مَكَّنِّي فِيهِ رَبِّي خَيْرٌ فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا (٩٥) } “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Rabbimin bana verdiği imkân [sizin vereceğiniz ücretten] daha hayırlıdır. Haydi, siz bana bedenî güçle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım.'”
{قَالَ} لَهُمْ ذُو الْقَرْنَيْنِ: {مَا مَكَّنِّي فِيهِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ " مَكَّنَنِي " بِنُونَيْنِ ظَاهِرَيْنِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ مُشَدَّدَةٍ عَلَى الْإِدْغَامِ، أَيْ: مَا قَوَّانِي عَلَيْهِ {رَبِّي خَيْرٌ} مِنْ جُعْلِكُمْ {فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ} مَعْنَاهُ: إِنِّي لَا أُرِيدُ الْمَالَ بَلْ أَعِينُونِي بِأَبْدَانِكُمْ وَقُوَّتِكُمْ {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} أَيْ: سَدًّا، قَالُوا وَمَا تِلْكَ الْقُوَّةُ؟ قَالَ: فَعَلَةٌ وَصُنَّاعٌ يُحْسِنُونَ الْبِنَاءَ وَالْعَمَلَ وَالْآلَةُ، قَالُوا: وما تلك الآية؟ قَالَ:
{قَالَ} “[Zülkarneyn] dedi ki” onlara: {مَا مَكَّنِّي فِيهِ} “[Rabbimin] bana verdiği imkân” İbn Kesîr iki açık nûn ile "مَكَّنَنِي" (mekkenenî) şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise idgam yaparak şeddeli tek bir nûn ile okumuşlardır. Yani: Beni üzerinde muktedir kıldığı şeyler... {رَبِّي خَيْرٌ} “Rabbimin [bana verdiği imkân] daha hayırlıdır” sizin vereceğiniz ücretten. {فَأَعِينُونِي بِقُوَّةٍ} “Siz bana bedenî güçle yardım edin” Bunun anlamı şudur: Ben mal istemiyorum; aksine bedenlerinizle ve kuvvetinizle bana yardım edin. {أَجْعَلْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ رَدْمًا} “sizinle onlar arasına sağlam bir set yapayım” yani bir set [yapayım]. "O güç nedir?" dediler. [Zülkarneyn]: "İnşaatı ve işçiliği iyi bilen ameleler, ustalar ve alet edevattır" dedi. "Peki o aletler nedir?" dediler. [Zülkarneyn şöyle] dedi:
{آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦) فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧) }
{آتُونِي زُبَرَ الْحَدِيدِ حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ قَالَ انْفُخُوا حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا قَالَ آتُونِي أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا (٩٦) فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا (٩٧) } “'Bana demir kütleleri getirin!' Nihayet iki dağın arasını denkleştirip bir seviyeye getirince: 'Körükleyin!' dedi. Onu kor gibi bir ateş haline getirince de: 'Getirin bana, üzerine erimiş bakır dökeyim!' dedi. Artık onu ne aşabildiler ne de onda bir delik açabildiler.”
{قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) }
{قَالَ هَذَا رَحْمَةٌ مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي جَعَلَهُ دَكَّاءَ وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا (٩٨) } “[Zülkarneyn] dedi ki: 'Bu, Rabbimden bir rahmettir. Rabbimin vaadi geldiği zaman onu yerle bir eder. Rabbimin vaadi haktır.'”
{آتُونِي} أَعْطُوْنِي وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ: " ائْتُونِي " أَيْ جِيئُونِي {زُبَرَ الْحَدِيدِ} أَيْ قِطَعَ الْحَدِيدِ وَاحِدَتُهَا زُبْرَةٌ، فَآتَوْهُ بِهَا وَبِالْحَطَبِ وَجَعَلَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ، فَلَمْ يَزَلْ يَجْعَلُ الْحَدِيدَ عَلَى الْحَطَبِ وَالْحَطَبَ عَلَى الْحَدِيدِ {حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ: بِضَمِّ الصَّادِّ وَالدَّالِّ وَجَزَمَ أَبُو بَكْرٍ الدَّالَ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا وَهُمَا الْجَبَلَانِ سَاوَى: أَيْ سَوَّى بَيْنَ طَرَفَيِ الْجَبَلَيْنِ.
{آتُونِي} “Bana getirin” bana verin [demektir]. Ebû Bekr "i'tûnî" yani bana gelin/getirin şeklinde okumuştur. {زُبَرَ الْحَدِيدِ} “demir kütleleri” yani demir parçaları; tekili 'zubre'dir. Onlar da bunları ve odunları ona getirdiler. O da bunların bir kısmını diğerinin üzerine koydu. Demiri odunun üzerine, odunu da demirin üzerine koymaya devam etti {حَتَّى إِذَا سَاوَى بَيْنَ الصَّدَفَيْنِ} “Nihayet iki dağın arasını denkleştirip bir seviyeye getirince”. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve Ya'kûb sad ve dal harflerinin ötresiyle okudular; Ebû Bekr dal harfini cezimli okudu; diğerleri ise iki harfi de üstünle okudular. Bu ikisi iki dağdır. {سَاوَى} yani iki dağın iki tarafının arasını eşitledi.
{قَالَ انْفُخُوا} وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّهُ جَعَلَ الْفَحْمَ وَالْحَطَبَ فِي خِلَالِ زُبَرِ الْحَدِيدِ، ثُمَّ قَالَ: انْفُخُوا، يَعْنِي: فِي النَّارِ.
{قَالَ انْفُخُوا} “'Körükleyin!' dedi”. Kıssada [şöyle geçer]: Kömürü ve odunu demir kütlelerinin aralarına koydu, sonra da ateşe "körükleyin" dedi.
{حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا} أَيْ صَارَ الْحَدِيدُ نَارًا، {قَالَ آتُونِي} قَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ وَصْلًا وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ. {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} أَيْ: [آتَوْنِي قِطْرًا أُفْرِغْ عَلَيْهِ، وَ"الْإِفْرَاغُ": الصَّبُّ وَ"الْقِطْرُ": هُوَ النُّحَاسُ الْمُذَابُ فَجَعَلَتِ النَّارُ تَأْكُلُ الْحَطَبَ وَيَصِيرُ النُّحَاسُ] مَكَانَ الْحَطَبِ حَتَّى لَزِمَ الْحَدِيدُ النُّحَاسَ.
{حَتَّى إِذَا جَعَلَهُ نَارًا} “Onu kor gibi bir ateş haline getirince” yani demir ateş gibi olunca, {قَالَ آتُونِي} “dedi ki: 'Bana getirin'”. Hamza ve Ebû Bekr vasıl ile; diğerleri ise elifin kat'ı ile okumuşlardır. {أُفْرِغْ عَلَيْهِ قِطْرًا} “üzerine erimiş bakır dökeyim” yani: [Bana bakır getirin üzerine dökeyim. İfrağ (الْإِفْرَاغُ): Dökmek demektir. Kıtr (الْقِطْرُ) ise erimiş bakırdır. Böylece ateş odunları yakıp kül ediyor, bakır da] odunun yerini alıyordu; nihayetinde demir bakıra kenetlendi.
قَالَ قَتَادَةُ: هُوَ كَالْبُرْدِ الْمُحَبَّرِ طَرِيقَةٌ سَوْدَاءُ وَطَرِيقَةٌ حَمْرَاءُ. وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ عَرْضَهُ كَانَ خَمْسِينَ ذِرَاعًا وَارْتِفَاعَهُ مِائَتَيْ ذِرَاعٍ وَطُولُهُ فَرْسَخٌ. {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} أَنْ يَعْلُوهُ مِنْ فَوْقِهِ لِطُولِهِ وَمَلَاسَتِهِ {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} مِنْ أَسْفَلِهِ لِشِدَّتِهِ وَلِصَلَابَتِهِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ: {فَمَا اسْتَطَاعُوا} بِتَشْدِيدِ الطَّاءِ أَدْغَمَ تَاءَ الافْتِعَالِ فِي الطَّاءِ. {قَالَ} يَعْنِي ذَا الْقَرْنَيْنِ {هَذَا} أَيِ السَّدُّ {رَحْمَةٌ} أَيْ: نِعْمَةٌ {مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي} قِيلَ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَقِيلَ: وَقْتُ خُرُوجِهِمْ {جَعَلَهُ دَكَّاءَ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ {دَكَّاءَ} بِالْمَدِّ وَالْهَمْزِ، أَيْ: أَرْضًا مَلْسَاءَ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِلَا مَدٍّ أَيْ: جَعَلَهُ مَدْكُوكًا مُسْتَوِيًا مَعَ وَجْهِ الْأَرْضِ {وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} وَرَوَى قَتَادَةُ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ يَرْفَعُهُ: "أَنَّ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ يَحْفِرُونَهُ كُلَّ يَوْمٍ حَتَّى إِذَا كَادُوا يَرَوْنَ شُعَاعَ الشَّمْسِ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ: ارْجِعُوا فَسَتَحْفِرُونَهُ غَدًا
Katâde şöyle demiştir: O, bir çizgisi siyah ve bir çizgisi kırmızı [olan] desenli bir kumaş gibidir. Kıssada [şöyle geçer]: Onun genişliği elli zira, yüksekliği iki yüz zira ve uzunluğu bir fersah idi. {فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ} “Artık onu ne aşabildiler” yani yüksekliği ve pürüzsüzlüğü sebebiyle üzerinden aşamadılar {وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا} “ne de onda bir delik açabildiler” yani sağlamlığı ve sertliği sebebiyle altından [delemediler]. Hamza, iftiâl [babının] te harfini tı harfine idgam ederek {فَمَا اسْتَطَاعُوا} [lafzını] tı harfinin şeddesiyle okumuştur. {قَالَ} “Dedi ki” yani Zülkarneyn [dedi ki]: {هَذَا} “Bu” yani bu set {رَحْمَةٌ} “bir rahmettir” yani bir nimettir {مِنْ رَبِّي فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ رَبِّي} “Rabbimden. Rabbimin vaadi geldiği zaman” -Kıyamet günü olduğu söylenmiştir, onların çıkış vakti olduğu da söylenmiştir- {جَعَلَهُ دَكَّاءَ} “onu yerle bir eder”. Kûfeliler {دَكَّاءَ} kelimesini med ve hemze ile okumuşlardır, yani: Dümdüz bir yer [yapar]. Diğerleri ise med olmaksızın [dekken şeklinde] okumuşlardır, yani: Onu yerle bir edilmiş ve yeryüzü seviyesine getirilmiş kılar. {وَكَانَ وَعْدُ رَبِّي حَقًّا} “Rabbimin vaadi haktır”. Katâde, Ebû Râfi'den, o da Ebû Hureyre'den [radıyallâhu anh] merfû olarak rivayet etmiştir: «Ye'cûc ve Me'cûc onu her gün kazarlar. Nihayet tam güneşin ışığını görecek hale geldiklerinde başlarındaki kişi: 'Dönün, yarın kazarsınız' der.»
فَيُعِيدُهُ اللَّهُ كَمَا كَانَ حَتَّى إِذَا بَلَغَتْ مُدَّتُهُمْ حَفَرُوا حَتَّى إِذَا كَادُوا يَرَوْنَ شُعَاعَ الشَّمْسِ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِمُ: ارْجِعُوا فَسَتَحْفِرُونَهُ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَاسْتَثْنَى فَيَعُودُونَ إِلَيْهِ وَهُوَ كَهَيْئَتِهِ حِينَ تَرَكُوهُ فَيَحْفِرُونَهُ فَيَخْرُجُونَ عَلَى النَّاسِ، فَيَتْبَعُونَ الْمِيَاهَ وَيَتَحَصَّنُ النَّاسُ فِي حُصُونِهِمْ مِنْهُمْ، فَيَرْمُونَ بِسِهَامِهِمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرْجِعُ فِيهَا كَهَيْئَةِ الدَّمِ فَيَقُولُونَ: قَهَرْنَا أَهْلَ الْأَرْضِ وَعَلَوْنَا أَهْلَ السَّمَاءِ فَيَبْعَثُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نَغَفًا فِي أَقْفَائِهِمْ فَيَهْلِكُونَ وَإِنَّ دَوَابَّ الْأَرْضِ لَتَسْمُنُ وَتَشْكَرُ مِنْ لُحُومِهِمْ شَكَرًا" .
Bunun üzerine Allah onu önceki haline döndürür. Nihayet vakitleri dolduğunda kazarlar, tam güneşin ışığını görecek hale geldiklerinde başlarındaki kişi: 'Dönün, inşallah yarın kazarsınız' der ve istisna yapar (inşallah der). Bıraktıkları gibi durduğu halde ona geri dönerler, onu kazıp insanların üzerine çıkarlar. Su kaynaklarına yönelirler; insanlar da onlardan korunmak için kalelerine sığınırlar. Oklarını göğe doğru atarlar, oklar üzerlerinde kan gibi bir şeyle geri döner. Bunun üzerine: 'Yeryüzündekileri kahrettik, gökyüzündekilere de üstün geldik' derler. Derken Allah enselerine kurtçuklar musallat eder ve helak olurlar. Yeryüzündeki hayvanlar da onların etlerinden semirir ve bolca sütlenir.”
أَخْبَرْنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ الرَّازِيُّ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ جَابِرٍ الطَّائِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنْ أَبِيهِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ قَالَ: ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الدَّجَّالَ ذَاتَ غَدَاةٍ فَخَفَّضَ فِيهِ وَرَفَّعَ حَتَّى ظَنَنَّاهُ فِي طَائِفَةِ النَّخْلِ فَلَمَّا رُحْنَا إِلَيْهِ عَرَفَ ذَلِكَ فِينَا، فَقَالَ: "مَا شَأْنُكُمْ؟ " قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَكَرْتَ الدَّجَّالَ ذَاتَ غَدَاةٍ فَخَفَّضْتَ فِيهِ وَرَفَّعْتَ، حَتَّى ظَنَنَّاهُ فِي طَائِفَةِ النَّخْلِ فَقَالَ: "غَيْرُ الدَّجَّالِ أَخْوَفُنِي عَلَيْكُمْ؟ إِنْ يَخْرُجْ وَأَنَا فِيكُمْ فَأَنَا حَجِيجُهُ دُونَكُمْ وَإِنْ يَخْرُجْ وَلَسْتُ فِيكُمْ فَكُلُّ امْرِئٍ حَجِيجُ نَفْسِهِ، وَاللَّهُ خَلِيفَتِي عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ إِنَّهُ شَابٌّ قَطَطٌ عَيْنُهُ الْيُمْنَى طَافِيَةٌ كَأَنِّي أُشَبِّهُهُ بِعَبْدِ الْعُزَّى بْنِ قَطَنٍ فَمَنْ أَدْرَكَهُ مِنْكُمْ فَلْيَقْرَأْ عَلَيْهِ فَوَاتِحَ سُورَةِ الْكَهْفِ إِنَّهُ خَارِجٌ خَلَّةً بَيْنَ الشَّامِ وَالْعِرَاقِ فَعَاثَ يَمِينًا وَعَاثَ شِمَالًا يَا عِبَادَ اللَّهِ! فَاثْبُتُوا" قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا لَبْثُهُ فِي الْأَرْضِ؟ قَالَ: "أَرْبَعُونَ يَوْمًا يَوْمٌ كَسَنَةٍ، وَيَوْمٌ كَشَهْرٍ، وَيَوْمٌ كَجُمُعَةٍ، وَسَائِرُ أَيَّامِهِ كَأَيَّامِكُمْ" قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ فَذَلِكَ الْيَوْمُ الَّذِي كَسَنَةٍ أَيَكْفِينَا فِيهِ صَلَاةُ يَوْمٍ؟ قَالَ لَا اقْدُرُوا لَهُ
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgafir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Muhammed b. Mihrân er-Râzî anlattı, bize el-Velîd b. Müslim anlattı, bize Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir, Yahyâ b. Câbir et-Tâî'den, o Abdurrahman b. Cübeyr b. Nüfeyr'den, o babası Cübeyr b. Nüfeyr'den, o da en-Nevvâs b. Sem'ân'dan [şöyle] anlattı: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir sabah vakti Deccâl'den bahsetti; onda [sesini] alçalttı ve yükseltti, öyle ki biz onu hurmalıkların arasında sandık. Akşamüstü onun yanına gittiğimizde bunu bizde[ki endişeden] anladı ve: «Durumunuz nedir?» buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Sabah vakti Deccâl'den bahsettin; onda [sesini] alçalttın ve yükselttin; öyle ki biz onu hurmalıkların arasında sandık' dedik. Şöyle buyurdu: «Sizin adınıza Deccâl'den başkası benim için daha çok korku vericidir. Eğer ben aranızdayken çıkarsa, sizin yerinize onun hakkından ben gelirim. Eğer ben aranızda yokken çıkarsa, herkes kendisinin savunucusudur; Allah ise her Müslümanın üzerinde benim vekilimdir. O, aşırı kıvırcık saçlı, sağ gözü fırlamış (üzüm tanesi gibi kabarık) bir gençtir; sanki ben onu Abdüluzzâ b. Katan'a benzetiyorum. Sizden kim ona yetişirse, onun üzerine Kehf Suresi'nin baş kısımlarını okusun. Şüphesiz o, Şam ile Irak arasında bir gedikten çıkacak, sağa da fesat saçacak, sola da fesat saçacaktır. Ey Allah'ın kulları! Sebat edin!» Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onun yeryüzünde kalma süresi ne kadardır?' dedik. «Kırk gündür. Bir gün bir yıl gibi, bir gün bir ay gibi, bir gün bir hafta gibi, diğer günleri ise sizin günleriniz gibidir» buyurdu. Biz: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir yıl gibi olan o günde, bize bir günlük namaz yeterli olur mu?' dedik. «Hayır, onun için [vakitleri] takdir edin» buyurdu.
قَدْرَهُ قُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا إِسْرَاعُهُ فِي الْأَرْضِ؟ قَالَ: "كَالْغَيْثِ اسْتَدْبَرَتْهُ الرِّيحُ فَيَأْتِي عَلَى الْقَوْمِ فَيَدْعُوهُمْ فَيُؤْمِنُوا بِهِ وَيَسْتَجِيبُوا لَهُ فَيَأْمُرُ السَّمَاءَ فَتُمْطِرُ الأرض فَتُنْبِتُ فَتَرُوحُ عَلَيْهِمْ سَارِحَتُهُمْ أَطْوَلَ مَا كَانَتْ ذُرًى وَأَسْبَغَهُ ضُرُوعًا وَأَمَدَّهُ خَوَاصِرَ ثُمَّ يَأْتِي الْقَوْمَ فَيَدْعُوهُمْ فَيَرُدُّونَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ، قَالَ: فَيَنْصَرِفُ عَنْهُمْ فَيُصْبِحُونَ مُمْحِلِينَ لَيْسَ بِأَيْدِيهِمْ شَيْءٌ مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَيَمُرُّ بِالْخَرِبَةِ فَيَقُولُ لَهَا أَخْرِجِي كُنُوزَكِ فَيَتْبَعُهُ كنوزها كيعاسيب النخل ثُمَّ يَدْعُو رَجُلًا مُمْتَلِئًا شَبَابًا فَيَضْرِبُهُ بِالسَّيْفِ فَيَقْطَعُهُ جَزْلَتَيْنِ رَمْيَةَ الْغَرَضِ ثُمَّ يَدْعُوهُ فَيُقْبِلُ وَيَتَهَلَّلُ وَجْهُهُ وَيَضْحَكُ فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ بَعَثَ اللَّهُ الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ ﵇، فَيَنْزِلُ عِنْدَ الْمَنَارَةِ الْبَيْضَاءِ شَرْقِيِّ بَابِ دمشق بين مهرورتين وَاضِعًا كَفَّيْهِ عَلَى أَجْنِحَةِ مَلَكَيْنِ إِذَا طَأْطَأَ رَأْسَهُ قَطَرَ وَإِذَا رَفَعَهُ تَحَدَّرَ مِنْهُ مِثْلُ جُمَانِ اللُّؤْلُؤِ فَلَا يَحِلُّ لِكَافِرٍ يَجِدُ مِنْ رِيحِ نَفَسِهِ إِلَّا مَاتَ وَنَفَسُهُ يَنْتَهِي حَيْثُ يَنْتَهِي طَرْفُهُ فَيَطْلُبُهُ حَتَّى يُدْرِكَهُ بِبَابِ لُدٍّ فَيَقْتُلُهُ ثُمَّ يَأْتِي عِيسَى قَوْمٌ قَدْ عَصَمَهُمُ اللَّهُ مِنْهُ فَيَمْسَحُ عَنْ وُجُوهِهِمْ وَيُحَدِّثُهُمْ بِدَرَجَاتِهِمْ فِي الْجَنَّةِ فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِكَ إِذْ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى عِيسَى إِنِّي قد أخرجت ٢٢٣/ب عِبَادًا لِي لَا يَدَانِ لِأَحَدٍ بِقِتَالِهِمْ فَحَرِّزْ عِبَادِي إِلَى الطُّورِ وَيَبْعَثُ اللَّهُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ فَيَمُرُّ أَوَائِلُهُمْ عَلَى بُحَيْرَةِ طَبَرِيَّةَ فَيَشْرَبُونَ مَا فِيهَا وَيَمُرُّ آخِرُهُمْ فَيَقُولُ: لَقَدْ كَانَ بِهَذِهِ مَرَّةً مَاءٌ وَيُحْصَرُ نَبِيُّ اللَّهِ وَأَصْحَابُهُ حَتَّى يَكُونَ رَأْسُ الثَّوْرِ لِأَحَدِهِمْ خَيْرًا مِنْ مِائَةِ دِينَارٍ لِأَحَدِكُمُ الْيَوْمَ فَيَرْغَبُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ فَيُرْسِلُ اللَّهُ عَلَيْهِمُ النَّغَفَ فِي رِقَابِهِمْ فَيُصْبِحُونَ فَرْسَى كَمَوْتِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ، ثُمَّ يَهْبِطُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ إِلَى الْأَرْضِ فَلَا يَجِدُونَ فِي الْأَرْضِ مَوْضِعَ شِبْرٍ إِلَّا مَلَأَهُ زَهَمُهُمْ وَنَتْنُهُمْ فَيَرْغَبُ نَبِيُّ اللَّهِ عِيسَى وَأَصْحَابُهُ إِلَى اللَّهِ، فَيُرْسِلُ اللَّهُ طَيْرًا كَأَعْنَاقِ الْبُخْتِ فَتَحْمِلُهُمْ فَتَطْرَحُهُمْ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ يُرْسِلُ اللَّهُ مَطَرًا لَا يَكُنُّ مِنْهُ بَيْتُ مَدَرٍ وَلَا وَبَرٍ فَيَغْسِلُ الْأَرْضَ حَتَّى يَتْرُكَهَا كَالزَّلَفَةِ ثُمَّ يُقَالُ لِلْأَرْضِ: أَنْبِتِي ثَمَرَتَكِ وَرُدِّي بَرَكَتَكِ فَيَوْمَئِذٍ تَأْكُلُ الْعِصَابَةُ مِنَ الرُّمَّانَةِ وَيَسْتَظِلُّونَ بِقِحْفِهَا وَيُبَارَكُ فِي الرِّسْلِ حَتَّى أَنَّ اللِّقْحَةَ مِنَ الْإِبِلِ لَتَكْفِي الْفِئَامَ مِنَ النَّاسِ، وَاللِّقْحَةَ مِنَ الْبَقَرِ لَتَكْفِي الْقَبِيلَةَ مِنَ النَّاسِ، وَاللِّقْحَةَ مِنَ الْغَنَمِ لَتَكْفِي الْفَخِذَ مِنَ النَّاسِ، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ بَعَثَ اللَّهُ رِيحًا طَيِّبَةً فَتَأْخُذُهُمْ تَحْتَ آبَاطِهِمْ فَتَقْبِضُ رُوحَ كُلِّ مُؤْمِنٍ وَكُلِّ مُسْلِمٍ وَيَبْقَى شِرَارُ النَّاسِ يَتَهَارَجُونَ تَهَارُجَ الْحُمُرِ فَعَلَيْهِمْ تَقُومُ السَّاعَةُ" .
'[Vaktini] takdir edin' buyurdu. 'Ey Allah'ın Resûlü! Yeryüzündeki hızı nasıldır?' dedik. Şöyle buyurdu: 'Rüzgârın sürüklediği yağmur gibidir. Bir topluluğa gelir, onları davet eder; onlar da ona iman eder ve icabet ederler. Göğe emreder yağmur yağdırır, yere emreder bitki bitirir. Akşamleyin otlayan hayvanları hörgüçleri olabildiğince yüksek, memeleri olabildiğince dolu, karınları olabildiğince şişkin olarak döner. Sonra bir topluluğa gelir ve onları davet eder; onlar onun sözünü geri çevirirler. Bunun üzerine onlardan ayrılır; onlar da ellerinde mallarından hiçbir şey kalmamış halde kıtlık içinde sabahlarlar. Bir harabeye uğrar ve ona: 'Hazinelerini çıkar!' der; arı beyini takip eden arılar gibi hazineleri onun peşinden gider. Sonra gençlik dolu bir adamı çağırır, onu kılıçla vurup bir hedef atımı mesafesinde iki parçaya ayırır. Sonra onu çağırır; adam da yüzü parlayarak ve gülerek gelir. O bu haldeyken birden Allah, Meryem oğlu Mesih İsa aleyhisselâm'ı gönderir. O da Dımaşk'ın doğusundaki Beyaz Minare'nin yanına, sarıya boyanmış iki elbise içinde, ellerini iki meleğin kanatları üzerine koymuş olarak iner. Başını eğdiğinde su damlar, kaldırdığında ise ondan inci taneleri gibi damlalar dökülür. Nefesinin kokusunu duyan hiçbir kâfirin yaşaması mümkün olmaz, ölür; nefesi ise gözünün ulaştığı yere kadar varır. Onu arar, nihayet Lüd kapısında ona yetişir ve onu öldürür. Sonra İsa'ya, Allah'ın kendisinden koruduğu bir topluluk gelir; onların yüzlerini mesheder ve onlara cennetteki derecelerini anlatır. O bu haldeyken birden Allah İsa'ya vahyeder: 'Ben 223/b hiç kimsenin kendileriyle savaşmaya gücü yetmeyeceği birtakım kullarımı çıkardım; kullarımı Tûr'a topla/koru.' Allah Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderir; onlar her bir tepeden akın ederler. İlkleri Taberiye gölüne uğrar ve içindekini içerler; sonuncuları uğrar da: 'Vaktiyle burada su vardı' der. Allah'ın Peygamberi ve arkadaşları öyle kuşatılırlar ki, bir öküz başı onlar için sizin bugünkü yüz dinarınızdan daha hayırlı olur. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi İsa ve arkadaşları Allah'a yalvarırlar. Allah da onların boyunlarına kurtçuklar musallat eder; tek bir kişinin ölümü gibi hepsi birden helak olarak sabahlarlar. Sonra Allah'ın Peygamberi İsa ve arkadaşları yeryüzüne inerler; ancak yeryüzünde onların yağları ve kokuşmuşluklarıyla dolmamış bir karış yer bile bulamazlar. Bunun üzerine Allah'ın Peygamberi İsa ve arkadaşları Allah'a yalvarırlar. Allah da Horasan develerinin boyunları gibi kuşlar gönderir; onları taşır ve Allah'ın dilediği yere atarlar. Sonra Allah öyle bir yağmur gönderir ki hiçbir kerpiç ev ve kıl çadır ondan korunamaz; yeryüzünü yıkar, nihayet onu ayna gibi pürüzsüz bırakır. Sonra yeryüzüne: 'Meyveni bitir ve bereketini geri getir' denilir. O gün bir topluluk tek bir nardan yer ve onun kabuğuyla gölgelenir. Sütte öyle bereket kılınır ki sağılan tek bir deve insanlardan büyük bir fırkaya yeter; sağılan tek bir sığır insanlardan bir kabileye yeter; sağılan tek bir koyun insanlardan bir oymağa yeter. Onlar bu haldeyken birden Allah hoş bir rüzgâr gönderir; onları koltuk altlarından yakalar ve her müminin, her Müslümanın ruhunu kabzeder. İnsanların en kötüleri kalır; onlar da eşeklerin çiftleştiği gibi uluorta çiftleşirler. Kıyamet işte onların üzerine kopar.'”
وَبِهَذَا الْإِسْنَادِ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ وَالْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ بِهَذَا الْإِسْنَادِ نَحْوَ مَا ذَكَرْنَا وَزَادَ بَعْدَ قَوْلِهِ: -لَقَدْ كَانَ بِهَذِهِ مَرَّةً مَاءٌ-ثُمَّ يَسِيرُونَ حَتَّى يَنْتَهُوا إِلَى جَبَلِ الْخَمْرِ وَهُوَ جَبَلُ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فيقولون: لقد قلنا مَنْ فِي الْأَرْضِ هَلُمَّ فَلْنَقْتُلْ مَنْ فِي السَّمَاءِ فَيَرْمُونَ بِنُشَّابِهِمْ إِلَى السَّمَاءِ فَيَرُدُّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ نُشَّابَهُمْ مَخْضُوبَةً دَمًا" .
Bu isnad ile bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Ali b. Hucr es-Sa'dî anlattı, bize Abdullah b. Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir ve el-Velîd b. Müslim b. Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir bu isnad ile zikrettiğimizin benzerini anlattılar ve: '-Vaktiyle burada su vardı-' sözünden sonra şunu eklediler: 'Sonra yürürler, nihayet Hamr dağına varırlar; o da Beytü'l-Makdis dağıdır. Derler ki: 'Yeryüzündekileri öldürdük, haydi gökyüzündekileri de öldürelim!' Oklarını göğe doğru atarlar, Allah da onlara oklarını kana boyanmış olarak geri çevirir.'”
وَقَالَ وَهْبٌ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَأْتُونَ الْبَحْرَ فَيَشْرَبُونَ مَاءَهُ وَيَأْكُلُونَ دَوَابَّهُ، ثُمَّ يَأْكُلُونَ الْخَشَبَ وَالشَّجَرَ، وَمَنْ ظَفِرُوا بِهِ مِنَ النَّاسِ، وَلَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَأْتُوا مَكَّةَ وَلَا الْمَدِينَةَ وَلَا بَيْتَ الْمَقْدِسِ.
Vehb şöyle demiştir: Onlar denize gelir, suyunu içer ve hayvanlarını yerlerdi; sonra ağaçları, odunları ve insanlardan ele geçirdiklerini yerlerdi. Mekke'ye, Medine'ye ve Beytü'l-Makdis'e girmeye ise güç yetiremezler.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنْبَأَنَا أَحْمَدُ أَنْبَأَنَا أَبِي أَنْبَأَنَا إِبْرَاهِيمُ عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ حَجَّاجٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عُتْبَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَيُحَجَّنَّ الْبَيْتُ وَلَيُعْتَمَرَنَّ بَعْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil anlattı, bize Ahmed bildirdi, bize babam bildirdi, bize İbrâhim, Haccâc b. Haccâc'dan, o Katâde'den, o Abdullah b. Ebî Utbe'den, o Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: “Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışından sonra da Beytullah mutlaka haccedilecek ve mutlaka umre yapılacaktır.”
وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ ذَا الْقَرْنَيْنِ دَخَلَ الظُّلْمَةَ فَلَمَّا رجع توفي بشهر زور وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ: أَنَّ عُمْرَهُ كَانَ نَيِّفًا وَثَلَاثِينَ سَنَةً.
Kıssada [nakledildiğine göre]: Zülkarneyn karanlığa girdi; geri döndüğünde ise Şehrizor'da vefat etti. Bazıları onun ömrünün otuz küsur sene olduğunu zikretmiştir.
{وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩) وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠) الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا (١٠٢) }
{وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا (٩٩) وَعَرَضْنَا جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا (١٠٠) الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ عَنْ ذِكْرِي وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا (١٠١) أَفَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا (١٠٢) } “O gün biz onları bırakırız, bir kısmı diğerinin içinde dalgalanır. Sûr'a da üfürülür; böylece onları bütünüyle bir araya toplarız. O gün cehennemi kâfirlere öyle bir gösteririz ki! Onlar ki, gözleri beni anmaktan (öğütlerimden) bir örtü içindeydi ve [hakkı] işitmeye de tahammül edemiyorlardı. İnkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini mi sandılar? Doğrusu biz cehennemi kâfirlere bir konaklama yeri olarak hazırladık.”
قَوْلُهُ ﷿ {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} قِيلَ: هَذَا عِنْدَ فَتْحِ السَّدِّ، يَقُولُ: تَرَكْنَا يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ يَمُوجُ، أَيْ: يَدْخُلُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ كَمَوْجِ الْمَاءِ وَيَخْتَلِطُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ لِكَثْرَتِهِمْ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} “O gün biz onları bırakırız, bir kısmı diğerinin içinde dalgalanır” kavli hakkında; bunun seddin açılması anında olduğu söylenmiştir. Şöyle buyurmaktadır: Ye'cûc ve Me'cûc'ü serbest bıraktık; çokluklarından dolayı su dalgası gibi birbirine girer ve birbirine karışırlar.
وَقِيلَ: هَذَا عِنْدَ قِيَامِ السَّاعَةِ، يَدْخُلُ الْخَلْقُ بَعْضُهُمْ فِي بَعْضٍ وَيَخْتَلِطُ إِنْسِيُّهُمْ بِجِنِّيِّهِمْ حَيَارَى. {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} لِأَنَّ خُرُوجَ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِنْ عَلَامَاتِ قُرْبِ السَّاعَةِ {فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا} فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ. {وَعَرَضْنَا} أَبْرَزْنَا {جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} حَتَّى يُشَاهِدُوهَا عِيَانًا. {الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ} أَيْ: غِشَاءٍ وَ"الْغِطَاءُ": مَا يُغَطَّى بِهِ الشَّيْءُ وَيَسْتُرُهُ {عَنْ ذِكْرِي} يَعْنِي: عَنِ الْإِيمَانِ وَالْقُرْآنِ، وَعَنِ الْهُدَى وَالْبَيَانِ. وَقِيلَ: عَنْ رُؤْيَةِ الدَّلَائِلِ.
Bir görüşe göre: Bu kıyametin kopması anındadır; yaratılmışlar şaşkın bir halde birbirine girer, insanları cinlerine karışır. {وَنُفِخَ فِي الصُّورِ} “Sûr'a da üfürülür”; çünkü Ye'cûc ve Me'cûc'ün çıkışı kıyametin yakınlığının alametlerindendir. {فَجَمَعْنَاهُمْ جَمْعًا} “böylece onları bütünüyle bir araya toplarız” tek bir düzlükte [toplarız]. {وَعَرَضْنَا} ortaya çıkarırız, {جَهَنَّمَ يَوْمَئِذٍ لِلْكَافِرِينَ عَرْضًا} “O gün cehennemi kâfirlere öyle bir gösteririz ki” bizzat gözleriyle görsünler diye. {الَّذِينَ كَانَتْ أَعْيُنُهُمْ فِي غِطَاءٍ} “Onlar ki, gözleri bir örtü içindeydi” yani perde içindeydi. Gıtâ (الْغِطَاءُ): Bir şeyi örten ve gizleyen şeydir. {عَنْ ذِكْرِي} “beni anmaktan (öğütlerimden)” yani imandan, Kur'an'dan, hidayetten ve açıklamadan [yüz çevirmişlerdi]. Delilleri görmekten [uzaktılar] da denilmiştir.
{وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} أَيْ: سَمْعَ الْقَبُولِ وَالْإِيمَانِ، لِغَلَبَةِ الشَّقَاوَةِ عَلَيْهِمْ.
{وَكَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ سَمْعًا} “ve [hakkı] işitmeye de tahammül edemiyorlardı” yani bedbahtlıklarının kendilerine galip gelmesi sebebiyle kabul ve iman işitmesiyle işitemiyorlardı.
وَقِيلَ: لَا يَعْقِلُونَ وَقِيلَ: كَانُوا لَا يَسْتَطِيعُونَ أَيْ: لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يَسْمَعُوا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا يَتْلُوهُ عَلَيْهِمْ لِشِدَّةِ عَدَاوَتِهِمْ لَهُ، كَقَوْلِ الرَّجُلِ: لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَسْمَعَ مِنْ فُلَانٍ شَيْئًا لِعَدَاوَتِهِ. قَوْلُهُ ﷿: {أَفَحَسِبَ} أَفَظَنَّ {الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ} أَرْبَابًا يُرِيدُ بِالْعِبَادِ: عِيسَى وَالْمَلَائِكَةَ كَلَّا بَلْ هُمْ لَهُمْ أَعْدَاءٌ وَيَتَبَرَّءُونَ مِنْهُمْ.
Bir görüşe göre: Akledemiyorlardı. Bir görüşe göre de: Ona olan aşırı düşmanlıkları sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine okuduğu şeyleri işitmeye güç yetiremiyorlardı; tıpkı bir adamın düşmanlığından ötürü: 'Filancadan hiçbir şey işitmeye tahammül edemiyorum' demesi gibi. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {أَفَحَسِبَ} “sandılar mı?” yani zannettiler mi? {الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ} “inkâr edenler, beni bırakıp da kullarımı veliler edineceklerini [mi sandılar?]” rabler edineceklerini [mi sandılar?]. 'Kullar' ile İsa'yı ve melekleri kastetmektedir. Hayır, bilakis onlar kendilerine düşmandırlar ve onlardan berîdirler.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي الشَّيَاطِينَ أَطَاعُوهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْأَصْنَامُ سُمُّوا عِبَادًا كَمَا قَالَ: "إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ" (الْأَعْرَافِ-١٩٤) وَجَوَابُ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ مَحْذُوفٌ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani şeytanları [veliler edineceklerini sandılar], Allah'ı bırakıp onlara itaat ettiler. Mukâtil ise şöyle demiştir: Putlar, {إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ} “Allah’tan başka taptıklarınız da tıpkı sizin gibi kullardır” (el-A'râf, 194) ayetinde olduğu gibi 'kullar' olarak isimlendirilmiştir. Bu istifhamın (sorunun) cevabı hazfedilmiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ إِنِّي لَأَغْضَبُ لِنَفْسِي، يَقُولُ: أَفَظَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ يَتَّخِذُوا غَيْرِي أَوْلِيَاءَ وَأَنِّي لَا أَغْضَبُ لِنَفْسِي وَلَا أُعَاقِبُهُمْ.
İbn Abbâs şöyle demiştir: [Allah Teâlâ] 'Şüphesiz ben kendi zâtım için elbette gazap ederim' demek istemektedir; [yani] 'İnkâr edenler benden başkasını veliler edineceklerini, benim de kendi zâtım için gazap etmeyeceğimi ve onları cezalandırmayacağımı mı sandılar?' buyurmaktadır.
وَقِيلَ: أَفَظَنُّوا أَنَّهُمْ يَنْفَعُهُمْ أَنْ يَتَّخِذُوا عِبَادِي مِنْ دُونِي أَوْلِيَاءَ.
Bir görüşe göre de: Beni bırakıp da kullarımı veliler edinmelerinin kendilerine fayda vereceğini mi sandılar?
{إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا} أَيْ: مَنْزِلًا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هِيَ مَثْوَاهُمْ. وَقِيلَ: النُّزُلُ مَا يُهَيَّأُ لِلضَّيْفِ يُرِيدُ هِيَ مُعَدَّةٌ لَهُمْ عِنْدَنَا كالنُّزُلِ لِلضَّيْفِ.
{إِنَّا أَعْتَدْنَا جَهَنَّمَ لِلْكَافِرِينَ نُزُلًا} “Doğrusu biz cehennemi kâfirlere bir konaklama yeri olarak hazırladık” yani bir menzil [olarak hazırladık]. İbn Abbâs: 'O onların durağıdır' demiştir. Nüzul (النُّزُلُ) kavramının misafir için hazırlanan ikram/yer olduğu da söylenmiştir; yani misafire hazırlanan ikram gibi, o da katımızda onlar için hazırlanmıştır.
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (١٠٤) أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا (١٠٥) }
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا (١٠٣) الَّذِينَ ضَلَّ سَعْيُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا (١٠٤) أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا (١٠٥) } “De ki: 'Size amel bakımından en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi? Onlar, dünya hayatındaki çabaları boşa gitmiş olan ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanan kimselerdir. İşte onlar, Rablerinin ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr eden, bu yüzden amelleri boşa çıkan kimselerdir. Artık kıyamet gününde onlar için hiçbir ölçü tutmayız (onlara değer vermeyiz).'”
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا} يَعْنِي: الَّذِينَ أَتْعَبُوا أَنْفُسَهُمْ فِي عَمَلٍ يَرْجُونَ بِهِ فَضْلًا وَنَوَالًا فَنَالُوا هَلَاكًا وَبَوَارًا كَمَنْ يَشْتَرِي سِلْعَةً يَرْجُو عَلَيْهَا رِبْحًا فَخَسِرَ وَخَابَ سَعْيُهُ.
{قُلْ هَلْ نُنَبِّئُكُمْ بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمَالًا} “De ki: 'Size amel bakımından en çok ziyana uğrayanları haber verelim mi?'” Yani: Kendisinden lütuf ve kazanç umdukları bir amelde kendilerini yorup da helak ve hüsran elde eden kimselerdir; tıpkı kâr etmeyi umarak bir mal satın alıp da zarar eden ve çabası boşa çıkan kimse gibi.
وَاخْتَلَفُوا فِيهِمْ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى. وَقِيلَ: هُمُ الرُّهْبَانُ. {الَّذِينَ} حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ فِي الصَّوَامِعِ. وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: هُمْ أَهْلُ حَرُورَاءَ {ضَلَّ سَعْيُهُمْ} بَطَلَ عَمَلُهُمْ وَاجْتِهَادُهُمْ {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} أَيْ عَمَلًا. {أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ} بَطَلَتْ {أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} أَيْ لَا نَجْعَلُ لَهُمْ خَطَرًا وَقَدْرًا، تَقُولُ الْعَرَبُ: "مَا لِفُلَانٍ عِنْدِي وَزْنٌ" أَيْ: قَدْرٌ لِخِسَّتِهِ.
Onların kimler olduğu konusunda ihtilaf ettiler: İbn Abbâs ve Sa'd b. Ebî Vakkâs: 'Onlar Yahudiler ve Hristiyanlardır' dediler. Bir görüşe göre: Onlar kendilerini manastırlara kapatan rahiplerdir {الَّذِينَ}. Ali b. Ebî Tâlib ise: 'Onlar Harûra halkıdır (Hâricîlerdir)' demiştir. {ضَلَّ سَعْيُهُمْ} amelleri ve gayretleri boşa çıkmıştır {فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا} “dünya hayatında ve kendilerinin güzel iş yaptıklarını sanırlar” yani güzel amel [yaptıklarını sanırlar]. {أُولَئِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ رَبِّهِمْ وَلِقَائِهِ فَحَبِطَتْ} boşa çıkmıştır {أَعْمَالُهُمْ فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} “amelleri. Artık kıyamet gününde onlar için hiçbir ölçü tutmayız” yani onlara hiçbir itibar ve değer vermeyiz. Araplar: 'Filancanın benim yanımda bir ağırlığı (ölçüsü) yoktur' derler ki değersizliğinden ötürü değeri yoktur demektir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا سَعِيدُ ابن مَرْيَمَ أَنْبَأَنَا الْمُغِيرَةُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, bize Ahmed, Muhammed b. Yûsuf'tan, o Muhammed b. İsmâil'den haber verdi; bize Muhammed b. Abdillâh anlattı, bize Saîd b. Meryem anlattı, bize el-Mugîre, Ebü'z-Zinâd'dan bildirdi:
عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "لَيَأْتِي الرَّجُلُ الْعَظِيمُ السَّمِينُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يَزِنُ عِنْدَ اللَّهِ جَنَاحَ بعوضة"، وقال اقرؤوا ما شِئْتُمْ: {فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} .
o el-A'rec'den, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakletti; şöyle buyurdu: “Kıyamet günü iri yarı, şişman bir adam gelir de Allah katında bir sivrisineğin kanadı kadar bile ağırlığı olmaz.” Ve şöyle buyurdu: Dilerseniz şu ayeti okuyun: {فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} “Artık kıyamet gününde onlar için hiçbir ölçü tutmayız (onlara değer vermeyiz)”.
قَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ: يَأْتِي أُنَاسٌ بِأَعْمَالٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ هِيَ عِنْدَهُمْ فِي الْعِظَمِ كَجِبَالِ تِهَامَةَ فَإِذَا وَزَنُوهَا لَمْ تَزِنْ شَيْئًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا}
Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Kıyamet günü birtakım insanlar kendilerine göre Tihâme dağları büyüklüğünde olan amellerle gelirler; fakat tartıldığında hiçbir ağırlık çekmez. İşte bu, Yüce Allah'ın: {فَلَا نُقِيمُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَزْنًا} “Artık kıyamet gününde onlar için hiçbir ölçü tutmayız” kavlidir.
{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا (١٠٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا (١٠٧) }
{ذَلِكَ جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي وَرُسُلِي هُزُوًا (١٠٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ نُزُلًا (١٠٧) } “İşte inkâr etmeleri, ayetlerimi ve peygamberlerimi alaya almaları sebebiyle onların cezası cehennemdir. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için konaklama yeri olarak Firdevs cennetleri vardır.”
{ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ مِنْ حُبُوطِ أَعْمَالِهِمْ وَخِسَّةِ أَقْدَارِهِمْ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: {جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي} يَعْنِي الْقُرْآنَ {وَرُسُلِي هُزُوًا} أَيْ سُخْرِيَةً وَمَهْزُوءًا بِهِمْ. قَوْلُهُ تَعَالَى {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ} رُوِّينَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ وَأَعْلَى الْجَنَّةِ وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ وَمِنْهُ تَفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ" .
{ذَلِكَ} “İşte” amellerinin boşa gitmesi ve değerlerinin düşüklüğü olarak zikrettiğim şeydir. Sonra yeni bir söze başlayarak şöyle buyurdu: {جَزَاؤُهُمْ جَهَنَّمُ بِمَا كَفَرُوا وَاتَّخَذُوا آيَاتِي} “inkâr etmeleri sebebiyle onların cezası cehennemdir. [Ve onlar] ayetlerimi” yani Kur'an'ı {وَرُسُلِي هُزُوًا} “ve peygamberlerimi alaya” yani eğlence ve alay konusu [edinmişlerdir]. Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَانَتْ لَهُمْ جَنَّاتُ الْفِرْدَوْسِ} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için Firdevs cennetleri vardır” kavli hakkında; Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettik; şöyle buyurdu: “Allah'tan istediğiniz zaman Firdevs'i isteyin; çünkü o cennetin ortası ve cennetin en yücesidir. Onun üstünde Rahmân'ın Arş'ı vardır ve cennet ırmakları oradan fışkırır.”
قَالَ كَعْبٌ: لَيْسَ فِي الْجِنَانِ جَنَّةٌ أَعْلَى مِنْ جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ فِيهَا الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ .
Ka'b şöyle demiştir: Cennetler içinde Firdevs cennetinden daha yücesi yoktur; orada iyiliği emredip kötülükten sakındıranlar vardır.
وَقَالَ قَتَادَةُ: "الْفِرْدَوْسُ": رَبْوَةُ الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَأَفْضَلُهَا وَأَرْفَعُهَا .
Katâde şöyle demiştir: "el-Firdevs"; cennetin yüksek yeri, ortası, en faziletlisi ve en yücesidir.
قَالَ كَعْبٌ: "الْفِرْدَوْسُ": هُوَ الْبُسْتَانُ الَّذِي فِيهِ الْأَعْنَابُ .
Ka'b şöyle demiştir: "el-Firdevs"; içinde üzüm bağları bulunan bahçedir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ الْبُسْتَانُ بِالرُّومِيَّةِ.
Mücâhid şöyle demiştir: O, Rumca'da bahçe demektir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هِيَ الْجَنَّةُ بِلِسَانِ الْحَبَشِ .
İkrime şöyle demiştir: O, Habeş dilinde cennettir.
قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ بِالرُّومِيَّةِ منقول إلى ٢٢٤/ألَفْظِ الْعَرَبِيَّةِ.
Zeccâc şöyle demiştir: O Rumca olup 224/a Arapça lafzına aktarılmıştır.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ الْجَنَّةُ الْمُلْتَفَّةُ الْأَشْجَارِ.
Dahhâk şöyle demiştir: O, ağaçları birbirine sarmaş dolaş olan cennettir/bahçedir.
وَقِيلَ: هِيَ الرَّوْضَةُ الْمُسْتَحْسَنَةُ.
Şöyle de denilmiştir: O, beğenilen [ve güzel görülen] bahçedir.
وَقِيلَ: هِيَ الَّتِي تُنْبِتُ ضُرُوبًا مِنَ النَّبَاتِ، وَجَمْعُهُ فَرَادِيسُ.
Bir görüşe göre de: Çeşit çeşit bitkiler bitiren yerdir; çoğulu 'ferâdîs' gelir.
{نُزُلًا} قِيلَ أَيْ: مَنْزِلًا. وَقِيلَ: مَا يُهَيَّأُ لِلنَّازِلِ عَلَى مَعْنَى كَانَتْ لَهُمْ ثِمَارُ جَنَّاتِ الْفِرْدَوْسِ وَنَعِيمُهَا نُزُلًا وَمَعْنَى "كَانَتْ لَهُمْ" أَيْ: فِي عِلْمِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ يُخْلَقُوا.
{نُزُلًا} “konaklama yeri olarak”; menzil [olarak] anlamında olduğu söylenmiştir. Firdevs cennetlerinin meyveleri ve nimetleri konaklayana hazırlanan ikram idi manasında, inen/konaklayan kimse için hazırlanan şey olduğu da söylenmiştir. "Onlar için idi (كَانَتْ لَهُمْ)" ifadesinin anlamı ise; onlar yaratılmadan önce Allah'ın ilminde [böyle idi] demektir.
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا (١٠٨) قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا (١٠٩) قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠) }
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ عَنْهَا حِوَلًا (١٠٨) قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا (١٠٩) قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَمَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا (١١٠) } “Orada ebedî kalıcıdırlar; oradan başka bir yere ayrılmak istemezler. De ki: 'Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa, bir o kadarını da yardım olarak getirsek dahi, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz mutlaka tükenirdi.' De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa salih amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın.'”
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ} لَا يَطْلُبُونَ {عَنْهَا حِوَلًا} أَيْ تَحَوُّلًا إِلَى غَيْرِهَا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَوَّلُوا عَنْهَا كَمَا يَنْتَقِلُ الرَّجُلُ مِنْ دَارٍ إِذَا لَمْ تُوَافِقْهُ إِلَى دَارٍ أُخْرَى. قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَالَتِ الْيَهُودُ [يَا مُحَمَّدُ] (١) تَزْعُمُ أَنَّا قَدْ أُوتِينَا الْحِكْمَةَ وَفِي كِتَابِكَ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا ثُمَّ تَقُولُ: وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .
{خَالِدِينَ فِيهَا لَا يَبْغُونَ} “Orada ebedî kalıcıdırlar; [istemezler]” aramazlar {عَنْهَا حِوَلًا} “oradan başka bir yere ayrılmak” yani oradan başkasına intikal etmeyi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir kimsenin hoşuna gitmediği zaman bir evden başka bir eve taşınması gibi onlar oradan ayrılmak istemezler. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي} “De ki: 'Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsa...'” kavli hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudiler: '[Ey Muhammed!] Bizim hikmete nail olduğumuzu iddia ediyorsun; oysa Kitabında 'Kime hikmet verilmişse, ona çok hayır verilmiştir' deniyor. Sonra da 'Size ilimden pek az bir şey verilmiştir' diyorsun?' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَقِيلَ: لَمَّا نَزَلَتْ: "وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا"، قَالَتِ الْيَهُودُ: أُوتِينَا التَّوْرَاةَ وَفِيهَا عِلْمُ كُلِّ شَيْءٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا} سُمِّيَ الْمِدَادُ مِدَادًا لِإِمْدَادِ الْكَاتِبِ وَأَصْلُهُ مِنَ الزِّيَادَةِ وَمَجِيءُ الشَّيْءِ بَعْدَ الشَّيْءِ.
Bir görüşe göre: “Size ilimden pek az bir şey verilmiştir” ayeti inince Yahudiler: 'Bize Tevrat verildi; onda her şeyin ilmi vardır' dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا} “De ki: 'Eğer deniz mürekkep olsa...'” ayetini indirdi. Yazana destek (imdat) sağladığı için mürekkebe 'midad' denilmiştir; aslı ziyadelikten ve bir şeyin peşinden başka bir şeyin gelmesindendir.
قَالَ مُجَاهِدٌ: لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِلْقَلَمِ وَالْقَلَمُ يَكْتُبُ {لَنَفِدَ الْبَحْرُ} أَيْ مَاؤُهُ {قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " يَنْفَدَ " بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ {كَلِمَاتُ رَبِّي} أَيْ عِلْمُهُ وَحُكْمُهُ {وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} مَعْنَاهُ: لَوْ كَانَ الْخَلَائِقُ يَكْتُبُونَ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُمْ لَنَفِدَ الْبَحْرُ وَلَمْ تَنْفَدْ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِ مَاءِ الْبَحْرِ فِي كَثْرَتِهِ مَدَدًا أَوْ زِيَادَةً [و"مَدَدًا" مَنْصُوبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ] نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: "ولو أن ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ" (لُقْمَانَ-٢٧) . قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Mücâhid şöyle demiştir: Eğer deniz kalem için mürekkep olsa ve kalem de yazsa {لَنَفِدَ الْبَحْرُ} “deniz tükenirdi” yani onun suyu [tükenirdi] {قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ} “tükenmeden önce”. Hamza ve Kisâî, fiil öne geçtiği için yâ ile "yenfade" (يَنْفَدَ) şeklinde, diğer [kıraat imamları] ise tâ ile okumuşlardır; {كَلِمَاتُ رَبِّي} “Rabbimin kelimeleri” yani O'nun ilmi ve hükmü. {وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا} “Bir o kadarını da yardım olarak getirsek bile”. Bunun anlamı şudur: Mahlûkat yazacak olsa ve deniz de onlara mürekkep sağlasa, deniz tükenir fakat Rabbimin kelimeleri tükenmezdi; deniz suyunun çokluğu kadar bir destek veya ilave getirsek bile. ["Mededen" (مَدَدًا) kelimesi temyiz olarak mansubdur.] Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: {وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ} “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz daha katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez” (Lokmân-27). Aziz ve Celil olan Allah'ın: {قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor'” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir:
عَلَّمَ اللَّهُ رَسُولَهُ التَّوَاضُعَ لِئَلَّا يَزْهُوَ عَلَى خَلْقِهِ، فَأَمَرَهُ أَنْ يُقِرَّ فَيَقُولَ: إِنِّي آدَمِيٌّ مِثْلُكُمْ، إِلَّا أَنِّي خُصِّصْتُ بِالْوَحْيِ وَأَكْرَمَنِي اللَّهُ بِهِ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ لَا شَرِيكَ لَهُ {فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ} أَيْ يَخَافُ الْمَصِيرَ إِلَيْهِ وَقِيلَ: يَأْمُلُ رُؤْيَةَ رَبِّهِ فَالرَّجَاءُ يَكُونُ بِمَعْنَى الْخَوْفِ وَالْأَمَلِ جَمِيعًا، قَالَ الشَّاعِرُ: وَلَا كُلُّ مَا تَرْجُو مِنَ الْخَيْرِ كَائِنٌ ... وَلَا كُلُّ مَا تَرْجُو مِنَ الشَّرِّ وَاقِعُ
Allah, yaratıklarına karşı böbürlenmesin diye Resûlüne tevazuyu öğretti. Böylece ikrar edip şöyle demesini emretti: 'Ben de sizin gibi bir insanım; şu kadar var ki bana vahiy tahsis edilmiş ve Allah beni bununla şereflendirmiştir. Bana ilahınızın tek bir ilah olduğu, O'nun hiçbir ortağının bulunmadığı vahyolunuyor.' {فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَاءَ رَبِّهِ} “Artık kim Rabbine kavuşmayı umuyorsa” yani O'na varmaktan/dönmekten korkuyorsa. Rabbini görmeyi ümit ediyorsa şeklinde de söylenmiştir. Dolayısıyla recâ (الرَّجَاءُ) hem korku hem de ümit manasına gelir. Şair şöyle demiştir: 'Umduğun her hayır gerçekleşecek değildir... / Korktuğun her şer de vuku bulacak değildir.'
فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَعْنَيَيْنِ.
Böylece iki anlamı bir arada toplamıştır.
{فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} أَيْ: لَا يُرَائِي بِعَمَلِهِ.
{فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدًا} “salih amel işlesin ve Rabbinin ibadetine hiçbir kimseyi ortak koşmasın” yani ameliyle gösteriş yapmasın.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنْبَأَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ سَلَمَةَ هُوَ ابْنُ كُهَيْلٍ قَالَ: سَمِعْتُ جُنْدُبًا يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ يُرَائِي يُرَائِي اللَّهُ بِهِ" .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Ebû Nuaym bildirdi, bize Süfyân, Seleme'den -ki o İbn Kühayl'dir- bildirdi; o şöyle dedi: Cündüb'ü şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Kim [amellerini insanlara] duyurursa, Allah da [onun gizli kusurlarını] duyurur; kim de gösteriş yaparsa, Allah da [onun riyasını] teşhir eder.”
وَرُوِّينَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ"، قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ؟ قَالَ: "الرِّيَاءُ" (٢) .
Bize Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edildi: “Sizin hakkınızda en çok korktuğum şey küçük şirktir.” [Ashâb]: "Ey Allah'ın Resûlü, küçük şirk nedir?" dediler. [O da]: “Riyadır (gösteriştir)” buyurdu (٢).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْأَصَمُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ حَدَّثَنَا أَبِي حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ قَالَ: حَدَّثَنَا اللَّيْثُ عَنْ أَبِي الْهَادِ عَنْ عَمْرٍو عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ ﵎ يَقُولُ: أَنَا أَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا أَشْرَكَ فِيهِ مَعِي غَيْرِي فَأَنَا مِنْهُ بَرِيءٌ هُوَ لِلَّذِي عَمِلَهُ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb el-Esamm rivayet etti, bize Muhammed b. Abdillâh b. Abdilhakem rivayet etti, bize babam rivayet etti, bize Şuayb rivayet edip dedi ki: Bize Leys, Ebu'l-Hâd'dan, [o] Amr'dan, [o] Saîd b. el-Müseyyeb'den, [o da] Ebû Hüreyre'den rivayet etti; [Ebû Hüreyre] şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ben şirk koşanların şirkinden en müstağni olanıyım (ortağa asla ihtiyacı olmayanımdır). Kim bir amel işler de onda benden başkasını bana ortak koşarsa, ben ondan uzağım; o [amel], kime ortak koştuysa onundur.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَيَّانِيُّ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ عَنْ قَتَادَةَ حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ الغَطَفَانِيُّ عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ يَرْوِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ حَفِظَ عَشْرَ آيَاتٍ مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ الْكَهْفِ عُصِمَ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ" (١) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî rivayet etti, bize Humeyd b. Zenceveyh rivayet etti, bize Hafs b. Ömer rivayet etti, bize Hemmâm, Katâde'den rivayet etti, bize Sâlim b. Ebi'l-Ca'd el-Gatafânî, Ma'dân b. Ebî Talha'dan, [o da] Ebü'd-Derdâ'dan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetle naklettiğine göre şöyle buyurdu: “Kim Kehf Suresi'nin başından on ayet ezberlerse Deccâl'in fitnesinden korunur” (١).
وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنْبَأَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَيَّانِيُّ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ حَدَّثَنَا أَبُو الْأَسْوَدِ حَدَّثَنَا ابْنُ لَهِيعَةَ عَنْ زِيَادٍ عَنْ سَهْلٍ -هُوَ ابْنُ مُعَاذٍ-عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ قَرَأَ أَوَّلَ سُورَةِ الْكَهْفِ وَآخِرَهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا مِنْ قَدَمَيْهِ إِلَى رَأْسِهِ وَمَنْ قَرَأَهَا كُلَّهَا كَانَتْ لَهُ نُورًا مِنَ الْأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî rivayet etti, bize Humeyd b. Zenceveyh rivayet etti, bize Ebu'l-Esved rivayet etti, bize İbn Lehîa, Ziyâd'dan, [o] Sehl'den -ki o [Sehl] b. Muâz'dır-, [o da] babasından, [babası da] Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; [Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: «Kim Kehf suresinin başını ve sonunu okursa, bu [sure] onun için ayaklarından başına kadar bir nur olur. Kim de onun tamamını okursa, [bu sure] onun için yerden göğe kadar bir nur olur.»