قَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي عُمَرَ: "فَلَمْ أَرَ عَبْقَرِيًّا يَفْرِي فَرِيَّهُ" أَيْ: يَعْمَلُ عَمَلَهُ. {يَا أُخْتَ هَارُونَ} يُرِيدُ يَا شَبِيهَةَ هَارُونَ، قَالَ قَتَادَةُ وَغَيْرُهُ: كَانَ هَارُونُ رَجُلًا صَالِحًا عَابِدًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ. رُوِيَ أَنَّهُ اتَّبَعَ جَنَازَتَهُ يَوْمَ مَاتَ أَرْبَعُونَ أَلْفًا كُلُّهُمْ يُسَمَّى "هَارُونُ" مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ سِوَى سَائِرِ النَّاسِ [شَبَّهُوهَا بِهِ عَلَى] مَعْنَى إِنَّا ظَنَنَّا أَنَّكِ مِثْلُهُ فِي الصَّلَاحِ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأُخُوَّةَ فِي النَّسَبِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كَانُوا إِخْوَانَ الشَّيَاطِينِ" (الإِسْرَاءِ:٢٧) أَيْ أَشْبَاهَهُمْ.
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Ömer hakkında şöyle buyurmuştur: "Onun gibi kuvvetli ve mahir iş gören (feriyy) bir dâhi görmedim", yani onun yaptığı işi yapan [biri]. {يَا أُخْتَ هَارُونَ} “Ey Harun'un kız kardeşi!” [ifadesiyle], ey Harun'un benzeri, kastedilmektedir. Katâde ve başkaları şöyle demiştir: Harun, İsrâiloğulları içinde salih ve abid bir adamdı. Rivayet edildiğine göre, öldüğü gün diğer insanların dışında sadece İsrâiloğulları'ndan adı "Harun" olan kırk bin kişi onun cenazesine katılmıştır. [Biz senin salihlikte onun gibi olduğunu sanmıştık] anlamında onu Harun'a benzetmişlerdir. Yoksa bundan kasıt nesep yönünden kız kardeşlik değildir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir" (el-İsrâ: 27), yani onların benzerleridir.
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ
Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgafir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ haber verdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh b. Nümeyr anlattı.
حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: لَمَّا قَدِمْتُ نَجْرَانَ سَأَلُونِي، فَقَالُوا: إِنَّكُمْ تَقْرَءُونَ: {يَا أُخْتَ هَارُونَ} وَمُوسَى قَبْلَ عِيسَى بِكَذَا وَكَذَا! فَلَمَّا قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: "إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَمَّوْنَ بِأَنْبِيَائِهِمْ وَالصَّالِحِينَ قَبْلَهُمْ" .
Bize İbn İdrîs, babasından, o Simâk b. Harb'den, o Alkame b. Vâil'den, o da Muğîre b. Şu'be'den şöyle anlattı: Necran'a geldiğimde bana [şöyle] sordular ve dediler ki: "Siz {يَا أُخْتَ هَارُونَ} 'Ey Harun'un kız kardeşi!' diye okuyorsunuz; halbuki Mûsâ, Îsâ'dan şu kadar şu kadar [zaman] öncedir!" Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldiğimde bunu kendisine sordum; bunun üzerine şöyle buyurdu: "Şüphesiz onlar [çocuklarına], kendilerinden önceki peygamberlerinin ve salihlerin isimlerini verirlerdi".
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ هَارُونُ أَخَا مَرْيَمَ مِنْ أَبِيهَا، وَكَانَ أَمْثَلَ رَجُلٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ.
Kelbî şöyle dedi: Harun, Meryem'in baba bir erkek kardeşiydi ve İsrâiloğulları'nın en faziletli adamıydı.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّمَا عَنَوْا بِهِ هَارُونَ أَخَا مُوسَى، لِأَنَّهَا كَانَتْ مِنْ نَسْلِهِ كَمَا يُقَالُ لِلتَّمِيمِيِّ: يَا أَخَا تَمِيمٍ.
Süddî de şöyle dedi: Onlar bununla Mûsâ'nın kardeşi Harun'u kastettiler; çünkü Meryem onun soyundandı; nitekim Temîmli birine "Ey Temîm'in kardeşi" denildiği gibi.
وَقِيلَ: كَانَ هَارُونُ رَجُلًا فَاسِقًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ عَظِيمَ الْفِسْقِ فَشَبَّهُوهَا بِهِ .
Harun'un İsrâiloğulları içinde pek fâsık bir adam olduğu, bu sebeple [Meryem'i] ona benzettikleri de söylenmiştir.
{مَا كَانَ أَبُوكِ} عِمْرَانُ {امْرَأَ سَوْءٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: زَانِيًا، {وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ} حَنَّةُ {بَغِيًّا} أَيْ زَانِيَةً، فَمِنْ أَيْنَ لَكِ هَذَا الْوَلَدُ؟
{مَا كَانَ أَبُوكِ} Baban İmrân {امْرَأَ سَوْءٍ} “kötü bir adam değildi”; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: [Yani] zina eden biri [değildi], demiştir. {وَمَا كَانَتْ أُمُّكِ} Annen Hanne de {بَغِيًّا} “iffetsiz bir kadın”, yani zina eden biri [değildi]. O hâlde bu çocuk sana nereden geldi?
{فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) }
{فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا (٢٩) } “Bunun üzerine ona işaret etti. Dediler ki: 'Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?'”
{فَأَشَارَتْ} مَرْيَمُ {إِلَيْهِ} أَيْ إِلَى عِيسَى ﵇: أَنْ كَلِّمُوهُ.
{فَأَشَارَتْ} Meryem {إِلَيْهِ} “Bunun üzerine ona”, yani Îsâ aleyhisselâm'a: "Onunla konuşun" diye [işaret etti].
قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁: لَمَّا لَمْ تَكُنْ لَهَا حُجَّةٌ أَشَارَتْ إِلَيْهِ لِيَكُونَ كَلَامُهُ حُجَّةً لَهَا .
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle demiştir: [Meryem'in] elinde bir delil bulunmayınca, çocuğun konuşması kendisi için bir delil olsun diye ona işaret etti.
وَفِي الْقِصَّةِ: لَمَّا أَشَارَتْ إِلَيْهِ غَضِبَ الْقَوْمُ، وَقَالُوا مَعَ مَا فَعَلْتِ تَسْخَرِينَ بِنَا؟ .
Kıssada [şöyle] geçer: Meryem ona işaret edince kavim öfkelendi ve: "Yaptığın yetmezmiş gibi bir de bizimle alay mı ediyorsun?" dediler.
{قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} أَيْ: مَنْ هُوَ فِي الْمَهْدِ، وَهُوَ حِجْرُهَا.
{قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا} “Dediler ki: 'Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?'”; yani beşikte, o da Meryem'in kucağında olan biriyle.
وَقِيلَ: هُوَ الْمَهْدُ بِعَيْنِهِ، و"كَانَ" بِمَعْنَى: هُوَ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: "كَانَ" صِلَةٌ، أَيْ: كَيْفَ نُكَلِّمُ صَبِيًّا فِي الْمَهْدِ. وَقَدْ يَجِيءُ "كَانَ" حَشْوًا فِي الْكَلَامِ لَا مَعْنَى لَهُ كَقَوْلِهِ "هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَرًا رَسُولًا" (الإِسْرَاءِ:٩٣) أَيْ: هَلْ أَنَا ؟
Bunun bizzat beşik olduğu ve "kâne" (كَانَ) lafzının "hüve" (هُوَ - o) anlamında olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: "Kâne" lafzı sıladır (fazlalıktır); yani "Beşikteki bir bebekle nasıl konuşuruz?" demektir. Nitekim "kâne" lafzı, Yüce Allah'ın "Ben ancak bir beşer elçi değil miyim?" (el-İsrâ: 93) kavlinde olduğu gibi, söz içinde zâid olarak bulunup bir mânâ ifade etmeyebilir; yani "Ben ancak [bir beşer elçi miyim]?" demektir.
قَالَ السُّدِّيُّ: فَلَمَّا سَمِعَ عِيسَى كَلَامَهُمْ تَرَكَ الرِّضَاعَ وَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ.
Süddî şöyle dedi: Îsâ onların sözünü işitince emmeyi bıraktı ve onlara yöneldi.
وَقِيلَ: لَمَّا أَشَارَتْ إِلَيْهِ تَرَكَ الثَّدْيَ وَاتَّكَأَ عَلَى يَسَارِهِ، وَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ وَجَعَلَ يُشِيرُ بِيَمِينِهِ:
Şöyle de denilmiştir: [Meryem] ona işaret edince memeyi bıraktı, sol tarafına yaslandı, onlara yöneldi ve sağ eliyle işaret etmeye başladı:
{قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) }
{قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا (٣٠) وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا (٣١) وَبَرًّا بِوَالِدَتِي وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا (٣٢) وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا (٣٣) } “[Bebek] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum. O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı. Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı; yaşadığım sürece bana namazı ve zekâtı emretti. Ve anneme iyi davranan [biri kıldı], beni bir zorba, bir bedbaht yapmadı. Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak diriltileceğim gün bana selâm olsun!'”
{قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ} وَقَالَ وَهْبٌ: أَتَاهَا زَكَرِيَّا عِنْدَ مُنَاظَرَتِهَا الْيَهُودَ، فَقَالَ لِعِيسَى: انْطِقْ بِحُجَّتِكَ إِنْ كُنْتَ أُمِرْتَ بِهَا، فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ عِيسَى ﵇ وَهُوَ ابْنُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا -وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بَلْ هُوَ يَوْمَ وُلِدَ-: إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ بِالْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ ﷿ أَوَّلَ مَا تَكَلَّمَ لِئَلَّا يُتَّخَذَ إِلَهًا {آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا} قِيلَ: مَعْنَاهُ سَيُؤْتِينِي الْكِتَابَ وَيَجْعَلُنِي نَبِيًّا.
{قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ} “[Bebek] dedi ki: 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum.'” Vehb şöyle dedi: Zekeriyyâ, Meryem'in Yahudilerle tartışması esnasında yanına geldi ve Îsâ'ya: "Eğer emrolunduysan delilini söyle!" dedi. Bunun üzerine kırk günlük olan Îsâ aleyhisselâm —Mukâtil ise: Hayır, doğduğu gündü, demiştir— şöyle dedi: "Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum." İlah edinilmesin diye ilk konuştuğunda Yüce Allah'a kulluğunu ikrar etti. {آتَانِيَ الْكِتَابَ وَجَعَلَنِي نَبِيًّا} “O bana Kitab'ı verdi ve beni peygamber yaptı”; bunun mânâsının "Bana Kitab'ı verecek ve beni peygamber yapacaktır" şeklinde olduğu söylenmiştir.
وَقِيلَ: هَذَا إِخْبَارٌ عَمَّا كُتِبَ لَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، كَمَا قِيلَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: مَتَّى كُنْتَ نَبِيًّا؟ قَالَ: "كُنْتُ نَبِيًّا وَآدَمُ بَيْنَ الرُّوحِ وَالْجَسَدِ" .
Bunun Levh-i Mahfuz'da kendisi için yazılan şeyin bir haberi olduğu da söylenmiştir; nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ne zaman peygamber oldun?" diye sorulduğunda: "Âdem ruh ile ceset arasındayken ben peygamberdim" buyurmuştur.
وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ أُوتِيَ الْإِنْجِيلَ وَهُوَ صَغِيرٌ طِفْلٌ، وَكَانَ يَعْقِلُ عَقْلَ الرِّجَالِ.
Âlimlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Kendisine küçük bir çocukken İncil verildi ve yetişkin erkeklerin aklına sahipti.
وَعَنِ الْحَسَنِ: أَنَّهُ قَالَ: أُلْهِمَ التَّوْرَاةَ وَهُوَ فِي بَطْنِ أُمِّهِ . {وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ} أَيْ نَفَّاعًا حَيْثُ مَا تَوَجَّهْتُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُعَلِّمًا لِلْخَيْرِ. وَقَالَ عَطَاءٌ: أَدْعُو إِلَى اللَّهِ وَإِلَى تَوْحِيدِهِ وَعِبَادَتِهِ. وَقِيلَ: مُبَارَكًا عَلَى مَنْ تَبِعَنِي.
Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Annesinin karnındayken kendisine Tevrat ilham edildi. {وَجَعَلَنِي مُبَارَكًا أَيْنَ مَا كُنْتُ} “Nerede olursam olayım beni mübarek kıldı”; yani nereye yönelirsem yöneleyim çok faydalı [kıldı]. Mücâhid: İyiliği öğreten [kıldı], demiştir. Atâ ise: Allah'a, O'nun tevhidine ve ibadetine çağıran [kıldı], demiştir. Bana tâbi olanlar için bereketli [kıldı], diye de söylenmiştir.
{وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} أَيْ: أَمَرَنِي بِهِمَا.
{وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} “ve bana namazı ve zekâtı emretti”; yani o ikisini bana emretti.
فَإِنْ قِيلَ: لَمْ يَكُنْ لِعِيسَى مَالٌ فَكَيْفَ يُؤْمَرُ بِالزَّكَاةِ؟
Eğer: "Îsâ'nın malı yoktu, nasıl zekâtla emrolunur?" denilirse;
قِيلَ: مَعْنَاهُ بِالزَّكَاةِ لَوْ كَانَ لِي مَالٌ وَقِيلَ: بِالِاسْتِكْثَارِ مِنَ الْخَيْرِ.
Şöyle denilir: Bunun anlamı, şayet malım olsaydı zekât vermekle [emretti]; hayrı çoğaltmakla [emretti], şeklinde de söylenmiştir.
{مَا دُمْتُ حَيًّا} {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي} أَيْ وَجَعَلَنِي بَرًّا بِوَالِدَتِي، {وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} أَيْ عَاصِيًا لِرَبِّهِ. قِيلَ: "الشَّقِيُّ": الَّذِي يُذْنِبُ وَلَا يَتُوبُ. {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ} أَيْ: السَّلَامَةُ عِنْدَ الْوِلَادَةِ مِنْ طَعْنِ الشَّيْطَانِ. {وَيَوْمَ أَمُوتُ}
{مَا دُمْتُ حَيًّا} “yaşadığım sürece”, {وَبَرًّا بِوَالِدَتِي} “ve beni anneme saygılı kıldı”; yani beni anneme karşı hayırlı [ve itaatkâr] kıldı. {وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّارًا شَقِيًّا} “ve beni bir zorba, bir bedbaht kılmadı”; yani Rabbine karşı isyankâr [biri yapmadı]. Şöyle de denilmiştir: Şakî (bedbaht), günah işleyip de tövbe etmeyendir. {وَالسَّلَامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ} “Doğduğum gün selâm bana olsun”; yani doğumum esnasında şeytanın dürtmesinden esenlik olsun, {وَيَوْمَ أَمُوتُ} “ve öleceğim gün”
أَيْ عِنْدَ الْمَوْتِ مِنَ الشِّرْكِ، {وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا} مِنَ الْأَهْوَالِ. وَلَمَّا كَلَّمَهُمْ عِيسَى بِهَذَا عَلِمُوا بَرَاءَةَ مَرْيَمَ، ثُمَّ سَكَتَ عِيسَى ﵇، فَلَمْ يَتَكَلَّمْ بَعْدَ ذَلِكَ حَتَّى بَلَغَ الْمُدَّةَ الَّتِي يَتَكَلَّمُ فِيهَا الصِّبْيَانُ.
Yani ölüm anında şirkten [esenlik olsun], {وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا} “ve diri olarak diriltileceğim gün de” dehşetlerden [esenlik olsun]. Îsâ onlarla bu şekilde konuşunca Meryem'in masum olduğunu anladılar. Sonra Îsâ aleyhisselâm sustu ve bundan sonra çocukların konuşma çağına ulaşıncaya kadar konuşmadı.
{ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) }
{ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ قَوْلَ الْحَقِّ الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ (٣٤) مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٣٥) وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ (٣٦) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) } “Hakkında şüpheye düştükleri Meryem oğlu İsa, hak söz olarak işte budur. Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez; O bundan münezzehtir. Bir işin olmasına hükmettiği zaman ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir. 'Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Bu dosdoğru yoldur.' Fakat aralarından fırkalar ihtilafa düştüler. Artık büyük bir günün şahitliğinde o inkâr edenlerin vay hâline!”
{ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} [قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ ذَلِكَ الَّذِي قَالَ إِنِّي عَبْدُ اللَّهِ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ] {قَوْلَ الْحَقِّ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ: {قَوْلَ الْحَقِّ} بِنَصْبِ اللَّامِ وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: قَالَ قَوْلَ الْحَقِّ، {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} أَيْ: يَخْتَلِفُونَ، فَقَائِلٌ يَقُولُ: هُوَ ابْنُ اللَّهِ، وَقَائِلٌ يَقُولُ: هُوَ اللَّهُ، وَقَائِلٌ يَقُولُ: هُوَ سَاحِرٌ كَذَّابٌ.
{ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ} “Meryem oğlu İsa işte budur”; [Zeccâc şöyle dedi: Yani 'Şüphesiz ben Allah'ın kuluyum' diyen o kimse, Meryem oğlu Îsâ'dır]. {قَوْلَ الْحَقِّ} “hak söz olarak”; İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb, lâm harfinin fethasıyla {قَوْلَ الْحَقِّ} şeklinde okumuşlardır; bu da masdar olarak mansubdur, yani: Hak sözü söyledi, [demektir]. {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “Hakkında şüpheye düştükleri”, yani ihtilaf ettikleri; nitekim kimi "O, Allah'ın oğludur" demekte, kimi "O, Allah'tır" demekte, kimi de "O, yalancı bir büyücüdür" demektedir.
وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِرَفْعِ اللَّامِ، يَعْنِي: هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ، أَيْ هَذَا الْكَلَامُ هُوَ قَوْلُ الْحَقِّ، أَضَافَ الْقَوْلَ إِلَى الْحَقِّ، كَمَا قَالَ: "حَقُّ الْيَقِينِ"، وَ"وَعْدَ الصِّدْقِ".
Diğer [kıraat imamları] ise lâm harfinin ref'i ile okumuşlardır; yani: O, hakkın sözüdür; bu söz, hakkın sözüdür, demektir. Tıpkı "hakku'l-yakîn" (kesin hakikat) ve "va'de's-sıdk" (doğru vaad) denildiği gibi, söz lafzını hak lafzına izafe etmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ نَعْتٌ لِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، يَعْنِي ذَلِكَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ كَلِمَةُ اللَّهِ الْحَقُّ هُوَ اللَّهُ {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} وَيَشُكُّونَ وَيَخْتَلِفُونَ وَيَقُولُونَ غَيْرَ الْحَقِّ. ثُمَّ نَفَى عَنْ نَفْسِهِ الْوَلَدَ فَقَالَ: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ} أَيْ: مَا كَانَ مِنْ صِفَتِهِ اتِّخَاذُ الْوَلَدِ. وَقِيلَ: اللَّامُ مَنْقُولَةٌ أَيْ مَا كَانَ اللَّهُ لِيَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ، {سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا} إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحْدِثَ أَمْرًا {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَأَبُو عَمْرٍو: {أَنَّ اللَّهَ} بِفَتْحِ الْأَلِفِ، يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ: {وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} وَبِأَنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ، وَقَرَأَ أَهْلُ الشَّامِ وَالْكُوفَةِ وَيَعْقُوبُ بِكَسْرِ الْأَلِفِ على الاستئناف ٧/ب {فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} يَعْنِي: النَّصَارَى سُمُّوا أَحْزَابًا لِأَنَّهُمْ تَحَزَّبُوا ثَلَاثَ فِرَقٍ فِي أَمْرِ عِيسَى: النُّسْطُورِيَّةُ وَالمَلِكَانِيَّةُ وَاليَعْقُوبِيَّةُ. {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Şöyle de denilmiştir: O, Meryem oğlu Îsâ'nın sıfatıdır; yani 'İşte bu Meryem oğlu Îsâ'dır, hak söz O'dur / hak olan Allah'ın kelimesidir'. {الَّذِي فِيهِ يَمْتَرُونَ} “ki hakkında şüpheye düşüyorlar”; şüphe ediyorlar, ihtilaf ediyorlar ve hak olmayanı söylüyorlar. Sonra O, kendisinden çocuk edinmeyi nefyedip şöyle buyurdu: {مَا كَانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ} “Allah'ın çocuk edinmesi düşünülemez”; yani çocuk edinmek O'nun sıfatından değildir. Şöyle de denilmiştir: Lâm harfi nakledilmiştir (mânâya tekit içindir), yani: Allah çocuk edinmez [demektir]. {سُبْحَانَهُ إِذَا قَضَى أَمْرًا} “O bundan münezzehtir. Bir işe hükmettiğinde”; bir işi meydana getirmeyi dilediğinde, {فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ} “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir.” {وَإِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ} “Şüphesiz Allah, benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir”; Hicaz ehli ile Ebû Amr, elifin fethasıyla {أَنَّ اللَّهَ} şeklinde okumuşlardır; bu da O'nun şu buyruğuna mâtûftur: {وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} “Bana namazı ve zekâtı emretti” ve Allah'ın benim de sizin de Rabbiniz olduğunu [emretti, demektir]. Şam ehli, Kûfe ehli ve Ya'kûb ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak elifin kesresiyle okumuşlardır. {فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ} “Öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.” {فَاخْتَلَفَ الْأَحْزَابُ مِنْ بَيْنِهِمْ} “Fakat aralarındaki fırkalar ihtilafa düştüler”; yani Hristiyanlar. Onlara fırkalar (ahzâb) denilmiştir; çünkü Îsâ konusunda üç fırkaya ayrılmışlardır: Nastûrîler, Melkâîler ve Ya'kûbîler. {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} “Büyük bir günün karşılaşmasında inkâr edenlerin vay hâline!”; yani kıyamet gününde.
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨) }
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Bize gelecekleri gün onları bir dinle, bir de gör! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler.”
{وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) }
{وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٣٩) } “İş bitirilmişken onlar gaflet içinde ve iman etmez bir hâldeyken, sen onları o pişmanlık günü ile uyar!”
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} أَيْ مَا أَسْمَعَهُمْ وَأَبْصَرَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ! أَخْبَرَ أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ وَيُبْصِرُونَ فِي الْآخِرَةِ مَا لَمْ يَسْمَعُوا وَلَمْ يُبْصِرُوا فِي الدُّنْيَا.
{أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} “onları bir dinle, bir de gör!”; yani kıyamet günü işitme ve görmelerinin kendilerine fayda vermeyeceği o vakitte onlar ne kadar iyi işitir, ne kadar iyi görürler! Dünyada işitmediklerini ve görmediklerini ahirette işitip göreceklerini haber vermiştir.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا أَحَدَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَسْمَعُ مِنْهُمْ وَلَا أَبْصَرُ حِينَ يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى لِعِيسَى: "أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ" الْآيَةَ (مَرْيَمَ-١١٦) . {يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} أَيْ: فِي خَطَأٍ بَيِّنٍ. قَوْلُهُ ﷿ {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ} فُرِغَ مِنَ الْحِسَابِ وَأُدْخِلَ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ، وَأَهْلُ النَّارِ النَّارَ، وَذُبِحَ الْمَوْتُ.
Kelbî şöyle demiştir: Yüce Allah Îsâ'ya: "İnsanlara sen mi söyledin..." (el-Mâide: 116) ayetini söylediği vakitte kıyamet gününde onlardan daha iyi işiten ve daha iyi gören kimse bulunmaz. {يَوْمَ يَأْتُونَنَا لَكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ} “Bize gelecekleri gün; fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler”, yani apaçık bir hata içindedirler. Yüce Allah'ın şu kavli: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ} “İş bitirilmişken... sen onları o pişmanlık günü ile uyar!”; hesap tamamlanıp cennetlikler cennete, cehennemlikler cehenneme sokulduğu ve ölüm boğazlandığı zaman.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ أَخْبَرَنَا أَبِي أَنْبَأَنَا الْأَعْمَشُ، أَخْبَرَنَا أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يُؤْتَى بِالْمَوْتِ كَهَيْئَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ فَيُنَادِي مُنَادٍ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ فَيُشْرِفُونَ وَيَنْظُرُونَ فَيَقُولُ: هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا؟ فَيَقُولُونَ: نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، ثُمَّ يُنَادِي يَا أَهْلَ النَّارِ فَيُشْرِفُونَ وَيَنْظُرُونَ فَيَقُولُ: هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا؟ فَيَقُولُونَ: نَعَمْ هَذَا الْمَوْتُ، وَكُلُّهُمْ قَدْ رَآهُ، فَيُذْبَحُ، ثُمَّ يَقُولُ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ، ثُمَّ قَرَأَ: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Amr b. Hafs b. Gıyâs haber verdi, bize babam haber verdi, bize el-A'meş bildirdi, bize Ebû Sâlih, Ebû Saîd el-Hudrî'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ölüm, alaca renkli bir koç suretinde getirilir. Bir münadi: 'Ey cennet ehli!' diye seslenir. Onlar başlarını kaldırıp bakarlar. [Münadi]: 'Bunu tanıyor musunuz?' der. Onlar: 'Evet, bu ölümdür' derler; zira hepsi onu görmüştür. Sonra [münadi]: 'Ey cehennem ehli!' diye seslenir. Onlar da başlarını kaldırıp bakarlar. [Münadi]: 'Bunu tanıyor musunuz?' der. Onlar: 'Evet, bu ölümdür' derler; zira hepsi onu görmüştür. Bunun üzerine o [koç] boğazlanır. Sonra [münadi] şöyle der: 'Ey cennet ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur! Ey cehennem ehli! Artık ebediyet vardır, ölüm yoktur!' Sonra [Resûlullah] şu ayeti okudu: {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “İş bitirilmişken onlar gaflet içinde ve iman etmez bir hâldeyken, sen onları o pişmanlık günü ile uyar!”".
وَرَوَاهُ أَبُو عِيسَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مَنِيعٍ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنِ الْأَعْمَشِ بِهَذَا الْإِسْنَادِ، وَزَادَ: "فَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَضَى لِأَهْلِ الْجَنَّةِ الْحَيَاةَ وَالْبَقَاءَ لَمَاتُوا فَرَحًا وَلَوْلَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَضَى لِأَهْلِ النَّارِ الْحَيَاةَ وَالْبَقَاءَ لَمَاتُوا تَرَحًا" .
Bunu Ebû Îsâ, Ahmed b. Menî'den, o Nadr b. İsmâil'den, o da el-A'meş'ten bu isnadla rivayet edip şu fazlalığı eklemiştir: "Şayet Yüce Allah cennet ehli için yaşamayı ve ebedîliği takdir etmemiş olsaydı, sevinçten ölürlerdi. Ve şayet Yüce Allah cehennem ehli için yaşamayı ve ebedîliği takdir etmemiş olsaydı, kederden ölürlerdi".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Muâz b. Esed haber verdi, bize Abdullâh haber verdi, bize Ömer b. Muhammed b. Zeyd...
أَبِيهِ أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا صَارَ أَهْلُ الْجَنَّةِ إِلَى الْجَنَّةِ وَأَهْلُ النَّارِ إِلَى النَّارِ جِيءَ بِالْمَوْتِ حَتَّى يُجْعَلَ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ. ثُمَّ يُذْبَحُ ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ: يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ لَا مَوْتَ، فَيَزْدَادُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَرَحًا إِلَى فَرَحِهِمْ وَيَزْدَادُ أَهْلُ النَّارِ حُزْنًا إِلَى حُزْنِهِمْ .
babasından haber verdi; babası ona İbn Ömer'den rivayet ederek şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme vardığı zaman, ölüm getirilip cennet ile cehennem arasına konulur. Sonra boğazlanır; ardından bir münadi şöyle seslenir: 'Ey cennet ehli! Artık ölüm yoktur! Ey cehennem ehli! Artık ölüm yoktur!' Bunun üzerine cennet ehlinin sevinci kat kat artar, cehennem ehlinin de hüznü kat kat artar".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ أَخْبَرَنَا أَبُو الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَدْخُلُ أَحَدٌ الْجَنَّةَ إِلَّا رَأَى مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ لَوْ أَسَاءَ لِيَزْدَادَ شُكْرًا وَلَا يَدْخُلُ النَّارَ أَحَدٌ إِلَّا أُرِي مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ لَوْ أَحْسَنَ لِيَكُونَ عَلَيْهِ حَسْرَةً" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Ebu'l-Yemân haber verdi, bize Şuayb haber verdi, bize Ebu'z-Zinâd, el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Cennete giren hiç kimse yoktur ki, şükrünü artırsın diye, şayet kötülük yapsaydı [gideceği] cehennemdeki yeri kendisine gösterilmesin. Cehenneme giren hiç kimse de yoktur ki, kendisi için bir hasret ve pişmanlık olsun diye, şayet iyilik yapsaydı [gideceği] cennetteki yeri kendisine gösterilmesin".
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بن محمد الداوودي أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الصَّلْتِ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا مِنْ أَحَدٍ يَمُوتُ إِلَّا نَدِمَ"، قَالُوا: فَمَا نَدَمُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "إِنْ كَانَ مُحَسِّنًا نَدِمَ أَنْ لَا يَكُونَ ازْدَادَ، وَإِنْ كَانَ مُسِيئًا نَدِمَ أَنْ لَا يَكُونَ نَزَعَ" .
Bize Ebu'l-Hasan Abdurrahmân b. Muhammed ed-Dâvûdî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ b. es-Salt haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhim b. Abdissamed el-Hâşimî haber verdi, bize el-Hüseyin b. el-Hasan haber verdi, bize İbnu'l-Mübârek haber verdi, bize Yahyâ b. Abdillâh haber verip şöyle dedi: Babamı işittim, o Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiş: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ölen hiç kimse yoktur ki pişmanlık duymasın" buyurdu. "Onun pişmanlığı nedir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. O da: "Eğer iyi bir kimse ise [iyiliğini] artırmamış olduğuna pişman olur; eğer kötü bir kimse ise [kötülükten] vazgeçmemiş olduğuna pişman olur" buyurdu.
قَوْلُهُ ﷿: {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} أَيْ: عَمَّا يُفْعَلُ بِهِمْ فِي الْآخِرَةِ {وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} لَا يُصَدِّقُونَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} “onlar gaflet içindedirler”; yani ahirette kendilerine yapılacak şeylerden [gafildirler]. {وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ} “ve onlar inanmıyorlar”, yani tasdik etmiyorlar.
{إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) }
{إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ (٤٠) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٤١) } “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere Biz vâris oluruz ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir. Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, son derece dürüst bir peygamberdi.”
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا} أَيْ: نُمِيتُ سُكَّانَ الْأَرْضِ وَنُهْلِكُهُمْ جَمِيعًا، وَيَبْقَى الرَّبُّ وَحْدَهُ فَيَرِثُهُمْ، {وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} فَنَجْزِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ. قَوْلُهُ ﷿: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا} "الصِّدِّيقُ": الْكَثِيرُ الصِّدْقِ الْقَائِمُ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: مَنْ صَدَّقَ اللَّهَ فِي وَحْدَانِيَّتِهِ وَصَدَّقَ أَنْبِيَاءَهُ وَرُسُلَهُ وَصَدَّقَ بِالْبَعْثِ،
Yüce Allah'ın şu kavli: {إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْهَا} “Şüphesiz yeryüzüne ve onun üzerindekilere Biz vâris oluruz”; yani yeryüzü ahalisini öldürür ve hepsini helak ederiz; geriye yalnızca Rab kalır ve onlara vâris olur. {وَإِلَيْنَا يُرْجَعُونَ} “ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir”, böylece amellerinin karşılığını kendilerine veririz. Yüce Allah'ın şu kavli: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا} “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, son derece dürüst bir peygamberdi”. "Sıddîk": Doğruluğu çok olan ve doğruluk üzere sebat eden kimsedir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ı birliğinde tasdik eden, peygamberlerini ve elçilerini tasdik eden, dirilişi tasdik eden,
وَقَامَ بِالْأَوَامِرِ فَعَمِلَ بِهَا، فَهُوَ الصِّدِّيقُ. و"النَّبِيُّ": الْعَالِي فِي الرُّتْبَةِ بِإِرْسَالِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ.
ve emirleri yerine getirip onlarla amel eden kimsenin sıddîk olduğu da söylenmiştir. "Nebi" ise, Yüce Allah'ın kendisini elçi göndermesiyle mertebesi yüce olan kimsedir.
{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥) قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) }
{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا (٤٢) يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا (٤٣) يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا (٤٤) يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا (٤٥) قَالَ أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦) } “Hani o, babasına şöyle demişti: 'Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir faydası olmayan şeylere niçin kulluk ediyorsun? Babacığım! Doğrusu bana, sana gelmeyen bir ilim geldi. Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. Babacığım! Şeytana kulluk etme! Çünkü şeytan, Rahmân'a çok asi olmuştur. Babacığım! Doğrusu ben, sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından, böylece şeytanın bir dostu olmandan korkuyorum.' [Babası] dedi ki: 'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen, andolsun seni taşlarım! Uzun bir süre benden uzak dur!'”
{إِذْ قَالَ} إِبْرَاهِيمُ {لِأَبِيهِ} آزَرَ وَهُوَ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ} صَوْتًا {وَلَا يُبْصِرُ} شَيْئًا {وَلَا يُغْنِي عَنْكَ} أَيْ لَا يَكْفِيكَ {شَيْئًا} {يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ} بِاللَّهِ وَالْمَعْرِفَةِ {مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي} عَلَى دِينِي {أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا} مُسْتَقِيمًا. {يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ} لَا تُطِعْهُ فِيمَا يُزَيِّنُ لَكَ مِنَ الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ {إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا} عَاصِيًا "كَانَ" بِمَعْنَى الْحَالِ أَيْ: هُوَ كَذَلِكَ. {يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ} أَيْ أَعْلَمُ {أَنْ يَمَسَّكَ} يُصِيبَكَ {عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ} أَيْ: إِنْ أَقَمْتَ عَلَى الْكُفْرِ {فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا} قَرِينًا فِي النَّارِ. {قَالَ} أَبُوهُ مُجِيبًا لَهُ: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ} لَئِنْ لَمْ تَسْكُتْ وَتَرْجِعْ عَنْ عَيْبِكَ آلِهَتَنَا وَشَتْمِكَ إِيَّاهَا، {لَأَرْجُمَنَّكَ} قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ: لَأَشْتُمَنَّكَ وَلَأُبْعِدَنَّكَ عَنِّي بِالْقَوْلِ الْقَبِيحِ .
{إِذْ قَالَ} Hani İbrâhim {لِأَبِيهِ} putlara tapan babası Âzer'e şöyle demişti: {يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ} Hiçbir sesi işitmeyen {وَلَا يُبْصِرُ} hiçbir şeyi görmeyen {وَلَا يُغْنِي عَنْكَ} sana kâfi gelmeyen, {شَيْئًا} “şeylere niçin kulluk ediyorsun?” {يَا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جَاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ} Allah'ı bilmek ve tanımaktan [ibaret ilimden], {مَا لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي} “sana gelmeyen [bir ilim] geldi. Öyleyse bana uy”, dinime tabi ol ki {أَهْدِكَ صِرَاطًا سَوِيًّا} “seni dosdoğru bir yola ileteyim”. {يَا أَبَتِ لَا تَعْبُدِ الشَّيْطَانَ} “Babacığım! Şeytana kulluk etme!”, yani sana süslediği küfür ve şirk hususunda ona itaat etme. {إِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ لِلرَّحْمَنِ عَصِيًّا} “Çünkü şeytan, Rahmân'a çok asi olmuştur”; isyankârdır, buradaki "kâne" şimdiki zaman mânâsındadır; yani o böyledir. {يَا أَبَتِ إِنِّي أَخَافُ} yani biliyorum ki, {أَنْ يَمَسَّكَ} sana dokunacaktır, {عَذَابٌ مِنَ الرَّحْمَنِ} “Rahmân'dan bir azap”, yani küfür üzere kalırsan, {فَتَكُونَ لِلشَّيْطَانِ وَلِيًّا} “böylece şeytanın bir dostu”, cehennemde onun yoldaşı olursun. {قَالَ} Babası ona cevap vererek şöyle dedi: {أَرَاغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْرَاهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ} “'Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen'”; susmaz, ilahlarımızı ayıplamaktan ve onlara sövmekten geri durmazsan, {لَأَرْجُمَنَّكَ} “andolsun seni taşlarım!” Kelbî, Mukâtil ve Dahhâk şöyle demişlerdir: Çirkin sözle sana söver ve seni kendimden uzaklaştırırım.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَأَضْرِبَنَّكَ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَأَقْتُلَنَّكَ بِالْحِجَارَةِ.
İbn Abbâs: Seni döverim, demiştir. İkrime ise: Seni taşla öldürürüm, demiştir.
{وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} قَالَ الْكَلْبِيُّ: اجْنُبْنِي طَوِيلًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: حِينًا.
{وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا} “Uzun bir süre benden uzak dur!”; Kelbî: Uzun bir müddet benden uzak dur, demiştir. Mücâhid ve İkrime: Bir müddet, demişlerdir.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: دَهْرًا وَأَصْلُ "الْحِينِ": الْمُكْثُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: فَمَكَثْتُ حِينًا "وَالْمَلَوَانِ": اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ.
Saîd b. Cübeyr: Uzun bir zaman (dehr), demiştir. “Hîn” (الْحِين) kelimesinin aslı [bir yerde] kalıp beklemek (el-muks) anlamına gelir; nitekim bundan dolayı: “Bir müddet kaldım (femekestü hînen)” denir. “Melevân” (الْمَلَوَانِ) ise gece ve gündüz demektir.
وَقَالَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ: سَالِمًا وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: اعْتَزِلْنِي سَالِمًا لَا تُصِيبُكَ مِنِّي مَعَرَّةٌ، يُقَالُ: فُلَانٌ مَلِيٌّ بِأَمْرِ كَذَا: إِذَا كَانَ كَافِيًا .
Katâde ve Atâ: Sağ salim olarak [uzak dur], demişlerdir. İbn Abbâs: Benden sana bir zarar ve kötülük dokunmadan sağ salim olarak benden uzaklaş, demiştir. Bir kimse bir işe güç yetirip kifayet ettiğinde: "Filan kişi şu işe meliyy (yeterli)dir" denilir.
{قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) }
{قَالَ سَلَامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا (٤٩) } “[İbrahim] dedi ki: 'Sana selâm olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim. Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır. Sizden de, Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da ayrılıyorum ve Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht olmam.' Nihayet onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından ayrılınca, Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık.”
{قَالَ} إِبْرَاهِيمُ {سَلَامٌ عَلَيْكَ} أَيْ سَلِمْتَ مِنِّي لَا أُصِيبُكَ بِمَكْرُوهٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يُؤْمَرْ بِقِتَالِهِ عَلَى كُفْرِهِ.
İbrahim: {قَالَ} “[İbrahim] dedi ki:” {سَلَامٌ عَلَيْكَ} “'Sana selâm olsun!'”; yani benden yana esendesin, sana bir kötülük dokundurmam. Bu da küfründen dolayı onunla savaşmakla emrolunmadığı içindi.
وَقِيلَ: هَذَا سَلَامُ هِجْرَانٍ وَمُفَارَقَةٍ. وَقِيلَ: سَلَامُ بِرٍّ وَلُطْفٍ وَهُوَ جَوَابُ الْحَلِيمِ لِلسَّفِيهِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا" (الفُرْقَانِ:٦٣) .
Bunun bir terk ve ayrılış selâmı olduğu da söylenmiştir. Bir iyilik ve nezaket selâmı olduğu da söylenmiştir; bu da hilm sahibinin akılsıza verdiği cevaptır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "وَإِذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَامًا" “Cahiller kendilerine laf attığında 'Selâm!' derler.” (el-Furkân: 63).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} قِيلَ: إِنَّهُ لَّمَّا أَعْيَاهُ أَمَرَهُ وَوَعَدَهُ أَنْ يُرَاجِعَ اللَّهَ فِيهِ، فَيَسْأَلَهُ أَنْ يَرْزُقَهُ التَّوْحِيدَ وَيَغْفِرَ لَهُ. مَعْنَاهُ: سَأَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى لَكَ تَوْبَةً تَنَالُ بِهَا الْمَغْفِرَةَ.
Allah Teâlâ'nın {سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي} “Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Durumu onu çaresiz bırakınca, onun hakkında Allah'a başvuracağına, O'ndan kendisine tevhidi nasip etmesini ve onu bağışlamasını dileyeceğine dair söz verdi. Anlamı şudur: Senin için Allah Teâlâ'dan, kendisiyle bağışlanmaya nail olacağın bir tevbe isteyeceğim.
{إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} بَرًّا لَطِيفًا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: عَالِمًا يَسْتَجِيبُ لِي إِذَا دَعَوْتُهُ. قَالَ مُجَاهِدٌ: عَوَّدَنِي الْإِجَابَةَ لِدُعَائِي. {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} أَيْ: أَعْتَزِلُ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ اعْتِزَالُهُ إِيَّاهُمْ أَنَّهُ فَارَقَهُمْ مِنْ "كُوثَى" فَهَاجَرَ مِنْهَا إِلَى الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ، {وَأَدْعُو رَبِّي} أَيْ: أَعْبُدُ رَبِّي {عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} أَيْ: عَسَى أَنْ لَا أَشْقَى بِدُعَائِهِ وَعِبَادَتِهِ، كَمَا تَشْقَوْنَ أَنْتُمْ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.
{إِنَّهُ كَانَ بِي حَفِيًّا} “Çünkü O, bana karşı çok lütufkârdır.” İyiliksever ve lütufkârdır. Kelbî: O'na dua ettiğimde bana icabet edeceğini bilendir, demiştir. Mücâhid: Beni dualarıma icabet edilmesine alıştırmıştır, demiştir. {وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Sizden de, Allah'tan başka yalvardıklarınızdan da ayrılıyorum”; yani Allah'tan başka taptıklarınızdan uzaklaşıyorum. Mukâtil şöyle demiştir: Onlardan ayrılması, onlardan Kûsâ'dan ayrılıp Mukaddes Topraklara hicret etmesi şeklinde olmuştur. {وَأَدْعُو رَبِّي} “Ve Rabbime dua ediyorum”; yani Rabbime ibadet ediyorum. {عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا} “Umulur ki Rabbime ettiğim dua ile bedbaht olmam.”; yani sizin putlara tapmakla bedbaht olduğunuz gibi, benim O'na dua ve ibadet etmekle bedbaht olmayacağımı umarım.
وَقِيلَ: عَسَى أَنْ يُجِيبَنِي إِذَا دَعَوْتُهُ وَلَا يُخَيِّبَنِي. {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} فَذَهَبَ مُهَاجِرًا {وَهَبْنَا لَهُ} بَعْدَ الْهِجْرَةِ {إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} آنَسْنَا وَحْشَتَهُ [مِنْ فِرَاقِهِمْ] وَأَقْرَرْنَا عَيْنَهُ، بِأَوْلَادٍ كِرَامٍ عَلَى
Şöyle de denilmiştir: O'na dua ettiğimde bana icabet etmesini ve beni mahrum bırakmamasını [umarım]. {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Böylece onlardan ve Allah'tan başka taptıklarından ayrılınca” hicret ederek gitti. Hicretten sonra {وَهَبْنَا لَهُ} “ona bağışladık” {إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ} “İshak'ı ve Yakub'u”; [onlardan ayrılışının] doğurduğu yalnızlığını giderdik ve...
اللَّهِ ﷿ {وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا} يَعْنِي: إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ.
Azîz ve Celîl olan Allah katında değerli evlatlarla gözünü aydın kıldık. {وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا} “Ve her birini peygamber yaptık.”; yani İshak'ı ve Yakub'u.
{وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١) }
{وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥١) } “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüksek bir doğruluk dili kıldık. Kitap'ta Musa'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti ve bir resul, bir nebiydi.”
{وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) }
{وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا (٥٢) } “Ve ona Tûr'un sağ yanından seslendik; onu fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdık.”
{وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا} قَالَ الْكَلْبِيُّ: الْمَالُ وَالْوَلَدُ، وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ، قَالُوا: مَا بُسِطَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ سَعَةِ الرِّزْقِ. وَقِيلَ: الْكِتَابُ وَالنُّبُوَّةُ.
{وَوَهَبْنَا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنَا} “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk”; Kelbî: Mal ve evlattır, demiştir. Çoğunluğun görüşü de budur; dünyada kendilerine rızkın bolca verilmesi olduğunu söylemişlerdir. Kitap ve peygamberlik olduğu da söylenmiştir.
{وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا} ٨/أيَعْنِي ثَنَاءً حَسَنًا رَفِيعًا فِي كُلِّ أَهْلِ الْأَدْيَانِ، فَكُلُّهُمْ يَتَوَلَّوْنَهُمْ، وَيُثْنُونَ عَلَيْهِمْ. قَوْلُهُ ﷿ {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا} غَيْرَ مُرَاءٍ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ وَالطَّاعَةَ لِلَّهِ ﷿ وَقَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ " مُخْلَصًا " بِفَتْحِ اللَّامِ أَيْ: مُخْتَارًا اخْتَارَهُ اللَّهُ ﷿ وَقِيلَ: أَخْلَصَهُ اللَّهُ مِنَ الدَّنَسِ. {وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا} {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} يَعْنِي: يَمِينَ مُوسَى وَالطَّورُ: جَبَلٌ بَيْنَ مِصْرَ وَمَدْيَنَ. وَيُقَالُ: اسْمُهُ "الزُّبَيْرُ" وَذَلِكَ حِينَ أَقْبَلَ مِنْ مَدْيَنَ وَرَأَى النَّارَ فَنُودِيَ "يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ" (القَصَصِ:٣٠) .
{وَجَعَلْنَا لَهُمْ لِسَانَ صِدْقٍ عَلِيًّا} “Ve onlar için yüksek bir doğruluk dili kıldık.”; yani bütün din mensupları nezdinde yüksek ve güzel bir övgü verdik. Hepsi onları dost edinir ve onları överler. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا} “Kitap'ta Musa'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti”; gösterişten uzak, ibadeti ve itaati Azîz ve Celîl olan Allah için halis kılmıştı. Kûfe ehli lâm harfinin fethasıyla "muhlasan" (مُخْلَصًا) şeklinde okumuştur; yani seçilmiş, Azîz ve Celîl olan Allah'ın seçtiği kimse demektir. Allah'ın onu kirden arındırdığı da söylenmiştir. {وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا} “Ve bir resul, bir nebiydi.” {وَنَادَيْنَاهُ مِنْ جَانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ} “Ve ona Tûr'un sağ yanından seslendik”; yani Musa'nın sağ tarafından. Tûr, Mısır ile Medyen arasındaki bir dağdır. İsminin "Zübeyr" olduğu da söylenir. Bu, Medyen'den gelip ateşi gördüğü sırada gerçekleşmiştir; bunun üzerine kendisine şöyle seslenilmiştir: "يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ" “Ey Musa! Muhakkak ki Ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım!” (el-Kasas: 30).
{وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} أَيْ" مُنَاجِيًا، فَالنَّجِيُّ الْمُنَاجِي، كَمَا يُقَالُ: جَلِيسٌ وَنَدِيمٌ.
{وَقَرَّبْنَاهُ نَجِيًّا} “Onu fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdık.”; yani münacat eden olarak. Neciyy (نَجِيّ), münâcî (fısıldaşarak konuşan) demektir; nitekim celîs (oturan/meclis arkadaşı) ve nedîm (arkadaş) denildiği gibi.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَاهُ: قَرَّبَهُ فَكَلَّمَهُ، وَمَعْنَى التَّقْرِيبِ: إِسْمَاعُهُ كَلَامَهُ.
İbn Abbâs [şöyle] demiştir: Bunun anlamı; onu yaklaştırdı ve onunla konuştu demektir. Yaklaştırmanın anlamı ise ona kelamını işittirmesidir.
وَقِيلَ: رَفَعَهُ عَلَى الْحَجْبِ حَتَّى سَمِعَ صَرِيرَ الْقَلَمِ .
Perdelerin üzerine yükseltti de nihayet kalemin gıcırtısını işitti, diye de söylenmiştir.
{وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤) وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) }
{وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا (٥٤) وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥) وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا (٥٦) } “Rahmetimizden ötürü ona, kardeşi Harun'u bir peygamber olarak bağışladık. Kitap'ta İsmail'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir resul, bir nebiydi. Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi; Rabbi katında da rızaya mazhar olmuştu. Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir sıddîk, bir nebiydi.”
{وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} وَذَلِكَ حِينَ دَعَا مُوسَى فَقَالَ: "وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي هَارُونَ أَخِي" (طَهَ:٢٩-٣٠) فَأَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ وَأَرْسَلَ هَارُونَ، وَلِذَلِكَ سَمَّاهُ هِبَةً لَهُ . قَوْلُهُ ﷿: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ} وَهُوَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ جَدُّ النَّبِيِّ ﷺ {إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: لَمْ يَعِدْ شَيْئًا إِلَّا وَفَّى بِهِ.
{وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا} “Rahmetimizden ötürü ona, kardeşi Harun'u bir peygamber olarak bağışladık.”; bu, Musa'nın dua edip: "وَاجْعَلْ لِي وَزِيرًا مِنْ أَهْلِي هَارُونَ أَخِي" “Bana ailemden bir yardımcı ver, kardeşim Harun'u” (Tâhâ: 29-30) dediği zamandı. Allah onun duasına icabet etti ve Harun'u gönderdi; bu sebeple onu kendisine bir bağış olarak isimlendirdi. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ} “Kitap'ta İsmail'i de an.”; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in atası olan İsmail b. İbrahim'dir. {إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ} “Şüphesiz o, sözüne sadıktı”; Mücâhid: Ne söz verdiyse mutlaka yerine getirirdi, demiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: وَعَدَ رَجُلًا أَنْ يُقِيمَ مَكَانَهُ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ، فَأَقَامَ إِسْمَاعِيلُ مَكَانَهُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ لِلْمِيعَادِ حَتَّى رَجَعَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ.
Mukâtil ise şöyle demiştir: Bir adama, o adam kendisine dönünceye kadar yerinde bekleyeceğine söz verdi. İsmail verilen söz sebebiyle o adam kendisine dönünceye kadar üç gün yerinde bekledi.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: انْتَظَرَهُ حَتَّى حَالَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ .
Kelbî ise şöyle demiştir: Üzerinden bir yıl geçinceye kadar onu bekledi.
{وَكَانَ رَسُولًا} إِلَى جُرْهُمَ {نَبِيًّا} مُخْبِرًا عَنِ اللَّهِ ﷿. {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ} أَيْ: قَوْمَهُ وَقِيلَ: أَهْلَهُ وَجَمِيعَ أُمَّتِهِ {بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ الَّتِي افْتَرَضَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ، وَهِيَ الْحَنِيفِيَّةُ الَّتِي افْتُرِضَتْ عَلَيْنَا، {وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا} قَائِمًا بِطَاعَتِهِ. قِيلَ: رَضِيَهُ اللَّهُ ﷿ لِنُبُّوتِهِ وَرِسَالَتِهِ. قَوْلُهُ ﷿ {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ} وَهُوَ جَدُّ أَبِي نُوحٍ وَاسْمُهُ "أَخْنُوخُ" سُمِّيَ إِدْرِيسَ لِكَثْرَةِ دَرْسِهِ الْكُتُبَ. وَكَانَ خَيَّاطًا وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ خَطَّ بِالْقَلَمِ، وَأَوَّلُ مَنْ خَاطَ الثِّيَابَ، وَلَبِسَ الْمَخِيطَ، وَكَانُوا مِنْ قَبْلِهِ يَلْبَسُونَ الْجُلُودَ، وَأَوَّلُ مَنِ اتَّخَذَ السِّلَاحَ، وَقَاتَلَ الْكُفَّارَ وَأَوَّلُ مَنْ نَظَرَ فِي عِلْمِ
{وَكَانَ رَسُولًا} “O bir resuldü” Cürhüm [kabilesine], {نَبِيًّا} “bir nebiydi” Azîz ve Celîl olan Allah'tan haber veren. {وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ} “Halkına emrederdi” yani kavmine; ailesine ve bütün ümmetine [emrederdi de] denilmiştir, {بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ} “namazı ve zekâtı”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın onlara farz kıldığı [ibadetleri] kastetmektedir; bu da bize farz kılınan Hanîfliktir. {وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا} “Ve Rabbinin katında rızaya ermişti” O'na itaati yerine getiren [biriydi]. Azîz ve Celîl olan Allah'ın, peygamberliği ve elçiliği için ondan razı olduğu da söylenmiştir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ} “Kitap'ta İdrîs'i de an” kavline gelince; o, Nûh'un babasının dedesidir ve adı "Ahnûh"tur. Kitapları çokça okuyup ders yaptığı için kendisine "İdrîs" adı verilmiştir. O bir terziydi; kalemle ilk yazı yazan, elbiseleri ilk diken ve dikilmiş elbise giyen odur. Ondan öncekiler deriler giyerlerdi. Silah edinen, kâfirlerle savaşan ve ... ilmini ilk inceleyen kişi [de odur].
النُّجُومِ وَالْحِسَابِ، {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا}
yıldızlar ve hesap [ilmini]. {إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا} “Şüphesiz o, dosdoğru bir sıddîk, bir nebiydi.”
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧) }
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا (٥٧) } “Ve onu yüce bir makama yükselttik.”
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} قِيلَ: يَعْنِي الْجَنَّةَ. وَقِيلَ: هِيَ الرِّفْعَةُ بِعُلُوِّ الرُّتْبَةِ فِي الدُّنْيَا.
{وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve onu yüce bir makama yükselttik.”; bunun cennet olduğu söylenmiştir. Bunun dünyada mertebe yüksekliğiyle yüceltilme olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ أَنَّهُ رُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ .
Bunun dördüncü kat semaya yükseltilmesi olduğu da söylenmiştir.
رَوَى أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ رَأَى إِدْرِيسَ فِي السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ .
Enes b. Mâlik, Mâlik b. Sa'saa'dan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Miraç gecesinde İdris'i dördüncü kat semada görmüştür.
وَكَانَ سَبَبُ رَفْعِ إِدْرِيسَ [إِلَى السَّمَاءِ] عَلَى مَا قَالَهُ كَعْبٌ وَغَيْرُهُ: أَنَّهُ سَارَ ذَاتَ يَوْمٍ فِي حَاجَةٍ فَأَصَابَهُ وَهَجُ الشَّمْسِ فَقَالَ: يَا رَبِّ أَنَا مَشَيْتُ يَوْمًا فَكَيْفَ بِمَنْ يَحْمِلُهَا مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ! اللَّهُمَّ خَفِّفْ عَنْهُ مِنْ ثِقَلِهَا وَحَرِّهَا فَلَمَّا أَصْبَحَ الْمَلَكُ وَجَدَ مِنْ خِفَّةِ الشَّمْسِ وَحَرِّهَا مَا لَمْ يَعْرِفْ فَقَالَ يَا رَبِّ مَا الَّذِي قَضَيْتَ فِيهِ؟ فَقَالَ: إِنْ عَبْدِي إِدْرِيسَ سَأَلَنِي أَنْ أُخَفِّفَ عَنْكَ حِمْلَهَا وَحَرَّهَا فَأَجَبْتُهُ، فَقَالَ: رَبِّ اجْعَلْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ خُلَّةً، فَأَذِنَ لَهُ حَتَّى أَتَى إِدْرِيسَ فَكَانَ يَسْأَلُهُ إِدْرِيسُ فَقَالَ لَهُ: إِنِّي أُخْبِرْتُ أَنَّكَ أَكْرَمُ الْمَلَائِكَةِ وَأَمْكَنُهُمْ عِنْدَ مَلَكِ الْمَوْتِ، فَاشْفَعْ لِي إِلَيْهِ لِيُؤَخِّرَ أَجْلِي فَأَزْدَادَ شُكْرًا وَعِبَادَةً، فَقَالَ الْمَلَكُ: لَا يُؤَخِّرُ اللَّهُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجْلُهَا، وَأَنَا مُكَلِّمُهُ فَرَفَعَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَوَضَعَهُ عِنْدَ مَطْلِعِ الشَّمْسِ، ثُمَّ أَتَى مَلَكَ الْمَوْتِ فَقَالَ لِي حَاجَةٌ إِلَيْكَ؛ صَدِيقٌ لِي مِنْ بَنِي آدَمَ تَشَفَّعَ بِي إِلَيْكَ لِتُؤَخِّرَ أَجَلَهُ، قَالَ: لَيْسَ ذَلِكَ إِلَيَّ وَلَكِنْ إِنْ أَحْبَبْتَ أَعْلَمْتُهُ أَجَلَهُ فَيُقَدِّمُ لِنَفْسِهِ قَالَ: نَعَمْ فَنَظَرَ فِي دِيوَانِهِ فَقَالَ: إِنَّكَ كَلَّمْتَنِي فِي إِنْسَانٍ مَا أَرَاهُ يَمُوتُ أَبَدًا، قَالَ: وَكَيْفَ؟ قَالَ: لَا أَجِدُهُ يَمُوتُ إِلَّا عِنْدَ مَطْلِعِ الشَّمْسِ قَالَ فَإِنِّي أَتَيْتُكَ وَتَرَكْتُهُ هُنَاكَ قَالَ: فَانْطَلِقْ فَلَا أَرَاكَ تَجِدُهُ إِلَّا وَقَدْ مَاتَ فَوَاللَّهِ مَا بَقِيَ مِنْ أَجَلِ إِدْرِيسَ شَيْءٌ فَرَجَعَ الْمَلَكُ فَوَجَدَهُ مَيِّتًا .
Ka'b ve başkalarının söylediğine göre İdris'in [semaya] yükseltilmesinin sebebi şuydu: Bir gün bir ihtiyacı için yürümüştü de güneşin yakıcı sıcağı ona isabet etmişti. Bunun üzerine şöyle dedi: "Ey Rabbim! Ben bir gün yürüdüm [hâlim böyle oldu], peki onu bir günde beş yüz yıllık mesafe boyunca taşıyanın hâli nicedir! Allahım, onun ağırlığını ve sıcağını ondan hafiflet!" Sabah olunca melek, güneşin hafifliğinde ve sıcağında daha önce bilmediği bir değişiklik hissetti ve şöyle dedi: "Ey Rabbim! Bu konuda ne hükmettin?" [Allah] buyurdu ki: "Kulum İdris, benden onun yükünü ve sıcağını senden hafifletmemi istedi, ben de onun bu duasını kabul ettim." [Melek] dedi ki: "Rabbim! Benimle onun arasında bir dostluk bağı kıl." [Allah] ona izin verdi ve melek nihayet İdris'e geldi. İdris ona sorular soruyordu. [İdris] ona: "Bana, meleklerin en kerimi ve ölüm meleği katında en itibarlısı olduğun haber verildi. Ecelimi ertelemesi için onun katında bana şefaatçi ol ki şükrümü ve ibadetimi artırayım" dedi. Melek: "Eceli geldiği zaman Allah hiçbir nefsi ertelemez; fakat ben onunla konuşurum" dedi ve onu semaya yükseltip güneşin doğduğu yerin yanına bıraktı. Sonra ölüm meleğine gelerek: "Senden bir ricam var; Âdemoğullarından bir dostum, ecelini ertelemen için senin katında şefaatçi olmamı istedi" dedi. [Ölüm meleği]: "Bu benim elimde değil; fakat istersen ecelini ona bildiririm de kendisi için hazırlık yapar" dedi. [Melek]: "Evet" dedi. Bunun üzerine [ölüm meleği] divanına (amel defterine) bakıp şöyle dedi: "Sen bana öyle bir insan hakkında konuştun ki onun ebediyen öleceğini sanmıyorum." [Melek]: "Nasıl yani?" dedi. [Ölüm meleği]: "Onun ancak güneşin doğduğu yerde öleceğini görüyorum" dedi. [Melek]: "Ben sana onun yanından geldim ve onu tam da orada bıraktım" dedi. [Ölüm meleği]: "O hâlde git; sanırım sen dönünceye kadar o çoktan ölmüş olacaktır. Zira vallahi İdris'in ecelinden geriye hiçbir şey kalmadı" dedi. Melek geri döndü ve onu ölmüş buldu.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ حَيٌّ فِي السَّمَاءِ أَمْ مَيِّتٌ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ مَيِّتٌ وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ حَيٌّ وَقَالُوا: أَرْبَعَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْأَحْيَاءِ اثْنَانِ فِي الْأَرْضِ: الْخَضِرُ وَإِلْيَاسُ وَاثْنَانِ فِي السَّمَاءِ: إِدْرِيسُ وَعِيسَى.
Onun semada diri mi yoksa ölü mü olduğu hususunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk: O ölüdür, dedi. Bir topluluk ise: O diridir, dedi. Şöyle dediler: Peygamberlerden dördü dirilerdendir; ikisi yeryüzündedir ki onlar Hızır ve İlyas'tır; ikisi de semadadır ki onlar İdris ve İsa'dır.
وَقَالَ وَهْبٌ: كَانَ يُرْفَعُ لِإِدْرِيسَ كُلَّ يَوْمٍ مِنَ الْعِبَادَةِ مِثْلَ مَا يُرْفَعُ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْأَرْضِ فِي زَمَانِهِ فَعَجِبَ مِنْهُ الْمَلَائِكَةُ وَاشْتَاقَ إِلَيْهِ مَلَكُ الْمَوْتِ، فَاسْتَأْذَنَ رَبَّهُ ﷿ فِي زِيَارَتِهِ، فَأَذِنَ لَهُ فَأَتَاهُ فِي صُورَةِ بَنِي آدَمَ وَكَانَ إِدْرِيسُ يَصُومُ الدَّهْرَ فَلَمَّا كَانَ وَقْتُ إِفْطَارِهِ دَعَاهُ إِلَى طَعَامِهِ فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَ مَعَهُ، فَفَعَلَ ذَلِكَ ثَلَاثَ لَيَالٍ فَأَنْكَرَهُ إِدْرِيسُ، فَقَالَ لَهُ اللَّيْلَةَ الثَّالِثَةَ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعْلَمَ مَنْ أَنْتَ؟ فَقَالَ: أَنَا مَلَكُ الْمَوْتِ اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي أَنْ أَصْحَبَكَ، قَالَ: فَلِي إِلَيْكَ حَاجَةٌ، قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: تَقْبِضُ رُوحِي، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اقْبِضْ رَوْحَهُ فَقَبَضَ رَوْحَهُ وَرَدَّهَا اللَّهُ إِلَيْهِ بَعْدَ سَاعَةٍ، قَالَ لَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ: مَا فِي سُؤَالِكَ مِنْ قَبْضِ الرُّوحِ؟ قَالَ لِأَذُوقَ كَرْبَ الْمَوْتِ وَغَمَّهُ لِأَكُونَ أَشَدَّ اسْتِعْدَادًا لَهُ، ثُمَّ قَالَ إِدْرِيسُ لَهُ: إِنَّ لِي إِلَيْكَ حَاجَةً أُخْرَى، قَالَ: وَمَا هِيَ؟ قَالَ: تَرْفَعُنِي إِلَى السَّمَاءِ لِأَنْظُرَ إِلَيْهَا وَإِلَى الْجَنَّةِ وَالنَّارِ، فَأَذِنَ اللَّهُ فِي رَفْعِهِ، فَلَمَّا قَرُبَ مِنَ النَّارِ قَالَ لِي حَاجَةٌ أُخْرَى، قَالَ: وَمَا تُرِيدُ؟ قَالَ: تَسْأَلُ مَالِكًا حَتَّى يَفْتَحَ لِي أَبْوَابَهَا فَأَرِدُهَا فَفَعَلَ، ثُمَّ قَالَ: فَمَا أَرَيْتَنِي النَّارَ فَأَرِنِي الْجَنَّةَ. فَذَهَبَ بِهِ إِلَى الْجَنَّةِ فَاسْتَفْتَحَ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اقْبِضْ رُوحَهُ، فَقَبَضَ رُوحَهُ وَرَدَّهَا اللَّهُ إِلَيْهِ بَعْدَ سَاعَةٍ، قَالَ لَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ: مَا فِي فَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا فَأَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ، ثُمَّ قَالَ مَلَكُ الْمَوْتِ: اخْرُجْ لِتَعُودَ إِلَى مَقَرِّكَ، فَتَعَلَّقَ بِشَجَرَةٍ وَقَالَ: لَا أَخْرُجُ مِنْهَا، فَبَعَثَ اللَّهُ مَلَكًا حَكِيمًا بَيْنَهُمَا فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ: مَا لَكَ لَا تَخْرُجُ؟ قَالَ: لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: "كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ" (آلِ عِمْرَانَ:١٨٥) وَقَدْ ذُقْتُهُ، وَقَالَ: "وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا" (مَرْيَمَ:٧١) ، وَقَدْ وَرَدْتُهَا، وَقَالَ: "وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ" (الحِجْرِ:٤٨) فَلَسْتُ أَخْرَجُ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى مَلَكِ الْمَوْتِ بِإِذْنِي دَخَلَ الْجَنَّةَ وَبِأَمْرِي لَا يَخْرُجُ فَهُوَ حَيٌّ هُنَاكَ، ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} .
Vehb şöyle demiştir: İdris için her gün, kendi zamanındaki bütün yeryüzü halkı için yükseltilen ibadetin misli kadar ibadet yükseltilirdi. Melekler ona hayran kaldı ve ölüm meleği onu görmeyi arzuladı. Ziyaret etmek için Azîz ve Celîl olan Rabbinden izin istedi, O da izin verdi. Âdemoğlu suretinde ona geldi. İdris sürekli oruç tutardı; iftar vakti olunca onu yemeğine davet etti, fakat melek onunla yemekten kaçındı. Bunu üç gece yaptı, İdris onu yadırgadı. Üçüncü gece ona: "Senin kim olduğunu bilmek istiyorum" dedi. Melek: "Ben ölüm meleğiyim, sana arkadaşlık etmek için Rabbimden izin istedim" dedi. İdris: "Senden bir dileğim var" dedi. Melek: "Nedir o?" dedi. İdris: "Ruhumu kabzetmendir" dedi. Allah ona ruhunu kabzetmesini vahyetti; o da ruhunu kabzetti, Allah bir saat sonra ruhunu ona geri verdi. Ölüm meleği ona: "Ruhunun kabzedilmesini istemendeki maksat neydi?" dedi. İdris: "Ölümün acısını ve kederini tadayım da ona daha çok hazırlıklı olayım diye" dedi. Sonra İdris ona: "Senden bir dileğim daha var" dedi. Melek: "Nedir o?" dedi. İdris: "Ona, cennete ve cehenneme bakmam için beni semaya çıkarman" dedi. Allah onun yükseltilmesine izin verdi. Cehenneme yaklaştığında: "Bir dileğim daha var" dedi. Melek: "Ne istiyorsun?" dedi. İdris: "Mâlik'e rica et de benim için kapılarını açsın, oraya uğrayayım" dedi; o da bunu yaptı. Sonra: "Bana cehennemi gösterdiğin gibi cenneti de göster" dedi. Onu cennete götürdü ve kapısının açılmasını istedi, kapıları açıldı ve onu cennete koydu. Sonra ölüm meleği: "Kendi yerine dönmek için çık" dedi. İdris bir ağaca tutundu ve: "Oradan çıkmam" dedi. Allah aralarında hüküm vermesi için bir melek gönderdi. Melek ona: "Niçin çıkmıyorsun?" dedi. İdris dedi ki: "Çünkü Allah Teâlâ: 'كُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ' 'Her nefis ölümü tadacaktır' (Âl-i İmrân: 185) buyurmuştur, ben onu tattım. 'وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا' 'İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur' (Meryem: 71) buyurmuştur, ben oraya uğradım. Ve 'وَمَا هُمْ مِنْهَا بِمُخْرَجِينَ' 'Onlar oradan çıkarılacak da değillerdir' (el-Hicr: 48) buyurmuştur, dolayısıyla çıkacak değilim." Bunun üzerine Allah ölüm meleğine: "O Benim iznimle cennete girdi ve Benim emrimle oradan çıkmaz" diye vahyetti. Artık o orada diridir. İşte Allah Teâlâ'nın: {وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا} “Ve onu yüce bir makama yükselttik.” buyruğu budur.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨) }
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْرَائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا (٥٨) } “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, Âdem'in soyundan, Nuh ile beraber taşıdıklarımızdan, İbrahim'in ve İsrail'in soyundan, hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.”
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ} أَيْ: إِدْرِيسَ وَنُوحًا {وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ} أَيْ: وَمِنْ ذُرِّيَّةِ مَنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ فِي السَّفِينَةِ، يُرِيدُ إِبْرَاهِيمَ؛ لِأَنَّهُ وُلِدَ مِنْ سَامِ بْنِ نُوحٍ {وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ} يُرِيدُ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ.
{أُولَئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ} “İşte bunlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberlerden, Âdem'in soyundan...” Yani: İdris ve Nûh'tur. {وَمِمَّنْ حَمَلْنَا مَعَ نُوحٍ} “...ve Nûh ile beraber [gemide] taşıdıklarımızdan...” Yani: Nûh ile beraber gemide taşıdıklarımızın soyundan [olanlardır]. [Bununla] İbrâhim'i kastetmektedir; zira o, Nûh'un oğlu Sâm'ın neslinden doğmuştur. {وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ} “...ve İbrâhim'in soyundan...” [Bununla da] İsmâil, İshâk ve Ya'kūb'u kastetmektedir.
قَوْلُهُ: {وَإِسْرَائِيلَ} أَيْ: وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِسْرَائِيلَ وَهُمْ مُوسَى وَهَارُونُ وَزَكَرِيَّا وَيَحْيَى وَعِيسَى.
{وَإِسْرَائِيلَ} buyruğu “ve İsrail'in [soyundan]”; yani İsrail'in soyundan olup onlar da Musa, Harun, Zekeriyya, Yahya ve İsa'dır.
قَوْلُهُ: {وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا} هَؤُلَاءِ كَانُوا مِمَّنْ أَرْشَدْنَا وَاصْطَفَيْنَا {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} "سُجَّدًا": جَمْعُ سَاجِدٍ "وَبُكِيًّا": جَمْعُ بَاكٍ أَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ كَانُوا إِذَا سَمِعُوا بِآيَاتِ اللَّهِ سَجَدُوا وَبَكَوْا.
{وَمِمَّنْ هَدَيْنَا وَاجْتَبَيْنَا} buyruğu “hidayete erdirdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir.”; bunlar doğru yola ilettiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendi. {إِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُ الرَّحْمَنِ خَرُّوا سُجَّدًا وَبُكِيًّا} “Onlara Rahmân'ın ayetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı.” "Sücceden" (سُجَّدًا) sâcid (secde eden) kelimesinin çoğuludur. "Bükiyyen" (بُكِيًّا) ise bâkî (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Allah peygamberlerin, Allah'ın ayetlerini işittiklerinde secde edip ağladıklarını haber vermiştir.
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) }
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) } “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Bu yüzden pek yakında gayyâya uğrayacaklar.”
قَوْلُهُ ﷿: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} ٨/ب أَيْ: مِنْ بَعْدِ النَّبِيِّينَ الْمَذْكُورِينَ خَلْفٌ وَهُمْ قَوْمُ سُوءٍ، "وَالْخَلَفُ" -بِالْفَتْحِ-الصَّالِحُ، وَبِالْجَزْمِ الطَّالِحُ .
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ} “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki”; yani anılan bu peygamberlerin ardından bir nesil geldi ki onlar kötü bir topluluktur. Fetha ile olan "half" (اَلْخَلَفُ) sâlih kimseler için, sükûn ile olan "half" (اَلْخَلْفُ) ise kötü/fâsık kimseler için kullanılır.
قَالَ السُّدِّيُّ: أَرَادَ بِهِمُ الْيَهُودَ وَمَنْ لَحِقَ بِهِمْ.
Süddî şöyle demiştir: Onlarla Yahudileri ve onlara tabi olanları kastetmiştir.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: هُمْ فِي هَذِهِ الْأُمَّةِ .
Mücâhid ve Katâde ise şöyle demişlerdir: Onlar bu ümmetin içindedir.
{أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} تَرَكُوا الصَّلَاةَ الْمَفْرُوضَةَ .
{أَضَاعُوا الصَّلَاةَ} “Namazı zayi ettiler”; farz namazı terk ettiler.
وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَإِبْرَاهِيمُ: أَخَّرُوهَا عَنْ وَقْتِهَا.
İbn Mes'ûd ve İbrahim: Onu vaktinden sonraya geciktirdiler, demişlerdir.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: هُوَ أَنْ لَا يُصَلِّيَ الظُّهْرَ حَتَّى يَأْتِيَ الْعَصْرُ، وَلَا الْعَصْرَ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ .
Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Bu, ikindi vakti gelene kadar öğleyi kılmamak, güneş batana kadar da ikindiyi kılmamaktır.
{وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} أَيِ الْمَعَاصِي وَشُرْبَ الْخَمْرِ، يَعْنِي آثَرُوا شَهَوَاتِ أَنْفُسِهِمْ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ يَظْهَرُونَ فِي آخِرِ الزَّمَانِ يَنْزُو بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ فِي الْأَسْوَاقِ وَالْأَزِقَّةِ.
{وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ} “Ve şehvetlerine uydular”; yani günahlara ve içki içmeye uydular; yani nefislerinin şehvetlerini Allah'a itaate tercih ettiler. Mücâhid şöyle demiştir: Bunlar âhir zamanda ortaya çıkacak, çarşılarda ve sokaklarda birbirinin üzerine çullanıp [hayvanlar gibi] cinsel ilişkide bulunacak bir topluluktur.
{فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} قَالَ وَهْبٌ: "الْغَيُّ" نَهْرٌ فِي جَهَنَّمَ بَعِيدٌ قَعْرُهُ خَبِيثٌ طَعْمُهُ.
{فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} “Bu yüzden pek yakında gayyâya uğrayacaklar.”; Vehb şöyle demiştir: "Gayy", cehennemde dibi derin, tadı iğrenç bir nehirdir.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: "الْغَيُّ" وَادٍ فِي جَهَنَّمَ وَإِنَّ أَوْدِيَةَ (٣) جَهَنَّمَ لَتَسْتَعِيذُ مِنْ حَرِّهِ أُعِدَّ لِلزَّانِي الْمُصِرِّ عَلَيْهِ وَلِشَارِبِ الْخَمْرِ الْمُدْمِنِ عَلَيْهَا وَلِآكِلِ الرِّبَا الَّذِي لَا يَنْزِعُ عَنْهُ وَلِأَهْلِ الْعُقُوقِ وَلِشَاهِدِ الزُّورِ .
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Gayy", cehennemde bir vadidir ki cehennemin vadileri bile onun sıcağından [Allah'a] sığınır; o, zinasında ısrar eden zinakâr, içkiyi sürekli içen ayyaş, faiz yemekten vazgeçmeyen tefeci, ana-babaya asi olanlar ve yalancı şahitlik yapanlar için hazırlanmıştır.
وَقَالَ عَطَاءٌ: "الْغَيُّ": وَادٍ فِي جَهَنَّمَ يَسِيلُ قَيْحًا وَدَمًا.
Atâ şöyle demiştir: "Gayy", cehennemde irin ve kan akan bir vadidir.
وَقَالَ كَعْبٌ: هُوَ وَادٍ فِي جَهَنَّمَ أَبْعَدُهَا قَعْرًا، وَأَشَدُّهَا حَرًّا فِي بِئْرٍ تُسَمَّى "الْهِيمُ" كُلَّمَا خَبَتْ جَهَنَّمُ فَتَحَ اللَّهُ تِلْكَ الْبِئْرَ فَيُسَعِّرُ بِهَا جَهَنَّمَ .
Kâ'b şöyle demiştir: O, cehennemde dibi en derin, sıcağı en şiddetli, "el-Hîm" adında bir kuyuda bulunan bir vadidir; cehennem ateşi her hafiflediğinde Allah o kuyuyu açar ve cehennemi onunla alevlendirir.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْحَارِثِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ هُشَيْمِ بْنِ بَشِيرٍ أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ أَبِي مَرْيَمَ الْخُزَاعِيُّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ الْبَاهِلِيَّ يَقُولُ: "إِنَّ مَا بَيْنَ شَفِيرِ جَهَنَّمَ إِلَى قَعْرِهَا مَسِيرَةُ سَبْعِينَ خَرِيفًا مِنْ حَجَرٍ يَهْوِي أَوْ قَالَ صَخْرَةٍ تَهْوِي عِظَمُهَا كَعَشْرِ عَشْرَوَاتِ عِظَامٍ سِمَانٍ فَقَالَ لَهُ مَوْلَىً لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ: هَلْ تَحْتَ ذَلِكَ شَيْءٌ يَا أَبَا أُمَامَةَ؟
Bize Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Muhammed b. Ahmed el-Hârisî haber verdi, bize Muhammed b. Ya‘kûb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullâh b. Mahmûd haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi, [ve] bize Abdullâh b. el-Mübârek, Huşeym b. Beşîr'den haber verdi, bize Zekeriyyâ b. Ebî Meryem el-Huzâî haber verip şöyle dedi: Ebû Ümâme el-Bâhilî'yi [radıyallâhu anh] şöyle derken işittim: "Şüphesiz cehennemin kenarından dibine kadar olan mesafe, düşen bir taşın –yahut iri ve semiz on gebe deve büyüklüğünde yuvarlanan bir kayanın– yetmiş yıllık [düşüş] mesafesidir." Bunun üzerine Abdurrahmân b. Hâlid b. el-Velîd'in azatlısı ona: "Ey Ebû Ümâme! Bunun altında bir şey var mıdır?" diye sordu.
قَالَ: نَعَمْ غَيٌّ وَآثَامُّ" .
O da: "Evet, Gayy ve Âsâm vardır" dedi.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: غَيًّا وَخُسْرَانًا. وَقِيلَ: هَلَاكًا. وَقِيلَ: عَذَابًا .
Dahhâk: Gayyâ ve hüsran [demektir], demiştir. Helâk olduğu da söylenmiştir. Azap olduğu da söylenmiştir.
وَقَوْلُهُ: {فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} لَيْسَ مَعْنَاهُ يَرَوْنَ فَقَطْ، بَلْ مَعْنَاهُ الِاجْتِمَاعُ وَالْمُلَابَسَةُ مَعَ الرُّؤْيَةِ.
{فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا} buyruğunun manası sadece görecekler demek değildir; bilakis görmeyle birlikte kavuşmak ve içine girmektir.
{إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) }
{إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) } “Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetlerine [gireceklerdir]. Şüphesiz O'nun vaadi kesinlikle gerçekleşecektir. Orada selâmdan başka boş bir söz işitmezler; orada sabah akşam rızıkları da hazırdır.”
{إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا} . {جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ} وَلَمْ يَرَوْهَا {إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا} يَعْنِي: آتِيًا مَفْعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ.
{إِلَّا مَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ شَيْئًا} “Ancak tevbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır.” {جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمَنُ عِبَادَهُ بِالْغَيْبِ} “Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetlerine”; ve onu görmemişlerdir. {إِنَّهُ كَانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا} “Şüphesiz O'nun vaadi kesinlikle gerçekleşecektir.”; yani gelecektir, 'mef'ûl' kalıbı 'fâil' manasındadır.
وَقِيلَ: لَمْ يَقُلْ آتِيًا لِأَنَّ كُلَّ مَنْ أَتَاكَ فَقَدْ أَتَيْتَهُ وَالْعَرَبُ لَا تُفَرِّقُ بَيْنَ قَوْلِ الْقَائِلِ: أَتَتْ عَلَيَّ خَمْسُونَ سَنَةً وَبَيْنَ قَوْلِهِ: أَتَيْتُ عَلَى خَمْسِينَ سَنَةً وَيَقُولُ: وَصَلَ إِلَيَّ الْخَيْرُ وَوَصَلْتُ إِلَى الْخَيْرِ.
Şöyle de denilmiştir: Âtiyen (gelen) demedi; zira sana gelen her şeye sen de varmışsındır. Araplar, söyleyenin: "Bana elli yıl geldi" sözü ile "Elli yıla vardım" sözü arasında bir fark gözetmezler; nitekim "Hayır bana ulaştı" da derler, "Ben hayra ulaştım" da derler.
وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: "وَعْدُهُ" أَيْ: مَوْعِدُهُ وَهُوَ الْجَنَّةُ "مَأْتِيًّا" يَأْتِيهِ أَوْلِيَاؤُهُ [أَهْلُ الْجَنَّةِ] وَأَهْلُ طَاعَتِهِ . {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا} فِي الْجَنَّةِ {لَغْوًا} بَاطِلًا وَفُحْشًا وَفُضُولًا مِنَ الْكَلَامِ.
İbn Cerîr şöyle demiştir: "Vaadi", yani vaat ettiği yer olup o da cennettir. "Me'tiyyâ" ise O'nun dostlarının [cennet ehlinin] ve itaat ehlinin oraya gelmesidir. {لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا} Cennette işitmezler {لَغْوًا} “boş bir söz”; bâtıl, çirkin ve faydasız laflar.