وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ الْيَمِينُ الْكَاذِبَةُ.
Mukâtil ise: "O, yalan yere yapılan yemindir" demiştir.
{إِلَّا سَلَامًا} اسْتِثْنَاءٌ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ يَعْنِي: بَلْ يَسْمَعُونَ فِيهَا سَلَامًا أَيْ: قَوْلًا يَسْلَمُونَ مِنْهُ "وَالسَّلَامُ" اسْمٌ جَامِعٌ لِلْخَيْرِ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ السَّلَامَةَ.
{إِلَّا سَلَامًا} “Ancak esenlik [sözü işitirler]” [ifadesi], kendi cinsinden olmayan bir istisnadır (istisnâ-i munkatı‘dır). Yani: Bilakis orada selâm, yani kendisinden esenlik bulacakları bir söz işitirler. "es-Selâm" bütün hayırları kapsayan bir isimdir; zira esenliği (selâmeti) içerir.
مَعْنَاهُ: أَنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَا يَسْمَعُونَ مَا يُؤَثِّمُهُمْ إِنَّمَا يَسْمَعُونَ مَا يُسَلِّمُهُمْ.
Bunun manası şudur: Cennet ehli kendilerini günaha sokacak hiçbir şey işitmezler; sadece kendilerini esenliğe kavuşturacak şeyleri işitirler.
وَقِيلَ: هُوَ تَسْلِيمُ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ وَتَسْلِيمُ الْمَلَائِكَةِ عَلَيْهِمْ.
Bunun, onların birbirlerine selâm vermesi ve meleklerin onlara selâm vermesi olduğu da söylenmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ تَسْلِيمُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ.
Bunun, Allah'ın onlara selâmı olduğu da söylenmiştir.
{وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ لَيْلٌ يُعْرَفُ بِهِ الْبُكْرَةُ وَالْعَشِيُّ بَلْ هُمْ فِي نُورٍ أَبَدًا وَلَكِنَّهُمْ يَأْتُونَ بِأَرْزَاقِهِمْ عَلَى مِقْدَارِ طَرَفَيِ النَّهَارِ.
{وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır.” Tefsir ehli şöyle demiştir: Cennette sabah ve akşamın kendisiyle bilineceği bir gece yoktur; bilakis onlar ebedî bir nur içindedirler. Fakat rızıkları kendilerine [dünyadaki] günün iki ucu (sabah ve akşam) miktarınca getirilir.
وَقِيلَ: إِنَّهُمْ يَعْرِفُونَ وَقْتَ النَّهَارِ بِرَفْعِ الْحُجُبِ وَوَقْتَ اللَّيْلِ بِإِرْخَاءِ الْحُجُبِ.
Onların gündüz vaktini perdelerin kaldırılmasıyla, gece vaktini ise perdelerin indirilmesiyle bildikleri de söylenmiştir.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ رَفَاهِيَةُ الْعَيْشِ وَسَعَةُ الرِّزْقِ مِنْ غَيْرِ تَضْيِيقٍ.
Bundan maksadın, hiçbir darlık olmaksızın yaşayışın refahı ve rızkın genişliği olduğu da söylenmiştir.
وَكَانَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ يَقُولُ: كَانَتِ الْعَرَبُ لَا تَعْرِفُ مِنَ الْعَيْشِ أَفْضَلَ مِنَ الرِّزْقِ بِالْبُكْرَةِ وَالْعَشِيِّ فَوَصَفَ اللَّهُ ﷿ جَنَّتَهَ بِذَلِكَ .
Hasan-ı Basrî şöyle derdi: Araplar, sabah ve akşam rızıklanmaktan daha üstün bir yaşayış bilmezlerdi. Bu sebeple Azîz ve Celîl olan Allah da cennetini böyle nitelemiştir.
{تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣) وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) }
{تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا مَنْ كَانَ تَقِيًّا (٦٣) وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) } “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur. Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur. Rabbin asla unutkan değildir.”
{تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا} أَيْ: نُعْطِي ونُنْزِلُ. وَقِيلَ: يُورِثُ عِبَادَهُ الْمُؤْمِنِينَ الْمَسَاكِنَ الَّتِي كَانَتْ لِأَهْلِ النَّارِ لَوْ آمَنُوا {مَنْ كَانَ تَقِيًّا} أَيِ: الْمُتَّقِينَ مِنْ عِبَادِهِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا خَلَّادُ بْنُ يَحْيَى أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ قَالَ: سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "يَا جِبْرِيلُ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا" فَنَزَلَتْ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا} الْآيَةَ. قَالَ: كَانَ هَذَا الْجَوَابُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ" .
{تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبَادِنَا} “Kullarımızdan miras bırakacağımız cennet işte budur”; yani veririz ve konaklarız. Eğer iman etselerdi cehennem ehline ait olacak olan konakları mümin kullarına miras bırakır, şeklinde de açıklanmıştır. {مَنْ كَانَ تَقِيًّا} “takva sahibi olanlara”; yani kullarından takvalı olanlara. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” buyruğuna gelince; bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Hallâd b. Yahyâ bildirdi, bize Ömer b. Zerr bildirdi ve dedi ki: Babamı, Saîd b. Cübeyr'den, o da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklederken işittim; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Ey Cibrîl! Bizi ziyaret etmekten seni alıkoyan nedir?" buyurdu. Bunun üzerine: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ne varsa O'nundur...” ayeti indi. Dedi ki: Bu, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir cevaptı.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ وَقَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: احْتَبَسَ جِبْرِيلُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ سَأَلَهُ قَوْمُهُ عَنْ أَصْحَابِ الْكَهْفِ وَذِي الْقَرْنَيْنِ وَالرُّوحِ فَقَالَ: أُخْبِرُكُمْ غَدًا وَلَمْ يَقُلْ: إِنْ شَاءَ اللَّهُ حَتَّى شَقَّ ذَلِكَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ نَزَلَ بَعْدَ أَيَّامٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَبْطَأْتَ عَلَيَّ حَتَّى سَاءَ ظَنِّي وَاشْتَقْتُ إِلَيْكَ" فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ: إِنِّي كُنْتُ أَشْوَقَ وَلَكِنِّي عَبْدٌ مَأْمُورٌ إِذَا بُعِثْتُ نَزَلْتُ وَإِذَا حُبِسْتُ
İkrime, ed-Dahhâk, Katâde, Mukâtil ve el-Kelbî şöyle demişlerdir: Kavmi Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem Ashâb-ı Kehf'i, Zülkarneyn'i ve ruhu sorduğunda, Cibrîl bir süre Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelmedi (vahiy gecikti). Bunun üzerine [Resûlullah]: «Yarın size haber veririm» buyurdu ve «İnşâallah» demedi. Hatta bu durum Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem pek ağır geldi. Sonra günler geçince [Cibrîl] indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Bana gelmekte geciktin; öyle ki endişeye kapıldım ve seni çok özledim» buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl ona şöyle dedi: «Şüphesiz ben daha çok özlemiştim; fakat ben emre tâbi bir kulum. Gönderildiğimde inerim, alıkonulduğumda ise
احْتَبَسْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} وأَنْزَلَ: "وَالضُّحَى وَاللَّيْلِ إِذَا سَجَى مَا وَدَّعَكَ رَبُّكَ وَمَا قَلَى" (١) .
alıkonulurum." Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ} “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” ayetini ve: "Kuşluk vaktine ve sükûna erdiği zaman geceye andolsun ki, Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı" [Duhâ 1-3] ayetlerini indirdi .
{لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} أَيْ: لَهُ عِلْمُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا. وَاخْتَلَفُوا فِيهِ: فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَقَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ {وَمَا خَلْفَنَا} مَا مَضَى مِنَ الدُّنْيَا {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} مَا يَكُونُ مِنْ هَذَا الْوَقْتِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ .
{لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O'nundur.” Yani önümüzdekilerin ilmi O'na aittir. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: Saîd b. Cübeyr, Katâde ve Mukâtil şöyle demişlerdir: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde” ahiret işi, sevap ve cezadan [olanlar]; {وَمَا خَلْفَنَا} “ve arkamızda” dünyadan geçip gidenler; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “ve bunlar arasında” ise bu vakitten kıyametin kopuşuna kadar olacak olanlardır.
وَقِيلَ {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} مَا بَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا {وَمَا خَلْفَنَا} مَا مَضَى مِنْهَا {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} أَيْ: مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ وَبَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ سَنَةً.
Şöyle de denilmiştir: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde” dünyadan geriye kalanlar; {وَمَا خَلْفَنَا} “ve arkamızda” dünyadan geçip gidenler; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “ve bunlar arasında” ise iki Sûr üflemesi arasındaki şeylerdir ki bu ikisi arası kırk yıldır.
وَقِيلَ: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} مَا بَقِيَ مِنَ الدُّنْيَا {وَمَا خَلْفَنَا} مَا مَضَى مِنْهَا {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} مُدَّةُ حَيَاتِنَا.
Şöyle de denilmiştir: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde” dünyadan geriye kalanlar; {وَمَا خَلْفَنَا} “ve arkamızda” dünyadan geçip gidenler; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “ve bunlar arasında” ise hayatımızın süresidir.
وَقِيلَ: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} بَعْدَ أَنْ نَمُوتَ {وَمَا خَلْفَنَا} قَبْلَ أَنْ نُخْلَقَ {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} مُدَّةُ الْحَيَاةِ .
Şöyle de denilmiştir: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde” öldükten sonraki halimiz; {وَمَا خَلْفَنَا} “ve arkamızda” yaratılmamızdan önceki halimiz; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “ve bunlar arasında” ise hayat süresidir.
وَقِيلَ: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} الْأَرْضُ إِذَا أَرَدْنَا النُزُولَ إِلَيْهَا {وَمَا خَلْفَنَا} السَّمَاءُ إِذَا نَزَلْنَا مِنْهَا {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} الْهَوَاءُ يُرِيدُ: أَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ لِلَّهِ ﷿ فَلَا نَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ إِلَّا بِأَمْرِهِ. {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} أَيْ: نَاسِيًا يَقُولُ: مَا نَسِيَكَ رَبُّكَ أَيْ: مَا تَرَكَكَ وَالنَّاسِي التَّارِكُ.
Şöyle de denilmiştir: {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde [olanlar]”, [oraya] inmek istediğimizde yeryüzü; {وَمَا خَلْفَنَا} “ve arkamızda [kalanlar]”, oradan indiğimiz vakit gökyüzü; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “ve bunlar arasında [bulunanlar]” ise havadır. [Bununla] şunu kastetmektedir: Bütün bunlar azîz ve celîl olan Allah'a aittir; dolayısıyla biz O'nun emri olmaksızın hiçbir şeye güç yetiremeyiz. {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Ve Rabbin asla unutkan değildir”; yani unutucu değildir. [Cebrail şöyle] demektedir: Rabbin seni unutmadı; yani seni terk etmedi. Nâsî (نَاسِي) terk eden demektir.
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) }
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥) } “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol! O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?”
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ} أَيِ: اصْبِرْ عَلَى أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَثَلًا (١) .
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ} “[O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O halde O'na kulluk et ve O'na ibadette sabırlı ol!”; yani O'nun emir ve yasaklarına sabret. {هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا} “O'nun bir adaşı olduğunu biliyor musun?” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "[O'na] bir benzer [biliyor musun?]" demiştir .
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا يُسَمَّى "اللَّهُ" غَيْرَهُ ؟
Kelbî de şöyle demiştir: O'ndan başka 'Allah' diye isimlendirilen birini biliyor musun?
{وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩) }
{وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩) } “İnsan: 'Ben öldüğüm zaman sahiden diri olarak [kabrimden] çıkarılacak mıyım?' der. İnsan, daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı hiç düşünmez mi? Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. Sonra her gruptan Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gideni çekip çıkaracağız.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ} يَعْنِي: أُبَيَّ بْنَ خَلَفٍ الْجُمَحِيَّ كَانَ مُنْكِرًا لِلْبَعْثِ قَالَ: {أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا} قَالَهُ اسْتِهْزَاءً وَتَكْذِيبًا لِلْبَعْثِ. قَالَ اللَّهُ ﷿ {أَوَلَا يَذْكُرُ} أَيْ يَتَذَكَّرُ وَيَتَفَكَّرُ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ ويعقوب " يذكر " خفيف {الْإِنْسَانُ} يَعْنِي: أُبَيَّ بْنَ خَلَفٍ {أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} أَيْ: لَا يَتَفَكَّرُ هَذَا الْجَاحِدُ فِي بَدْءِ خَلْقِهِ فَيَسْتَدِلَّ بِهِ عَلَى الْإِعَادَةِ ثُمَّ أَقْسَمَ بِنَفْسِهِ فَقَالَ: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ} لَنَجْمَعَنَّهُمْ فِي الْمَعَادِ يَعْنِي: الْمُشْرِكِينَ الْمُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ {وَالشَّيَاطِينَ} مَعَ الشَّيَاطِينِ وَذَلِكَ أَنَّهُ يَحْشُرُ كُلَّ كَافِرٍ مَعَ شَيْطَانِهِ فِي سِلْسِلَةٍ {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ} قِيلَ في جهنم ٩/أ {جِثِيًّا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: جَمَاعَاتٍ جَمْعُ جَثْوَةٍ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ} “İnsan der ki” buyruğunda kastedilen, öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden Übey b. Halef el-Cumehî'dir. {أَئِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا} “'Ben öldüğüm zaman sahiden diri olarak çıkarılacak mıyım?'” sözünü, dirilmeyi alaya alarak ve yalanlayarak söylemiştir. Azîz ve Celîl olan Allah da şöyle buyurmuştur: {أَوَلَا يَذْكُرُ} “Hiç düşünmez mi?”; yani hatırlayıp tefekkür etmez mi. Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım ve Ya‘kûb şeddesiz olarak "yezkuru" şeklinde okumuşlardır. {الْإِنْسَانُ} “İnsan”; yani Übey b. Halef, {أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} “daha önce hiçbir şey değilken kendisini yarattığımızı [hiç düşünmez mi?]”; yani bu inkârcı, ilk yaratılışını düşünüp bundan tekrar diriltilmeye delil çıkarmaz mı? Sonra [Allah Teâlâ] kendi zatına yemin ederek şöyle buyurdu: {فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ} “Rabbine andolsun ki, biz onları mutlaka toplayacağız”; yani öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden müşrikleri ahirette bir araya getireceğiz. {وَالشَّيَاطِينَ} “ve şeytanları da”; şeytanlarla birlikte [toplayacağız]. Bu da her kâfirin kendi şeytanıyla birlikte bir zincire vurularak haşredilmesidir. {ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ} “Sonra onları cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız”; cehennemin içinde olduğu da söylenmiştir 9/a. {جِثِيًّا} “diz üstü çökmüş vaziyette”. İbn Abbâs radıyallâhu anh: "Topluluklar halinde [demektir], 'cesve'nin çoğuludur" demiştir.
وَقَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ: جَمْعُ "جَاثٍ" أَيْ: جَاثِينَ عَلَى الرُّكَبِ.
Hasan ve Dahhâk ise: "'Câsin'in çoğuludur, yani dizleri üstüne çökmüş kimselerdir" demişlerdir.
قَالَ السُّدِّيُّ: قَائِمِينَ عَلَى الرُّكَبِ لِضِيقِ الْمَكَانِ. {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ} لَنُخْرِجَنَّ {مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ} أَيْ: مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ وَأَهْلِ دِينٍ مِنَ الْكُفَّارِ {أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا} عُتُوًّا، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَعْنِي جَرْأَةً. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فُجُورًا، يُرِيدُ: الْأَعْتَى فَالْأَعْتَى.
Süddî: "Yerin darlığından dolayı dizleri üstünde duranlardır" demiştir. {ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ} “Sonra çekip çıkaracağız”; mutlaka çıkaracağız, {مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ} “her gruptan”; yani kâfirlerden her bir ümmetten ve din ehlinden, {أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا} “Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gideni”; azgınlık bakımından [en ileri olanı]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Cüretkârlık demektir" demiştir. Mücâhid: "Fücur demektir; en azgından başlayarak sırasıyla kasteder" demiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: قَائِدُهُمْ وَرَأْسُهُمْ فِي الشَّرِّ يُرِيدُ أَنَّهُ يُقَدِّمُ فِي إِدْخَالِ مَنْ هُوَ أَكْبَرُ جُرْمًا وَأَشَدُّ كُفْرًا.
Kelbî: "Onların şerdeki önderi ve başıdır. Cürmü daha büyük ve küfrü daha şiddetli olanı [cehenneme] sokmada öne geçireceğini kastetmektedir" demiştir.
فِي بَعْضِ الْآثَارِ: أَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ جَمِيعًا حَوْلَ جَهَنَّمَ مُسَلْسَلِينِ مَغْلُولِينِ ثُمَّ يُقَدَّمُ الْأَكْفَرُ فَالْأَكْفَرُ.
Bazı rivayetlerde [şöyle geçmektedir]: Onların hepsi zincirlere ve bukağılara vurulmuş olarak cehennemin etrafında toplanırlar, sonra küfrü en şiddetli olandan başlanarak sırayla öne geçirilirler.
وَرَفَعَ {أَيُّهُمْ} عَلَى مَعْنَى: الَّذِي يُقَالُ لَهُمْ: أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا.
{أَيُّهُمْ} kelimesinin merfû oluşu, [kendilerine]: "Rahmân'a karşı azgınlıkta en ileri gidenleri hangisidir?" denilen kimse anlamındadır.
وَقِيلَ: عَلَى الِاسْتِئْنَافِ ثُمَّ لَننْزِعَنَّ [يَعْمَلُ فِي مَوْضِعِ "مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ"] .
İstinâf (yeni bir başlangıç) üzere olduğu da söylenmiştir; bu durumda {ثُمَّ لَننْزِعَنَّ} fiili ["minkülli şîatin" ifadesinin konumunda amel eder].
{ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠) وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) }
{ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠) وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) } “Sonra oraya girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu elbette en iyi biz biliriz. İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin yerine getirmeyi hükme bağladığı kesin bir borçtur.”
{ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا} أَيْ: أَحَقُّ بِدُخُولِ النَّارِ يُقَالُ: صَلِي يَصْلَى صِلِيًّا، مِثْلُ: لَقِيَ يَلْقَى لِقِيًّا وَصَلَى يَصْلِي صُلِيًّا، مِثْلُ: مَضَى يَمْضِي مُضِيًّا إِذَا دَخَلَ النَّارَ وَقَاسَى حَرَّهَا. قَوْلُهُ ﷿: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} وَمَا مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا وَقِيلَ: الْقَسَمُ فِيهِ مُضْمَرٌ، أَيْ: وَاللَّهِ مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَارِدُهَا، وَالْوُرُودُ هُوَ مُوَافَاةُ الْمَكَانِ.
{ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا} “Sonra oraya girmeye kimlerin daha lâyık olduğunu elbette en iyi biz biliriz.”; yani ateşe girmeye en hak kazanmış olanları. Kişi ateşe girip onun sıcağına katlandığında 'lekıye yelkâ lıkıyyen' gibi 'saliye yaslâ sılıyyen' denildiği gibi, 'medâ yemzî mudıyyen' gibi 'salâ yaslî sulıyyen' de denir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğunun manası: Sizden oraya uğramayacak kimse yoktur, demektir. Buradaki yeminin gizli (takdirî) olduğu da söylenmiştir; yani: 'Vallahi içinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur.' Vürûd (uğramak) ise bir mekâna varmaktır.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْوُرُودِ هَاهُنَا، وَفِيمَا تَنْصَرِفُ إِلَيْهِ الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: {وَارِدُهَا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ؛ مَعْنَى الْوُرُودِ هَاهُنَا هُوَ الدُّخُولُ وَالْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى النَّارِ وَقَالُوا: النَّارُ يَدْخُلُهَا الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ ثُمَّ يُنْجِّي اللَّهُ الْمُتَّقِينَ فَيُخْرِجُهُمْ مِنْهَا.
Buradaki vürûdun manasında ve {وَارِدُهَا} buyruğundaki zamirin nereye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ -ki çoğunluğun kavli de budur- şöyle demiştir: Buradaki vürûdun manası girmektir, zamir de ateşe dönmektedir. Şöyle demişlerdir: Ateşe iyi de kötü de girecek, sonra Allah takva sahiplerini kurtarıp onları oradan çıkaracaktır.
وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْوُرُودَ هُوَ الدُّخُولُ: قَوْلُ اللَّهِ ﷿ حِكَايَةً عَنْ فِرْعَوْنَ: "يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ" (هود:٩٨) .
Vürûdun girmek anlamına geldiğinin delili, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Firavun'dan naklen söylediği şu buyruğudur: "Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe sokar" (Hûd: 98).
وَرَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ أَنَّ نَافِعَ بْنَ الْأَزْرَقِ مَارَى ابْنَ عَبَّاسٍ ﵄ فِي الْوُرُودِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هُوَ الدُّخُولُ. وَقَالَ نَافِعٌ: لَيْسَ الْوُرُودُ الدُّخُولَ، فَتَلَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ﵄ قَوْلَهُ تَعَالَى: "إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ" (الْأَنْبِيَاءِ:٩٨) أَدْخَلَهَا هَؤُلَاءِ أَمْ لَا؟ ثُمَّ قَالَ: يَا نَافِعُ أَمَا وَاللَّهِ أَنْتَ وَأَنَا سَنَرِدُهَا وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يُخْرِجَنِي اللَّهُ مِنْهَا وَمَا أَرَى اللَّهَ ﷿ أَنْ يُخْرِجَكَ مِنْهَا بِتَكْذِيبِكِ .
İbn Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan rivayet ettiğine göre Nâfi‘ b. el-Ezrak, vürûd hususunda İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ile tartıştı. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "O, girmektir" dedi. Nâfi‘ ise: "Vürûd girmek değildir" dedi. Bunun üzerine Abdullah b. Abbâs radıyallâhu anhümâ Allah Teâlâ'nın: "Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz (vâridûn)" (Enbiyâ: 98) ayetini okudu ve: "Onlar oraya girdiler mi girmediler mi?" dedi. Sonra şöyle dedi: "Ey Nâfi‘! Allah'a yemin olsun ki sen de ben de oraya mutlaka uğrayacağız. Ancak ben Allah'ın beni oradan çıkaracağını umuyorum; seni ise yalanlaman sebebiyle Azîz ve Celîl olan Allah'ın oradan çıkaracağını sanmıyorum".
وَقَالَ قَوْمٌ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْوُرُودِ الدُّخُولَ، وَقَالُوا النَّارُ لَا يَدْخُلُهَا مُؤْمِنٌ أَبَدًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا" (الْأَنْبِيَاءِ:١٠١-١٠٢) وَقَالُوا: كُلُّ مَنْ دَخَلَهَا لَا يَخْرُجُ مِنْهَا. وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} الْحُضُورُ وَالرُّؤْيَةُ،
Bir topluluk da şöyle demiştir: Vürûddan maksat girmek değildir. Onlar, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulurlar. Onlar onun uğultusunu bile duymazlar” (el-Enbiyâ: 101-102) buyruğu sebebiyle bir müminin ateşe asla girmeyeceğini söylemiş ve: “Oraya giren hiç kimse oradan [bir daha] çıkamaz. { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا } “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğundan maksat ise [oraya] hazır bulunmak ve [orayı] görmektir” demişlerdir.
لَا الدُّخُولُ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ" (القَصَصِ:٢٣) أَرَادَ بِهِ الْحُضُورَ .
girmek değildir; nitekim Allah Teâlâ: "Medyen suyuna vardığında (verede)" (Kasas: 23) buyurmuş ve bununla [oraya] varmayı kastetmiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْآيَةُ فِي الْكُفَّارِ فَإِنَّهُمْ يَدْخُلُونَهَا وَلَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا .
İkrime şöyle demiştir: Bu ayet kâfirler hakkındadır; zira onlar oraya girerler ve oradan çıkamazlar.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} يَعْنِي: الْقِيَامَةَ وَالْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَيْهَا.
İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur”; yani kıyamettir, zamir de ona dönmektedir, demiştir.
وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَعَلَيْهِ أَهْلُ السُّنَّةِ أَنَّهُمْ جَمِيعًا يَدْخُلُونَ النَّارَ ثُمَّ يُخْرِجُ اللَّهُ ﷿ مِنْهَا أَهْلَ الْإِيمَانِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Birinci görüş daha sahihtir ve Ehl-i Sünnet de bu görüş üzeredir; yani onların hepsi ateşe girer, sonra Azîz ve Celîl olan Allah iman ehlini oradan çıkarır. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢) }
{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢) } “Sonra takva sahiplerini kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş vaziyette bırakırız.”
{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} أَيِ اتَّقَوُا الشِّرْكَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَالنَّجَاةُ إِنَّمَا تَكُونُ مِمَّا دَخَلْتَ فِيهِ .
{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Sonra takva sahiplerini kurtarırız”; yani şirkten sakınanları, ki onlar müminlerdir. Kurtuluş ise ancak içine girdiğin bir şeyden olur.
وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ: " نُنْجِي " بِالتَّخْفِيفِ. وَالْآخَرُونَ: بِالتَّشْدِيدِ.
Kisâî ve Ya‘kûb şeddesiz olarak "nüncî" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise şeddeli okumuşlardır.
وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا: مَا أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرِّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ
Bunun delili ise şudur: Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Abdürrahîm b. Münîb haber verdi, bize Süfyân, ez-Zührî'den haber verdi, o da
سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "لَا يَمُوتُ لِمُسْلِمٍ ثَلَاثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ فَيَلِجُ النَّارَ إِلَّا تَحِلَّةَ الْقَسَمِ" .
Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den nakletti; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Bir Müslümanın üç çocuğu ölür de, yeminin yerine gelmesi (tahilletü'l-kasem) miktarı müstesna, ona asla ateş dokunmaz".
وَأَرَادَ بِالْقَسَمِ قَوْلَهُ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا}
Yemin ile kastedilen, O'nun: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğudur.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ أَخْبَرَنَا قَتَادَةُ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَفِي قَلْبِهِ وَزْنُ شَعِيرَةٍ مِنْ خَيْرٍ وَيَخْرُجُ مِنَ النَّارَ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَفِي قَلْبِهِ وَزْنُ بُرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ وَيَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَفِي قَلْبِهِ وَزْنَ ذَرَّةٍ مِنْ خَيْرٍ" وَقَالَ أَبَانُ عَنْ قَتَادَةَ: "مِنْ إِيمَانٍ" مَكَانَ "خَيْرٍ".
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Müslim b. İbrâhîm bildirdi, bize Hişâm bildirdi, bize Katâde, Enes'ten, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen bildirdi; şöyle buyurmuştur: "Kalbinde bir arpa ağırlığınca hayır bulunduğu halde 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimse ateşten çıkar. Kalbinde bir buğday ağırlığınca hayır bulunduğu halde 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimse ateşten çıkar. Kalbinde bir zerre ağırlığınca hayır bulunduğu halde 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimse ateşten çıkar". Ebân, Katâde'den rivayetinde "hayır" yerine "iman" demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَلِيٍّ الشُّجَاعِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرٍ النُّعْمَانُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمُودٍ الْجُرْجَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ عَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ أَبُو النُّعْمَانِ أَخْبَرَنَا سَلَّامُ بْنُ مِسْكِينٍ أَخْبَرَنَا أَبُو الظِّلَالِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: "أَنَّ رَجُلًا فِي النَّارِ يُنَادِي أَلْفَ سَنَةٍ يَا حَنَّانُ يَا مَنَّانُ فَيَقُولُ اللَّهُ ﷿ لجبريل: اذهب فائتني بِعَبْدِي هَذَا قَالَ: فَذَهَبَ جِبْرِيلُ فَوَجَدَ أَهْلَ النَّارِ مُنْكَبِّينَ يَبْكُونَ قَالَ: فَرَجَعَ فَأَخْبَرَ رَبَّهُ ﷿ قَالَ اذْهَبْ فَإِنَّهُ فِي مَوْضِعِ كَذَا وَكَذَا قَالَ: فَجَاءَ بِهِ قَالَ: يَا عَبْدِي كَيْفَ وَجَدْتَ مَكَانَكَ وَمَقِيلَكَ؟ قَالَ: يَا رَبِّ شَرَّ مَكَانٍ وَشَرَّ مَقِيلٍ قَالَ، رُدُّوا عَبْدِي قَالَ: مَا كُنْتُ أَرْجُو أَنْ تُعِيدَنِي إِلَيْهَا إِذْ أَخْرَجْتَنِي مِنْهَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِمَلَائِكَتِهِ دَعُوا عَبْدِي" .
Bize Ebü'l-Muzaffer Muhammed b. İsmâîl b. Alî eş-Şücâî bildirdi, bize Ebû Nasr en-Nu‘mân b. Muhammed b. Mahmûd el-Cürcânî bildirdi, bize Ebû Osmân Amr b. Abdillâh el-Basrî bildirdi, bize Muhammed b. Abdilvehhâb bildirdi, bize Muhammed b. el-Fadl Ebü'n-Nu‘mân bildirdi, bize Sellâm b. Miskîn bildirdi, bize Ebü'z-Zılâl, Enes b. Mâlik'ten, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen bildirdi: "Ateşteki bir adam bin yıl boyunca: 'Yâ Hannân, yâ Mennân!' diye nida eder. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah Cibrîl'e: 'Git ve şu kulumu bana getir' buyurur. Cibrîl gider ve cehennem ehlini yüzükoyun kapanmış ağlar vaziyette bulur. Geri dönüp Azîz ve Celîl olan Rabbine haber verir. Allah: 'Git, şüphesiz o falan falan yerdedir' buyurur. Cibrîl onu getirir. Allah: 'Ey kulum! Yerini ve dinlenme mahallini nasıl buldun?' diye sorar. Kul: 'Ey Rabbim! En kötü yer ve en kötü dinlenme mahalli idi' der. Allah: 'Kulumu geri götürün' buyurur. Kul: 'Beni oradan çıkardığında beni oraya geri döndüreceğini hiç ummazdım' der. Bunun üzerine Allah Teâlâ meleklerine: 'Kulumu bırakın' buyurur".
وَأَمَّا قَوْلُهُ ﷿: "لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا" (الْأَنْبِيَاءِ:١٠٢) قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ أَخْبَرَ عَنْ وَقْتِ كَوْنِهِمْ فِي الْجَنَّةِ أَنَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا قَدْ سَمِعُوا ذَلِكَ قَبْلَ دُخُولِهِمُ الْجَنَّةَ لِأَنَّهُ لَمْ يَقُلْ: لَمْ يَسْمَعُوا حَسِيسَهَا وَيَجُوزُ أَنْ لَا يَسْمَعُوا حَسِيسَهَا عِنْدَ دُخُولِهِمْ إِيَّاهَا لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ يَجْعَلُهَا عَلَيْهِمْ بَرْدًا وَسَلَامًا.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا } “Onun uğultusunu işitmezler” (el-Enbiyâ: 102) kavline gelince; şöyle denilmiştir: Azîz ve Celîl olan Allah, onların cennette bulundukları vakit onun uğultusunu işitmeyeceklerini haber vermiştir. Dolayısıyla cennete girmelerinden önce bunu işitmiş olmaları mümkündür; zira [Allah]: 'Onun uğultusunu işitmediler' buyurmamıştır. Oraya girdikleri sırada da onun uğultusunu işitmemeleri mümkündür; çünkü Azîz ve Celîl olan Allah, [ateşi] onlar üzerine serinlik ve esenlik kılar.
وَقَالَ خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ: يَقُولُ أَهْلُ الْجَنَّةِ أَلَمْ يَعِدْنَا رَبُّنَا أَنْ نَرِدَ النَّارَ؟ فَيُقَالُ بَلَى وَلَكِنَّكُمْ مَرَرْتُمْ بِهَا وَهِيَ خَامِدَةٌ .
Hâlid b. Ma‘dân şöyle demiştir: Cennet ehli: "Rabbimiz bize ateşe uğrayacağımızı vadetmemiş miydi?" derler. Onlara: "Evet, lâkin siz onun üzerinden geçtiniz, o ise sönmüştü" denilir.
وَفِي الْحَدِيثِ: تَقُولُ النَّارُ لِلْمُؤْمِنِ: "جُزْ يَا مُؤْمِنُ فَقَدْ أَطْفَأَ نُورُكَ لَهَبِي" .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: Ateş mümine: "Geç ey mümin, zira senin nurun alevimi söndürdü!" der.
وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ ﷿: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} قَالَ: مَنْ حُمَّ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَقَدْ وَرَدَهَا .
Mücâhid'den Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğu hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Müslümanlardan kim hummaya yakalanırsa, muhakkak oraya uğramış olur".
وَفِي الْخَبَرِ: "الْحُمَّى كِيرٌ مِنْ جَهَنَّمَ وَهِيَ حَظُّ الْمُؤْمِنِ مِنَ النَّارِ" .
Haberde [şöyle buyrulmuştur]: "Humma cehennemden bir körüktür ve o, müminin ateşten nasibidir".
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى أَخْبَرَنَا يَحْيَى عَنْ هِشَامٍ أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "الْحُمَّى مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَأَبْرِدُوهَا بِالْمَاءِ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed en-Nua‘ymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Muhammed b. el-Müsennâ bildirdi, bize Yahyâ, Hişâm'dan bildirdi, bana babam Âişe'den, o da Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklen bildirdi ki şöyle buyurmuştur: "Humma cehennemin hararetindendir; onu su ile serinletin".
{كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} أَيْ: كَانَ وُرُودُكُمْ جَهَنَّمَ حَتْمًا لَازِمًا {مَقْضِيًّا} قَضَاهُ اللَّهُ عَلَيْكُمْ.
{كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “Bu, Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür”, yani cehenneme uğramanız kesin ve kaçınılmaz bir durumdur; {مَقْضِيًّا} “kesinleşmiş bir hükümdür” Allah'ın aleyhinize takdir edip kesinleştirdiği bir hükümdür.
{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} أَيِ اتَّقَوُا الشِّرْكَ وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ " نُنْجِي " بِالتَّخْفِيفِ وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ {وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} جَمِيعًا. وَقِيلَ: جَاثِينَ عَلَى الرُّكَبِ وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ دَخَلُوهَا ثُمَّ أَخْرَجَ اللَّهُ مِنْهَا الْمُتَّقِينَ وَتَرَكَ فِيهَا الظَّالِمِينَ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ.
{ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} “Sonra takva sahiplerini kurtarırız” yani şirkten sakınanları. Kisâî şeddesiz olarak "نُنْجِي", diğerleri ise şeddeli olarak okumuştur. {وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “Zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız”, yani hep birlikte. Bir görüşe göre: Dizleri üzerine çökmüş olarak. Bunda, herkesin oraya girdiğine, sonra Allah'ın oradan takva sahiplerini çıkarıp zalimleri -ki onlar müşriklerdir- orada bıraktığına delil vardır.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءُ بْنُ يَزِيدِ اللَّيْثِيُّ
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed en-Nua‘ymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ebü'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb, ez-Zührî'den bildirdi, [o şöyle dedi:] Bana Saîd b. el-Müseyyeb ve Atâ b. Yezîd el-Leysî bildirdi:
أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ أَخْبَرَهُمَا أَنَّ النَّاسَ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلْ نَرَى رَبَّنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ: "هَلْ تُضَارُّونَ فِي الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لَيْسَ دُونَهُ سَحَابٌ" قَالُوا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ: "فَهَلْ تُمَارُونَ فِي الشَّمْسِ لَيْسَ دُونَهَا سَحَابٌ" قَالُوا: لَا قَالَ: فَإِنَّكُمْ تَرَوْنَهُ كَذَلِكَ يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ: مَنْ كَانَ يَعْبُدُ شَيْئًا فَلْيَتْبَعْهُ فَمِنْهُمْ مَنْ يَتْبَعُ الشَّمْسَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَتْبَعُ الْقَمَرَ وَمِنْهُمْ مَنْ يَتْبَعُ الطَّوَاغِيتَ وَتَبْقَى هَذِهِ الْأُمَّةُ فِيهَا مُنَافِقُوهَا فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ ﷿ فَيَقُولُ: أَنَا رَبُّكُمْ فَيَقُولُونَ: هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا جَاءَ رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ فَيَأْتِيهِمُ الله فيقول: ٩/ب أَنَا رَبُّكُمْ فَيَقُولُونَ: أَنْتَ رَبُّنَا فَيَدْعُوهُمْ وَيُضْرَبُ الصِّرَاطُ بَيْنَ ظَهْرَانَيْ جَهَنَّمَ فَأَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَجُوزُ (١) مِنَ الرُّسُلِ بِأُمَّتِهِ وَلَا يَتَكَلَّمُ يَوْمَئِذٍ إِلَّا الرُّسُلُ وَكَلَامُ الرُّسُلِ يَوْمَئِذٍ اللَّهُمَّ سَلِّمْ سَلِّمْ وَفِي جَهَنَّمَ كَلَالِيبُ مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ هَلْ رَأَيْتُمْ شَوْكَ السَّعْدَانِ؟ قَالُوا: نَعَمْ قَالَ: فَإِنَّهَا مِثْلُ شَوْكِ السَّعْدَانِ غَيْرَ أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ قَدْرَ عِظَمِهَا إِلَّا اللَّهُ تَخْطَفُ النَّاسَ بِأَعْمَالِهِمْ فَمِنْهُمْ مَنْ يُوبَقُ بِعَمَلِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يُجَرْدَلُ ثُمَّ يَنْجُو حَتَّى إِذَا أَرَادَ اللَّهُ رَحْمَةَ مَنْ أَرَادَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ أَنْ يُخْرِجُوا مَنْ كَانَ يَعْبُدُ اللَّهَ فَيُخْرِجُونَهُمْ وَيَعْرِفُونَهُمْ بِآثَارِ السُّجُودِ وَحَرَّمَ اللَّهُ عَلَى النَّارِ أَنْ تَأْكُلَ أَثَرَ السُّجُودِ فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ فَكُلُّ ابْنِ آدَمَ تَأْكُلُهُ النَّارُ إِلَّا أَثَرَ السُّجُودِ فَيَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ قَدِ امْتَحَشُوا (٢) فَيُصَبُّ عَلَيْهِمْ مَاءُ الْحَيَاةِ فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْحَبَّةُ فِي حَمِيلِ السَّيْلِ (٣) ثُمَّ يَفْرُغُ اللَّهُ مِنَ الْقَضَاءِ بَيْنَ الْعِبَادِ وَيَبْقَى رَجُلٌ بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَهُوَ آخِرُ أَهْلِ النَّارِ دُخُولًا الْجَنَّةَ مُقْبِلٌ بِوَجْهِهِ قِبَلَ النَّارِ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ اصْرِفْ وَجْهِي عَنِ النَّارِ قَدْ قَشَبَنِي رِيحُهَا وَأَحْرَقَنِي ذَكَاؤُهَا (٤) فَيَقُولُ: هَلْ عَسَيْتَ إِنْ فعلت ذَلِكَ بِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَ ذَلِكَ؟ فَيَقُولُ: لَا وَعِزَّتِكَ. فَيُعْطِي اللَّهَ مَا شاء الله مِنْ عَهْدٍ وَمِيثَاقٍ فَيَصْرِفُ اللَّهُ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ فَإِذَا أَقْبَلَ بِهِ عَلَى الْجَنَّةِ رَأَى بَهْجَتَهَا سَكَتَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ ثُمَّ قَالَ: يَا رَبِّ قَدِّمْنِي عِنْدَ بَابِ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ اللَّهُ ﵎: أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ الْعُهُودَ وَالْمِيثَاقَ أَنْ لَا تَسْأَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنْتَ سَأَلْتَ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ لَا أَكُونُ أَشْقَى خَلْقِكَ فَيَقُولُ: فَمَا عَسَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ ذَلِكَ أَنْ تَسْأَلَ غَيْرَهُ؟ فَيَقُولُ: لَا وَعِزَّتِكَ لَا أسألك غَيْرَ ذَلِكَ فَيُعْطِي رَبَّهُ مَا شَاءَ مِنْ عَهْدٍ وَمِيثَاقٍ فَيُقَدِّمُهُ إِلَى بَابِ الْجَنَّةِ فَإِذَا بَلَغَ بَابَهَا فَرَأَى زَهْرَتَهَا وَمَا فِيهَا مِنَ النَّضْرَةِ وَالسُّرُورِ فسكت مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَسْكُتَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ أَدْخِلْنِي الْجَنَّةَ فيقول الله تعالى: ويلك يَا ابْنَ آدَمَ مَا أَغْدَرَكَ أَلَيْسَ قَدْ أَعْطَيْتَ الْعُهُودَ وَالْمِيثَاقَ أَنْ لَا تَسْأَلَ غَيْرَ الَّذِي أُعْطِيتَ؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ لَا تَجْعَلْنِي أَشْقَى خَلْقِكَ فَيَضْحَكُ اللَّهُ مِنْهُ ثُمَّ يَأْذَنُ لَهُ فِي دُخُولِ الْجَنَّةِ فَيَقُولُ: تَمَنَّ فَيَتَمَنَّى حَتَّى إذا انقطع أُمْنِيَّتُهُ قَالَ اللَّهُ تعالى: تمن كَذَا وَكَذَا أَقْبَلَ يُذَكِّرُهُ رَبُّهُ حَتَّى إِذَا انْتَهَتْ بِهِ الْأَمَانِيُّ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: لَكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ. قَالَ أَبُو سَعِيدٍ لِأَبِي هُرَيْرَةَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "قال الله تعالى لَكَ ذَلِكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ" قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لَمْ أَحْفَظْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِلَّا قَوْلَهُ: لَكَ ذَلِكَ وَمِثْلُهُ مَعَهُ. قَالَ أَبُو سَعِيدٍ إِنِّي سَمِعْتُهُ يَقُولُ: "ذَلِكَ لَكَ وَعَشَرَةُ أَمْثَالِهِ" (٥) .
Ebû Hüreyre onlara insanların şöyle dediğini haber vermiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Kıyamet günü Rabbimizi görecek miyiz?" Resûlullah: "Önünde bulut yokken dolunay gecesinde ayı görmekte birbirinize engel olur [veya şüpheye düşer] misiniz?" buyurdu. Onlar: "Hayır, ey Allah'ın Resûlü" dediler. "Peki, önünde bulut yokken güneşi görmekte şüpheye düşer misiniz?" buyurdu. Onlar: "Hayır" dediler. Buyurdu ki: "Şüphesiz siz O'nu işte böyle göreceksiniz. Kıyamet günü insanlar bir araya toplanır ve Allah: 'Kim neye tapıyorsa onun peşinden gitsin' buyurur. Onlardan kimi güneşin peşinden gider, kimi ayın peşinden gider, kimi de tağutların peşinden gider. Bu ümmet ise içlerindeki münafıklarıyla birlikte [olduğu yerde] kalır. Azîz ve Celîl olan Allah onlara gelip: 'Ben sizin Rabbinizim' buyurur. Onlar: 'Rabbimiz bize gelinceye kadar yerimiz burasıdır; Rabbimiz geldiğinde O'nu tanırız' derler. Allah onlara [tekrar] gelip: ٩/b 'Ben sizin Rabbinizim' buyurur. Onlar: 'Sen bizim Rabbimizsin' derler. Bunun üzerine Allah onları davet eder ve cehennemin ortasına sırat kurulur. Peygamberler arasında ümmetiyle birlikte [sıratı] ilk geçen ben olurum. O gün peygamberlerden başkası konuşamaz; peygamberlerin o günkü sözü ise: 'Allah'ım, selamet ver, selamet ver!' olur. Cehennemde sa‘dân dikenine benzer çengeller vardır. Siz sa‘dân dikenini gördünüz mü?" Onlar: "Evet" dediler. Buyurdu ki: "İşte onlar sa‘dân dikeni gibidir, şu kadar var ki büyüklüğünün miktarını Allah'tan başkası bilemez. İnsanları amellerine göre kapıp alırlar. Onlardan kimi ameli sebebiyle helak olur, kimi de parçalanıp [yaralanır], sonra kurtulur. Nihayet Allah, cehennem ehlinden dilediğine rahmet etmek istediğinde, meleklere Allah'a ibadet edenleri çıkarmalarını emreder. Onlar da bunları çıkarırlar ve onları secde izlerinden tanırlar. Zira Allah ateşe secde izini yemeyi haram kılmıştır. Böylece ateşten çıkarlar; insanoğlunun secde izi hariç her yerini ateş yer. Onlar ateşten tamamen yanıp kömürleşmiş olarak çıkarlar. Üzerlerine hayat suyu dökülür; selintinin taşıdığı çerçöp içindeki tohumun bittiği gibi yeniden biterler . Sonra Allah kullar arasındaki hükmünü bitirir. Cennetle cehennem arasında bir adam kalır ki o, cehennem ehlinden cennete en son girecek kimsedir; yüzü ateşe dönüktür. 'Ey Rabbim! Yüzümü ateşten çevir; onun kokusu beni zehirledi, alevi beni yaktı' der. Allah: 'Eğer bunu senin için yaparsam, bundan başka bir şey istemeyeceğinden emin olabilir misin?' buyurur. O da: 'İzzetin hakkı için hayır!' der ve Allah'a Allah'ın dilediği kadar ahid ve misak verir. Bunun üzerine Allah onun yüzünü ateşten çevirir. Yüzü cennete doğru çevrilip de onun güzelliğini görünce, Allah'ın susmasını dilediği kadar susar. Sonra: 'Ey Rabbim! Beni cennet kapısının yanına yaklaştır' der. Allah celle celâluhu: 'İstediğinden başkasını istemeyeceğine dair ahid ve misaklar vermemiş miydin?' buyurur. Kul: 'Ey Rabbim! Senin en bedbaht kulun ben olmayayım' der. Allah: 'Peki bu sana verilirse başka bir şey istemeyeceğinden emin olabilir misin?' buyurur. Kul: 'Hayır, izzetin hakkı için Senden bundan başkasını istemem' der ve Rabbine dilediği kadar ahid ve misak verir. Allah onu cennetin kapısına yaklaştırır. Kapısına varıp da onun ihtişamını, içindeki tazelik ve sevinci görünce, Allah'ın susmasını dilediği kadar susar. Sonra: 'Ey Rabbim! Beni cennete koy' der. Allah Teâlâ: 'Yazıklar olsun sana ey Âdemoğlu! Ne kadar da sözünde durmazsın! Sana verilenden başkasını istemeyeceğine dair ahid ve misaklar vermemiş miydin?' buyurur. Kul: 'Ey Rabbim! Beni yaratıklarının en bedbahtı kılma' der. Allah onun bu haline güler, sonra ona cennete girmesi için izin verir ve: 'Dilekte bulun' buyurur. O da dilekte bulunur, nihayet dileği tükendiğinde Allah Teâlâ: 'Şunu şunu da iste' buyurarak Rabbi ona hatırlatmaya başlar. Dilekleri nihayete erince Allah Teâlâ: 'Bu ve bununla beraber bir misli daha senindir' buyurur." Ebû Saîd, Ebû Hüreyre'ye dedi ki: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Allah Teâlâ: Bu ve bunun on misli senindir buyurmuştur' dedi." Ebû Hüreyre ise: "Ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sadece: 'Bu ve onunla beraber bir misli daha senindir' buyurduğunu ezberledim" dedi. Ebû Saîd: "Ben O'nun: 'Bu ve bunun on misli senindir' buyurduğunu işittim" dedi .
وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ غَيْلَانَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ بِمَعْنَاهُ وَقَالَ: فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ ﷿ فِي غَيْرِ الصُّورَةِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ: أَنَا رَبُّكُمْ فَيَقُولُونَ: نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى يَأْتِيَنَا رَبُّنَا فَإِذَا آتَانَا رَبُّنَا عَرَفْنَاهُ فَيَأْتِيهِمُ اللَّهُ فِي الصُّورَةِ الَّتِي يَعْرِفُونَ فَيَقُولُ: أَنَا رَبُّكُمْ فَيَقُولُونَ: أَنْتَ رَبُّنَا فَيَتْبَعُونَهُ .
Bunu Muhammed b. İsmâîl, Mahmûd b. Gaylân'dan, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma‘mer, Zührî'den, o Atâ b. Yezîd'den, o da Ebû Hüreyre'den aynı manada rivayet etmiş ve şöyle demiştir: "Azîz ve Celîl olan Allah onlara tanımadıkları bir surette gelir ve: 'Ben sizin Rabbinizim' buyurur. Onlar: 'Senden Allah'a sığınırız! Rabbimiz bize gelinceye kadar yerimiz burasıdır; Rabbimiz bize geldiğinde O'nu tanırız' derler. Allah onlara tanıdıkları surette gelir ve: 'Ben sizin Rabbinizim' buyurur. Onlar: 'Sen bizim Rabbimizsin' derler ve O'na tâbi olurlar".
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يُعَذَّبُ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ فِي النَّارِ حَتَّى يَكُونُوا حُمَمًا ثُمَّ تُدْرِكُهُمُ الرحمة قال: فيخرون فَيُطْرَحُونَ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ قَالَ: فَيَرُشُّ عَلَيْهِمْ أَهْلُ الْجَنَّةِ الْمَاءَ فَيَنْبُتُونَ كَمَا تَنْبُتُ الْقِثَّاءُ فِي حِمَالَةِ السَّيْلِ ثُمَّ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Muhammed b. Hammâd bildirdi, bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Tevhid ehlinden bir grup insan, kömür haline gelinceye kadar ateşte azap görür. Sonra rahmet onlara yetişir; [ateşten] çıkarlar ve cennetin kapılarına bırakılırlar. Cennet ehli onların üzerlerine su serper; böylece selintinin taşıdığı çerçöp içinde acur/hıyar filizlendiği gibi biterler, sonra da cennete girerler".
أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الجَوْزَجَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عُبَيْدَةَ السَّلْمَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي لَأَعْرِفُ آخِرَ أَهْلِ النار خروجا من النَّارِ رَجُلٌ يَخْرُجُ مِنْهَا زَحْفًا فَيُقَالُ لَهُ: انْطَلِقْ فَادْخُلِ الْجَنَّةَ قَالَ فيذهب ليدخل الجنة فَيَجِدُ النَّاسَ قَدْ أَخَذُوا الْمَنَازِلَ فَيَرْجِعُ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ قَدْ أَخَذَ النَّاسُ الْمَنَازِلَ فَيُقَالُ: أَتَذْكُرُ الزَّمَانَ الَّذِي كُنْتَ فِيهِ؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ فَيُقَالُ لَهُ: تَمَنَّ فَيَتَمَنَّى فَيُقَالُ لَهُ: فَإِنَّ لَكَ الذي تمنيته وَعَشْرَةَ أَضْعَافِ الدُّنْيَا قَالَ فَيَقُولُ: أَتَسْخَرُ بِي وَأَنْتَ الْمَلِكُ؟ قَالَ: فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ" .
Bize Ebû Muhammed Abdullâh b. Abdisssamed el-Cûzecânî bildirdi, bize Ebu'l-Kâsım Ali b. Ahmed el-Huzâî bildirdi, bize Ebû Saîd el-Heysem b. Küleyb bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Hennâd b. es-Serî bildirdi, bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o İbrâhîm'den, o Ubeyde es-Selmânî'den, o da Abdullâh b. Mes‘ûd'dan bildirdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Cehennem ehlinden ateşten en son çıkacak kimseyi muhakkak biliyorum. O, oradan sürünerek çıkan bir adamdır. Kendisine: 'Git ve cennete gir' denilir. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Cennete girmek için gider, fakat insanların konakları tuttuğunu görür. Bunun üzerine geri dönüp: 'Ey Rabbim! İnsanlar konakları tutmuşlar' der. Ona: 'İçinde bulunduğun o [dünya] zamanını hatırlıyor musun?' denilir. O: 'Evet' der. Kendisine: 'Dilekte bulun' denilir. O da dilekte bulunur. Bunun üzerine ona: 'Dilediğin şey ve dünyanın on katı senindir' denilir. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: [Adam]: 'Sen Melik (hükümran) olduğun halde benimle alay mı ediyorsun?' der. [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azı dişleri görününceye kadar güldüğünü gördüm.»
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أُمِّ مُبَشِّرٍ عَنْ حَفْصَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنِّي لَأَرْجُو أَنْ لَا يَدْخُلَ النَّارَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَحَدٌ شَهِدَ بَدْرًا وَالْحُدَيْبِيَةَ" قَالَ: قَلَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} قَالَ: أَفَلَمْ تَسْمَعِيهِ يَقُولُ: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî bildirdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî bildirdi, bize Muhammed b. Hammâd bildirdi, bize Ebû Muâviye, el-A‘meş'ten, o Ebû Süfyân'dan, o Câbir'den, o Ümmü Mübeşşir'den, o da Hafsa'dan bildirdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "İnşallah Bedir ve Hudeybiye'ye katılanlardan hiçbiri ateşe girmeyecektir diye umuyorum" buyurdu. [Hafsa] dedi ki: "Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ: {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur; bu, Rabbinin üzerine kesinleşmiş bir hükümdür” buyurmadı mı?" dedim. Resûlullah: "Sen O'nun: {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا} “Sonra takva sahiplerini kurtarırız, zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız” buyurduğunu işitmedin mi?" dedi.
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا (٧٤) }
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا (٧٤) } “Ayetlerimiz kendilerine apaçık okunduğu zaman, o kâfirler iman edenlere dediler ki: 'Bu iki zümreden hangisinin makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?' (73) Biz onlardan önce, mal ve mülkçe, gösterişçe daha üstün nice nesilleri helak ettik (74)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ} وَاضِحَاتٍ {قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} يَعْنِي: النَّضْرَ بْنَ الْحَارِثِ وَذَوِيهِ مِنْ قُرَيْشٍ {لِلَّذِينَ آمَنُوا} يَعْنِي فُقَرَاءَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَكَانَتْ فِيهِمْ قَشَافَةٌ وَفِي عَيْشِهِمْ خُشُونَةٌ وَفِي ثِيَابِهِمْ رَثَاثَةٌ وَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يُرَجِّلُونَ شُعُورَهُمْ وَيَدْهُنُونَ رُءُوسَهُمْ وَيَلْبَسُونَ حَرِيرَ ثِيَابِهِمْ فَقَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا} مَنْزِلًا وَمَسْكَنًا [وَهُوَ مَوْضِعُ الْإِقَامَةِ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ} “Ayetlerimiz kendilerine apaçık okunduğu zaman” yani açık ve net ayetler okunduğunda, {قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا} “o kâfirler dediler ki”; Nadr b. el-Hâris ve Kureyş'ten beraberindekileri kastetmektedir, {لِلَّذِينَ آمَنُوا} “iman edenlere”; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in fakir ashabını kastetmektedir. Onların hallerinde sadelik, geçimlerinde darlık, elbiselerinde eskimişlik vardı. Müşrikler ise saçlarını tarar, başlarına koku sürer, ipek elbiseler giyerlerdi. Müminlere şöyle dediler: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا} “İki zümreden hangisinin makamı daha hayırlıdır?”, yani konak ve mesken bakımından [ki bu ikamet yeridir.
وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: " مُقَامًا " بِضَمِّ الْمِيمِ أَيْ إِقَامَةً] .
İbn Kesîr mimin zammesiyle "مُقَامًا" şeklinde okumuştur ki 'ikamet yeri' demektir].
{وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} أَيْ مَجْلِسًا وَمِثْلُهُ النَّادِي فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فَقَالَ: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا} أَيْ مَتَاعًا وَأَمْوَالًا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لِبَاسًا وَثِيَابًا {وَرِئْيًا} قَرَأَ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ بِالْهَمْزِ أَيْ: مَنْظَرًا مِنَ "الرُّؤْيَةِ" وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَنَافِعٌ غَيْرَ وَرْشٍ: "وَرَيًّا" مُشَدَّدًا بِغَيْرِ هَمْزٍ وَلَهُ تَفْسِيرَانِ: أَحَدُهُمَا هُوَ الْأَوَّلُ بِطَرْحِ الْهَمْزِ وَالثَّانِي: مِنَ الرَّيِّ الَّذِي هُوَ ضِدُّ الْعَطَشِ وَمَعْنَاهُ: الِارْتِوَاءُ مِنَ النِّعْمَةِ فَإِنَّ الْمُتَنَعِّمَ يَظْهَرُ فِيهِ ارْتِوَاءُ النِّعْمَةِ وَالْفَقِيرُ يَظْهَرُ عَلَيْهِ ذُيُولُ الْفَقْرِ.
{وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “ve meclisçe daha güzel?” yani meclis bakımından [daha güzeldir]. "en-Nâdî" (النَّادِي) kelimesi de bunun gibidir. Allah Teâlâ onlara cevap vererek şöyle buyurdu: {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا} “Biz onlardan önce, mal ve eşyaca daha üstün nice nesilleri helâk ettik” yani eşya ve mallar bakımından [daha üstün olan]. Mukâtil: "Kılık kıyafet ve elbiseler bakımından" demiştir. {وَرِئْيًا} “ve görünüşçe [daha güzel]”. Kurrânın çoğu hemze ile okumuştur; yani "er-ru'yet" (الرُّؤْيَة) kökünden olup görünüş demektir. İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Verş hariç Nâfi' ise hemzesiz ve şeddeli olarak "وَرَيًّا" şeklinde okumuşlardır. Bunun iki tefsiri vardır: Birincisi, hemzenin hazfedilmesiyle ilkiyle aynı anlamda olmasıdır. İkincisi ise susuzluğun zıddı olan "er-rayy" (الرَّيِّ) kökünden gelmesidir ve anlamı nimetten suya kanmışlıktır (bolluk ve refahtır). Zira refah içinde yaşayan kimsede nimetin doygunluğu ve tazeliği görülür; fakir kimsede ise fakirliğin izleri belirir.
{قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) }
{قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا (٧٥) وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) } “De ki: 'Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet vadedildikleri şeyi —ister azap olsun ister kıyamet— gördükleri zaman, kimin makamca daha kötü ve taraftarca daha zayıf olduğunu bileceklerdir' (75) Allah, doğru yola erenlerin hidayetini artırır. Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de sonuç bakımından daha güzeldir (76)”
{أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٧٨) }
{أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٧٨) } “Ayetlerimizi inkâr edip de: 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen kimseyi gördün mü? (77) O gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? (78)”
{قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا} هَذَا أَمْرٌ بِمَعْنَى الْخَبَرِ مَعْنَاهُ: يَدَعُهُ فِي طُغْيَانِهِ وَيُمْهِلُهُ فِي كُفْرِهِ {حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ} وَهُوَ الْأَسْرُ وَالْقَتْلُ فِي الدُّنْيَا {وَإِمَّا السَّاعَةَ} يَعْنِي: الْقِيَامَةُ فَيَدْخُلُونَ النَّارَ {فَسَيَعْلَمُونَ} عِنْدَ ذَلِكَ {مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا} مَنْزِلًا {وَأَضْعَفُ جُنْدًا} أَقَلُّ نَاصِرًا أَهُمْ أَمِ الْمُؤْمِنُونَ؟ لِأَنَّهُمْ فِي النَّارِ وَالْمُؤْمِنُونَ فِي الْجَنَّةِ وَهَذَا رَدٌّ عَلَيْهِمْ فِي قَوْلِهِ {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} قَوْلُهُ ﷿: {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى} أَيْ إِيمَانًا وَإِيقَانًا على يقينهم ١٠/أ {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} الْأَذْكَارُ وَالْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ الَّتِي تَبْقَى لِصَاحِبِهَا {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} عَاقِبَةً وَمَرْجِعًا. قَوْلُهُ ﷿: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ حَفْصٍ أَخْبَرَنَا أَبِي أَخْبَرَنَا الْأَعْمَشُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْرُوقٍ حَدَّثَنَا خَبَّابٌ قَالَ: كُنْتُ قَيْنًا فَعَمِلْتُ لِلْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ فَاجْتَمَعَ مَالِي عِنْدَهُ فَأَتَيْتُهُ أَتَقَاضَاهُ فَقَالَ لَا وَاللَّهِ لَا أَقْضِيكَ حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ فَقُلْتُ: أَمَا وَاللَّهِ حَتَّى تَمُوتَ ثُمَّ تُبْعَثَ فَلَا قَالَ: وَإِنِّي لَمَيِّتٌ ثُمَّ مَبْعُوثٌ؟ قُلْتُ: نَعَمْ قَالَ: فَإِنَّهُ سَيَكُونُ لِي ثَمَّ مَالٌ وَوَلَدٌ فَأِقْضِيَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} . قَوْلُهُ ﷿: {أَطَّلَعَ الْغَيْبَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَنَظَرَ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ؟ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَعَلِمَ عِلْمَ الْغَيْبِ حَتَّى يَعْلَمَ أَفِي الْجَنَّةِ هُوَ أَمْ لَا؟
{قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا} “De ki: 'Kim sapıklık içindeyse, Rahmân ona mühlet verdikçe versin!'” Bu, haber anlamında bir emirdir. Manası şudur: [Allah] onu azgınlığında bırakır ve inkârı içinde ona mühlet verir. {حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ} “Nihayet vaadolundukları şeyi gördükleri zaman; ya azabı” ki o dünyada esir alınmak ve öldürülmektir, {وَإِمَّا السَّاعَةَ} “ya da Kıyamet'i” yani Kıyamet'i [gördüklerinde] ateşe girerler. {فَسَيَعْلَمُونَ} “İşte o zaman bilecekler:” {مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا} “Kimin makamca daha kötü” yani konumu daha kötü, {وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “ve taraftar bakımından daha zayıf olduğunu!” yardımcısı daha az olanın kim olduğunu [bilecekler]; onlar mı yoksa müminler mi? Zira onlar ateşte, müminler ise cennettedir. Bu, onların: {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا} “İki zümreden hangisi makamca daha hayırlı ve meclisce daha güzeldir?” sözlerine bir reddiyedir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu âyeti: {وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدًى} “Allah, hidayete erenlerin hidayetini artırır.” Yani yakînleri üzerine iman ve yakînlerini [artırır]. {وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ} “Kalıcı salih ameller ise,” sahibine [ecri] kalacak olan zikirler ve salih amellerdir. {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ مَرَدًّا} “Rabbinin katında sevapça daha hayırlı, sonuç itibarıyla da daha iyidir.” yani akıbet ve varılacak yer bakımından [daha hayırlıdır]. Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu âyeti: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} “Ayetlerimizi inkâr edip de: 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen kimseyi gördün mü?” Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Amr b. Hafs haber verdi, bize babam haber verdi, bize el-A'meş, Müslim'den, o da Mesrûk'tan haber verdi; Habbâb [radıyallâhu anh] bize rivayet edip şöyle dedi: «Ben demirci bir usta idim ve Âs b. Vâil için iş yapmıştım. Ondan alacağım birikti. Bunun üzerine alacağımı istemek için ona gittim. O da: 'Hayır, vallahi sen Muhammed'i inkâr etmedikçe sana borcumu ödemem' dedi. Ben de: 'Hayır, vallahi sen ölüp sonra yeniden diriltilinceye kadar [asla bunu yapmam]' dedim. O: 'Ben gerçekten ölecek, sonra da diriltilecek miyim?' dedi. Ben: 'Evet' dedim. O: 'O halde orada benim malım ve evladım olacak, sana borcumu o zaman öderim' dedi. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah şu ayeti indirdi: {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآيَاتِنَا وَقَالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَدًا} “Ayetlerimizi inkâr edip de: 'Bana elbette mal ve evlat verilecektir' diyen kimseyi gördün mü?”» Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu âyeti: {أَطَّلَعَ الْغَيْبَ} “O gaybı mı bildi?” İbn Abbâs: “Levh-i Mahfûz'a mı baktı?” demiştir. Mücâhid ise: “Gayb ilmini mi bildi ki kendisinin cennette olup olmayacağını bilsin?” demiştir.
{أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} يَعْنِي قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي عَمَلًا صَالِحًا قَدَّمَهُ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَعُهِدَ إِلَيْهِ أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ؟
{أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı?” yani 'Lâ ilâhe illallâh' mı dedi? Katâde: 'Yani önceden takdim ettiği salih bir amel mi var?' demiştir. Kelbî ise: 'Ona cennete gireceğine dair bir söz mü verildi?' demiştir.
{كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا (٨٠) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) }
{كَلَّا سَنَكْتُبُ مَا يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ وَيَأْتِينَا فَرْدًا (٨٠) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) } “Hayır! Biz onun söylediğini yazacağız ve onun azabını uzattıkça uzatacağız (79) Bahsettiği şeylere biz vâris olacağız ve o bize yapayalnız gelecektir (80) Kendilerine bir izzet [ve dayanak] olsun diye Allah'tan başka ilahlar edindiler (81) Hayır! [O ilahlar] onların kendilerine tapmalarını inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır (82) Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar (83)”
{كَلَّا} رَدَّ عَلَيْهِ يَعْنِي: لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ {سَنَكْتُبُ} سَنَحْفَظُ عَلَيْهِ {مَا يَقُولُ} [فَنُجَازِيهِ بِهِ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: نَأْمُرُ بِهِ الْمَلَائِكَةَ حَتَّى يَكْتُبُوا مَا يَقُولُ] . {وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا} أَيْ: نَزِيدُهُ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ. وَقِيلَ: نُطِيلُ مُدَّةَ عَذَابِهِ. {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} أَيْ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ بِإِهْلَاكِنَا إِيَّاهُ وَإِبْطَالِ مُلْكِهِ وَقَوْلُهُ مَا يَقُولُ لِأَنَّهُ زَعَمَ أَنَّ لَهُ مَالًا وَوَلَدًا "فِي الْآخِرَةِ" أَيْ لَا نُعْطِيهِ وَنُعْطِي غَيْرَهُ فَيَكُونُ الْإِرْثُ رَاجِعًا إِلَى مَا تَحْتَ الْقَوْلِ لَا إِلَى نَفْسِ الْقَوْلِ.
{كَلَّا} “Hayır!”; ona bir reddiyedir, yani iş öyle değildir. {سَنَكْتُبُ} “Yazacağız”, aleyhine kaydedeceğiz {مَا يَقُولُ} “söylediğini” [ve ahirette ona bunun karşılığını ceza olarak vereceğiz. Bir görüşe göre: Meleklere onun söylediğini yazmalarını emrederiz]. {وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذَابِ مَدًّا} “Ve onun azabını uzattıkça uzatacağız” yani azabının üstüne azap artıracağız. Bir görüşe göre: Azabının süresini uzatacağız. {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} “Bahsettiği şeylere biz vâris olacağız” yani onu helak edip mülkiyetini iptal ederek yanındaki mal ve evlada biz vâris olacağız. "Bahsettiği şey" buyrulması, onun "ahirette" malı ve evladı olacağını iddia etmesinden ötürüdür; yani ona vermeyeceğiz, başkasına vereceğiz. Dolayısıyla vâris olma durumu sözün kendisine değil, sözün işaret ettiği şeye racidir.
وَقِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} أَيْ: نَحْفَظُ مَا يَقُولُ حَتَّى نُجَازِيَهُ بِهِ.
Bir görüşe göre: {وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ} buyruğunun manası: Söylediğini, ona cezasını vermek üzere muhafaza ederiz demektir.
{وَيَأْتِينَا فَرْدًا} يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلَا مَالٍ وَلَا وَلَدٍ. قَوْلُهُ ﷿: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً} يَعْنِي: مُشْرِكِي قُرَيْشٍ اتَّخَذُوا الْأَصْنَامَ آلِهَةً يَعْبُدُونَهَا {لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا} أَيْ مَنَعَةً حَتَّى يَكُونُوا لَهُمْ شُفَعَاءَ يَمْنَعُونَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ. {كَلَّا} أَيْ لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا زَعَمُوا {سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ} أَيْ تَجْحَدُ الْأَصْنَامُ وَالْآلِهَةُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا عبادة المشركين ويتبرؤون مِنْهُمْ كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ تَعَالَى "تَبَرَّأْنَا إِلَيْكَ مَا كَانُوا إِيَّانَا يَعْبُدُونَ" (الْقَصَصِ:٦٣) .
{وَيَأْتِينَا فَرْدًا} “Ve o bize yapayalnız gelecektir”; kıyamet günü malsız ve evlatsız olarak [gelir]. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً} “Allah'tan başka ilahlar edindiler” buyruğu; Kureyş müşriklerinin putları tapınmak için ilah edinmelerini kastetmektedir. {لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا} “Kendilerine bir izzet olsun diye” yani kendilerini azaptan koruyacak şefaatçiler olsunlar diye bir güç ve dayanak [edindiler]. {كَلَّا} “Hayır!” yani durum onların iddia ettiği gibi değildir. {سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ} “[O ilahlar] onların kendilerine tapmalarını inkâr edecekler”; putlar ve taptıkları ilahlar müşriklerin ibadetlerini reddedecek ve Allah Teâlâ'nın: "[İlahlar:] 'Biz onlardan uzaklaşıp Sana geldik; onlar bize tapmıyorlardı' derler" (Kasas: 63) diye haber verdiği gibi onlardan teberrî edeceklerdir.
{وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} أَيْ أَعْدَاءً لَهُمْ وَكَانُوا أَوْلِيَاءَهُمْ فِي الدُّنْيَا.
{وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا} “Ve onların aleyhine hasım olacaklardır” yani onlara düşman kesileceklerdir; halbuki dünyada onların dostları idiler.
وَقِيلَ: أَعْوَانًا عَلَيْهِمْ يُكَذِّبُونَهُمْ وَيَلْعَنُونَهُمْ. قَوْلُهُ ﷿: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ} أَيْ سَلَّطْنَاهُمْ عَلَيْهِمْ وَذَلِكَ حِينَ قَالَ لِإِبْلِيسَ: "وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ" الْآيَةَ (الإِسْرَاءِ-٦٤) } {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}
Şöyle de denilmiştir: Onların aleyhine yardımcılar [olurlar], onları yalanlarlar ve onlara lanet ederler. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ} “Görmedin mi biz şeytanları kâfirlerin üzerine gönderdik” buyruğu; yani onları üzerlerine musallat kıldık demektir. Bu da İblis'e: {وَاسْتَفْزِزْ مَنِ اسْتَطَعْتَ مِنْهُمْ بِصَوْتِكَ} “Onlardan gücünün yettiğini sesinle kışkırt...” ayetini (İsrâ-64) buyurduğu vakittedir. {تَؤُزُّهُمْ أَزًّا} “Onları kışkırttıkça kışkırtırlar”
تُزْعِجُهُمْ إِزْعَاجًا مِنَ الطَّاعَةِ إِلَى الْمَعْصِيَةِ "وَالْأَزُّ" "وَالْهَزُّ": التَّحْرِيكُ أَيْ: تُحَرِّكُهُمْ وَتَحُثُّهُمْ عَلَى الْمَعَاصِي.
“Onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar”; itaatten masiyete doğru onları şiddetle iter ve kışkırtırlar. "El-Ezz" (الْأَزُّ) ve "el-hezz" (الْهَزُّ): Harekete geçirmek demektir; yani onları harekete geçirir ve günahlara teşvik ederler.
{فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧) }
{فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا (٨٥) وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا (٨٦) لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا (٨٧) } “Öyleyse onlar hakkında acele etme! Biz onlar için [günleri] teker teker saymaktayız (84) O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzuruna saygın bir heyet halinde toplarız (85) Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz (86) Rahmân'ın katında bir ahid almış olan kimseden başkası şefaate malik olamaz (87)”
{فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ} أَيْ لَا تُعَجِّلُ بِطَلَبِ عُقُوبَتِهِمْ {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي اللَّيَالِيَ وَالْأَيَّامَ وَالشُّهُورَ وَالْأَعْوَامَ.
{فَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ} “Öyleyse onlar hakkında acele etme!” yani onların cezalandırılmasını istemekte acele etme. {إِنَّمَا نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “Biz onlar için [günleri] teker teker saymaktayız”; Kelbî: 'Geceleri, günleri, ayları ve yılları kastetmektedir' demiştir.
وَقِيلَ: الْأَنْفَاسَ الَّتِي يَتَنَفَّسُونَ بِهَا فِي الدُّنْيَا إِلَى الْأَجَلِ الَّذِي أُجِّلَ لِعَذَابِهِمْ. قَوْلُهُ ﷿ {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} أَيْ: اذْكُرْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ الْيَوْمَ الَّذِي يُجْمَعُ فِيهِ مَنِ اتَّقَى اللَّهَ فِي الدُّنْيَا بِطَاعَتِهِ إِلَى الرَّحْمَنِ إِلَى جَنَّتِهِ وَفْدًا أَيْ: جَمَاعَاتٍ جَمْعُ "وَافِدٍ" مِثْلُ: رَاكِبٍ وَرَكْبٍ وَصَاحِبٍ وَصَحْبٍ.
Bir görüşe göre: Azapları için belirlenen ecele kadar dünyada alıp verdikleri nefeslerdir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمَنِ وَفْدًا} “O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzuruna saygın bir heyet halinde toplarız” buyruğu; yani: Ey Muhammed! Dünyada itaatiyle Allah'tan sakınanların Rahmân'a, O'nun cennetine 'vefd' halinde toplandığı günü onlara hatırlat. 'Vefd', cemaatler/heyetler demektir; 'râkib'in çoğulu 'rekb', 'sâhib'in çoğulu 'sahb' olduğu gibi 'vâfid'in çoğuludur.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: رُكْبَانًا. وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: عَلَى الْإِبِلِ.
İbn Abbâs: "Binekli olarak" demiştir. Ebû Hüreyre: "Develer üzerinde" demiştir.
وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: مَا يُحْشَرُونَ وَاللَّهِ عَلَى أَرْجُلِهِمْ، وَلَكِنْ عَلَى نُوقٍ رِحَالُهَا الذَّهَبُ وَنَجَائِبُ سَرْجِهَا يَوَاقِيتُ إِنْ هَمُّوا بِهَا سَارَتْ وَإِنْ هَمُّوا بِهَا طَارَتْ . {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ} الْكَافِرِينَ {إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} أَيْ مُشَاةً. وَقِيلَ: عِطَاشًا قَدْ تَقَطَّعَتْ أَعْنَاقُهُمْ مِنَ الْعَطَشِ. "وَالْوِرْدُ" جَمَاعَةٌ يَرِدُونَ الْمَاءَ وَلَا يَرِدُ أَحْدٌ الْمَاءَ إِلَّا بَعْدَ عَطَشٍ. {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} يَعْنِي لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
Alî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: "Vallahi onlar ayakları üzerinde haşrolunmazlar; bilakis semerleri altından olan dişi develer ve eyerleri yakutlardan olan soylu binekler üzerinde toplanırlar. Onları sürmek isteseler yürür, uçurmak isteseler uçarlar". {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ} “Günahkârları da... süreriz”, yani kâfirleri, {إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “susuz olarak cehenneme”, yani yaya olarak. Bir görüşe göre: Susuzluktan boyunları kopmuş vaziyette susuz olarak. 'El-Vird', suya gelen topluluk demektir; hiç kimse susamadan suya varmaz. {لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا} “Rahmân'ın katında bir ahid almış olan kimseden başkası şefaate malik olamaz”; yani 'Lâ ilâhe illallâh' diyen kimseden başkası.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا يَشْفَعُ الشَّافِعُونَ إِلَّا لِمَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمَنِ عَهْدًا يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ كَقَوْلِهِ: "لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى" (الْأَنْبِيَاءِ:٢٨) .
Bir görüşe göre ise bunun anlamı şöyledir: Şefaatçiler, ancak Rahmân'ın katında bir ahit almış olan kimselere -yani müminlere- şefaat ederler; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى} “Onlar, [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” (el-Enbiyâ, 28).
وَقِيلَ: لَا يَشْفَعُ إِلَّا مَنْ شَهِدَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ أَيْ لَا يَشْفَعُ إِلَّا الْمُؤْمِنُ .
Bir görüşe göre: Ancak 'Lâ ilâhe illallâh' diye şehadet eden kimse şefaat eder; yani müminden başkası şefaat edemez.
{وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩) تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠) }
{وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا (٨٩) تَكَادُ السَّمَاوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا (٩٠) } “'Rahmân çocuk edindi' dediler (88) Andolsun ki pek çirkin [ve korkunç] bir şey ortaya attınız! (89) Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı! (90)”
{وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا} يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَمَنْ زَعَمَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ.
{وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا} “'Rahmân çocuk edindi' dediler”; yahudileri, hristiyanları ve meleklerin Allah'ın kızları olduğunu iddia edenleri kastetmektedir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " وُلْدًا " بِضَمِّ الْوَاوِ وسكون اللام ها هنا وَفِي الزُّخْرُفِ وَسُورَةِ نُوحٍ وَوَافَقَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ فِي سُورَةِ نُوحٍ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَاللَّامِ. وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ: الْعَرَبِ وَالْعُرْبِ وَالْعَجَمِ وَالْعُجْمِ. {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مُنْكَرًا. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: عَظِيمًا. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَقَدْ قُلْتُمْ قَوْلًا عَظِيمًا. "وَالْإِدُّ" فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: أَعْظَمُ الدَّوَاهِي . {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ} قَرَأَ نَافِعٌ " يَكَادُ " بِالْيَاءِ هَاهُنَا وَفِي حم عسق لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ السَّمَوَاتِ {يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ} هاهنا وفي "حمعسق" بِالنُّونِ مِنَ الِانْفِطَارِ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ وَيَعْقُوبُ وَافَقَ ابْنَ عَامِرٍ وَحَمْزَةَ هَاهُنَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِذَا السَّمَاءُ انْفَطَرَتْ" (الانْفِطَارِ:١) وَ"السَّمَاءُ مُنْفَطِرٌ" (الْمُزَّمِّلِ:١٨) وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ مِنَ التَّفَطُّرِ وَمَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ يُقَالُ: انْفَطَرَ الشَّيْءُ وَتَفَطَّرَ أَيْ تَشَقَّقَ.
Hamza ve Kisâî burada, Zuhruf'ta ve Nûh Suresi'nde vâvın zammesi ve lâmın sükûnu ile "وُلْدًا" okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb Nûh Suresi'nde onlara muvafakat etmiş, diğerleri ise vâv ve lâmın fethasıyla okumuştur. Bu ikisi 'el-Arab' ve 'el-Urb', 'el-Acem' ve 'el-Ucm' gibi iki ayrı lehçedir. {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئًا إِدًّا} “Andolsun ki pek çirkin bir şey ortaya attınız!”; İbn Abbâs: "Münker (çirkin)" demiştir. Katâde ve Mücâhid: "Büyük [bir günah]" demiştir. Mukâtil: "Pek büyük bir söz söylediniz" demiştir. Arap kelamında "el-İdd" (الْإِدُّ): En büyük felaketler demektir. {تَكَادُ السَّمَاوَاتُ} “Neredeyse gökler...”; Nâfi‘ fiilin öne geçmesinden ötürü burada ve Hâmîm Ayn-Sîn-Kāf'ta ye ile "يَكَادُ" okumuştur; diğerleri ise semâvâtın müennesliğinden dolayı te ile okumuştur. {يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ} “Bundan dolayı çatlayacak”; burada ve Hâmîm Ayn-Sîn-Kāf'ta 'infitâr' kökünden nun ile "يَنْفَطِرْنَ" şeklinde Ebû Amr, Ebû Bekr ve Ya‘kûb okumuştur. Bu konuda İbn Âmir ve Hamza'ya da muvafakat etmişlerdir; zira Allah Teâlâ: "Gök yarıldığı zaman" (İnfitâr: 1) ve "Gök onunla yarılmıştır" (Müzzemmil: 18) buyurmuştur. Diğerleri ise 'tefattur' kökünden te ile okumuşlardır. İkisinin manası birdir; nitekim bir şey yarıldığında hem "infatara'ş-şey'u" hem de "tefattara" denilir. {تَشَقَّقَ} anlamına gelir.
{وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} أَيْ: تَنْكَسِرُ كَسْرًا.
{وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “Ve yer yarılacak ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı!” yani paramparça kırılacaktı.
وَقِيلَ: {وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ} أَيْ: تَنْخَسِفُ بِهِمْ "وَالِانْفِطَارُ" فِي السَّمَاءِ: أَنْ تُسْقَطَ عَلَيْهِمْ {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} أَيْ تَنْطَبِقُ عَلَيْهِمْ.
Şöyle de denilmiştir: {وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ} “Ve yer yarılacak” yani onları içine batıracaktır; gökteki "infitâr" (yarılma) ise [göğün] üzerlerine düşürülmesidir; {وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا} “Ve dağlar yıkılıp yerle bir olacaktı!” yani üzerlerine çökecektir.
{أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١) وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢) إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣) لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥) }
{أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا (٩١) وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا (٩٢) إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ عَبْدًا (٩٣) لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا (٩٥) } “Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye! (91) Halbuki çocuk edinmek Rahmân'a asla yakışmaz (92) Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir (93) Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır (94) Ve onların hepsi kıyamet günü O'na yapayalnız gelecektir (95)”
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦) }
{إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا (٩٦) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için [gönüllerde] bir sevgi kılacaktır (96)”
{أَنْ دَعَوْا} أَيْ مِنْ أَجْلِ أَنْ جَعَلُوا {لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَكَعْبٌ: فَزِعَتِ السَّمَوَاتُ وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ وَجَمِيعُ الْخَلَائِقِ إِلَّا الثَّقَلَيْنِ وَكَادَتْ أَنْ تَزُولَ وَغَضِبَتِ الْمَلَائِكَةُ وَاسْتَعَرَتْ جَهَنَّمُ حِينَ قَالُوا: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا .
{أَنْ دَعَوْا} “...diye” yani {لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا} “Rahmân'a çocuk” isnat ettiklerinden ötürü. İbn Abbâs ve Kâ‘b şöyle demişlerdir: İki mükellef varlık (insanlar ve cinler) müstesna; gökler, yer, dağlar ve bütün yaratılmışlar dehşete kapıldı, neredeyse yok olacaklardı; melekler öfkelendi ve 'Allah çocuk edindi' dediklerinde cehennem alevlendi.
ثُمَّ نَفَى اللَّهُ عَنْ نَفْسِهِ الْوَلَدَ فَقَالَ: {وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} أَيْ مَا يَلِيقُ بِهِ اتِّخَاذُ الْوَلَدِ وَلَا يُوصَفُ بِهِ. {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ} أَيْ إِلَّا آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ {عَبْدًا} ذَلِيلًا خَاضِعًا يَعْنِي: أَنَّ الْخَلْقَ كُلَّهُمْ عَبِيدُهُ. {لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا} أَيْ: عَدَّ أَنْفَاسَهُمْ وَأَيَّامَهُمْ وَآثَارَهُمْ فَلَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ. {وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} وَحِيدًا لَيْسَ مَعَهُ مِنَ الدُّنْيَا شَيْءٌ. قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} أَيْ: مَحَبَّةً. قَالَ مُجَاهِدٌ: يُحِبُّهُمُ اللَّهُ وَيُحَبِّبُهُمْ إِلَى عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ.
Sonra Allah Teâlâ kendisinden çocuk isnadını nefyederek şöyle buyurdu: {وَمَا يَنْبَغِي لِلرَّحْمَنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا} “Halbuki çocuk edinmek Rahmân'a asla yakışmaz” yani çocuk edinmek O'nun şanına yaraşmaz ve O böyle nitelenemez. {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمَنِ} “Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak... gelecektir” yani kıyamet günü O'na gelecektir {عَبْدًا} “birer kul olarak”; boyun eğmiş ve zillet içinde. Yani bütün yaratılmışlar O'nun kullarıdır. {لَقَدْ أَحْصَاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا} “Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır” yani onların nefeslerini, günlerini ve izlerini saymıştır; O'na hiçbir şey gizli kalmaz. {وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَرْدًا} “Ve onların hepsi kıyamet günü O'na yapayalnız gelecektir”; tek başına, yanında dünyadan hiçbir şey olmaksızın. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا} “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi kılacaktır” buyruğu; yani bir sevgi ve muhabbet bahşedecektir demektir. Mücâhid: "Allah onları sever ve mümin kullarına da sevdirir" demiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بن محمد الداوودي أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الصَّلْتِ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْهَاشِمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ الْعَبْدَ قَالَ لِجِبْرَائِيلَ: قَدْ أَحْبَبْتُ فَلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرَائِيلُ ثُمَّ يُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَحَبَّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الْأَرْضِ وَإِذَا أَبْغَضَ الْعَبْدَ".
Bize Ebu'l-Hasen Abdurrahmân b. Muhammed ed-Dâvûdî haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Ahmed b. Muhammed b. Mûsâ b. es-Salt haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Abdissemad el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, o Süheyl b. Ebî Sâlih'ten, o babasından, o Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh], o da Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu haber verdi: «إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ الْعَبْدَ قَالَ لِجِبْرَائِيلَ: قَدْ أَحْبَبْتُ فَلَانًا فَأَحِبَّهُ فَيُحِبُّهُ جِبْرَائِيلُ ثُمَّ يُنَادِي فِي أَهْلِ السَّمَاءِ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ أَحَبَّ فُلَانًا فَأَحِبُّوهُ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي الْأَرْضِ وَإِذَا أَبْغَضَ الْعَبْدَ» «Allah bir kulu sevdiği zaman Cebrâil'e: 'Ben falanı sevdim, sen de onu sev!' buyurur. Cebrâil de onu sever. Sonra gök ehline şöyle seslenir: 'Şüphesiz Azîz ve Celîl olan Allah falanı sevdi, siz de onu sevin!' Bunun üzerine gök ehli de onu sever. Sonra yeryüzünde onun için kabul (hüsnükabul ve sevgi) konulur. Bir kula buğzettiği zaman da...»
قَالَ مَالِكٌ: لَا أَحْسَبُهُ إِلَّا قَالَ فِي الْبُغْضِ مِثْلَ ذَلِكَ .
Mâlik dedi ki: Zannederim buğzetme hakkında da bunun benzerini söyledi.
قَالَ هَرِمُ بْنُ حَيَّانَ: مَا أَقْبَلَ عَبْدٌ بِقَلْبِهِ إِلَى اللَّهِ ﷿ إِلَّا أَقْبَلَ اللَّهُ بِقُلُوبِ أَهْلِ الْإِيمَانِ إِلَيْهِ حَتَّى يَرْزُقَهُ مَوَدَّتَهُمْ .
Herim b. Hayyân şöyle demiştir: "Bir kul kalbiyle Azîz ve Celîl olan Allah'a yönelirse, Allah da iman ehlinin kalplerini ona yöneltir; nihayet ona onların sevgisini rızık olarak verir".
{فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨) }
{فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا (٩٨) } “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın (97) Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik; onlardan hiçbirini hissediyor musun yahut onlara ait cılız bir ses işitiyor musun? (98)”
قَوْلُهُ ﷿: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ} أَيْ سَهَّلْنَا الْقُرْآنَ بِلِسَانِكَ يَا مُحَمَّدُ {لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ} يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} شِدَادًا فِي الْخُصُومَةِ جَمْعُ "الْأَلَدِّ".
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَإِنَّمَا يَسَّرْنَاهُ بِلِسَانِكَ} “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık” buyruğu; yani Kur'an'ı senin dilinle kolaylaştırdık ey Muhammed! {لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ} “Ki onunla takva sahiplerini müjdeleyesin”; yani müminleri, {وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْمًا لُدًّا} “ve inatçı bir topluluğu onunla uyarasın”; husumette pek şiddetli olanları. 'El-Eledd'in çoğuludur.
وَقَالَ الْحَسَنُ: صُمًّا عَنِ الْحَقِّ .
Hasan: "Hakka karşı sağır olanları" demiştir.
قال مجاهد: ١٠/ب "الْأَلَدُّ": الظَّالِمُ الَّذِي لَا يَسْتَقِيمُ .
Mücâhid dedi ki: ١٠/ب "El-Eledd": İstikameti olmayan zalim kimsedir.
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: "الْأَلَدُّ" الَّذِي لَا يَقْبَلُ الْحَقَّ وَيَدَّعِي الْبَاطِلَ. {وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ} هَلْ تَرَى وَقِيلَ هَلْ تَجِدُ {مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا} أَيْ صَوْتًا "وَالرِّكْزُ": الصَّوْتُ الْخَفِيُّ قَالَ الْحَسَنُ: بَادُوا جَمِيعًا فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ عَيْنٌ وَلَا أَثَرٌ .
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: "El-Eledd", hakkı kabul etmeyen ve bâtılı iddia eden kimsedir. { وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ } “Onlardan önce nice nesilleri helak ettik! [Şimdi] hissediyor musun” [yani] görüyor musun? -bir görüşe göre de: buluyor musun?- { مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا } “onlardan herhangi birini yahut onlara ait gizli bir ses işitiyor musun?” Yani bir ses [işitiyor musun]? "Er-Rikz" (الرِّكْزُ); gizli sestir. Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: "Hepsi helak olup yok oldular; onlardan geriye ne bir kimse ne de bir iz kaldı."