Binûn

Tâhâ — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى (٤٩) قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠) }

{قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى (٤٦) فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى (٤٧) إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى (٤٨) قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى (٤٩) قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى (٥٠) } “[Allah] buyurdu ki: 'Korkmayın, şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm. Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz. Artık İsrailoğullarını bizimle gönder, onlara azap etme! Sana Rabbinden bir ayet (mucize) ile geldik. Selam doğru yola uyanlaradır. Bize, azabın yalanlayan ve yüz çeviren kimsenin üzerine olacağı vahyolundu.' [Firavun] dedi ki: 'Sizin Rabbiniz kimdir, ey Musa?' [Musa] dedi ki: 'Bizim Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da doğru yolu gösterendir.'”

{قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَسْمَعُ دُعَاءَكُمَا فَأُجِيبُهُ، وَأَرَى مَا يُرَادُ بِكُمَا فَأَمْنَعُهُ، لَسْتُ بِغَافِلٍ عَنْكُمَا، فَلَا تَهْتَمَّا. {فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ} أَرْسَلَنَا إِلَيْكَ، {فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} أَيْ: خَلِّ عَنْهُمْ وَأَطْلِقْهُمْ مِنْ أَعْمَالِكَ، {وَلَا تُعَذِّبْهُمْ} لَا تُتْعِبْهُمْ فِي الْعَمَلِ. وَكَانَ فِرْعَوْنُ يَسْتَعْمِلُهُمْ فِي الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ، {قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ} قَالَ فِرْعَوْنُ: وَمَا هِيَ؟ فَأَخْرَجَ يَدَهُ، لَهَا شُعَاعٌ كَشُعَاعِ الشَّمْسِ، {وَالسَّلَامُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى} لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ التَّحِيَّةَ، إِنَّمَا مَعْنَاهُ سَلِمَ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مَنْ أَسْلَمَ. {إِنَّا قَدْ أُوحِيَ إِلَيْنَا أَنَّ الْعَذَابَ عَلَى مَنْ كَذَّبَ وَتَوَلَّى} إِنَّمَا يُعَذِّبُ اللَّهُ مَنْ كَذَّبَ بِمَا جِئْنَا بِهِ وَأَعْرَضَ عَنْهُ. {قَالَ فَمَنْ رَبُّكُمَا يَا مُوسَى} مَنْ إِلَهُكُمَا الَّذِي أَرْسَلَكُمَا؟ . {قَالَ رَبُّنَا الَّذِي أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدَى} قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صَلَاحَهُ، وَهُدَاهُ لِمَا يُصْلِحُهُ.

{قَالَ لَا تَخَافَا إِنَّنِي مَعَكُمَا أَسْمَعُ وَأَرَى} “[Allah] buyurdu ki: 'Korkmayın, şüphesiz Ben sizinle beraberim; işitir ve görürüm'”; İbn Abbas şöyle demiştir: Duanızı işitir, icabet ederim; size ne yapılmak istendiğini görür, ona engel olurum. Sizden gafil değilim, tasalanmayın. {فَأْتِيَاهُ فَقُولَا إِنَّا رَسُولَا رَبِّكَ} “Hemen ona gidin ve deyin ki: Biz senin Rabbinin elçileriyiz”; bizi sana O gönderdi. {فَأَرْسِلْ مَعَنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ} “Artık İsrailoğullarını bizimle gönder”; yani onları serbest bırak ve işlerinden salıver. {وَلَا تُعَذِّبْهُمْ} “onlara azap etme!”; onları işte yorma. Firavun onları ağır işlerde çalıştırıyordu. {قَدْ جِئْنَاكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ} “Sana Rabbinden bir ayet ile geldik”; Firavun:

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ صُورَتَهُ، لَمْ يَجْعَلْ خَلْقَ الْإِنْسَانِ كَخَلْقِ الْبَهَائِمِ، وَلَا خَلْقَ الْبَهَائِمِ كَخَلْقِ الْإِنْسَانِ، ثُمَّ هَدَاهُ إِلَى مَنَافِعِهِ مِنَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ وَالْمَنْكَحِ.

Mücâhid şöyle demiştir: Her şeye suretini verdi; insanın yaratılışını hayvanların yaratılışı gibi, hayvanların yaratılışını da insanın yaratılışı gibi yapmadı. Sonra onu yeme, içme ve evlenme gibi menfaatlerine yönlendirdi.

وَقَالَ الضَّحَّاكُ: "أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ: يَعْنِي الْيَدَ لِلْبَطْشِ، وَالرِّجْلَ لِلْمَشْيِ، وَاللِّسَانَ لِلنُّطْقِ، وَالْعَيْنَ لِلنَّظَرِ، وَالْأُذُنَ لِلسَّمْعِ.

Dahhâk şöyle demiştir: "Her şeye yaratılışını verdi: Yani yakalamak için eli, yürümek için ayağı, konuşmak için dili, bakmak için gözü ve işitmek için kulağı [verdi]."

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} يَعْنِي زَوَّجَ، لِلْإِنْسَانِ الْمَرْأَةَ، وَلِلْبَعِيرِ النَّاقَةَ، وَلِلْحِمَارِ الْأَتَانَ، وَلِلْفَرَسِ الرَّمَكَةَ. {ثُمَّ هَدَى} أَيْ: أَلْهَمَهُ كَيْفَ يَأْتِي الذَّكَرُ الْأُنْثَى .

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: {أَعْطَى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ} “Her şeye yaratılışını veren”; yani eşleştirdi; insana kadını, deveye dişi deveyi, merkebe dişi merkebi ve ata kısrağı [eş kıldı]. {ثُمَّ هَدَى} “sonra da doğru yolu gösterendir”; yani erkeğin dişiye nasıl yaklaşacağını ona ilham etti.

{قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى (٥١) }

{قَالَ فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى (٥١) } “[Firavun] dedi ki: 'Öyleyse önceki nesillerin durumu nedir?' (51)”

{قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى (٥٢) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣) }

{قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى (٥٢) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى (٥٣) } “[Musa] dedi ki: 'Onların bilgisi Rabbimin katında bir kitaptadır. Rabbim ne yanılır ne de unutur. O, yeri sizin için bir beşik yapan, onda size yollar açan ve gökten su indirendir.' Böylece onunla türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık.”

{قَالَ} فِرْعَوْنُ: {فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى} وَمَعْنَى "الْبَالِ": الْحَالُ، أَيْ: مَا حَالُ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ وَالْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، مِثْلَ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ فِيمَا تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ فَإِنَّهَا كَانَتْ تَعْبُدُ الْأَوْثَانَ وَتُنْكِرُ الْبَعْثَ؟ . {قَالَ} مُوسَى: {عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} أَيْ: أَعْمَالُهُمْ مَحْفُوظَةٌ عِنْدَ اللَّهِ يُجَازِي بِهَا.

{قَالَ} “dedi”; Firavun: {فَمَا بَالُ الْقُرُونِ الْأُولَى} “Peki, önceki nesillerin durumu nedir?”; "Bâl" (بَال) kelimesinin anlamı: Durumdur. Yani: Nuh, Âd ve Semûd kavmi gibi geçmiş asırların ve gelip geçmiş ümmetlerin, beni kendisine davet ettiğin şey hususundaki hali nedir? Zira onlar putlara tapıyor ve dirilişi inkâr ediyorlardı? {قَالَ} “dedi”; Musa: {عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي} “Onların bilgisi Rabbimin katındadır”; yani onların amelleri Allah katında korunmuştur, onlara karşılıklarını verecektir.

وَقِيلَ: إِنَّمَا رَدَّ مُوسَى عِلْمَ ذَلِكَ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ، فَإِنَّ التَّوْرَاةَ أُنْزِلَتْ بَعْدَ هَلَاكِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ.

Şöyle de denilmiştir: Musa'nın bunun bilgisini Allah'a havale etmesinin sebebi, kendisinin bunu bilmemesidir; çünkü Tevrat, Firavun ve kavminin helakinden sonra indirilmiştir.

{فِي كِتَابٍ} يَعْنِي: فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، {لَا يَضِلُّ رَبِّي} أَيْ: لَا +يُخْطِئُ. وَقِيلَ: لَا يَضِلُّ عَنْهُ شَيْءٌ وَلَا يَغِيبُ عَنْ شَيْءٍ، {وَلَا يَنْسَى} [أي: لا يخطيء] مَا كَانَ مِنْ أَمْرِهِمْ حَتَّى يُجَازِيَهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ. وَقِيلَ: لَا يَنْسَى أَيْ: لَا يَتْرُكُ، فَيَنْتَقِمُ مِنَ الْكَافِرِ وَيُجَازِي الْمُؤْمِنَ. {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: {مَهْدًا} هَا هُنَا، وَفِي الزُّخْرُفِ، فَيَكُونُ مَصْدَرًا، أَيْ: فَرْشًا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "مِهَادًا "، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا" (النَّبإِ: ١٦) ، أَيْ: فِرَاشًا وَهُوَ اسْمٌ لِمَا يُفْرَشُ، كَالْبِسَاطِ: اسْمٌ لِمَا يُبْسَطُ.

{فِي كِتَابٍ} “Bir kitaptadır”; yani Levh-i Mahfûz'dadır. {لَا يَضِلُّ رَبِّي} “Rabbim şaşırmaz”; yani yanılmaz. Şöyle de denilmiştir: Hiçbir şey O'ndan kaybolup gitmez ve O hiçbir şeyden gaip (habersiz) kalmaz. {وَلَا يَنْسَى} “ve unutmaz”; [yani: Yanılmaz], amellerinin karşılığını kendilerine verinceye kadar onların durumlarından hiçbir şeyi [unutmaz]. Şöyle de denilmiştir: Unutmaz; yani terk etmez; dolayısıyla kâfirden intikam alır, mümini ise mükâfatlandırır. {الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْدًا} “O, yeryüzünü sizin için bir beşik yapandır”; Kûfe ehli hem burada hem de Zuhruf Suresi'nde {مَهْدًا} “beşik” şeklinde okumuştur; bu takdirde masdar olur, yani sergi manasındadır. Diğer [kıraat imamları] ise Yüce Allah'ın: “أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ مِهَادًا” “Biz yeryüzünü bir döşek yapmadık mı?” (en-Nebe: 16) ayetinde olduğu gibi “مِهَادًا” (mihâden) şeklinde okumuşlardır; yani döşek demektir. Bu, serilen şeyin ismidir; tıpkı bisâtın (el-bisât), yayılan/serilen şeyin ismi olması gibi.

{وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا} [السَّلْكُ: إِدْخَالُ الشَّيْءِ فِي الشَّيْءِ، وَالْمَعْنَى: أَدْخَلَ فِي الْأَرْضِ لِأَجْلِكُمْ طُرُقًا تَسْلُكُونَهَا] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَهَّلَ لَكُمْ فِيهَا طُرُقًا تَسْلُكُونَهَا.

{وَسَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا} “onda size yollar açan”; [Selk (السَّلْكُ): Bir şeyi bir şeye girdirmektir. Anlamı ise: Sizin için yeryüzünde gideceğiniz yollar var etti]. İbn Abbas şöyle demiştir: Orada sizin için yürüyeceğiniz yolları kolaylaştırdı.

{وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} يَعْنِي: الْمَطَرَ.

{وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً} “ve gökten su indirendir”; yani yağmurdur.

تَمَّ الْإِخْبَارُ عَنْ مُوسَى، ثُمَّ أَخْبَرَ اللَّهُ عَنْ نَفْسِهِ بِقَوْلِهِ: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ} بِذَلِكَ الْمَاءِ {أَزْوَاجًا} أَصْنَافًا، {مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى} مُخْتَلِفِ الْأَلْوَانِ وَالطُّعُومِ وَالْمَنَافِعِ مِنْ بَيْنِ أَبْيَضَ وَأَحْمَرَ وَأَخْضَرَ وَأَصْفَرَ، فَكُلُّ صِنْفٍ مِنْهَا زَوْجٌ، فَمِنْهَا لِلنَّاسِ وَمِنْهَا لِلدَّوَابِّ.

Musa'dan nakledilen söz tamamlandı, sonra Allah Teâlâ şöyle buyurarak kendisinden haber verdi: {فَأَخْرَجْنَا بِهِ} “Böylece onunla çıkardık”; o su ile; {أَزْوَاجًا} “çiftler”; çeşitler, {مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى} “türlü türlü bitkilerden”; beyaz, kırmızı, yeşil ve sarı olmak üzere renkleri, tatları ve faydaları farklı olan [bitkilerden]. Bunların her çeşidi bir çifttir; onlardan bir kısmı insanlar için, bir kısmı da hayvanlar içindir.

{كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (٥٤) مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥) }

{كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعَامَكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (٥٤) مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى (٥٥) } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır. Sizi ondan (topraktan) yarattık, yine ona döndüreceğiz ve sizi bir kere daha ondan çıkaracağız.”

{كُلُوا وَارْعَوْا} [أَيْ وَارْتَعُوا] {أَنْعَامَكُمْ} تَقُولُ الْعَرَبُ: رَعَيْتُ الْغَنَمَ فَرَعَتْ، أَيْ: أَسِيمُوا أَنْعَامَكُمْ تَرْعَى.

{كُلُوا وَارْعَوْا} “Yiyin ve otlatın”; [yani yayılın] {أَنْعَامَكُمْ} “hayvanlarınızı”; Araplar: "Koyunları otlattım, onlar da otladı" derler; yani hayvanlarınızı otlamaları için salıverin.

{إِنَّ فِي ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ، {لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى} لِذَوِي الْعُقُولِ، وَاحِدَتُهَا: "نُهْيَةٌ سُمِّيَتْ نُهْيَةً لِأَنَّهَا تَنْهَى صَاحِبَهَا عَنِ الْقَبَائِحِ وَالْمَعَاصِي.

{إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda”; bu zikrettiğim şeyde, {لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى} “akıl sahipleri için ibretler vardır”; akıl sahipleri için. Bunun tekili "nuhye"dir (نُهْيَةٌ); sahibini çirkinliklerden ve günahlardan nehyettiği (alıkoyduğu) için nuhye diye isimlendirilmiştir.

قَالَ الضَّحَّاكُ: {لِأُولِي النُّهَى} الَّذِينَ يَنْتَهُونَ عَمَّا حُرِّمَ عَلَيْهِمْ.

Dahhâk şöyle demiştir: {لِأُولِي النُّهَى} “akıl sahipleri için”; kendilerine haram kılınan şeylerden sakınanlar [için].

قَالَ قَتَادَةُ: لِذَوِي الْوَرَعِ. {مِنْهَا} أَيْ مِنَ الْأَرْضِ، {خَلَقْنَاكُمْ} يَعْنِي أَبَاكُمْ آدم.

Katâde şöyle demiştir: Takva sahipleri için. {مِنْهَا} “Ondan”; yani topraktan, {خَلَقْنَاكُمْ} “sizi yarattık”; yani babanız Âdem'i.

وقال ١٢/ب عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ إِنَّ الْمَلَكَ يَنْطَلِقُ فَيَأْخُذُ مِنْ تُرَابِ الْمَكَانِ الَّذِي يُدْفَنُ فِيهِ فَيَذَرُهُ عَلَى النُّطْفَةِ فَيَخْلُقُ اللَّهُ مِنَ التُّرَابِ وَمِنَ النُّطْفَةِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ} أَيْ:

Atâ el-Horasânî şöyle demiştir: Melek gider ve [kişinin] defnedileceği yerin toprağından alır, sonra onu nutfenin üzerine saçar. Böylece Allah [o insanı] hem topraktan hem de nutfeden yaratır. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu [buna işaret etmektedir]: {مِنْهَا خَلَقْنَاكُمْ وَفِيهَا نُعِيدُكُمْ} “Sizi ondan yarattık ve yine ona döndüreceğiz”; yani:

عِنْدَ الْمَوْتِ وَالدَّفْنِ، {وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى} يَوْمَ الْبَعْثِ.

ölüm ve defin esnasında [oraya döndüreceğiz], {وَمِنْهَا نُخْرِجُكُمْ تَارَةً أُخْرَى} “ve sizi bir kere daha ondan çıkaracağız”; diriliş gününde.

{وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦) قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى (٥٨) قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) }

{وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ آيَاتِنَا كُلَّهَا فَكَذَّبَ وَأَبَى (٥٦) قَالَ أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى (٥٧) فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا لَا نُخْلِفُهُ نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى (٥٨) قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى (٥٩) } “Andolsun, Biz ona bütün ayetlerimizi (mucizelerimizi) gösterdik de o yine yalanladı ve yüz çevirdi. Dedi ki: 'Bizi büyünle yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin, ey Musa? O halde biz de mutlaka sana onun benzeri bir büyü getireceğiz. Bizimle senin aranda, ne bizim ne de senin caymayacağımız uygun bir yerde bir buluşma vakti belirle.' [Musa] dedi ki: 'Buluşma vaktiniz, bayram günü ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır.'”

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ} يَعْنِي فِرْعَوْنَ، {آيَاتِنَا كُلَّهَا} يَعْنِي: الْآيَاتِ التِّسْعَ الَّتِي أَعْطَاهَا اللَّهُ مُوسَى، {فَكَذَّبَ} بِهَا وَزَعَمَ أَنَّهَا سِحْرٌ، {وَأَبَى} أَنْ يُسْلِمَ. {قَالَ} يَعْنِي فِرْعَوْنَ {أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا} يَعْنِي: مصر، {بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى} أَيْ: تُرِيدُ أَنْ تَغْلِبَ عَلَى دِيَارِنَا فَيَكُونَ لَكَ الْمُلْكُ وَتُخْرِجَنَا مِنْهَا. {فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا} أَيْ: فَاضْرِبْ بَيْنَنَا أَجَلًا وَمِيقَاتًا، {لَا نُخْلِفُهُ} [قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ "لَا نُخْلِفْهُ" بِجَزْمٍ، لَا نُجَاوِزُهُ] {نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ: "سُوًى " بِضَمِّ السِّينِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلُ: عِدًى وَعُدًى وَطِوًى وَطُوًى.

Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu: {وَلَقَدْ أَرَيْنَاهُ} “Andolsun, Biz ona gösterdik”; yani Firavun'a, {آيَاتِنَا كُلَّهَا} “bütün ayetlerimizi”; yani Allah'ın Musa'ya verdiği dokuz mucizeyi [gösterdik]. {فَكَذَّبَ} “de o yine yalanladı”; onları yalanladı ve bunların sihir olduğunu iddia etti, {وَأَبَى} “ve yüz çevirdi”; teslim olmaktan çekindi. {قَالَ} “Dedi ki:”; yani Firavun: {أَجِئْتَنَا لِتُخْرِجَنَا مِنْ أَرْضِنَا} “Bizi yurdumuzdan çıkarmak için mi geldin”; yani Mısır'dan, {بِسِحْرِكَ يَا مُوسَى} “büyünle, ey Musa?”; yani yurdumuza hâkim olup hükümranlığın senin olmasını ve bizi oradan çıkarmayı mı istiyorsun? {فَلَنَأْتِيَنَّكَ بِسِحْرٍ مِثْلِهِ فَاجْعَلْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ مَوْعِدًا} “O halde biz de mutlaka sana onun benzeri bir büyü getireceğiz. Bizimle senin aranda bir buluşma vakti belirle”; yani bizimle arana bir süre ve vakit koy, {لَا نُخْلِفُهُ} “caymayacağımız”; [Ebû Ca'fer cezim ile "lâ nuhlifhu" şeklinde okumuştur; onu aşmayacağımız/ihlal etmeyeceğimiz], {نَحْنُ وَلَا أَنْتَ مَكَانًا سُوًى} “ne bizim ne de senin [caymayacağımız] uygun bir yerde”; İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Ya'kûb sin harfinin zammesiyle "süven" (سُوًى) şeklinde, diğerleri ise kesresiyle ("siven") okumuşlardır; bunlar 'ıden (عِدًى) ile 'uden (عُدًى) ve tıven (طِوًى) ile tuven (طُوًى) gibi iki ayrı lehçedir.

قَالَ مُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ: مَكَانًا عَدْلًا بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ.

Mukâtil ve Katâde şöyle demiştir: Bizimle senin aranda eşit (orta) bir yer.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: نِصْفًا، وَمَعْنَاهُ: تَسْتَوِي مَسَافَةُ الْفَرِيقَيْنِ إِلَيْهِ.

İbn Abbas'tan ise: Eşit mesafe anlamında rivayet edilmiştir; manası şudur: İki tarafın da oraya mesafesi eşit olsun.

قَالَ مُجَاهِدٌ: مُنْصِفًا. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي سِوَى هَذَا الْمَكَانِ. {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} قَالَ مُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَمُقَاتِلٌ، وَالسُّدِّيُّ: كَانَ يَوْمَ عِيدٍ لَهُمْ، يَتَزَيَّنُونَ فِيهِ، وَيَجْتَمِعُونَ فِي كُلِّ سَنَةٍ. وَقِيلَ: هُوَ يَوْمُ النَّيْرُوزِ.

Mücâhid: İnsaflı/orta bir yer, demiştir. Kelbî ise: Yani bu mekânın dışında başka bir yer, demiştir. {قَالَ مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ} “[Musa] dedi ki: 'Buluşma vaktiniz, bayram günüdür'”; Mücâhid, Katâde, Mukâtil ve Süddî şöyle demiştir: Bu, onların süslendikleri ve her sene toplandıkları bir bayram günüydü. Nevruz günü olduğu da söylenmiştir.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَوْمُ عَاشُورَاءَ .

İbn Abbas ve Saîd b. Cübeyr ise: Aşure günü, demişlerdir.

{وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} أَيْ: وَقْتَ الضَّحْوَةِ نَهَارًا جِهَارًا، لِيَكُونَ أَبْعَدَ مِنَ الرَّيْبَةِ.

{وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ ضُحًى} “Ve insanların kuşluk vaktinde toplanmasıdır”; yani şüpheden daha uzak olması için güpegündüz, alenen, kuşluk vaktinde [toplanmasıdır].

{فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠) قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١) فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣) }

{فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتَى (٦٠) قَالَ لَهُمْ مُوسَى وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى (٦١) فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوَى (٦٢) قَالُوا إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى (٦٣) } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, bütün hilesini topladı, sonra geldi. Musa onlara dedi ki: 'Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın; yoksa bir azap ile kökünüzü kazır. İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır.' Onlar ise işlerini aralarında tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. Dediler ki: 'Şüphesiz bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek isteyen iki büyücüdür.'”

{فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ} مَكْرَهُ وَحِيلَتَهُ وَسَحَرَتَهُ، {ثُمَّ أَتَى} الْمِيعَادَ. {قَالَ لَهُمْ مُوسَى} يَعْنِي: لِلسَّحَرَةِ الَّذِينَ جَمَعَهُمْ فِرْعَوْنُ، وَكَانُوا اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ سَاحِرًا، مَعَ كُلِّ وَاحِدٍ حَبْلٌ وَعَصًا.

{فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ} “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, bütün hilesini topladı”; hilesini, tedbirini ve büyücülerini [topladı], {ثُمَّ أَتَى} “sonra geldi”; buluşma yerine [geldi]. {قَالَ لَهُمْ مُوسَى} “Musa onlara dedi ki:”; yani Firavun'un topladığı büyücülere; onlar yetmiş iki büyücüydü, her birinin yanında bir ip ve bir asa vardı.

وَقِيلَ: كَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ. وَقَالَ كَعْبٌ: كَانُوا اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا. وَقِيلَ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ.

Dört yüz kişi oldukları da söylenmiştir. Ka'b: On iki bin kişiydiler, demiştir. Bundan daha fazla olduğu da söylenmiştir.

{وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: {فَيُسْحِتَكُمْ} بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْحَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالْحَاءِ وَهُمَا لُغَتَانِ . قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: فَيُهْلِكَكُمْ. وَقَالَ قَتَادَةُ: فَيَسْتَأْصِلَكُمْ، {وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى} {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} أَيْ: تَنَاظَرُوا وَتَشَاوَرُوا، يَعْنِي السَّحَرَةَ فِي أَمْرِ مُوسَى سِرًّا مِنْ فِرْعَوْنَ.

{وَيْلَكُمْ لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذَابٍ} “Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın; yoksa bir azap ile kökünüzü kazır”; Hamza, Kisâî ve Hafs ya harfinin zammesi ve ha harfinin kesresiyle {فَيُسْحِتَكُمْ} şeklinde okumuştur; diğerleri ise ya ve ha harflerinin fethasıyla ("feyeshatakum") okumuşlardır ve bu ikisi iki ayrı lehçedir. Mukâtil ve Kelbî: Sizi helak eder, demiştir. Katâde ise: Kökünüzü kazır, demiştir. {وَقَدْ خَابَ مَنِ افْتَرَى} “İftira eden muhakkak hüsrana uğramıştır”. {فَتَنَازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} “Onlar ise işlerini aralarında tartıştılar”; yani büyücüler, Musa'nın durumu hakkında Firavun'dan gizli olarak aralarında münazara ve istişare ettiler.

قَالَ الْكَلْبِيُّ: قَالُوا سِرًّا: إِنْ غَلَبَنَا مُوسَى اتَّبَعْنَاهُ.

Kelbî şöyle demiştir: Gizlice: "Eğer Musa bize galip gelirse ona tabi oluruz" dediler.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا قَالَ لَهُمْ مُوسَى: لَا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا، قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: مَا هَذَا بِقَوْلِ سَاحِرٍ.

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Musa onlara: "Allah'a yalan uydurmayın" dediğinde, birbirlerine: "Bu bir sihirbazın sözü değildir" dediler.

{وَأَسَرُّوا النَّجْوَى} أَيِ الْمُنَاجَاةَ، يَكُونُ مَصْدَرًا وَاسْمًا، ثُمَّ {قَالَوا} وَأَسَرَّ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ يَتَنَاجَوْنَ: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ} يَعْنِي مُوسَى وَهَارُونَ.

{وَأَسَرُّوا النَّجْوَى} “ve gizlice fısıldaştılar”; yani gizli konuşmayı [sakladılar], necvâ masdar da isim de olur. Sonra {قَالُوا} “Dediler ki:”; birbirlerine fısıldaşarak gizlice şöyle dediler: {إِنْ هَذَانِ لَسَاحِرَانِ} “Şüphesiz bu ikisi iki büyücüdür”; yani Musa ve Harun.

قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ: {إِنْ} بِتَخْفِيفِ النُّونِ، {هَذَانِ} أَيْ مَا هَذَانِ إِلَّا سَاحِرَانِ، كَقَوْلِهِ: "إن نَظُنُّكَ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ" (الشُّعَرَاءِ: ١٨٦) ، أَيْ مَا نَظُنُّكَ إِلَّا مِنَ الْكَاذِبِينَ، وَيُشَدِّدُ ابْنُ كَثِيرٍ النُّونَ مِنْ "هَذَانِ".

İbn Kesîr ve Hafs nun harfinin şeddesiz haliyle {إِنْ} okumuştur; {هَذَانِ} “bu ikisi”; yani bu ikisi ancak iki büyücüdür, nitekim: "Biz seni mutlaka yalancılardan sanıyoruz" (eş-Şuarâ: 186) ayeti de 'biz seni ancak yalancılardan sanıyoruz' anlamındadır. İbn Kesîr ise "hâzâni" kelimesinin nununu şeddeli okur.

وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو "إِنَّ " بِتَشْدِيدِ النُّونِ " هَذَيْنِ " بِالْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ.

Ebû Amr ise nun harfinin şeddesiyle "inne" ve aslî kurala uygun olarak ya harfiyle "hâzeyni" (إِنَّ هَذَيْنِ) şeklinde okumuştur.

وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "إِنَّ " بِتَشْدِيدِ النُّونِ، " هَذَانِ " بِالْأَلِفِ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ:

Diğer [kıraat imamları] ise nun harfinin şeddesiyle "inne" ve elif ile "hâzâni" (إِنَّ هَذَانِ) şeklinde okumuşlardır. Bu hususta [farklı izahlar getirerek] ihtilaf etmişlerdir:

فَرَوَى هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عائشة: أنه خطأ مِنَ الْكَاتِبِ .

Hişâm b. Urve babasından, o da Âişe'den şöyle rivayet etmiştir: Bu, kâtibin bir hatasıdır.

وَقَالَ قَوْمُّ: هَذِهِ لُغَةُ الْحَارِثِ بْنِ كَعْبٍ، وَخَثْعَمَ، وَكِنَانَةَ، فَإِنَّهُمْ يَجْعَلُونَ الِاثْنَيْنِ فِي الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ وَالْخَفْضِ بِالْأَلِفِ، يَقُولُونَ: أَتَانِي الزَّيْدَانِ [وَرَأَيْتُ الزَّيْدَانِ] وَمَرَرْتُ بالزَّيْدَانِ، [فَلَا يَتْرُكُونَ] أَلِفَ التَّثْنِيَةِ فِي شَيْءٍ مِنْهَا وَكَذَلِكَ يَجْعَلُونَ كُلَّ يَاءٍ سَاكِنَةٍ انْفَتَحَ مَا قَبْلَهَا أَلِفًا، كَمَا فِي التَّثْنِيَةِ، يَقُولُونَ: كَسَرْتُ يَدَاهُ وَرَكِبْتُ عَلَاهُ، يَعْنِي يَدَيْهِ وَعَلَيْهِ. وَقَالَ شَاعِرُهُمْ تَزَوَّدَ مِنِّي بَيْنَ أُذْنَاهُ ضَرَبَةً ... دَعَتْهُ إِلَى هَابِي التُّرَابِ عَقِيمُ

Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bu, Hâris b. Ka'b, Has'am ve Kinâne kabilelerinin lehçesidir; çünkü onlar tesniyeyi (ikili) ref, nasb ve cer hallerinde elif ile yaparlar. 'Etâniz-Zeydâni' (bana iki Zeyd geldi), [ve 'raeytüz-Zeydâni' (iki Zeyd'i gördüm)] ve 'merartu biz-Zeydâni' (iki Zeyd'e uğradım) derler; [hiçbir durumda] tesniye elifini bırakmazlar. Aynı şekilde tesniyede olduğu gibi, öncesi fethalı olan her sakin ya harfini de elife dönüştürürler. 'Kesertu yedâhu' ve 'rakibtu 'alâhu' derler; yani 'yedeyhi' (iki elini) ve 'aleyhi' (onun üzerine) [demek isterler]. Şairleri şöyle demiştir: 'O benden iki kulağının arasına öyle bir darbe aldı ki, ... o darbe onu kısır, tozlu toprağa düşürdü.'

يُرِيدُ بَيْنَ أُذُنَيْهِ.

İki kulağının arasını (beyne uzeneyhi) kastetmektedir.

وَقَالَ آخَرُ إِنَّ أَبَاهَا وَأَبَا أَبَاهَا ... قَدْ بَلَغَا فِي الْمَجِدِ غَايَتَاهَا

Bir başkası da şöyle demiştir: "Şüphesiz onun babası da babasının babası da... Şerefte zirveye (gāyetâhâ) ulaşmıştır."

وَقِيلَ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: إِنَّهُ هَذَانِ، فَحَذَفَ الْهَاءَ .

Ayetin takdirinin: 'İnnehû hâzâni' (şüphesiz durum şudur ki bu ikisi...) şeklinde olduğu, ha (zamir) harfinin hazfedildiği de söylenmiştir.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ حَرْفَ "إِنَّ" هَاهُنَا، بِمَعْنَى نَعَمْ، أَيْ نَعَمْ هَذَانِ رُوِيَ أَنَّ أَعْرَابِيًّا سَأَلَ ابْنَ الزُّبَيْرِ شَيْئًا فَحَرَّمَهُ، فَقَالَ: لَعَنَ اللَّهُ نَاقَةً حَمَلَتْنِي إِلَيْكَ، فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: إِنَّ وَصَاحِبَهَا، أَيْ نَعَمْ.

Bir grup da buradaki "inne" edatının "evet" (neam) anlamında olduğu, yani 'evet, bu ikisi' demek olduğu görüşüne varmıştır. Rivayet edildiğine göre bir bedevi İbnü'z-Zübeyr'den bir şey istedi, o da vermedi. Bunun üzerine bedevi: 'Beni sana taşıyan deveye Allah lanet etsin' dedi. İbnü'z-Zübeyr de: 'İnne ve sâhibehâ' (Evet, sahibine de) dedi; yani 'evet' [anlamında].

وَقَالَ الشَّاعِرُ بَكَرَتْ عَلَيَّ عَوَاذِلِي ... يَلْحِينَنِي وَأَلُومُهُنَّهْ

Şair şöyle demiştir: 'Beni kınayan kadınlar erkenden geldiler, ... beni ayıplıyorlar, ben de onları kınıyorum.'

وَيقُلْنَ شَيبٌ قَدْ عَلَا ... كَ وَقَدْ كَبُرْتَ فَقُلْتُ إَنَّهْ

'Ve diyorlar ki: Saçlarına ak düşmüş ... ve sen yaşlanmışsın. Ben de dedim ki: İnneh (evet).'

أَيْ: نَعَمْ.

Yani: Evet.

{يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} مِصْرَ {بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي بِسَرَاةِ قَوْمِكُمْ وَأَشْرَافِكُمْ، يُقَالُ: هَؤُلَاءِ طَرِيقَةُ قَوْمِهِمْ أَيْ أَشْرَافُهُمْ وَ {الْمُثْلَى} تَأْنِيثُ "الْأَمْثَلِ"، وَهُوَ الْأَفْضَلُ، حَدِيثُ الشَّعْبِيِّ عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ: يَصْرِفَانِ وُجُوهَ النَّاسِ إِلَيْهِمَا .

{يُرِيدَانِ أَنْ يُخْرِجَاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ} “sizi yurdunuzdan çıkarmak isteyen”; Mısır'dan {بِسِحْرِهِمَا وَيَذْهَبَا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} “büyüleriyle ve sizin en üstün nizamınızı yok etmek [isteyen]”; İbn Abbas şöyle demiştir: Yani kavminizin ileri gelenlerini ve soylularını [yok etmek isteyen]. 'Bunlar kavimlerinin tarîkatıdır' denilir; yani onların soylularıdır. {الْمُثْلَى} “en üstün” kelimesi 'el-Emsel'in müennesidir, o da en faziletli olandır. Şa'bî'nin Ali'den rivayet ettiğine göre o: İnsanların yüzlerini kendilerine çevirmek [isterler], demiştir.

قَالَ قَتَادَةُ: طَرِيقَتُهُمُ الْمُثْلَى يَوْمَئِذٍ بَنُو إِسْرَائِيلَ كَانُوا أَكْثَرَ الْقَوْمِ عَدَدًا وَأَمْوَالًا فَقَالَ عَدُوُّ اللَّهِ: يُرِيدَانِ أَنْ يَذْهَبَا بِهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ .

Katâde şöyle demiştir: O gün onların en üstün yolu (tarîkatuhumul-müslâ) İsrailoğulları idi; zira onlar sayıca ve malca kavmin en çoğuydu. Allah'ın düşmanı şöyle dedi: Onları kendilerine katıp götürmek istiyorlar.

وَقِيلَ: {بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} أَيْ بِسُنَّتِكُمْ وَدِينِكُمُ الَّذِي أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَ {الْمُثْلَى} نَعْتُ الطَّرِيقَةِ، تَقُولُ الْعَرَبُ: فُلَانٌ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُثْلَى، يَعْنِي: عَلَى الْهُدَى الْمُسْتَقِيمِ.

Şöyle de denilmiştir: {بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلَى} “en üstün nizamınızı”; yani üzerinde bulunduğunuz sünnetinizi ve dininizi [yok etmek isterler]. {الْمُثْلَى} [kelimesi] ise “et-tarîka”nın sıfatıdır. Araplar: “Falan kimse en üstün yol üzeredir” derler; yani dosdoğru hidayet üzeredir.

{فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى (٦٤) }

{فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى (٦٤) } “'Artık bütün hilelerinizi bir araya toplayın, sonra saf halinde gelin. Bugün üstün gelen muhakkak kurtuluşa ermiştir.'”

{قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى (٦٧) }

{قَالُوا يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى (٦٥) قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى (٦٧) } “(Sihirbazlar) dediler ki: 'Ey Mûsâ! Ya sen (önce) at veya ilk atanlar biz olalım.' (Mûsâ:) 'Hayır, siz atın' dedi. Bir de ne görsün, onların ipleri ve değnekleri, büyüleri yüzünden kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi göründü. Bunun üzerine Mûsâ, içinde bir korku duydu.”

{فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو: " فَاجْمَعُوا " بِوَصْلِ الْأَلِفِ وَفَتْحِ الْمِيمِ، مِنَ الْجَمْعِ، أَيْ لَا تَدَعُوا شَيْئًا مِنْ كَيْدِكُمْ إِلَّا جِئْتُمْ بِهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: "فَجَمَعَ كَيْدَهُ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَكَسْرِ الْمِيمِ. فَقَدْ قِيلَ: مَعْنَاهُ الْجَمْعُ أَيْضًا، تَقُولُ الْعَرَبُ: أَجْمَعْتُ الشَّيْءَ وَجَمَعْتُهُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

{فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ} “Artık bütün hilelerinizi bir araya toplayın”; Ebû Amr, "cem" (toplamak) kökünden hemzenin vaslı ve mîm'in fethasıyla "fe'cme'û" (فَاجْمَعُوا) şeklinde okumuştur; yani 'hilelerinizden hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini getirin' [anlamındadır]. Nitekim "fe-ceme'a keydehû" (hilelerini topladı) buyruğu da buna delildir. Diğer kıraat imamları ise hemzenin kat'ı ve mîm'in kesresiyle [fe-ecmi'û] şeklinde okumuşlardır. Bunun da aynı şekilde "toplamak" anlamına geldiği söylenmiştir. Araplar: "Ecmeytü'ş-şey'e" ve "cema'tühû" derler ki ikisi de aynı manadadır.

وَالصَّحِيحُ أَنَّ مَعْنَاهُ الْعَزْمُ وَالْإِحْكَامُ، أَيِ: اعْزِمُوا كُلُّكُمْ عَلَى كَيْدِهِ مُجْتَمِعِينِ لَهُ، وَلَا تَخْتَلِفُوا فَيَخْتَلَّ أَمْرُكُمْ.

Doğru olan ise bunun "azmetmek ve sağlam tutmak" anlamında olduğudur; yani: 'Hepiniz onun hilesine karşı birleşerek kesin kararınızı verin ve ayrılığa düşmeyin, yoksa işiniz bozulur.'

{ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا} أَيْ جَمِيعًا، قَالَهُ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ، وَقَالَ قَوْمٌ: أَيْ مُصْطَفِّينَ مُجْتَمِعِينَ لِيَكُونَ أَشَدَّ لِهَيْبَتِكُمْ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصَّفُّ الْمُجَمَّعُ، وَيُسَمَّى الْمُصَلَّى صَفًّا. مَعْنَاهُ: ثُمَّ ائْتُوا الْمَكَانَ الْمَوْعُودَ.

{ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا} “sonra saf halinde gelin”; yani topluca [gelin]. Bunu Mukâtil ve el-Kelbî söylemiştir. Bir grup da şöyle demiştir: Yani 'heybetinizin daha güçlü olması için saf saf dizilmiş ve toplanmış olarak [gelin]'. Ebû Ubeyde ise: 'Saf, toplanma yeridir; namazgâha da saf denir' demiştir. Anlamı şudur: 'Sonra vaat edilen yere gelin.'

{وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى} أَيْ: فَازَ مَنْ غَلَبَ. {قَالَوا} يعني السحرة، {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} عَصَاكَ، {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى} عَصَاهُ. {قَالَ} مُوسَى: {بَلْ أَلْقُوا} أَنْتُمْ أَوَّلًا {فَإِذَا حِبَالُهُمْ} وَفِيهِ إِضْمَارٌ، أَيْ فَأَلْقَوْا فَإِذَا حِبَالُهُمْ {وَعِصِيُّهُمْ} جَمْعُ الْعَصَا، {يُخَيَّلُ إِلَيْهِ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ "تُخَيَّلُ" بِالتَّاءِ رَدَّا إِلَى الْحِبَالِ وَالْعِصِيِّ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ رَدُّوهُ إِلَى الْكَيْدِ وَالسِّحْرِ، {مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى}

{وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلَى} “Bugün üstün gelen muhakkak kurtuluşa ermiştir.”; yani galip gelen kazanmıştır. {قَالَوا} “Dediler ki”; yani sihirbazlar, {يَا مُوسَى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ} “Ey Mûsâ! Ya sen at”; asânı, {وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقَى} “veya ilk atanlar biz olalım.”; asâsını. {قَالَ} “[Mûsâ] dedi”; Mûsâ: {بَلْ أَلْقُوا} “Hayır, siz atın”; önce siz [atın]. {فَإِذَا حِبَالُهُمْ} “Bir de ne görsün, onların ipleri”; burada bir gizli ifade (iżmâr) vardır, yani: 'Attılar, bir de ne görsünler onların ipleri' [demektir]. {وَعِصِيُّهُمْ} “ve değnekleri”; 'asâ'nın çoğuludur. {يُخَيَّلُ إِلَيْهِ} “kendisine ... gibi göründü”; İbn Âmir ve Ya'kûb, iplere ve değneklere döndürerek tâ ile "tühayyelu" şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise hile ve büyüye döndürerek yâ ile [yühayyelu] okumuşlardır. {مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى} “büyüleri yüzünden gerçekten koşuyorlarmış [gibi].”

وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّهُمْ لَمَّا أَلْقَوُا الْحِبَالَ وَالْعِصِيَّ أَخَذُوا أَعْيُنَ النَّاسِ، فَرَأَى مُوسَى وَالْقَوْمُ كَأَنَّ الْأَرْضَ امْتَلَأَتْ حَيَّاتٍ، وَكَانَتْ قَدْ أَخَذَتْ مَيْلًا مِنْ كُلِّ جَانِبٍ وَرَأَوْا أَنَّهَا تَسْعَى . {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى} أَيْ وَجَدَ، وَقِيلَ: أَضْمَرَ فِي نَفْسِهِ خَوْفًا، وَاخْتَلَفُوا فِي خَوْفِهِ: قِيلَ: خَوْفُ طَبْعِ الْبَشَرِيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ ظَنَّ أَنَّهَا تَقْصِدُهُ.

Kıssada anlatıldığına göre onlar ipleri ve değnekleri attıklarında insanların gözlerini büyülediler. Mûsâ ve kavim, sanki yer yılanlarla dolmuş gibi gördü; her bir taraftan bir millik alanı kaplamıştı ve onların koştuklarını gördüler. {فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسَى} “Bunun üzerine Mûsâ, içinde bir korku duydu.”; yani [korku] hissetti. Şöyle de denilmiştir: İçinde bir korku gizledi. Onun korkusu hakkında ihtilaf ettiler: [Bir görüşe göre] beşeriyet tabiatının korkusudur, çünkü onların kendisine yöneleceğini sanmıştı.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: خَافَ عَلَى الْقَوْمِ أَنْ يَلْتَبِسَ عَلَيْهِمُ الْأَمْرُ فَيَشُكُّوا فِي أَمْرِهِ فَلَا يَتَّبِعُوهُ.

Mukâtil şöyle demiştir: [Mûsâ], durumun kavme karışık gelmesinden, böylece onun peygamberliği hususunda şüpheye düşüp kendisine tâbi olmamalarından korktu.

{قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى (٦٩) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى (٧٠) قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى (٧١) قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) }

{قُلْنَا لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى (٦٨) وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ مَا صَنَعُوا إِنَّمَا صَنَعُوا كَيْدُ سَاحِرٍ وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى (٦٩) فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى (٧٠) قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى (٧١) قَالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالَّذِي فَطَرَنَا فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (٧٢) } “Dedik ki: 'Korkma! Çünkü üstün gelecek olan kesinlikle sensin. Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun. Onların yaptıkları sadece bir büyücü hilesidir. Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.' Sonunda büyücüler secdeye kapandılar: 'Hârûn ile Mûsâ'nın Rabbine iman ettik' dediler. (Firavun) dedi ki: 'Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım! Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu elbette bileceksiniz.' Dediler ki: 'Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı asla seni tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin.'”

{قُلْنَا} لِمُوسَى: {لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى} أَيِ: الْغَالِبُ، يَعْنِي: لَكَ الْغَلَبَةُ وَالظَّفَرُ. {وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ} يَعْنِي الْعَصَا، {تَلْقَفْ} تَلْتَقِمُ وَتَبْتَلِعُ، {مَا صَنَعُوا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ "تَلْقُفُ" بِرَفْعِ الْفَاءِ هَاهُنَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَزْمِ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ، {إِنَّمَا صَنَعُوا} إِنَّ الَّذِي صَنَعُوا، {كَيْدُ سَاحِرٍ} أَيْ حِيلَةُ سِحْرٍ، هَكَذَا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: بِكَسْرِ السِّينِ بِلَا أَلِفٍ ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "سَاحِرٍ" لِأَنَّ إضافة الكيد ١٣/أإِلَى الْفَاعِلِ أَوْلَى مِنْ إِضَافَتِهِ إِلَى الْفِعْلِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لَا يَمْتَنِعُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، {وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} مِنَ الْأَرْضِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَسْعَدُ حَيْثُ كَانَ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ حَيْثُ احْتَالَ. {فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ} لَرَئِيسُكُمْ وَمُعَلِّمُكُمْ، {الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} أَيْ: عَلَى جُذُوعِ النَّخْلِ {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا} ؛ أَنَا عَلَى إِيمَانِكُمْ بِهِ، أَوْ رَبُّ مُوسَى عَلَى تَرْكِ الْإِيمَانِ بِهِ؟ {وَأَبْقَى} أَيْ: أَدْوَمُ. {قَالُوا} يَعْنِي السَّحَرَةَ: {لَنْ نُؤْثِرَكَ} لَنْ نَخْتَارَكَ، {عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ}

{قُلْنَا} Mûsâ'ya: “Dedik ki: {لَا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلَى} ‘Korkma! Şüphesiz sen daha üstünsün.’” Yani galiptir; [yani] galibiyet ve zafer senindir. {وَأَلْقِ مَا فِي يَمِينِكَ} “Sağ elindekini at” yani asâyı [at], {تَلْقَفْ} kapsın ve yutsun, {مَا صَنَعُوا} “onların yaptıklarını”. İbn Âmir burada fâ harfinin merfû olmasıyla "تَلْقُفُ" şeklinde okumuştur. Diğerleri ise emir fiilin cevabı olarak meczum okumuşlardır. {إِنَّمَا صَنَعُوا} “Şüphesiz onların yaptıkları”, muhakkak ki onların yaptıkları şey, {كَيْدُ سَاحِرٍ} “ancak bir büyücünün tuzağıdır” yani bir sihir hilesidir. Hamza ve Kisâî bu şekilde elifsiz olarak sîn harfinin kesresiyle (سِحْرٍ / sihir şeklinde) okumuşlardır. Diğer [kıraat imamları] ise bunu "سَاحِرٍ" (büyücü) şeklinde okumuşlardır; çünkü keyd (tuzak) kelimesinin fâile (özneye/büyücüye) izâfe edilmesi fiile (büyüye) izâfe edilmesinden daha evladır; gerçi bu [ikincisi] de Arapçada caizdir (engellenemez). {وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتَى} “Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.” Yeryüzünün neresine giderse gitsin [kurtuluşa eremez]. İbn Abbâs: Nerede olursa olsun mesut olamaz, demiştir. Bunun: Nerede hile yaparsa yapsın, anlamına geldiği de söylenmiştir. {فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّدًا قَالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هَارُونَ وَمُوسَى} “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar ve: ‘Hârûn ile Mûsâ’nın Rabbine iman ettik’ dediler.” {قَالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ} “[Firavun] dedi ki: ‘Ben size izin vermeden önce ona iman mı ettiniz? Şüphesiz o sizin büyüğünüzdür” muhakkak ki o sizin lideriniz ve öğretmeninizdir, {الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلَافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ} “size sihri öğreten odur. O hâlde andolsun ki ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi mutlaka hurma kütüklerine asacağım!’” Yani hurma kütüklerinin üzerine [asacağım]. {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا} “Ve hangimizin azabının daha şiddetli olduğunu elbette bileceksiniz”; O'na iman etmeniz sebebiyle benim [azabım mı], yoksa O'na imanı terk etmeniz sebebiyle Mûsâ'nın Rabbinin [azabı mı]? {وَأَبْقَى} “ve daha kalıcı olduğunu” yani daha devamlı [olduğunu]. {قَالُوا} Yani büyücüler dediler: {لَنْ نُؤْثِرَكَ} “Seni asla tercih etmeyeceğiz”, seni seçmeyeceğiz, {عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ} “bize gelen açık delillere karşı”.

يَعْنِي الدَّلَالَاتِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي الْيَدَ الْبَيْضَاءَ وَالْعَصَا.

Yani delillere karşı [tercih etmeyeceğiz]. Mukâtil: Beyaz el ve asâyı kastetmektedir, demiştir.

وَقِيلَ: كَانَ اسْتِدْلَالُهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لَوْ كَانَ هَذَا سِحْرًا فَأَيْنَ حِبَالُنَا وَعِصِيُّنَا.

Şöyle de denilmiştir: Onların delil getirmeleri şöyleydi: "Eğer bu bir sihir olsaydı, bizim iplerimiz ve değneklerimiz nerede?" dediler.

وَقِيلَ: {مِنَ الْبَيِّنَاتِ} يَعْنِي مِنَ التَّبْيِينِ وَالْعِلْمِ.

Şöyle de denilmiştir: {مِنَ الْبَيِّنَاتِ} “apaçık delillerden”; yani açıklamadan ve ilimden [bize gelene karşı].

حُكِيَ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِي بَزَّةَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُمْ لَمَّا أُلْقُوا سُجَّدًا مَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ حَتَّى رَأَوُا الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَرَأَوْا ثَوَابَ أَهْلِهَا، وَرَأَوْا مَنَازِلَهُمْ فِي الْجَنَّةِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالُوا: لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى مَا جَاءَنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ، {وَالَّذِي فَطَرَنَا} أَيْ: لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلَى اللَّهِ الَّذِي فَطَرَنَا، وَقِيلَ: هُوَ قَسَمٌ، {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ} أَيْ: فَاصْنَعْ مَا أَنْتَ صَانِعٌ، {إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} أَيْ: أَمْرُكَ وَسُلْطَانُكَ فِي الدُّنْيَا وَسَيَزُولُ عَنْ قَرِيبٍ.

Kâsım b. Ebî Bezze'den şöyle dediği nakledilmiştir: Onlar secdeye kapandıklarında, cenneti ve cehennemi görüp cennet ehlinin mükâfatını ve cennetteki konaklarını görünceye kadar başlarını kaldırmadılar. İşte o zaman: "Bize gelen apaçık delillere karşı asla seni tercih etmeyeceğiz" dediler. {وَالَّذِي فَطَرَنَا} “ve bizi yaratana”; yani bizi yaratan Allah'a karşı seni asla tercih etmeyeceğiz. Bunun bir yemin olduğu da söylenmiştir. {فَاقْضِ مَا أَنْتَ قَاضٍ} “Artık ne hüküm vereceksen ver!”; yani ne yapacaksan yap! {إِنَّمَا تَقْضِي هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا} “Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin.”; yani senin emrin ve otoriten dünya hayatındadır ve yakında yok olup gidecektir.

{إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣) }

{إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (٧٣) } “'Şüphesiz biz, günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah daha hayırlı ve daha süreklidir.'”

{إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالُوا هَذَا، وَقَدْ جَاءُوا مُخْتَارِينَ يَحْلِفُونَ بِعَزَّةِ فِرْعَوْنَ أَنَّ لَهُمُ الْغَلَبَةَ؟.

{إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنَا لِيَغْفِرَ لَنَا خَطَايَانَا وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “'Şüphesiz biz, günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik.'” Eğer şöyle denilirse: "Onlar Firavun'un izzetine yemin ederek üstün geleceklerini söyleyip kendi istekleriyle geldikleri halde bunu nasıl söylediler?"

قِيلَ: رُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ فِرْعَونُ يُكْرِهُ قَوْمًا عَلَى تَعَلُّمِ السِّحْرِ لِكَيْلَا يَذْهَبَ أَصْلُهُ، وَقَدْ كَانَ أَكْرَهَهُمْ فِي الِابْتِدَاءِ.

Şöyle denilir: Hasan'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Firavun, büyünün aslı yok olmasın diye bir topluluğu büyü öğrenmeye zorluyordu ve onları başlangıçta zorlamıştı.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَتِ السَّحَرَةُ اثْنَيْنِ وَسَبْعِينَ، اثْنَانِ مِنَ الْقِبْطِ وَسَبْعُونَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، كَانَ فِرْعَوْنُ أَكْرَهَ الَّذِينَ هُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى تَعَلُّمِ السِّحْرِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ}

Mukâtil ise şöyle demiştir: Sihirbazlar yetmiş iki kişiydi; ikisi Kıptîlerden, yetmişi ise İsrailoğullarındandı. Firavun, İsrailoğullarından olanları büyü öğrenmeye zorlamıştı. İşte onların: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bize zorla yaptırdığın büyüyü [bağışlaması için]” sözü bundandır.

وَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبَانَ: قَالَتِ السَّحَرَةُ لِفِرْعَوْنَ: أَرِنَا مُوسَى إِذَا نَامَ، فَأَرَاهُمْ مُوسَى نَائِمًا وَعَصَاهُ تَحْرُسُهُ، فَقَالُوا لِفِرْعَوْنَ إِنَّ هَذَا لَيْسَ بِسَاحِرٍ، إِنَّ السَّاحِرَ إِذَا نَامَ بَطَلَ سِحْرُهُ، فَأَبَى عَلَيْهِمْ إِلَّا أَنْ يَتَعَلَّمُوا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ}

Abdülaziz b. Ebân şöyle demiştir: Sihirbazlar Firavun'a: "Mûsâ uyuduğunda onu bize göster" dediler. O da Mûsâ'yı uyurken, asâsı da onu korurken gösterdi. Bunun üzerine Firavun'a: "Bu bir büyücü değildir; zira büyücü uyuduğunda büyüsü bozulur" dediler. Firavun ise onların büyü öğrenmesinden başka bir şeyi kabul etmedi. İşte Yüce Allah'ın: {وَمَا أَكْرَهْتَنَا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ} “ve bize zorla yaptırdığın büyüyü [bağışlaması için]” buyruğu bundandır.

{وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: خَيْرٌ مِنْكَ ثَوَابًا، وَأَبْقَى عِقَابًا.

{وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Allah daha hayırlı ve daha süreklidir.”; Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Sevap bakımından senden daha hayırlı, ceza bakımından ise daha süreklidir.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ: خَيْرٌ مِنْكَ ثَوَابًا إِنْ أُطِيعَ، وَأَبْقَى مِنْكَ عَذَابًا إِنْ عُصِيَ، وَهَذَا جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: "وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى".

Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: İtaat edildiğinde sevap bakımından senden daha hayırlı, isyan edildiğinde ise azap bakımından senden daha süreklidir. Bu, [Firavun'un]: {وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنَا أَشَدُّ عَذَابًا وَأَبْقَى} “Hangimizin azabının daha şiddetli ve daha kalıcı olduğunu elbette bileceksiniz” sözüne bir cevaptır.

{إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦) }

{إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَا (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِنًا قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦) } “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak gelirse, muhakkak ki onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de dirilir. Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak gelirse, işte onlar için en yüksek dereceler, içlerinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. İşte arınan kimsenin mükâfatı budur.”

{وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى (٧٧) }

{وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ يَبَسًا لَا تَخَافُ دَرَكًا وَلَا تَخْشَى (٧٧) } “Andolsun biz Mûsâ'ya şöyle vahyettik: 'Kullarımı geceleyin yürüt; (asânı vurarak) onlara denizde kuru bir yol aç; yetişilmekten korkmazsın ve endişe etmezsin.'”

{إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا} قِيلَ: هَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى. وَقِيلَ: مِنْ تَمَامِ قَوْلِ السَّحَرَةِ {مُجْرِمًا} أَيْ: مُشْرِكًا، يَعْنِي: مَاتَ عَلَى الشِّرْكِ، {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا} فَيَسْتَرِيحُ، {وَلَا يَحْيَا} حَيَاةً يَنْتَفِعُ بِهَا. {وَمَنْ يَأْتِهِ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو سَاكِنَةَ الْهَاءِ وَيَخْتَلِسُهَا أَبُو +جَعْفَرٍ، وَقَالُونُ وَيَعْقُوبُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْإِشْبَاعِ، {مُؤْمِنًا} مَاتَ عَلَى الْإِيمَانِ، {قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا} الرَّفِيعَةُ، وَ {الْعُلَا} جَمْعٌ، وَ"الْعُلْيَا" تَأْنِيثُ الْأَعْلَى. {جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} أَيْ: تَطَهَّرَ مِنَ الذُّنُوبِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَعْطَى زَكَاةَ نَفْسِهِ وَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.

{إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِمًا} “Şüphesiz kim Rabbine günahkâr olarak gelirse”; bunun Yüce Allah'tan yeni bir söz başlangıcı olduğu söylenmiştir. Sihirbazların sözünün devamı olduğu da söylenmiştir. {مُجْرِمًا} “günahkâr olarak”; yani müşrik olarak, şirk üzere ölmüş demektir. {فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيهَا} “muhakkak ki onun için cehennem vardır; orada ne ölür”; ki rahatlasın, {وَلَا يَحْيَا} “ne de dirilir”; faydalanacağı bir hayat yaşar. {وَمَنْ يَأْتِهِ} “Kim de O'na gelirse”; Ebû Amr he harfini sakin okumuştur. Ebû Ca'fer, Kâlûn ve Ya'kûb onu ihtilâs ile okumuşlar, diğerleri ise işbâ ile okumuşlardır. {مُؤْمِنًا} “bir mümin olarak”; iman üzere ölmüş olarak, {قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فَأُولَئِكَ لَهُمُ الدَّرَجَاتُ الْعُلَا} “salih ameller işlemiş [bir mümin olarak gelirse], işte onlar için en yüksek dereceler vardır”; yüce [dereceler]. {الْعُلَا} kelimesi çoğuldur; "el-ulyâ" ise "el-a'lâ"nın müennesidir. {جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ جَزَاءُ مَنْ تَزَكَّى} “içlerinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan Adn cennetleri vardır. İşte arınan kimsenin mükâfatı budur.”; yani günahlardan temizlenen kimsenin. Kelbî şöyle demiştir: Nefsinin zekâtını veren ve "Lâ ilâhe illallâh" diyen kimsenin.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُبَيْدٍ السِّمْسَارُ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ حَمْزَةُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّاسٍ الدِّهْقَانُ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ العُطَارِدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ أَهْلَ الدَّرَجَاتِ الْعُلَى لَيَرَاهُمْ مَنْ تَحْتَهُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْكَوْكَبَ الدُّرِّيَّ فِي أُفُقٍ مِنْ آفَاقِ السَّمَاءِ، وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ مِنْهُمْ وَأَنْعَمَا" قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي} أَيْ: سِرْ بِهِمْ لَيْلًا مِنْ أَرْضِ مِصْرَ، {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ} أَيِ اجْعَلْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ بِالضَّرْبِ بِالْعَصَا، {يَبَسًا} يَابِسًا لَيْسَ فِيهِ مَاءٌ وَلَا طِينٌ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ أَيْبَسَ لَهُمُ الطَّرِيقَ فِي الْبَحْرِ، {لَا تَخَافُ دَرَكًا} قَرَأَ حَمْزَةُ

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım Abdurrahmân b. Ubeyd es-Simsâr haber verdi, bize Ebû Ahmed Hamza b. Muhammed b. Abbâs ed-Dihkân haber verdi, bize Ahmed b. Abdilcebbâr el-Utâridî haber verdi, bize Ebû Muâviye, A'meş'ten, o Atiyye'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den [rivayetle] haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz yüksek derecelerde bulunanları, altlarındakiler tıpkı sizin göğün ufuklarından birinde inci gibi parlayan parlak bir yıldızı gördüğünüz gibi görürler. Şüphesiz Ebû Bekir ve Ömer de onlardandır ve ne güzel nimete ermişlerdir!» Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın: {وَلَقَدْ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَسْرِ بِعِبَادِي} “Andolsun biz Mûsâ'ya: 'Kullarımı geceleyin yürüt' diye vahyettik” buyruğu, yani: Onları Mısır topraklarından geceleyin yürüt; {فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقًا فِي الْبَحْرِ} “onlara denizde bir yol aç”, yani: asâyı vurarak denizde onlara bir yol yap; {يَبَسًا} “kuru”, içinde ne su ne de çamur bulunan kupkuru [bir yol aç]; bu da Allah'ın denizde yolu onlar için kurutmuş olması sebebiyledir; {لَا تَخَافُ دَرَكًا} “yetişilmekten korkmazsın” [kısmını] Hamza

"لَا تَخَفْ" بِالْجَزْمِ عَلَى النَّهْيِ، وَالْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ وَالرَّفْعِ عَلَى النَّفْيِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَلَا تَخْشَى} قِيلَ: لَا تَخَافُ أَنْ يُدْرِكَكَ فِرْعَوْنُ مِنْ وَرَائِكَ وَلَا تَخْشَى أَنْ يُغْرِقَكَ الْبَحْرُ أَمَامَكَ.

nehiy olarak cezm ile "lâ tehaf" (لَا تَخَفْ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise Yüce Allah'ın {وَلَا تَخْشَى} “ve endişe etmezsin” buyruğundan dolayı nefy olarak elif ve ref' ile [lâ tehâfu] okumuşlardır. Şöyle denilmiştir: Firavun'un arkandan sana yetişmesinden korkmazsın ve önündeki denizin seni boğmasından endişe etmezsin.

{فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) }

{فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى (٧٩) يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى (٨١) } “Firavun ordularıyla onları takip etti; denizden onları kaplayan şey kaplayıverdi (boğulup gittiler). Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi. Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ tarafında size randevu verdik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin ve bu hususta taşkınlık yapmayın; yoksa üzerinize gazabım iner. Gazabım kimin üzerine inerse, muhakkak o helak olmuştur.”

{فَأَتْبَعَهُمْ} فَلَحِقَهُمْ، {فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ} وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَمَرَ فِرْعَوْنُ جُنُودَهُ أَنْ يَتْبَعُوا مُوسَى وَقَوْمَهُ، وَالْبَاءُ فِيهِ زَائِدَةٌ وَكَانَ هُوَ فِيهِمْ، {فَغَشِيَهُمْ} أَصَابَهُمْ، {مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ} وَهُوَ الْغَرَقُ. [وَقِيلَ: غَشِيَهُمْ عَلَاهُمْ وَسَتَرَهُمْ بَعْضُ مَاءِ الْيَمِّ لَا كُلُّهُ] .

{فَأَتْبَعَهُمْ} “onları takip etti”; ve onlara yetişti, {فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ} “Firavun ordularıyla”; denildi ki bunun anlamı: Firavun ordularına Mûsâ ve kavmini takip etmelerini emretti, buradaki bâ harfi zâidedir ve kendisi de onların içindeydi. {فَغَشِيَهُمْ} “onları kaplayıverdi”; onlara isabet etti, {مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ} “denizden onları kaplayan şey”; o da boğulmaktır. [Şöyle de denilmiştir: Denizin suyunun tamamı değil, bir kısmı onları bürüdü ve örttü].

وَقِيلَ: غَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْ قوم موسى فغرقهم هُمْ، وَنَجَا مُوسَى وَقَوْمُهُ. {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} أَيْ: مَا أَرْشَدَهُمْ، وَهَذَا تَكْذِيبٌ لِفِرْعَوْنَ فِي قَوْلِهِ: "وَمَا أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشَادِ" (غَافِرٍ: ٢٩) . . قَوْلُهُ ﷿: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ} فِرْعَوْنَ، {وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "أَنْجَيْتُكُمْ"، وَ"وَاعَدْتُكُمْ"، وَ"رَزَقْتُكُمْ" بِالتَّاءِ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالنُّونِ وَالْأَلِفِ عَلَى التَّعْظِيمِ، وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي {وَنَزَّلْنَا} لِأَنَّهُ مَكْتُوبٌ بِالْأَلِفِ.

Şöyle de denilmiştir: Denizden onları kaplayan şey Mûsâ'nın kavmini kaplayıp onları boğdu, Mûsâ ve kavmi ise kurtuldu. {وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَمَا هَدَى} “Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.”; yani onları irşad etmedi. Bu, Firavun'un: "Ben size ancak doğru yolu gösteriyorum" (Mü'min: 29) sözünü yalanlamadır. Yüce Allah'ın şu buyruğu: {يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ قَدْ أَنْجَيْنَاكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ} “Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık”; Firavun'dan, {وَوَاعَدْنَاكُمْ جَانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى} “Tûr'un sağ tarafında size randevu verdik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik.” {كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ} “Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin”; Hamza ve Kisâî tevhîd sigası ile tâ ile "enceytüküm", "vâadtüküm" ve "rezaktüküm" şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise tazîm için nûn ve elif ile okumuşlardır. {وَنَزَّلْنَا} “ve indirdik” lafzında ise elifle yazıldığı için ihtilaf etmemişlerdir.

{وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا تَظْلِمُوا . قَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا تَكْفُرُوا النِّعْمَةَ فَتَكُونُوا طَاغِينَ.

{وَلَا تَطْغَوْا فِيهِ} “ve bu hususta taşkınlık yapmayın”; İbn Abbas şöyle demiştir: Zulmetmeyin. el-Kelbî: Nimete karşı nankörlük edip taşkınlık yapanlardan olmayın, demiştir.

وَقِيلَ: لَا تُنْفِقُوا فِي مَعْصِيَتِي.

Şöyle de denilmiştir: Bana isyan olan hususlarda harcamayın.

وَقِيلَ: لَا تَدَّخِرُوا، ثُمَّ ادَّخَرُوا فَتَدَوَّدَ، {فَيَحِلَّ} قَرَأَ الْأَعْمَشُ، وَالْكِسَائِيُّ: "فَيَحُلَّ" بِضَمِّ الْحَاءِ "وَمَنْ يَحْلُلْ" بِضَمِّ اللَّامِ، أَيْ: يَنْزِلُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا أَيْ: يَجِبُ، {عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى} هَلَكَ وَتَرَدَّى فِي النَّارِ.

Şöyle de denilmiştir: Biriktirip saklamayın; sonra biriktirdiler ve kurtlandı. {فَيَحِلَّ} “yoksa iner”; A'meş ve Kisâî, hâ'nın dammesi ile "fe-yahulle" ve lâm'ın dammesi ile "ve men yahlul" şeklinde okumuşlardır; yani iner. Diğerleri ise kesre ile [fe-yahille, ve men yahlik] okumuşlardır; yani vacip olur, hak olur. {عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوَى} “üzerinize gazabım [iner]. Gazabım kimin üzerine inerse, muhakkak o helak olmuştur.”; helak olmuş ve ateşe yuvarlanmıştır.

{وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢) وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى (٨٣) قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى (٨٤) قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) }

{وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا ثُمَّ اهْتَدَى (٨٢) وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى (٨٣) قَالَ هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى (٨٤) قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) } “'Şüphesiz ben, tövbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yola giren kimse için çok bağışlayıcıyım.' 'Seni kavminden (ayırıp) acele ettiren nedir, ey Mûsâ?' (Mûsâ:) 'İşte onlar benim ardımdalar; benden daha çok hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim Rabbim!' dedi. (Allah) buyurdu: 'Şüphesiz biz senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.'”

{وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَابَ مِنَ الشِّرْكِ، {وَآمَنَ} وَوَحَّدَ اللَّهَ وَصَدَّقَهُ، {وَعَمِلَ صَالِحًا} أَدَّى الْفَرَائِضَ، {ثُمَّ اهْتَدَى} قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: عَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ تَوْفِيقٌ مِنَ اللَّهِ.

{وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تَابَ} “Şüphesiz ben, tövbe eden ... kimse için çok bağışlayıcıyım.”; İbn Abbas şöyle demiştir: Şirkten tövbe eden, {وَآمَنَ} “ve iman eden”; Allah'ı birleyen ve O'nu tasdik eden, {وَعَمِلَ صَالِحًا} “ve salih amel işleyen”; farzları yerine getiren, {ثُمَّ اهْتَدَى} “sonra da doğru yola giren”; Atâ, İbn Abbas'tan rivayetle şöyle demiştir: Bunun Allah'tan bir muvaffakiyet olduğunu bilen [kimse için].

وَقَالَ قَتَادَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: يَعْنِي لَزِمَ الْإِسْلَامَ حَتَّى مَاتَ عَلَيْهِ.

Katâde ve Süfyân es-Sevrî şöyle demişlerdir: Yani onun üzere ölünceye kadar İslâm'a sımsıkı sarılan [demektir].

قَالَ الشَّعْبِيُّ، وَمُقَاتِلٌ، وَالْكَلْبِيُّ: عَلِمَ أَنَّ لِذَلِكَ ثَوَابًا.

eş-Şa'bî, Mukâtil ve el-Kelbî: Bunun bir sevabı olduğunu bilen [demektir], demişlerdir.

وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: تَعَلَّمَ الْعِلْمَ لِيَهْتَدِيَ بِهِ كَيْفَ يَعْمَلُ.

Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: Nasıl amel edeceğini öğrenmek için ilim tahsil eden [demektir].

قَالَ الضَّحَّاكُ: اسْتَقَامَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: أَقَامَ عَلَى السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ . {وَمَا أَعْجَلَكَ} أَيْ: وَمَا حَمَلَكَ عَلَى الْعَجَلَةِ، {عَنْ قَوْمِكَ} وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى اخْتَارَ مِنْ قَوْمِهِ سَبْعِينَ رَجُلًا حَتَّى يَذْهَبُوا مَعَهُ إِلَى الطُّورِ، لِيَأْخُذُوا التَّوْرَاةَ، فَسَارَ بِهِمْ ثُمَّ عَجَّلَ مُوسَى مِنْ بَيْنِهِمْ شَوْقًا إِلَى رَبِّهِ ﷿، وَخَلَّفَ السَّبْعِينَ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَتْبَعُوهُ إِلَى الْجَبَلِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ: {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى} {قَالَ} مُجِيبًا لِرَبِّهِ تَعَالَى: {هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي} أَيْ: هُمْ بِالْقُرْبِ مِنِّي يَأْتُونَ مِنْ بَعْدِي، {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى} لِتَزْدَادَ رِضًا. {قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ} أَيِ: ابْتَلَيْنَا الَّذِينَ خَلَّفْتَهُمْ مَعَ هَارُونَ، وَكَانُوا سِتَّمِائَةِ أَلْفٍ، فَافْتُتِنُوا بِالْعِجْلِ غَيْرَ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا {مِنْ بَعْدِكَ} أَيْ: مِنْ بَعْدِ انْطِلَاقِكَ إِلَى الْجَبَلِ.

Dahhâk: "İstikamet üzere olan [demektir]" demiştir. Saîd b. Cübeyr ise: "Sünnet ve cemaat üzere sebat eden [demektir]" demiştir. {وَمَا أَعْجَلَكَ} “Seni acele ettiren nedir”; yani seni acele etmeye sevk eden nedir, {عَنْ قَوْمِكَ} “kavminden [ayrılıp gelmeye]?”. Bu [şundan dolayıdır] ki: Mûsâ kavminden, Tevrat'ı almak üzere kendisiyle birlikte Tûr'a gitmeleri için yetmiş adam seçmişti. Onlarla birlikte yola çıktı; sonra Mûsâ, Rabbi azze ve celle'ye duyduğu iştiyak sebebiyle aralarından acele edip öne geçti, o yetmiş kişiyi geride bıraktı ve dağa doğru kendisini takip etmelerini emretti. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: {وَمَا أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يَا مُوسَى} “Ey Mûsâ! Kavminden [ayrılıp] seni acele ettiren nedir?” buyurdu. {قَالَ} Rabbi Teâlâ'ya cevap vererek [Mûsâ] “dedi ki:” {هُمْ أُولَاءِ عَلَى أَثَرِي} “İşte onlar arkamdan geliyorlar, izimdeler”; yani onlar bana yakındırlar, ardımdan gelmektedirler, {وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضَى} “ve Rabbim, hoşnut olasın diye sana aceleyle geldim”; [yani] rızan daha da artsın diye. {قَالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ} [Allah] “buyurdu ki: Doğrusu biz, senden sonra kavmini imtihana çektik”; yani Hârûn'un yanında geride bıraktığın kimseleri sınadık. Onlar altı yüz bin kişi idiler; on iki bin kişi müstesna, buzağı ile fitneye düştüler. {مِنْ بَعْدِكَ} “senden sonra”; yani senin dağa hareket edip gitmenden sonra.

{وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} أَيْ: دَعَاهُمْ وصرفهم إلى ١٣/ب عِبَادَةِ الْعِجْلِ وَأَضَافَهُ إِلَى السَّامِرِيِّ لِأَنَّهُمْ ضَلُّوا بِسَبَبِهِ.

{وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ} “ve Sâmirî onları saptırdı.”; yani onları buzağıya tapmaya çağırdı ve yöneltti. Onların sapması onun sebebiyle olduğu için bunu Sâmirî'ye nispet etti.

{فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) }

{فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْنَاهَا فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) } “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzüntülü olarak kavmine döndü. Dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa size süre mi çok uzun geldi, yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini istediniz de mi bana verdiğiniz söze aykırı davrandınız?' Dediler ki: 'Sana verdiğimiz söze kendi gücümüzle/isteğimizle aykırı davranmadık; fakat biz o kavmin süs eşyasından ağırlıklar yüklenmiştik de onları (ateşe) attık; aynı şekilde Sâmirî de attı.'”

{فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} حزينا. {قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا} صِدْقًا أَنَّهُ يُعْطِيكُمُ التَّوْرَاةَ، {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} مُدَّةُ مُفَارَقَتِي إِيَّاكُمْ، {أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ} ن أَيْ: أَرَدْتُمْ أَنْ تَفْعَلُوا فِعْلًا يَجِبُ عَلَيْكُمْ بِهِ الْغَضَبُ مِنْ رَبِّكُمْ، {فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} {قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا} قَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَعَاصِمٌ: "بِمَلْكِنَا " بِفَتْحِ الْمِيمِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِضَمِّهَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا، أَيْ: وَنَحْنُ نَمْلِكُ أَمْرَنَا. وَقِيلَ: بِاخْتِيَارِنَا، وَمَنْ قَرَأَ بِالضَّمِّ فَمَعْنَاهُ بِقُدْرَتِنَا وَسُلْطَانِنَا، وَذَلِكَ أَنَّ الْمَرْءَ إِذَا وَقَعَ فِي الْبَلِيَّةِ وَالْفِتْنَةِ لَمْ يَمْلُكْ نَفْسَهُ.

{فَرَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا} “Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve üzüntülü olarak kavmine döndü.”; kederli olarak. {قَالَ يَا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْدًا حَسَنًا} “Dedi ki: 'Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı?'”; size Tevrat'ı vereceğine dair doğru bir vaatle. {أَفَطَالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ} “Yoksa size süre mi çok uzun geldi”; sizden ayrılışımın süresi, {أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ} “yoksa üzerinize Rabbinizden bir gazabın inmesini mi istediniz”; yani Rabbinizden üzerinize gazabı gerektirecek bir fiil yapmayı mı istediniz, {فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي} “de bana verdiğiniz söze aykırı davrandınız?” {قَالُوا مَا أَخْلَفْنَا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنَا} “Dediler ki: 'Sana verdiğimiz söze kendi irademizle/isteğimizle aykırı davranmadık'”; Nâfi', Ebû Ca'fer ve Âsım mîm'in fethasıyla "bi-melkinâ" okumuşlardır. Hamza ve Kisâî damme ile [bi-mülkinâ], diğerleri ise kesre ile [bi-milkinâ] okumuşlardır; yani: 'Biz işimize malik/hakim iken [yapmadık]'. Kendi ihtiyarımızla/isteğimizle [yapmadık] da denilmiştir. Damme ile okuyanın anlamına göre: 'Kendi gücümüz ve kudretimizle [yapmadık]' demektir; zira insan bir belaya ve fitneye düştüğünde nefsine malik olamaz.

{وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَيَعْقُوبُ: "حَمَلْنَا" بِفَتْحِ الْحَاءِ، وَتَخْفِيفِ الْمِيمِ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْحَاءِ وَتَشْدِيدِ الْمِيمِ، أَيْ: جَعَلُونَا نَحْمِلُهَا وَكُلِّفْنَا حَمْلَهَا، {أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ} مِنْ حُلِيِّ قَوْمِ فِرْعَوْنَ، سَمَّاهَا أَوْزَارًا لِأَنَّهُمْ أَخَذُوهَا عَلَى وَجْهِ الْعَارِيَةِ فَلَمْ يَرُدُّوهَا. وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانُوا قَدِ اسْتَعَارُوا حُلِيًّا مِنَ الْقِبْطِ، وَكَانَ ذَلِكَ مَعَهُمْ حِينَ خَرَجُوا مِنْ مِصْرَ.

{وَلَكِنَّا حُمِّلْنَا} “fakat biz ... yüklenmiştik”; Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ebû Bekr ve Ya'kûb, hâ'nın fethası ve mîm'in tahfifi ile "hamelnâ" (حَمَلْنَا - taşıdık) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise hâ'nın dammesi ve mîm'in teşdidi ile [hummilnâ] okumuşlardır; yani bize taşıttılar ve onu taşımakla mükellef kılındık. {أَوْزَارًا مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ} “o kavmin süs eşyasından ağırlıklar [yüklenmiştik]”; Firavun kavminin ziynetlerinden. Onları iğreti (emanet) olarak alıp geri vermedikleri için "ağırlıklar/günahlar" (evzâr) olarak isimlendirdi. Zira İsrailoğulları Kıptîlerden süs eşyaları ödünç almışlardı ve Mısır'dan çıktıklarında bunlar yanlarındaydı.

وَقِيلَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا أَغْرَقَ فِرْعَوْنَ نَبَذَ الْبَحْرُ حُلِيَّهُمْ فَأَخَذُوهَا، وَكَانَتْ غَنِيمَةً، وَلَمْ تَكُنِ الْغَنِيمَةُ حَلَالًا لَهُمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ، فَسَمَّاهَا أَوْزَارًا لِذَلِكَ.

Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah Firavun'u boğduğunda deniz onların süs eşyalarını kıyıya attı, onlar da bunları aldılar. Bu bir ganimetti ve o dönemde ganimet onlara helal değildi; bundan dolayı onları "ağırlıklar/günahlar" (evzâr) olarak isimlendirdi.

{فَقَذَفْنَاهَا} قِيلَ: إِنَّ السَّامِرِيَّ قَالَ لَهُمُ احْفِرُوا حُفَيْرَةً فَأَلْقُوهَا فِيهَا حَتَّى يَرْجِعَ مُوسَى.

{فَقَذَفْنَاهَا} “onları attık”; denildi ki Sâmirî onlara: "Bir çukur kazın ve Mûsâ dönünceye kadar onları içine atın" dedi.

قَالَ السُّدِّيُّ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ إِنَّ تِلْكَ غَنِيمَةٌ لَا تَحِلُّ، فَاحْفِرُوا حُفَيْرَةً فَأَلْقُوهَا فِيهَا حَتَّى يَرْجِعَ

es-Süddî şöyle demiştir: Hârûn onlara şöyle dedi: "Şüphesiz bu, helal olmayan bir ganimettir; bir çukur kazın ve Mûsâ dönünceye kadar onları içine atın...

مُوسَى، فَيَرَى رَأْيَهُ فِيهَا، فَفَعَلُوا (١) . قَوْلُهُ: {فَقَذَفْنَاهَا} أَيْ: طَرَحْنَاهَا فِي الْحُفْرَةِ. {فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ} مَا مَعَهُ مِنَ الْحُلِيِّ فِيهَا، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَوْقَدَ هَارُونُ نَارًا وَقَالَ: اقْذِفُوا فِيهَا مَا مَعَكُمْ، فَأَلْقَوْهُ فِيهَا، ثُمَّ أَلْقَى السَّامِرِيُّ مَا كَانَ مَعَهُ مِنْ تُرْبَةِ حَافِرِ فَرَسِ جِبْرِيلَ .

...ki o bunlar hakkında görüşünü bildirsin" dedi; onlar da öyle yaptılar . Ayetteki {فَقَذَفْنَاهَا} buyruğu; yani onları çukura attık [demektir]. {فَكَذَلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ} “aynı şekilde Sâmirî de attı”; yanındaki süs eşyalarını oraya [attı]. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbas'tan ﵄ rivayet ettiğine göre: Hârûn bir ateş yaktı ve: "Yanınızdakileri içine atın" dedi; onlar da onu içine attılar. Sonra Sâmirî, Cebrail'in atının izinin toprağından yanında bulunanı attı.

قَالَ قَتَادَةُ: كَانَ قَدْ أَخَذَ قَبْضَةً مِنْ ذَلِكَ التُّرَابِ فِي عِمَامَتِهِ.

Katâde şöyle dedi: O topraktan bir avuç sarığına almıştı.

{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا (٨٩) وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى (٩١) }

{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ (٨٨) أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا (٨٩) وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى (٩١) } “Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Dediler ki: 'İşte bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o unuttu.' Görmüyorlar mı ki o, kendilerine bir sözle karşılık veremiyor ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor? Andolsun Hârûn daha önce onlara: 'Ey kavmim! Siz bununla sadece imtihan edildiniz. Kuşkusuz sizin Rabbiniz Rahmân'dır; öyleyse bana uyun ve emrime itaat edin' demişti. Dediler ki: 'Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz.'”

{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} أَيْ: تَرَكَهُ مُوسَى هَاهُنَا، وَذَهَبَ يَطْلُبُهُ. وَقِيلَ: أَخْطَأَ الطَّرِيقَ وَضَلَّ (١) . قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا} أَيْ: لَا يَرَوْنَ أَنَّ الْعِجْلَ لا يكلمهم ولايجيبهم إِذَا دَعَوْهُ، {وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} وَقِيلَ: إِنَّ هَارُونَ مَرَّ عَلَى اَلسَّامِرِيِّ وَهُوَ يَصُوغُ الْعِجْلَ فَقَالَ لَهُ: مَا هَذَا؟ قَالَ: أَصْنَعُ مَا يَنْفَعُ وَلَا يَضُرُّ فَادْعُ لِي، فَقَالَ هَارُونُ: اللَّهُمَّ أَعْطِهِ مَا سَأَلَكَ عَلَى مَا فِي نَفْسِهِ، فَأَلْقَى التُّرَابَ فِي فَمِ الْعِجْلِ وَقَالَ كُنْ عِجْلًا يَخُورُ فَكَانَ كَذَلِكَ بِدَعْوَةِ هَارُونَ .

{فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ} “Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Dediler ki: 'İşte bu sizin de ilahınızdır, Mûsâ'nın da ilahıdır; fakat o unuttu.'”; yani Mûsâ onu burada unuttu ve onu aramaya gitti [dediler]. Şöyle de denilmiştir: Yolu şaşırdı ve saptı . Yüce Allah buyurdu ki: {أَفَلَا يَرَوْنَ أَلَّا يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلًا} “Görmüyorlar mı ki o, kendilerine bir sözle karşılık veremiyor”; yani buzağının kendileriyle konuşmadığını ve kendilerine çağırdıklarında cevap vermediğini görmüyorlar mı? {وَلَا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلَا نَفْعًا} “ve onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor?” Şöyle de rivayet edilmiştir: Hârûn, buzağıyı dökerken Sâmirî'ye uğradı ve ona: "Bu nedir?" dedi. O da: "Fayda verip zarar vermeyen bir şey yapıyorum, benim için dua et" dedi. Bunun üzerine Hârûn: "Allah'ım! İçinde ne niyet varsa istediğini ona ver" dedi. O da toprağı buzağının ağzına attı ve "Böğüren bir buzağı ol!" dedi; Hârûn'un duasıyla böylece oldu.

وَالْحَقِيقَةُ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِتْنَةً ابْتَلَى اللَّهُ بِهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ. {وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ} مِنْ قَبْلِ رجوع موسى، {يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ} ابْتُلِيتُمْ بِالْعِجْلِ، {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي} عَلَى دِينِي فِي عِبَادَةِ اللَّهِ، {وَأَطِيعُوا أَمْرِي} فِي تَرْكِ عِبَادَةِ الْعِجْلِ. {قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ} أَيْ لَنْ نَزَالَ، {عَلَيْهِ} عَلَى عِبَادَتِهِ، {عَاكِفِينَ} مُقِيمِينَ، {حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} فَاعْتَزَلَهُمْ هَارُونُ فِي اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ لَمْ يَعْبُدُوا الْعِجْلَ، فَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى

İşin aslı şudur ki, bu, Allah'ın kendisiyle İsrâiloğullarını imtihan ettiği bir fitneydi. {وَلَقَدْ قَالَ لَهُمْ هَارُونُ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun ki daha önce Hârûn onlara şöyle demişti:” Mûsâ dönmeden önce; {يَا قَوْمِ إِنَّمَا فُتِنْتُمْ بِهِ} “'Ey kavmim! Muhakkak ki siz bununla imtihan edildiniz;” buzağı ile sınandınız, {وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمَنُ فَاتَّبِعُونِي} “ve şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır. O halde bana uyun” Allah'a ibadet hususunda benim dinime [uyun], {وَأَطِيعُوا أَمْرِي} “ve emrime itaat edin.'” buzağıya tapmayı terk etme hususunda. {قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ} “Dediler ki: 'Biz asla vazgeçmeyiz'” yani devam edeceğiz, {عَلَيْهِ} “ona” ona tapmaya, {عَاكِفِينَ} “bağlı kalmaktan” [buzağıya ibadeti] sürdürmekten, {حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى} “tâ ki Mûsâ bize dönünceye kadar.'” Bunun üzerine Hârûn, buzağıya tapmayan on iki bin kişiyle beraber onlardan ayrıldı. Mûsâ döndüğünde

وَسَمِعَ الصِّيَاحَ وَالْجَلَبَةَ وَكَانُوا يَرْقُصُونَ حَوْلَ الْعِجْلِ، قَالَ لِلسَّبْعِينَ الَّذِينَ مَعَهُ: هَذَا صَوْتُ الْفِتْنَةِ، فَلَمَّا رَأَى هَارُونَ أَخَذَ شَعْرَ رَأْسِهِ بِيَمِينِهِ وَلِحْيَتِهِ بشماله.

...ve buzağının etrafında dans ederlerkenki çığlıkları ve gürültüyü işittiğinde, beraberindeki yetmiş kişiye: "Bu fitnenin sesidir" dedi. Hârûn'u görünce sağ eliyle saçından, sol eliyle de sakalından tuttu.