{قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلَّا تَتَّبِعَنِي أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ (٩٥) قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) }
{قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلَّا تَتَّبِعَنِي أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) قَالَ فَمَا خَطْبُكَ يَا سَامِرِيُّ (٩٥) قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni engelleyen neydi? (92) Bana uymaktan [alıkoyan neydi]? Yoksa emrime karşı mı geldin?' (93) [Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben, İsrailoğullarının arasını ayırdın, sözüme dikkat etmedin dersin diye korktum.' (94) [Mûsâ] dedi ki: 'Peki, senin derdin ne ey Sâmirî?' (95) [Sâmirî] dedi ki: 'Ben onların görmediklerini gördüm. Elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım da onu [buzağının içine] attım. İşte nefsim bana böyle hoş gösterdi.' (96)”
{قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا} أَشْرَكُوا. {أَلَّا تَتَّبِعَنِي} أَيْ: أَنْ تَتَّبِعَنِي وَ" لَا " صِلَةٌ أَيْ تَتَّبِعَ أَمْرِي وَوَصِيَّتِي، يَعْنِي: هَلَّا قَاتَلْتَهُمْ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنِّي لَوْ كُنْتُ فِيهِمْ لِقَاتَلْتُهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ.
{قَالَ يَا هَارُونُ مَا مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا} “[Mûsâ] dedi ki: 'Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni engelleyen neydi?'”; [yani] şirk koştuklarını [gördüğünde]. {أَلَّا تَتَّبِعَنِي} “bana uymaktan”; yani bana uymaktan [alıkoyan neydi? Buradaki] "lâ" (لَا) sıladır (fazlalıktır); yani emrime ve vasiyetime uymaktan. Yani: Eğer aralarında bulunsaydım küfürleri sebebiyle onlarla savaşacağımı bildiğin hâlde onlarla savaşsaydın ya!
وَقِيلَ: "أَنْ لَا تَتَّبِعَنِي" أَيْ: مَا مَنَعَكَ مِنَ اللُّحُوقِ بِي وَإِخْبَارِي بِضَلَالَتِهِمْ، فَتَكُونَ مُفَارَقَتُكَ إِيَّاهُمْ زَجْرًا لَهُمْ عَمَّا أَتَوْهُ، {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} أَيْ خَالَفْتَ أمري. {قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي} أَيْ بِشَعْرِ رَأْسِي وَكَانَ قَدْ أَخَذَ ذَوَائِبَهُ، {إِنِّي خَشِيتُ} لَوْ أَنْكَرْتُ عَلَيْهِمْ لَصَارُوا حِزْبَيْنِ يَقْتُلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، {أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} أَيْ خَشِيتُ إِنْ فَارَقْتُهُمْ وَاتَّبَعْتُكَ صَارُوا أَحْزَابًا يَتَقَاتَلُونَ، فَتَقُولُ أَنْتَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} وَلَمْ تَحْفَظْ وَصِيَّتِي حِينَ قُلْتُ لَكَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي، وَأَصْلِحْ أَيِ ارْفُقْ بِهِمْ ثُمَّ أَقْبَلَ مُوسَى عَلَى السَّامِرِيِّ {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ} مَا أَمْرُكَ وَشَأْنُكَ؟ وَمَا الَّذِي حَمَلَكَ عَلَى ما صنعت؟ {يَا سَامِرِيُّ} {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} رَأَيْتُ مَا لَمْ يَرَوْا وَعَرَفْتُ مَا لَمْ يَعْرِفُوا.
Şöyle de denilmiştir: “Bana uymaktan” (أَنْ لَا تَتَّبِعَنِي); yani bana yetişip onların sapkınlığını haber vermekten seni ne alıkoydu? Böylece senin onlardan ayrılman, yaptıkları şeyden onları alıkoymuş olurdu. {أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي} “Emrime karşı mı geldin?”; yani emrime muhalefet mi ettin? {قَالَ يَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلَا بِرَأْسِي} “[Hârûn] dedi ki: 'Ey anamın oğlu! Sakalımdan ve başımdan tutma!'”; yani başımın saçından [tutma]. [Mûsâ] onun saç örgülerini tutmuştu. {إِنِّي خَشِيتُ} “Doğrusu ben korktum”; şayet onlara karşı çıksaydım iki fırkaya ayrılırlar ve birbirlerini öldürürlerdi, {أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ} “'İsrailoğulları arasında ayrılık çıkardın' demenden”; yani şayet onlardan ayrılıp senin peşinden gelseydim fırkalara ayrılıp birbirleriyle savaşırlardı da sen: 'İsrailoğulları arasında ayrılık çıkardın' dersin diye [korktum]. {وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي} “Ve sözümü dinlemedin [demenden korktum]”; sana: 'Kavmim arasında benim yerime geç ve ıslah et' dediğim vakit vasiyetimi tutmadın [demenden korktum]. Islah et; yani onlara yumuşak davran [demektir]. Sonra Mûsâ Sâmirî'ye yöneldi: {قَالَ فَمَا خَطْبُكَ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Senin meselen nedir?'”; durumun ve derdin nedir? Seni bu yaptığın şeye sevk eden neydi? {يَا سَامِرِيُّ} “Ey Sâmirî!” {قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ} “[Sâmirî] dedi ki: 'Ben onların görmediği bir şeyi gördüm'”; onların görmediğini gördüm ve bilmediklerini bildim.
قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: " مَا لَمْ تَبْصُرُوا " بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْخَبَرِ.
Hamza ve Kisâî hitap olarak te harfiyle "mâ lem tebsurû" (مَا لَمْ تَبْصُرُوا) şeklinde, diğerleri ise gaib olarak ye harfiyle okumuşlardır.
{فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} أَيْ مِنْ تُرَابِ أَثَرِ فَرَسِ جِبْرِيلَ، {فَنَبَذْتُهَا} أَيْ أَلْقَيْتُهَا فِي فَمِ الْعِجْلِ.
{فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ} “Elçinin izinden bir avuç aldım”; yani Cebrâil'in atının izinin toprağından, {فَنَبَذْتُهَا} “da onu attım”; yani onu buzağının ağzına attım.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّمَا خَارَ لِهَذَا لِأَنَّ التُّرَابَ كَانَ مَأْخُوذًا مِنْ تَحْتِ حَافِرِ فَرَسِ جِبْرِيلَ.
Bazıları şöyle demiştir: [Buzağı] sırf bu yüzden böğürmüştür; çünkü toprak Cebrâil'in atının tırnağının altından alınmıştı.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ عَرَفَهُ وَرَأَى جِبْرِيلَ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ النَّاسِ؟ .
Eğer: "Diğer bütün insanların arasından onu nasıl tanıdı ve Cebrâil'i gördü?" denilirse,
قِيلَ: لِأَنَّ أُمَّهُ لَمَّا وَلَدَتْهُ فِي السَّنَةِ الَّتِي يُقْتَلُ فِيهَا الْبَنُونَ وَضَعَتْهُ فِي الْكَهْفِ حَذَرًا عَلَيْهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ جِبْرِيلَ لِيُرَبِّيَهُ لِمَا قَضَى عَلَى يَدَيْهِ مِنَ الْفِتْنَةِ .
Şöyle denilir: Çünkü annesi, erkek çocukların öldürüldüğü yılda onu doğurduğunda, üzerine bir zarar gelmesinden sakınarak onu mağaraya koymuştu. Allah da onun eliyle gerçekleşmesini takdir ettiği fitne sebebiyle onu yetiştirmesi için Cebrâil'i göndermişti.
{وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ} أَيْ زَيَّنَتْ {لِي نَفْسِي}
{وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ} “İşte böyle hoş gösterdi”; yani süsledi {لِي نَفْسِي} “bana nefsim.”
{قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا (٩٧) }
{قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا (٩٧) } “[Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatta olduğun sürece senin payına düşen "Bana dokunmayın!" demendir. Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza vakti de vardır. Şimdi başında bekleyip tapınıp durduğun ilahına bir bak! Onu mutlaka yakacağız, sonra da onu denize savurup darmadağın edeceğiz.' (97)”
{قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ} أَيْ: مَا دُمْتَ حَيًّا، {أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ} أَيْ: لَا تُخَالِطْ أَحَدًا، وَلَا يُخَالِطْكَ أَحَدٌ، وَأَمَرَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ لَا يُخَالِطُوهُ، وَلَا يَقْرَبُوهُ.
{قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ} “[Mûsâ] dedi ki: 'Defol git! Artık hayatta olduğun sürece senin payına düşen...'”; yani hayatta kaldığın müddetçe, {أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ} “'Bana dokunmayın!' demendir”; yani hiç kimseyle temas kurma, hiç kimse de seninle temas kurmasın. Mûsâ, İsrailoğullarına onunla temas kurmamalarını ve ona yaklaşmamalarını emretti.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا مِسَاسَ لَكَ وَلِوَلَدِكَ، وَ"الْمِسَاسُ" مِنَ الْمُمَاسَّةِ، مَعْنَاهُ: لَا يَمَسُّ بَعْضُنَا بَعْضًا، فَصَارَ السَّامِرِيُّ يَهِيمُ فِي الْبَرِّيَّةِ مَعَ الْوُحُوشِ وَالسِّبَاعِ، لَا يَمَسُّ أَحَدًا وَلَا يَمَسُّهُ أَحَدٌ، عَاقَبَهُ اللَّهُ بِذَلِكَ، وَكَانَ إِذَا لَقِيَ أَحَدًا يَقُولُ: "لَا مِسَاسَ"، أَيْ: لَا تَقْرَبْنِي وَلَا تَمَسَّنِي.
İbn Abbâs: "Senin ve çocuğun için dokunmak yoktur" demiştir. "Misâs" (الْمِسَاسُ), temaslaşmak (mümâseset) kökündendir; anlamı: "Birbirimize dokunmayalım" demektir. Böylece Sâmirî yabani hayvanlar ve yırtıcılarla birlikte çölde başıboş dolaşır oldu; ne kimseye dokunur ne de kimse ona dokunurdu. Allah onu bununla cezalandırdı. Bir kimseyle karşılaştığında: "Temas yok!" yani "Bana yaklaşma ve bana dokunma!" derdi.
وَقِيلَ: كَانَ إِذَا مَسَّ أَحَدًا أَوْ مَسَّهُ أَحَدٌ حُمَّا جَمِيعًا حَتَّى أَنَّ بَقَايَاهُمُ الْيَوْمَ يَقُولُونَ ذَلِكَ، وَإِذَا مَسَّ أَحَدٌ مِنْ غَيْرِهِمْ أَحَدًا مِنْهُمْ حُمَّا جَمِيعًا فِي الْوَقْتِ .
Şöyle de denilmiştir: Bir kimseye dokunduğunda veya birisi ona dokunduğunda her ikisi birden sıtmaya tutulurdu; öyle ki onların soyundan kalanlar bugün dahi bunu söylerler; onlardan olmayan biri onlardan birine dokunsa ikisi birden anında sıtmaya tutulur.
{وَإِنَّ لَكَ} يَا سَامِرِيُّ، {مَوْعِدًا} لِعَذَابِكَ، {لَنْ تُخْلَفَهُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ: {لَنْ تُخْلَفَهُ} بِكَسْرِ اللَّامِ أَيْ لَنْ تَغِيبَ عَنْهُ، وَلَا مَذْهَبَ لَكَ عَنْهُ، بَلْ تُوَافِيهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ اللَّامِ أَيْ لَنْ تُكَذِّبَهُ وَلَنْ يُخْلِفَكَ اللَّهُ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُكَافِئُكَ عَلَى فِعْلِكَ
{وَإِنَّ لَكَ} “Şüphesiz senin için vardır” ey Sâmirî, {مَوْعِدًا} “bir buluşma vakti” azabın için, {لَنْ تُخْلَفَهُ} “ondan asla kaçamayacağın / sana vaadinden asla cayılmayacak olan”. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kūb lâm harfinin kesresiyle {لَنْ تُخْلَفَهُ} şeklinde okumuşlardır; yani ondan kaybolup gidemezsin, ondan kaçıp sığınacak bir yerin de yoktur, bilakis kıyamet günü ona mutlaka varacaksın. Diğer [kıraat imamları] ise lâm harfinin fethasıyla okumuşlardır; yani onu yalanlayamayacaksın ve Allah sana [verdiği vaadinden/tehdidinden] asla caymayacaktır. Bunun anlamı: Allah Teâlâ yaptığın fiilin karşılığını sana mutlaka verecektir.
وَلَا تَفُوتُهُ .
ve O'nu atlatamayacaksın.
{وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ} بِزَعْمِكَ، {الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} أَيْ ظَلْتَ وَدُمْتَ عَلَيْهِ مُقِيمًا تَعْبُدُهُ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: ظَلْتُ أَفْعَلُ كَذَا بِمَعْنَى ظَلَلْتُ، وَمِسْتُ بِمَعْنَى مَسَسْتُ.
{وَانْظُرْ إِلَى إِلَهِكَ} “İlahına bir bak!”; zannınca [ilah edindiğine], {الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا} “başında bekleyip durduğun”; yani ona tapınmayı sürdürdüğün ve devamlı kaldığın. Araplar zalleltü (ظَلَلْتُ) anlamında zıltü ef'alu kezâ (ظَلْتُ أَفْعَلُ كَذَا) ve mesestü (مَسَسْتُ) anlamında mistü (مِسْتُ) derler.
{لَنُحَرِّقَنَّهُ} بِالنَّارِ، قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْإِحْرَاقِ، {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ} لَنَذْرِيَنَّهُ، {فِي الْيَمِّ} فِي الْبَحْرِ، {نَسْفًا} رُوِيَ أَنَّ مُوسَى أَخْذَ الْعِجْلَ فَذَبَحَهُ فَسَالَ مِنْهُ دَمٌ، لِأَنَّهُ كَانَ قَدْ صَارَ لَحْمًا وَدَمًا ثُمَّ حَرَّقَهُ بِالنَّارِ، ثُمَّ ذَرَاهُ فِي الْيَمِّ، قَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ: "لَنَحْرُقَنَّهُ" بِفَتْحِ النُّونِ وَضَمِّ الرَّاءِ لَنَبْرُدَنَّهُ بِالْمِبْرَدِ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْمِبْرَدِ الْمُحْرِقُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَخَذَ مُوسَى الْعِجْلَ فَذَبَحَهُ ثُمَّ حَرَّقَهُ بِالْمِبْرَدِ، ثُمَّ ذَرَاهُ فِي الْيَمِّ.
{لَنُحَرِّقَنَّهُ} “Onu mutlaka yakacağız”; ateşle. Ebû Ca'fer yakma (ihrâk) kökünden hafifletme ile (teşdidsiz) okumuştur. {ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ} “sonra da onu savuracağız”; onu saçıp savuracağız, {فِي الْيَمِّ} “denize”; denizin içine, {نَسْفًا} “darmadağın ederek.” Rivayet edildiğine göre Mûsâ buzağıyı alıp kesti ve ondan kan aktı; çünkü et ve kemik hâline gelmişti. Sonra onu ateşte yaktı, ardından da denize savurdu. İbn Muheysın nun harfinin fethası ve ra harfinin zammesiyle "lenehrukannahu" (لَنَحْرُقَنَّهُ) şeklinde okumuştur; [bu durumda] eğe ile eğeleyeceğiz demektir. Eğe için el-muhrik (الْمِبْرَدِ الْمُحْرِقُ) denilmesi de bundandır. es-Süddî şöyle demiştir: Mûsâ buzağıyı alıp kesti, sonra onu eğe ile eğeledi, ardından da denize savurdu.
{إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا (٩٨) }
{إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا (٩٨) } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır (98).”
{كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا (١٠٠) خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا (١٠١) }
{كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا (١٠٠) خَالِدِينَ فِيهِ وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلًا (١٠١) } “İşte böylece geçmişin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz. Şüphesiz sana katımızdan bir zikir verdik. (99) Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o, kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. (100) Onda ebedî kalacaklardır. Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür! (101)”
{إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} وَسِعَ عِلْمُهُ كُلَّ شَيْءٍ. {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ} مِنَ الْأُمُورِ، {وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا} يَعْنِي الْقُرْآنَ. {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} أَيْ: عَنِ الْقُرْآنِ، فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ وَلَمْ يَعْمَلْ بِمَا فِيهِ، {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا} حِمْلًا ثَقِيلًا مِنَ الْإِثْمِ. {خَالِدِينَ فِيهِ} مُقِيمِينَ فِي عَذَابِ الْوِزْرِ، {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلا} ١٤/أأَيْ بِئْسَ مَا حَمَلُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ مِنَ الْإِثْمِ كُفْرًا بِالْقُرْآنِ.
{إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا} “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır”; ilmi her şeyi kuşatmıştır. {كَذَلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ} “İşte böylece geçmişin haberlerinden bir kısmını sana anlatıyoruz”; geçmiş işlerden, {وَقَدْ آتَيْنَاكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْرًا} “Şüphesiz sana katımızdan bir zikir verdik”; yani Kur'an'ı. {مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ} “Kim ondan yüz çevirirse”; yani Kur'an'dan, ona iman etmeyip içindekilerle amel etmezse, {فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وِزْرًا} “şüphesiz o, kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir”; günahtan ağır bir yük. {خَالِدِينَ فِيهِ} “Onda ebedî kalacaklardır”; günahın azabında sürekli kalıcılar olarak, {وَسَاءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حِمْلا} ١٤/أ “Kıyamet günü bu onlar için ne kötü bir yüktür!”; yani Kur'an'ı inkâr ederek kendi üzerlerine yüklendikleri günah ne kötüdür!
{يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا (١٠٢) يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا (١٠٤) وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا (١٠٥) }
{يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقًا (١٠٢) يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْرًا (١٠٣) نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا (١٠٤) وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا (١٠٥) } “Sûra üflendiği gün... Ve o gün suçluları gözleri göğermiş olarak toplarız. (102) Kendi aralarında gizlice fısıldaşarak: 'Siz ancak on [gün] kaldınız' derler. (103) Aralarında en aklı başında olanı: 'Siz ancak bir gün kaldınız' dediği zaman, onların ne diyeceklerini biz daha iyi biliriz. (104) Sana dağlardan soruyorlar. De ki: 'Rabbim onları un ufak edip savuracaktır.' (105)”
{يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو "نَنْفُخُ " بِالنُّونِ وَفَتْحِهَا وَضَمِّ الْفَاءِ لِقَوْلِهِ: "وَنَحْشُرُ "، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا وَفَتَحِ الْفَاءِ عَلَى غَيْرِ تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ، {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ} الْمُشْرِكِينَ، {يَوْمَئِذٍ زُرْقًا} وَالزُّرْقَةُ: هِيَ الْخُضْرَةُ: فِي سَوَادِ الْعَيْنِ، فَيُحْشَرُونَ زُرْقَ الْعُيُونِ سُودَ الْوُجُوهِ. وَقِيلَ: {زُرْقًا} أَيْ عُمْيًا. وَقِيلَ: عِطَاشًا. {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ} أَيْ يَتَشَاوَرُونَ بَيْنَهُمْ وَيَتَكَلَّمُونَ خُفْيَةً، {إِنْ لَبِثْتُمْ} أَيْ مَا مَكَثْتُمْ فِي الدُّنْيَا، {إِلَّا عَشْرًا} أَيْ عَشْرَ لَيَالٍ. وَقِيلَ: فِي الْقُبُورِ. وَقِيلَ: بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَهُوَ أَرْبَعُونَ سَنَةً؛ لِأَنَّ الْعَذَابَ يُرْفَعُ عَنْهُمْ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ. اسْتَقْصَرُوا مُدَّةَ لَبْثِهِمْ لِهَوْلِ مَا عَايَنُوا . قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ} أَيْ يَتَسَارُّونَ (٣) بَيْنَهُمْ، {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} أَوْفَاهُمْ عَقْلًا وَأَعْدَلُهُمْ قَوْلًا {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} قَصُرَ ذَلِكَ فِي أَعْيُنِهِمْ فِي جَنْبِ مَا اسْتَقْبَلَهُمْ مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: نَسُوا مِقْدَارَ لَبْثِهِمْ لِشِدَّةِ مَا دَهَمَهُمْ. قَوْلُهُ ﷿: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سَأَلَ رَجُلٌ مِنْ ثَقِيفٍ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: كَيْفَ تَكُونُ الْجِبَالُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .
{يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği gün”. Ebû Amr, "ve nahşuru" (وَنَحْشُرُ) kavlinden ötürü nun harfiyle, nun'un fethası ve fâ'nın zammesiyle "nenfuhu" (نَنْفُخُ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise meçhul fiil olarak ye harfiyle, ye'nin zammesi ve fâ'nın fethasıyla okumuşlardır. {وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ} “ve suçluları toplarız”; müşrikleri, {يَوْمَئِذٍ زُرْقًا} “o gün gözleri göğermiş olarak”. Zurka (الزُّرْقَةُ): Gözbebeğinin siyahında bulunan yeşilliktir (maviliktir); böylece mavi gözlü ve siyah yüzlü olarak haşredilirler. Şöyle de denilmiştir: {زُرْقًا} yani körler olarak. Şöyle de denilmiştir: Susuz olarak. {يَتَخَافَتُونَ بَيْنَهُمْ} “Kendi aralarında fısıldaşırlar”; yani aralarında danışırlar ve gizlice konuşurlar. {إِنْ لَبِثْتُمْ} “Siz ancak kaldınız”; yani dünyada durmadınız, {إِلَّا عَشْرًا} “ancak on [gün]”; yani on gece. Kabirlerde [kaldınız] da denilmiştir. İki üfleme arasında [kaldınız] da denilmiştir ki bu kırk yıldır; çünkü iki üfleme arasında onlardan azap kaldırılır. Karşılaştıkları şeyin dehşetinden ötürü kalış sürelerini kısa bulmuşlardır. Yüce Allah buyurdu ki: {نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ} “Onların ne dediklerini biz daha iyi biliriz”; yani aralarında gizlice konuştuklarını, {إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً} “Aralarında en aklı başında olanı ... dediği zaman”; akılca en tam olanları ve sözce en âdil olanları, {إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْمًا} “'Siz ancak bir gün kaldınız'”. Kıyamet gününün dehşetlerinden kendilerini karşılayan şeyin yanında bu [süre] gözlerinde küçülmüştür. Başlarına gelen şeyin şiddetinden ötürü kalış sürelerinin miktarını unuttukları da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْجِبَالِ فَقُلْ يَنْسِفُهَا رَبِّي نَسْفًا} “Sana dağlardan soruyorlar. De ki: 'Rabbim onları un ufak edip savuracaktır'” buyruğuna gelince; İbn Abbâs demiştir ki: Sakîf kabilesinden bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sordu ve: "Kıyamet günü dağlar nasıl olacak?" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
وَالنَّسْفُ هُوَ الْقَلْعُ، أَيْ: يَقْلَعُهَا مِنْ أَصْلِهَا وَيَجْعَلُهَا هَبَاءً مَنْثُورًا.
Nesf (النَّسْفُ) ise söküp koparmaktır; yani onları kökünden söker ve savrulmuş toz toprak hâline getirir.
{فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا (١٠٦) لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا (١٠٩) }
{فَيَذَرُهَا قَاعًا صَفْصَفًا (١٠٦) لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا (١٠٧) يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا (١٠٨) يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا (١٠٩) } “'Böylece yerlerini dümdüz, bomboş bir alan hâlinde bırakacaktır. (106) Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebileceksin.' (107) O gün, hiçbir eğriliği olmaksızın o çağırıcıya uyarlar. Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin. (108) O gün, Rahmân'ın izin verdiği ve sözünden hoşnut olduğu kimseden başkasının şefaati fayda vermez. (109)”
{فَيَذَرُهَا} أَيْ: فَيَدَعُ أَمَاكِنَ الْجِبَالِ مِنَ الْأَرْضِ، {قَاعًا صَفْصَفًا} أَيْ: أَرْضًا مَلْسَاءَ مُسْتَوِيَةً لَا نَبَاتَ فِيهَا، وَ"الْقَاعُ": مَا انْبَسَطَ مِنَ الْأَرْضِ، وَ"الصَّفْصَفُ": الْأَمْلَسُ.
{فَيَذَرُهَا} “'Böylece yerlerini bırakacaktır...” Yani: Yeryüzündeki dağların yerlerini [bırakacaktır], {قَاعًا صَفْصَفًا} “...dümdüz, bomboş bir alan hâlinde.” Yani: Üzerinde bitki bulunmayan, düz ve pürüzsüz bir arazi [hâlinde bırakacaktır]. el-Kâ‘ (الْقَاعُ): Yeryüzünün düzleşip yayılan kısmıdır. es-Safsaf (الصَّفْصَفُ) ise: Pürüzsüz ve dümdüz olandır.
{لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} قَالَ مُجَاهِدٌ: انْخِفَاضًا وَارْتِفَاعًا.
{لَا تَرَى فِيهَا عِوَجًا وَلَا أَمْتًا} “Orada ne bir çukur ne de bir tümsek görebileceksin.” Mücâhid: "Çukurluk ve tümseklik [göremezsin]" demiştir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: "الْعِوَجُ": مَا انْخَفَضَ مِنَ الْأَرْضِ، وَ"الْأَمْتُ": مَا نَشَزَ مِنَ الرَّوَابِي، أَيْ: لَا تَرَى وَادِيًا وَلَا رَابِيَةً.
Hasan ise: "'İvec' (الْعِوَجُ): Yeryüzünün alçalan yerleridir. 'Emt' (الْأَمْتُ) ise: Tepelerden yükselen yerlerdir; yani ne bir vadi ne de bir tepe görürsün" demiştir.
قَالَ قَتَادَةُ: لَا تَرَى فِيهَا صَدْعًا وَلَا أَكَمَةً . {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ} أَيْ صَوْتَ الدَّاعِي الَّذِي يَدْعُوهُمْ إِلَى مَوْقِفِ الْقِيَامَةِ، وَهُوَ إِسْرَافِيلُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يَضَعُ الصُّورَ فِي فِيهِ، وَيَقُولُ: أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْبَالِيَةُ وَالْجُلُودُ الْمُتَمَزِّقَةُ وَاللُّحُومُ الْمُتَفَرِّقَةُ هَلُمُّوا إِلَى عَرْضِ الرَّحْمَنِ .
Katâde: "Orada ne bir yarık ne de bir tepe görürsün" demiştir. {يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ} “O gün o çağırıcıya uyarlar”; yani kendilerini kıyamet duruşma yerine çağıran davetçinin sesine; o da İsrâfîl'dir. Şöyle ki o, Sûr'u ağzına koyar ve: "Ey çürümüş kemikler, parçalanmış deriler ve dağılmış etler! Rahmân'ın huzuruna gelin!" der.
{لَا عِوَجَ لَهُ} أَيْ: لِدُعَائِهِ، وَهُوَ مِنَ الْمَقْلُوبِ، أَيْ: لَا عِوَجَ لَهُمْ عَنْ دُعَاءِ الدَّاعِي، لَا يَزِيغُونَ عَنْهُ يَمِينًا وَشِمَالًا وَلَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ بَلْ يَتَّبِعُونَهُ سِرَاعًا.
{لَا عِوَجَ لَهُ} “ona hiçbir eğrilik yoktur”; yani onun çağrısına [bir eğrilik yoktur]. Bu maklub (ters çevrilmiş) bir ifadedir; yani onların çağırıcının davetinden sapmaları mümkün değildir; ne sağa ne sola sapabilirler ve buna güç yetiremezler, bilakis süratle ona uyarlar.
{وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ} أَيْ: سَكَنَتْ وَذَلَّتْ وَخَضَعَتْ، وَوَصَفَ الْأَصْوَاتَ بِالْخُشُوعِ وَالْمُرَادُ أَهْلُهَا، {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} يَعْنِي صَوْتَ وَطْءِ الْأَقْدَامِ إِلَى الْمَحْشَرِ، وَ"الْهَمْسُ": الصَّوْتُ الْخَفِيُّ كَصَوْتِ أَخْفَافِ الْإِبِلِ فِي الْمَشْيِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ تَخَافُتُ الْكَلَامِ وَخَفْضُ الصَّوْتِ.
{وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ} “Rahmân'ın huzurunda sesler kısılmıştır”; yani sessizleşmiş, alçalmış ve boyun eğmiştir. Sesler huşû ile nitelenmiştir, ancak kastedilen onların sahipleridir. {فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا} “fısıltıdan başka bir şey işitmezsin”; yani mahşere doğru yürüyen ayak seslerinden başka. "Hems" (الْهَمْسُ): Yürüyüşteki deve tabanlarının sesi gibi gizli sestir. Mücâhid: "O, sözün fısıldaşılması ve sesin kısılmasıdır" demiştir.
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَحْرِيكُ الشِّفَاهِ مِنْ غَيْرِ نُطْقٍ . {يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ} يَعْنِي: لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ، {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ}
Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "[Hems], ses çıkarmaksızın dudakları kıpırdatmaktır." {يَوْمَئِذٍ لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ} “O gün şefaat fayda vermez”; yani insanlardan hiç kimseye şefaat fayda vermez, {إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمَنُ} “Rahmân'ın kendisine izin verdiği kimse müstesnâ”.
يَعْنِي إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ أَنْ يَشْفَعَ، {وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} يَعْنِي: وَرَضِيَ قَوْلَهُ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، يَعْنِي: قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَشْفَعُ غَيْرُ الْمُؤْمِنِ.
yani şefaat etmesine izin verdiği kimse müstesna, {وَرَضِيَ لَهُ قَوْلًا} “ve sözünden hoşnut olduğu”; yani sözünden razı olduğu kimse müstesna. İbn Abbâs demiştir ki: Yani 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka ilah yoktur) diyen kimsedir. Bu da mü'minden başkasının şefaat edemeyeceğine delalet eder.
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا (١١٢) }
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا (١١٠) وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا (١١١) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا (١١٢) } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir; onlar ise ilimce O'nu kuşatamazlar. (110) Bütün yüzler, dâima diri ve her şeyi ayakta tutan [Allah]'a boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır. (111) Mü'min olarak salih ameller işleyen kimseye gelince, o ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden korkar. (112)”
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} الْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ، أَيْ يَعْلَمُ اللَّهُ {مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} مَا قَدَّمُوا {وَمَا خَلْفَهُمْ} وَمَا خَلَّفُوا مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا.
{يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir”. Zamir çağırıcıya uyanlara dönmektedir; yani Allah {مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} “önlerindekini”; önden gönderdikleri amelleri ve {وَمَا خَلْفَهُمْ} “arkalarındakini”; dünya işinden arkalarında bıraktıklarını bilir.
وَقِيلَ: {مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} مِنَ الْآخِرَةِ {وَمَا خَلْفَهُمْ} مِنَ الْأَعْمَالِ.
Şöyle de denilmiştir: {مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} ahiretten olan şeyleri, {وَمَا خَلْفَهُمْ} ise amellerden olan şeyleri [ifade eder].
{وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} قِيلَ: الْكِنَايَةُ تَرْجِعُ إِلَى "مَا" أَيْ: هُوَ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ، وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَهُ. وَقِيلَ: الْكِنَايَةُ رَاجِعَةٌ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّ عِبَادَهُ لَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا. {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} ذَلَّتْ وَخَضَعَتْ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَسِيرِ: عَانٍ. وَقَالَ طَلْقُ بْنُ حَبِيبٍ: هُوَ السُّجُودُ عَلَى الْجَبْهَةِ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ، {وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَسِرَ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ، وَالظُّلْمُ هُوَ الشِّرْكُ. {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ "فَلَا يَخَفْ " مَجْزُومًا عَلَى النَّهْيِ جَوَابًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَمَنْ يَعْمَلْ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {فَلَا يَخَافُ} مَرْفُوعًا عَلَى الْخَبَرِ، {ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَخَافُ أن يزاد على فِي سَيِّئَاتِهِ، لَا يُنْقَصُ مِنْ حَسَنَاتِهِ.
{وَلَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْمًا} “onlar ise ilimce O'nu kuşatamazlar”. Zamirin "mâ" (مَا) lafzına döndüğü söylenmiştir; yani O, onların önlerindekini ve arkalarındakini bilir, onlar ise bunu bilmezler. Zamirin Allah'a döndüğü de söylenmiştir; çünkü kulları O'nu ilimce kuşatamazlar. {وَعَنَتِ الْوُجُوهُ لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ} “Bütün yüzler, dâima diri ve her şeyi ayakta tutan [Allah]'a boyun eğmiştir”; boyun eğmiş ve teslim olmuştur. Esire de bundan dolayı 'ânî' (عَانٍ) denilmiştir. Talk b. Habîb: "O, el-Hayy ve el-Kayyûm olan [Allah] için alın üzerine secde etmektir" demiştir. {وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًا} “Zulüm yüklenen kimse ise muhakkak hüsrana uğramıştır”. İbn Abbâs demiştir ki: Allah'a şirk koşan hüsrana uğramıştır; buradaki zulüm şirktir. {وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا يَخَافُ} “Mü'min olarak salih ameller işleyen kimseye gelince, o ... korkmaz”. İbn Kesîr, Yüce Allah'ın {وَمَنْ يَعْمَلْ} kavlinin cevabı olarak nehiy şeklinde meczum olarak "felâ yehaf" (فَلَا يَخَفْ) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise haber olarak merfû kılınışla {فَلَا يَخَافُ} şeklinde okumuşlardır. {ظُلْمًا وَلَا هَضْمًا} “ne bir haksızlıktan ne de hakkının eksiltilmesinden”. İbn Abbâs demiştir ki: Kötülüklerinin artırılmasından korkmaz, iyiliklerinden de eksiltilmez.
وَقَالَ الْحَسَنُ: لَا يُنْقَصُ مِنْ ثَوَابِ حَسَنَاتِهِ وَلَا يُحْمَلُ عَلَيْهِ ذَنْبُ مُسِيْءٍ .
Hasan ise şöyle demiştir: İyiliklerinin sevabından eksiltilmez ve üzerine kötü bir kimsenin günahı yüklenmez.
وَقَالَ الضَّحَّاكُ: لَا يُؤْخَذُ بِذَنْبٍ لَمْ يَعْمَلْهُ وَلَا تُبْطَلُ حَسَنَةٌ عَمِلَهَا وَأَصِلُ الْهَضْمِ: النَّقْصُ وَالْكَسْرُ، وَمِنْهُ هَضْمُ الطَّعَامِ.
Dahhâk ise şöyle demiştir: "İşlemediği bir günahtan ötürü cezalandırılmaz ve işlediği bir iyilik de boşa çıkarılmaz." Hazm (الْهَضْم) kelimesinin asıl anlamı eksiltmek ve kırmaktır; yemeğin hazmedilmesi (hazmü't-taâm) tabiri de buradan gelmektedir.
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا (١١٣) }
{وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا (١١٣) } “İşte böylece biz onu Arapça bir Kur'an olarak indirdik ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık; belki sakınırlar yahut onlara bir ibret ve öğüt verir. (113)”
{فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (١١٤) وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا (١١٥) }
{فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا (١١٤) وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا (١١٥) } “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir. Sana vahyi tamamlanmadan önce Kur'an'ı [okumakta] acele etme ve: 'Rabbim, benim ilmimi artır!' de. (114) Andolsun, daha önce Âdem'e de ahit vermiştik; fakat o unuttu ve biz onda bir azim bulamadık. (115)”
{وَكَذَلِكَ} أَيْ كَمَا بَيَّنَّا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، {أَنْزَلْنَاهُ} يَعْنِي أَنْزَلْنَا هَذَا الْكِتَابَ، {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} يَعْنِي: بِلِسَانِ الْعَرَبِ، {وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ} أَيْ صَرَّفْنَا الْقَوْلَ فِيهِ بِذِكْرِ الْوَعِيدِ، {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} أَيْ يَجْتَنِبُونَ الشِّرْكَ، {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} أَيْ يُجَدِّدُ لَهُمُ الْقُرْآنُ عِبْرَةً وَعِظَةً فَيَعْتَبِرُوا وَيَتَّعِظُوا بِذِكْرِ عِقَابِ اللَّهِ لِلْأُمَمِ الْخَالِيَةِ. {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ} جَلَّ اللَّهُ عَنْ إِلْحَادِ الْمُلْحِدِينَ وَعَمَّا يَقُولُهُ الْمُشْرِكُونَ، {وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ} أَرَادَ النَّبِيُّ ﷺ، كَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ جِبْرِيلُ بِالْقُرْآنِ يُبَادِرُ فَيَقْرَأُ مَعَهُ، قَبْلَ أَنْ يَفْرَغَ جِبْرِيلُ مِمَّا يُرِيدُ مِنَ التِّلَاوَةِ، وَمَخَافَةَ الِانْفِلَاتِ وَالنِّسْيَانِ، فَنَهَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ: {وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ} أَيْ لَا تَعْجَلْ بِقِرَاءَتِهِ {مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ} أَيْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَفْرَغَ جِبْرِيلُ مِنَ الْإِبْلَاغِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ" (سُورَةُ الْقِيَامَةِ: ١٦) وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: " نَقْضِي " بِالنُّونِ وَفَتْحِهَا وَكَسْرِ الضَّادِ، وَفَتْحِ الْيَاءِ: " وَحْيَهُ " بِالنَّصْبِ.
{وَكَذَلِكَ} “İşte böylece”; yani bu surede açıkladığımız gibi, {أَنْزَلْنَاهُ} “biz onu indirdik”; yani bu Kitabı indirdik, {قُرْآنًا عَرَبِيًّا} “Arapça bir Kur'an olarak”; yani Arap diliyle, {وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ الْوَعِيدِ} “ve onda tehditleri türlü şekillerde açıkladık”; yani onda tehdidi zikrederek sözü türlü şekillerde tekrar ettik, {لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ} “belki sakınırlar”; yani şirkten kaçınırlar, {أَوْ يُحْدِثُ لَهُمْ ذِكْرًا} “yahut onlara bir ibret ve öğüt verir”; yani Kur'an geçmiş ümmetlere Allah'ın verdiği cezayı hatırlatmak suretiyle onlara ibret ve öğüt yeniler de böylece ibret ve öğüt alırlar. {فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ} “Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir”; Allah mülhidlerin inkârından ve müşriklerin söylediklerinden yücedir. {وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ} “Kur'an'ı [okumakta] acele etme”. Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem kastetmiştir; Cebrâil kendisine Kur'an ile indiği zaman, elinden kaçırma ve unutma korkusuyla Cebrâil istediği tilaveti bitirmeden önce acele edip onunla beraber okurdu. Bunun üzerine Allah onu bundan nehyetti ve: {وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ} yani onu okumakta acele etme {مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ} “sana vahyi tamamlanmadan önce”; yani Cebrâil tebliği bitirmeden önce, buyurdu. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: "Onu acelece almak için dilini kımıldatma." (Kıyâme Suresi: 16). Ya'kûb nun harfiyle ve nun'un fethası, dâd harfinin kesresi ve ye harfinin fethasıyla "nakdî" (نَقْضِي) ve "vahyehu" (وَحْيَهُ) kelimesini nasb ile okumuştur.
قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: مَعْنَاهُ لَا تُقْرِئْهُ أَصْحَابَكَ، وَلَا تُمْلِهِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكَ مَعَانِيهِ .
Mücâhid ve Katâde dediler ki: Bunun anlamı; manaları sana açıklanıncaya kadar onu ashabına okuma ve onlara yazdırma demektir.
{وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا} يَعْنِي بِالْقُرْآنِ وَمَعَانِيهِ. وَقِيلَ: عِلْمًا إِلَى مَا عَلِمْتُ.
{وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا} “ve: 'Rabbim, benim ilmimi artır!' de”; yani Kur'an ve onun manaları hususunda. Bildiğimin üzerine ilim [artır] da denilmiştir.
وَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: اللَّهُمَّ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا وَإِيمَانًا وَيَقِينًا . قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ} يَعْنِي: أَمَرْنَاهُ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ أَنْ لَا يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ مِنْ قَبْلِ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ نَقَضُوا عَهْدَكَ وَتَرَكُوا الْإِيمَانَ بِي، وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: "لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ"، {فَنَسِيَ} فَتَرْكَ الْأَمْرَ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ نَقَضُوا الْعَهْدَ، فَإِنَّ آدَمَ أَيْضًا عَهِدْنَا إِلَيْهِ فَنَسِيَ، {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا} قَالَ الْحَسَنُ لَمْ نَجِدْ لَهُ صَبْرًا عَمَّا نُهِيَ عَنْهُ. وَقَالَ عَطِيَّةُ الْعَوْفِيُّ: حِفْظًا
İbn Mes‘ûd bu ayeti okuduğu zaman şöyle derdi: “Allahım! Rabbim! İlmimi, imanımı ve yakînimi artır.” Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ} “Andolsun biz daha önce Âdem'e de ahitte bulunmuştuk” buyruğu; senin ahdini bozan ve bana imanı terk eden -ki bunlar Allah Teâlâ'nın “umulur ki sakınırlar” buyruğunda zikrettiği kimselerdir- şu kimselerden önce [ona] o ağaçtan yememesini emretmiş ve vahyetmiştik, demektir. {فَنَسِيَ} “fakat o unuttu”; yani emri terk etti. Bunun anlamı şudur: Onlar ahdi bozdular, nitekim Âdem'e de ahitte bulunmuştuk fakat o unuttu. {وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا} “ve onda bir azim (kararlılık) bulamadık”. Hasan [el-Basrî]: “Yasaklandığı şeye karşı onda bir sabır bulamadık” demiştir. Atiyye el-Avfî ise: “[Kendisine emredileni] koruma
لِمَا أُمِرَ بِهِ.
[bulamadık]" demiştir.
وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: رَأْيًا مَعْزُومًا حَيْثُ أَطَاعَ عَدُوَّهُ إِبْلِيسَ الَّذِي حَسَدَهُ وَأَبَى أَنْ يَسْجُدَ لَهُ. وَ"الْعَزْمُ" فِي اللُّغَةِ: هُوَ تَوْطِينُ النَّفْسِ عَلَى الْفِعْلِ.
İbn Kuteybe: "Kendisini kıskanan ve kendisine secde etmekten kaçınan düşmanı İblis'e itaat ettiğinde kesinleşmiş bir karar [bulamadık]" demiştir. Dilde "azm" (الْعَزْمُ) ise: Nefsi bir fiili yapmaya kesin olarak hazırlamaktır.
قَالَ أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ: لَوْ وُزِنَ حِلْمُ آدَمَ بِحِلْمِ جَمِيعِ وَلَدِهِ لَرَجَحَ حِلْمُهُ وَقَدْ قَالَ اللَّهُ: "وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا".
Ebû Ümâme el-Bâhilî şöyle demiştir: "Şayet Âdem'in hilmi bütün çocuklarının hilmiyle tartılsaydı onun hilmi ağır basardı. Oysa Allah: 'Biz onda bir azim bulamadık' buyurmuştur."
فَإِنْ قِيلَ: أَتَقُولُونَ إِنَّ آدَمَ كَانَ نَاسِيًا لِأَمْرِ اللَّهِ حِينَ أَكَلَ مِنَ الشَّجَرَةِ؟ .
Eğer: "Âdem'in ağaçtan yerken Allah'ın emrini unutmuş olduğunu mu söylüyorsunuz?" denilirse,
قِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ نَسِيَ أَمْرَهُ، وَلَمْ يَكُنِ النِّسْيَانُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَرْفُوعًا عَنِ الْإِنْسَانِ، بَلْ كَانَ مُؤَاخَذًا بِهِ، وَإِنَّمَا رُفِعَ عَنَّا .
Şöyle denilir: O'nun emrini unutmuş olması caizdir; o vakitte unutma insandan [sorumluluk olarak] kaldırılmış değildi, bilakis ondan hesaba çekilirdi; o ancak bizden kaldırılmıştır.
وَقِيلَ: نَسِيَ عُقُوبَةَ اللَّهِ وَظَنَّ أَنَّهُ نُهِيَ تَنْزِيهًا.
Şöyle de denilmiştir: Allah'ın cezasını unuttu ve yasağın tenzîhî olduğunu zannetti.
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى (١١٦) فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى (١١٧) }
{وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى (١١٦) فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى (١١٧) } “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o ise kaçınmıştı (116). Bunun üzerine dedik ki: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çekersin (117).'”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لَآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى} أَنْ يسجد. {فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ} حَوَّاءَ، {فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى} يَعْنِي: تَتْعَبُ وَتَنْصَبُ، وَيَكُونُ عَيْشُكَ مِنْ كَدِّ يَمِينِكَ بِعَرَقِ جَبِينِكَ. قَالَ السُّدِّيُّ: يَعْنِي الْحَرْثَ وَالزَّرْعَ وَالْحَصِيدَ وَالطَّحْنَ وَالْخَبِيزَ.
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لَآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى} “Hani meleklere: 'Âdem'e secde edin!' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi; o ise kaçınmıştı” kavli; secde etmekten [kaçındı]. {فَقُلْنَا يَا آدَمُ إِنَّ هَذَا عَدُوٌّ لَكَ وَلِزَوْجِكَ} “Bunun üzerine dedik ki: 'Ey Âdem! Şüphesiz bu, senin için de eşin için de bir düşmandır'” yani Havva için; {فَلَا يُخْرِجَنَّكُمَا مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقَى} “sakın sizi cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çekersin” yani yorulur, meşakkat çekersin ve geçimin elinin emeği, alnının teriyle olur. Süddî şöyle demiştir: Yani toprağı sürmek, ekmek, biçmek, öğütmek ve ekmek pişirmektir.
وعن سعيد ١٤/ب بْنِ جُبَيْرٍ: قَالَ أُهْبِطَ إِلَى آدَمَ ثَوْرٌ أَحْمَرُ، فَكَانَ يَحْرُثُ عَلَيْهِ، وَيَمْسَحُ الْعَرَقَ عَنْ جَبِينِهِ، فَذَلِكَ [شَقَاؤُهُ .
Saîd b. Cübeyr'den rivayetle (14/b) o şöyle demiştir: Âdem'e kırmızı bir boğa indirildi; onunla çift sürer ve alnından teri silerdi; işte bu onun [zahmeti/meşakkatidir.
وَلَمْ يَقُلْ: "فَتَشْقَيَا" رُجُوعًا بِهِ إِلَى آدَمَ، لِأَنَّ تَعَبَهُ أَكْثَرُ فَإِنَّ الرَّجُلَ] هُوَ السَّاعِي عَلَى زَوْجَتِهِ.
Âdem'e râci kılındığı için "feteşkayâ (فَتَشْقَيَا) / [ikiniz] zahmet çekersiniz" buyurmadı; çünkü onun zahmeti daha fazladır; zira erkek], eşinin geçimini temin etmek için çalışan kimsedir.
وَقِيلَ: لِأَجْلِ رُءُوسِ الْآيِ.
Ayet sonlarının uyumu (fâsıla) için olduğu da söylenmiştir.
{إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى (١١٨) وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى (١١٩) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى (١٢٠) فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) }
{إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا وَلَا تَعْرَى (١١٨) وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ فِيهَا وَلَا تَضْحَى (١١٩) فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى (١٢٠) فَأَكَلَا مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى (١٢١) } “Şüphesiz orada senin acıkmaman ve çıplak kalmaman vardır (118). Ve sen orada susamazsın ve güneş sıcağında kalmazsın (119). Derken şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir mülkü göstereyim mi?' dedi (120). Nihayet ikisi ondan yediler; bunun üzerine avret yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Âdem Rabbine isyan etti de yolunu şaşırdı (121).”
{إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا} أَيْ فِي الْجَنَّةِ {وَلَا تَعْرَى} {وَأَنَّكَ} قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ بِكَسْرِ الْأَلِفِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْفَتْحِ نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ: {أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا} {وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ} لَا تَعْطَشُ، {فِيهَا وَلَا تَضْحَى} يَعْنِي: لَا تَبْرُزُ لِلشَّمْسِ فَيُؤْذِيكَ حَرُّهَا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَا تُصِيبُكَ الشَّمْسُ وَأَذَاهَا لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْجَنَّةِ شَمْسٌ، وَأَهْلُهَا فِي ظِلٍّ مَمْدُودٍ. {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ} يَعْنِي عَلَى شَجَرَةٍ إِنْ أَكَلْتَ مِنْهَا بَقِيتَ مُخَلَّدًا، {وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} لَا يَبِيدُ وَلَا يَفْنَى. {فَأَكَلَا} يَعْنِي آدَمُ وَحَوَّاءُ ﵉، {مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ} بِأَكْلِ الشَّجَرَةِ، {فَغَوَى} يَعْنِي فَعْلَ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُ فِعْلُهُ. وَقِيلَ: أَخْطَأَ طَرِيقَ الْجَنَّةِ وَضَلَّ حَيْثُ طَلَبَ الْخُلْدَ بِأَكْلِ مَا نُهِيَ عَنْ أَكْلِهِ، فَخَابَ وَلَمْ يَنَلْ مُرَادَهُ.
{إِنَّ لَكَ أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا} “Şüphesiz orada senin acıkmaman vardır” yani cennette, {وَلَا تَعْرَى} “ve çıplak kalmaman [vardır]”. {وَأَنَّكَ} “ve sen” kelimesini Nâfi' ve Ebû Bekr, istînâf (yeni başlangıç) olarak elif'in kesresiyle [ve inneke şeklinde] okumuşlardır. Diğerleri ise {أَلَّا تَجُوعَ فِيهَا} “orada acıkmaman” kavline atıfla fetha ile [ve enneke şeklinde] okumuşlardır. {وَأَنَّكَ لَا تَظْمَأُ} “ve sen susamazsın” susamazsın, {فِيهَا وَلَا تَضْحَى} “orada ve güneş sıcağında kalmazsın” yani güneşe maruz kalmazsın ki sıcağı sana eziyet versin. İkrime: "Güneş ve onun eziyeti sana isabet etmez; çünkü cennette güneş yoktur ve cennet ehli uzayıp giden bir gölgededir" demiştir. {فَوَسْوَسَ إِلَيْهِ الشَّيْطَانُ قَالَ يَا آدَمُ هَلْ أَدُلُّكَ عَلَى شَجَرَةِ الْخُلْدِ} “Derken şeytan ona vesvese verip: 'Ey Âdem! Sana ebedîlik ağacını göstereyim mi?' dedi”; yani kendisinden yediğin takdirde ebedî kalacağın bir ağacı, {وَمُلْكٍ لَا يَبْلَى} “ve yok olmayacak bir mülkü” yani yok olup tükenmeyecek [bir mülkü]. {فَأَكَلَا} “Nihayet ikisi yediler”; yani Âdem ve Havva aleyhimesselâm, {مِنْهَا فَبَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ} “ondan [yediler]; bunun üzerine avret yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarından üzerlerine örtmeye başladılar. Âdem Rabbine isyan etti” o ağaçtan yemek suretiyle, {فَغَوَى} “ve yolunu şaşırdı”; yani yapmaması gereken şeyi yaptı. Cennetin yolunu şaşırdı ve yenilmesi yasaklanan şeyi yemek suretiyle ebedîliği arayarak yoldan saptı, böylece hüsrana uğradı ve muradına eremedi de denilmiştir.
قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: أَيْ فَسَدَ عَلَيْهِ عَيْشُهُ، وَصَارَ مِنَ الْعِزِّ إِلَى الذُّلِّ، وَمِنَ الرَّاحَةِ إِلَى التَّعَبِ.
İbnu'l-A'râbî şöyle demiştir: Yani hayatı bozuldu; izzetten zillete, rahatlıktan meşakkate sürüklendi.
قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ عَصَى آدَمُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: آدَمُ عَاصٍ؛ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ عَاصٍ لِمَنِ اعْتَادَ فِعْلَ الْمَعْصِيَةِ، كَالرَّجُلِ يَخِيطُ ثَوْبَهُ يُقَالُ: خَاطَ ثَوْبَهُ، وَلَا يُقَالُ هُوَ خَيَّاطٌ حَتَّى يُعَاوِدَ ذَلِكَ وَيَعْتَادَهُ .
İbn Kuteybe şöyle demiştir: "'Âdem isyan etti' (عَصَى آدَمُ) denilmesi caizdir; fakat 'Âdem âsidir' (آدَمُ عَاصٍ) denilmesi caiz değildir. Çünkü 'âsî' (عَاصٍ) ancak günah işlemeyi alışkanlık haline getiren kimseye denir. Nitekim elbisesini diken bir adam için 'elbisesini dikti' denilir ama bunu tekrarlayıp alışkanlık haline getirmedikçe ona 'o terzidir' denilmez."
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِيَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاذٍ الشَّاهُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُزْنِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ النَّيْسَابُورِيُّ بِبَغْدَادَ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى الصَّدَفِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "احْتَجَّ آدَمُ وَمُوسَى: فَقَالَ مُوسَى: يَا آدَمُ أَنْتَ أَبُونَا خَيَّبْتَنَا وَأَخْرَجْتَنَا مِنَ الْجَنَّةِ، فَقَالَ آدَمُ: يَا مُوسَى اصْطَفَاكَ
Bize Ebu'l-Fadl Ziyâd b. Muhammed el-Hanefî rivayet etti, bize Ebû Muâz eş-Şâh b. Abdirrahmân el-Muzenî haber verdi, bize Bağdat'ta Ebû Bekr Abdullāh b. Muhammed b. Ziyâd en-Nîsâbûrî haber verdi, bize Yûnus b. Abdila'lâ es-Sadefî haber verdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Amr b. Dînâr'dan, o da Tâvûs'tan rivayet etti; o Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Âdem ile Mûsâ münazara etti. Mûsâ: 'Ey Âdem! Sen bizim babamızsın; bizi mahrum bıraktın ve cennetten çıkardın' dedi. Âdem de: 'Ey Mûsâ! [Allah] seni seçti...»
اللَّهُ بِكَلَامِهِ وَخَطَّ لَكَ التَّوْرَاةَ بِيَدِهِ، أَفَتَلُومُنِي عَلَى أَمْرٍ قَدَّرَهُ اللَّهُ عَلَيَّ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً؟ فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى" .
Allah seni kelâmıyla seçkin kıldı ve Tevrat'ı senin için eliyle yazdı. Beni yaratmasından kırk yıl önce Allah'ın benim aleyhime takdir ettiği bir hususta mı beni kınıyorsun?' Böylece Âdem Mûsâ'ya galip geldi".
وَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَادَ: "قَالَ آدَمُ يَا مُوسَى بِكَمْ وَجَدْتَ اللَّهَ كَتَبَ التَّوْرَاةَ قَبْلَ أَنْ أُخْلَقَ؟ قَالَ مُوسَى: بِأَرْبَعِينَ عَامًا، قَالَ آدَمُ: فَهَلْ وَجَدْتَ فِيهَا: وَعَصَى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوَى؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَفَتَلُومُنِي عَلَى أَنْ عَمِلْتُ عَمَلًا كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيَّ أَنْ أَعْمَلَهُ قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَنِي بِأَرْبَعِينَ سَنَةً؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: فَحَجَّ آدَمُ مُوسَى" .
Bunu Abdurrahman el-A'rec de Ebû Hüreyre'den rivayet etti ve şu ziyadeyi yaptı: "Âdem: 'Ey Mûsâ! Allah'ın Tevrat'ı ben yaratılmadan ne kadar önce yazdığını buldun?' dedi. Mûsâ: 'Kırk yıl önce' dedi. Âdem: 'Peki orada: «Âdem Rabbine isyan etti de yolunu şaşırdı» [ifadesini] buldun mu?' dedi. [Mûsâ]: 'Evet' dedi. [Âdem]: 'O halde beni yaratmasından kırk yıl önce Allah'ın üzerime yapacağımı yazdığı bir ameli işlememden dolayı mı beni kınıyorsun?' dedi. Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem: 'Böylece Âdem Mûsâ'ya galip geldi' buyurdu".
{ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢) قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) }
{ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ فَتَابَ عَلَيْهِ وَهَدَى (١٢٢) قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى (١٢٣) وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى (١٢٤) } “Sonra Rabbi onu seçti, tövbesini kabul etti ve doğru yola iletti (122). Buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz (123). Kim de benim zikrimden yüz çevirirse, şüphesiz onun için dar bir geçim vardır ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz (124).'”
{ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ} اخْتَارَهُ وَاصْطَفَاهُ، {فَتَابَ عَلَيْهِ} بِالْعَفْوِ، {وَهَدَى} هَدَاهُ إِلَى التَّوْبَةِ حِينَ قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا. {قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ} يَعْنِي الْكِتَابَ وَالرَّسُولَ، {فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} رَوَى سعيد بن جبر عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ وَاتَّبَعَ مَا فِيهِ هَدَاهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا مِنَ الضَّلَالَةِ، وَوَقَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ سُوءَ الْحِسَابِ، وَذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} .
{ثُمَّ اجْتَبَاهُ رَبُّهُ} “Sonra Rabbi onu seçti”; onu seçti ve süzüp çıkardı. {فَتَابَ عَلَيْهِ} “tövbesini kabul etti” affetmek suretiyle, {وَهَدَى} “ve doğru yola iletti”; ikisi: "Rabbimiz, biz kendimize zulmettik" dedikleri zaman onu tövbeye iletti. {قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ} “Buyurdu ki: 'Birbirinize düşman olarak hepiniz oradan inin! Artık benden size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa'”; yani Kitap'a ve Resûl'e [uyarsa], {فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} “o sapmaz ve bedbaht olmaz”. Saîd b. Cübeyr İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Kim Kur'an'ı okur ve içindekilere uyarsa, Allah onu dünyada sapıklıktan koruyup hidayete erdirir ve kıyamet günü de onu kötü hesaptan muhafaza eder. Bu böyledir, çünkü Allah: {فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى} “Kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz” buyurmaktadır."
وَقَالَ الشَّعْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَجَارَ اللَّهُ تَعَالَى تَابِعَ الْقُرْآنِ مِنْ أَنْ يَضِلَّ فِي الدُّنْيَا وَيَشْقَى فِي الْآخِرَةِ، وَقَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ . {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، فَلَمْ يُؤْمِنْ بِهِ وَلَمْ يَتَّبِعْهُ، {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا}
Şa'bî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "Allah Teâlâ, Kur'an'a uyan kimseyi dünyada sapmaktan, ahirette de bedbaht olmaktan korumuştur." [İbn Abbâs ardından] bu ayeti okudu. {وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي} “Her kim de zikrimden yüz çevirirse”; yani Kur'an'dan [yüz çevirip] ona inanmaz ve ona tâbi olmazsa, {فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا} “şüphesiz onun için dar bir geçim vardır”.
ضَيِّقًا، رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّهُمْ قَالُوا: هُوَ عَذَابُ الْقَبْرِ. قَالَ أَبُو سَعِيدٍ: يُضْغَطُ حَتَّى تَخْتَلِفَ أَضْلَاعُهُ .
dar [bir geçim]. İbn Mes'ûd, Ebû Hüreyre ve Ebû Saîd el-Hudrî'den onların: "O, kabir azabıdır" dedikleri rivayet edilmiştir. Ebû Saîd: "Kaburgaları birbirine geçinceye kadar sıkıştırılır" demiştir.
وَفِي بَعْضِ الْمَسَانِيدِ مَرْفُوعًا. "يَلْتَئِمُ عَلَيْهِ الْقَبْرُ حَتَّى تَخْتَلِفَ أَضْلَاعُهُ فَلَا يَزَالُ يُعَذَّبُ حَتَّى يُبْعَثَ" .
Bazı müsnedlerde merfû olarak: "Kaburgaları birbirine geçinceye kadar kabir onun üzerine kapanır ve yeniden diriltilinceye kadar azap görmeye devam eder" [şeklinde rivayet edilmiştir].
وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الزَّقُّومُ وَالضَّرِيعُ وَالْغِسْلِينُ فِي النَّارِ.
Hasan: "O, cehennemdeki zakkum, darî' ve gıslîndir" demiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ الْحَرَامُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ الْكَسْبُ الْخَبِيثُ.
İkrime: "O, haramdır" demiştir. Dahhâk ise: "O, habis kazançtır" demiştir.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الشَّقَاءُ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ مَالٍ أُعْطِيَ الْعَبْدُ قَلَّ أَمْ كَثُرَ فَلَمْ يَتَّقِ فِيهِ فَلَا خَيْرَ فِيهِ، وَهُوَ الضَّنْكُ فِي الْمَعِيشَةِ، وَإِنَّ أَقْوَامًا أَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ وَكَانُوا أُولِي سَعَةٍ مِنَ الدُّنْيَا مُكْثِرِينَ، فَكَانَتْ مَعِيشَتُهُمْ ضَنْكًا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِمُخْلِفٍ عَلَيْهِمْ فَاشْتَدَّتْ عَلَيْهِمْ مَعَايِشُهُمْ مِنْ سُوءِ ظَنِّهِمْ بِاللَّهِ.
İbn Abbâs'tan da: "Bedbahtlıktır" dediği rivayet edilmiştir. Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: "Kula az veya çok verilen her malda şayet takva gözetilmemişse onda hayır yoktur; geçimdeki darlık (dank) da işte budur. Nitekim birtakım topluluklar haktan yüz çevirmişlerdi; dünyalıkları geniş ve çok idi, fakat geçimleri dar idi. Bunun sebebi ise, Allah'ın kendilerine [harcadıklarının] yerine yenisini vermeyeceğini düşünmeleriydi; böylece Allah'a karşı besledikleri kötü zan yüzünden geçimleri kendilerine zorlaştı."
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: يَسْلُبُهُ الْقَنَاعَةَ حَتَّى لَا يَشْبَعَ .
Saîd b. Cübeyr: "Doymayacak şekilde ondan kanaati çekip alır" demiştir.
{وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَعْمَى الْبَصَرِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ أَعْمَى عَنِ الْحُجَّةِ.
{وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى} “ve biz onu kıyamet günü kör olarak haşrederiz”. İbn Abbâs: "Gözü kör olarak" demiştir. Mücâhid ise: "Hüccetten (delilden) yoksun/kör olarak" demiştir.
{قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥) }
{قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا (١٢٥) } “[O] der ki: 'Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?' (125)”
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦) وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧) }
{قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى (١٢٦) وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى (١٢٧) } “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle; sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutuvermiştin. Bugün de aynı şekilde unutulursun' (126). Haddi aşan ve Rabbinin ayetlerine inanmayan kimseyi biz işte böyle cezalandırırız. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir (127).”
{قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} بِالْعَيْنِ أَوْ بَصِيرًا بِالْحُجَّةِ. {قَالَ كَذَلِكَ} أَيْ كَمَا {أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا} فَتَرَكْتَهَا وَأَعْرَضَتْ عَنْهَا، {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} تُتْرَكُ فِي النَّارِ. قَالَ قَتَادَةُ: نُسُوا مِنَ الْخَيْرِ وَلَمْ يُنْسَوْا مِنَ الْعَذَابِ. {وَكَذَلِكَ} أَيْ وَكَمَا جَزَيْنَا مَنْ أَعْرَضَ عَنِ الْقُرْآنِ كَذَلِكَ {نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ} أَشَرَكَ،
{قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا} “[O] der ki: 'Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?'” [dünyada] gözüyle gören veya hücceti/delili gören [biri idim]. {قَالَ كَذَلِكَ} “[Allah] buyurur ki: 'İşte böyle'”; yani nasıl ki {أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا} “sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutuvermiştin” onları terk edip onlardan yüz çevirmiştin; {وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى} “bugün de aynı şekilde unutulursun” ateşte bırakılırsın. Katâde şöyle demiştir: Hayırdan yana unutuldular, azaptan yana unutulmadılar. {وَكَذَلِكَ} “ve işte böyle”; yani Kur'an'dan yüz çeviren kimseyi cezalandırdığımız gibi işte öylece {نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ} “haddi aşan kimseyi cezalandırırız” şirk koşan,
{وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ} مِمَّا يُعَذِّبُهُمْ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْقَبْرِ، {وَأَبْقَى} وَأَدْوَمُ.
{وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ} “ve Rabbinin ayetlerine inanmayan [kimseyi]. Ahiret azabı ise elbette daha şiddetlidir” dünyada ve kabirde kendilerine çektirilen azaptan, {وَأَبْقَى} “ve daha süreklidir” ve daha devamlıdır.
{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (١٢٨) وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى (١٣٠) }
{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى (١٢٨) وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى (١٢٩) فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ وَأَطْرَافَ النَّهَارِ لَعَلَّكَ تَرْضَى (١٣٠) } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Oysa onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır (128). Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu (129). O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamt ile tesbih et. Gecenin bazı vakitlerinde ve gündüzün uçlarında da tesbih et ki rızaya eresin (130).”
{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ} يُبَيِّنْ لَهُمُ الْقُرْآنُ، يَعْنِي: كُفَّارَ مَكَّةَ، {كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ} دِيَارِهِمْ وَمَنَازِلِهِمْ إِذَا سَافَرُوا. وَالْخِطَابُ لِقُرَيْشٍ كَانُوا يُسَافِرُونَ إِلَى الشَّامِ فَيَرَوْنَ دِيَارَ الْمُهْلَكِينَ مَنْ أَصْحَابِ الْحِجْرِ وَثَمُودَ وَقَرْيَاتِ لُوطٍ.
{أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ} “onları doğru yola iletmedi mi?” Kur'an onlara açıklamadı mı, yani Mekke kâfirlerine; {كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ} “kendilerinden önce nice nesilleri helak etmiş olmamız [onları doğru yola iletmedi mi]? Oysa onların yurtlarında gezip dolaşmaktadırlar” yolculuk yaptıklarında onların diyarlarında ve konaklarında [gezip dolaşmaktadırlar]. Hitap Kureyş'e yöneliktir; onlar Şam'a yolculuk yapıyor, Ashâb-ı Hicr'den, Semûd'dan ve Lût kavminin köylerinden helak edilenlerin yurtlarını görüyorlardı.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى} لِذَوِي الْعُقُولِ. {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى} فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكُ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى، وَالْكَلِمَةُ الْحُكْمُ بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ، أَيْ وَلَوْلَا حُكْمٌ سَبَقَ بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ وَأَجَلٌ مُسَمًّى وَهُوَ الْقِيَامَةُ لَكَانَ لِزَامًا، أَيْ لَكَانَ الْعَذَابُ لَازِمًا لَهُمْ كَمَا لَزِمَ الْقُرُونَ الْمَاضِيَةَ الْكَافِرَةَ. {فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ} نَسَخَتْهَا آيَةُ الْقِتَالِ {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} ، أَيْ صَلِّ بِأَمْرِ رَبِّكَ. وَقِيلَ: صَلِّ لِلَّهِ بِالْحَمْدِ لَهُ وَالثَّنَاءِ عَلَيْهِ، {قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ} يَعْنِي صَلَاةَ الصُّبْحِ، {وَقَبْلَ غُرُوبِهَا} صَلَاةَ الْعَصْرِ، {وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ} سَاعَاتِهَا وَاحِدُهَا إِنْيٌ، {فَسَبِّحْ} يَعْنِي صَلَاةَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ أَوَّلَ اللَّيْلِ، {وَأَطْرَافَ النَّهَارِ} يَعْنِي صَلَاةَ الظُّهْرِ، وَسَمَّى وَقْتَ الظُّهْرِ أَطْرَافَ النَّهَارِ لِأَنَّ وَقْتَهُ عِنْدَ الزَّوَالِ، وَهُوَ طَرَفُ النِّصْفِ الْأَوَّلِ انْتِهَاءً وَطَرَفُ النِّصْفِ الْآخَرِ ابْتِدَاءً.
{إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى} “Şüphesiz bunda akıl sahipleri için ibretler vardır” akıl sahipleri için. {وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكَانَ لِزَامًا وَأَجَلٌ مُسَمًّى} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, [azap] kaçınılmaz olurdu”. Bunda bir takdim ve tehir (öne alma ve geriye bırakma) vardır; takdiri şöyledir: Eğer Rabbinden geçmiş bir söz ve belirlenmiş bir ecel olmasaydı, o kaçınılmaz olurdu. Söz (kelime); azabın onlardan ertelenmesine dair hükümdür. Yani onlardan azabın ertelenmesine dair geçmiş bir hüküm ve belirlenmiş bir ecel -ki o da kıyamettir- olmasaydı, o kaçınılmaz olurdu; yani geçmiş kâfir nesillere azabın kaçınılmaz olduğu gibi onlara da azap kaçınılmaz olurdu. {فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ} “O halde onların söylediklerine sabret”; bunu savaş ayeti neshetmiştir. {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ} “ve Rabbini hamt ile tesbih et”; yani Rabbinin emriyle namaz kıl. Hamt ve övgü ile Allah için namaz kıl da denilmiştir. {قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ} “güneşin doğuşundan önce”; yani sabah namazı, {وَقَبْلَ غُرُوبِهَا} “ve batışından önce”; ikindi namazı, {وَمِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ} “ve gecenin bazı vakitlerinde”; saatlerinde -tekili iny (إِنْيٌ) gelir-, {فَسَبِّحْ} “tesbih et”; yani akşam ve yatsı namazı. İbn Abbâs: "Gecenin başını kastetmektedir" demiştir. {وَأَطْرَافَ النَّهَارِ} “ve gündüzün uçlarında”; yani öğle namazı. Öğle vaktine gündüzün uçları denmesinin sebebi; vaktinin zeval anında olması, bunun da bitiş itibariyle ilk yarının ucu, başlangıç itibariyle de diğer yarının ucu olmasıdır.
وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ آنَاءِ اللَّيْلِ صَلَاةُ الْعِشَاءِ، وَمِنْ أَطْرَافِ النَّهَارِ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْمَغْرِبِ، لِأَنَّ الظَّهْرَ فِي
Şöyle de denilmiştir: Gecenin vakitlerinden murat yatsı namazı, gündüzün taraflarından [murat] ise öğle ve akşam namazıdır; çünkü öğle [namazı]
آخِرِ الطَّرَفِ الْأَوَّلِ مِنَ النَّهَارِ، وَفِي أَوَّلِ الطَّرَفِ الْآخِرِ، فَهُوَ فِي طَرَفَيْنِ مِنْهُ وَالطَّرَفُ الثَّالِثُ غُرُوبُ الشَّمْسِ، وَعِنْدَ ذَلِكَ يُصَلَّى الْمَغْرِبُ.
gündüzün ilk tarafının sonunda ve diğer tarafının da başındadır; dolayısıyla onun iki ucundadır. Üçüncü uç ise güneşin batışıdır ve o vakitte de akşam namazı kılınır.
{لَعَلَّكَ تَرْضَى} أي ترضى ١٥/أثَوَابَهُ فِي الْمَعَادِ، وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ "تَرْضَى" بِضَمِّ التَّاءِ أَيْ تُعْطَى ثَوَابَهُ. وَقِيلَ: {تَرْضَى} أَيْ يَرْضَاكَ اللَّهُ تَعَالَى، كَمَا قَالَ: "وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا" (مَرْيَمَ: ٥٥) وَقِيلَ: مَعْنَى الْآيَةِ لَعَلَّكَ تَرْضَى بِالشَّفَاعَةِ، كَمَا قَالَ: "وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضَى" (الضَّحَى:٥) .
{لَعَلَّكَ تَرْضَى} “ki rızaya eresin”; yani ahirette onun sevabından razı olasın (15/a). Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, te harfinin dammesiyle "turdâ" (تُرْضَى) şeklinde okumuşlardır; yani onun sevabı sana verilsin [anlamında]. {تَرْضَى} “rızaya eresin”; yani Yüce Allah'ın: "Ve Rabbi katında razı olunan biriydi" (Meryem: 55) buyurduğu gibi, Yüce Allah'ın senden razı olmasıdır da denilmiştir. Ayetin anlamının, O'nun: "Ve Rabbin sana verecek de sen razı olacaksın" (Duhâ: 5) buyurduğu gibi şefaatle razı olman olduğu da söylenmiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْخَطِيبُ الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الشَّيْبَانِيُّ إِمْلَاءً، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السَّعْدِيُّ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ، فَقَالَ: "إِنَّكُمْ تَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لَا تُضَامُونَ فِي رُؤْيَتِهِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لَا تُغْلَبُوا عَلَى صَلَاةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا"، ثُمَّ قَرَأَ {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا} .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. el-Abbâs el-Hatîb el-Humeydî haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Ya'kūb eş-Şeybânî imlâ yoluyla haber verdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh es-Sa'dî haber verdi, bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, Kays b. Ebî Hâzim'den, o da Cerîr b. Abdillâh'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk; dolunay gecesi aya baktı ve şöyle buyurdu: "Siz, şu ayı gördüğünüz gibi Rabbinizi de göreceksiniz; O'nu görmekte hiçbir haksızlığa/zahmete uğramayacaksınız (birbirinizi sıkıştırmayacaksınız). O halde güneşin doğuşundan önceki ve batışından önceki namazı kaçırmamaya gücünüz yetiyorsa bunu yapın." Sonra: {وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا} “Güneşin doğuşundan önce ve batışından önce Rabbini hamt ile tesbih et” [ayetini] okudu.
{وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٣١) }
{وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَى (١٣١) } “Kendilerini onunla sınamak için onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya hayatının süsüne gözlerini dikme! Rabbinin rızkı hem daha hayırlı hem de daha süreklidir (131).”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} قَالَ أَبُو رَافِعٍ: نَزَلَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ ضَيْفٌ فَبَعَثَنِي إِلَى يَهُودِيٍّ فَقَالَ لِي: "قُلْ لَهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ يَقُولُ لَكَ بِعْنِي كَذَا وَكَذَا مِنَ الدَّقِيقِ وَأَسْلِفْنِي إِلَى هِلَالِ رَجَبٍ" فَأَتَيْتُهُ فَقُلْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ: وَاللَّهُ لَا أَبِيعُهُ وَلَا أُسْلِفُهُ إِلَّا بَرْهَنٍ، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ، فَقَالَ: "وَاللَّهِ لَئِنْ بَاعَنِي وَأَسْلَفَنِي لَقَضَيْتُهُ وَإِنِّي لِأَمِينٌ فِي السَّمَاءِ وَأَمِينٌ فِي الْأَرْضِ، اذْهَبْ بِدِرْعِي الْحَدِيدِ إِلَيْهِ" فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} لَا تَنْظُرْ، {إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ} أَعْطَيْنَا، {أَزْوَاجًا} أَصْنَافًا، {مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أَيْ زِينَتَهَا وَبَهْجَتَهَا، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ زَهَرَةَ بِفَتْحِ الْهَاءِ وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِجَزْمِهَا، {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} أَيْ لِنَجْعَلَ ذَلِكَ فِتْنَةً لَهُمْ بِأَنْ أُزِيدَ لَهُمُ النِّعْمَةَ فَيَزِيدُوا كُفْرًا وَطُغْيَانًا، {وَرِزْقُ رَبِّكَ} فِي الْمَعَادِ، يَعْنِي: الْجَنَّةَ، {خَيْرٌ وَأَبْقَى} قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: مَنْ لم يتعز
Yüce Allah'ın: {وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} “Gözlerini dikme!” kavli hakkında Ebû Râfi' şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir misafir geldi. Bunun üzerine beni bir Yahudiye gönderip bana şöyle buyurdu: «Ona de ki: Resûlullah sana, 'Bana şu kadar un sat yahut Receb hilaline kadar borç ver' diyor.» Bunun üzerine ona gittim ve bunu söyledim. O da: “Vallahi bir rehin olmadan ne satarım ne de borç veririm” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına dönüp durumu ona haber verdim. Bunun üzerine: «Vallahi bana satsa yahut borç verseydi elbette ona öderdim. Şüphesiz ben gökte de emînim yerde de emînim. Demir zırhımı ona götür» buyurdu. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ} “Gözlerini dikme!” [yani] bakma, {إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ} “Kendilerine verdiğimiz şeylere” [yani] bahşettiğimiz şeylere, {أَزْوَاجًا} “Zümrelere” [yani] sınıflara, {مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Onlardan dünya hayatının süsüne” yani onun ziynetine ve çekiciliğine. Ya'kūb (زَهَرَةَ) kelimesini he harfinin fethasıyla (zeherate), cumhur ise cezm ile (zehrete) okumuştur. {لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ} “Kendilerini onunla sınamak için” yani onlara verdiğim nimeti artırmak suretiyle onlar da küfür ve azgınlıklarını artırsınlar diye bunu kendilerine bir fitne (sınav) kılmamız için. {وَرِزْقُ رَبِّكَ} “Rabbinin rızkı ise” ahirette, yani cennet, {خَيْرٌ وَأَبْقَى} “Daha hayırlı ve daha süreklidir.” Übey b. Ka'b şöyle demiştir: Kim teselli bulmazsa
بعز اللَّهِ تَقَطَّعَتْ نَفْسُهُ حَسَرَاتٍ، وَمَنْ يُتْبِعْ بَصَرَهُ فِيمَا فِي أَيْدِ النَّاسِ بَطَلَ حُزْنُهُ، وَمَنْ ظَنَّ أَنَّ نِعْمَةَ اللَّهِ فِي مَطْعَمِهِ وَمَشْرَبِهِ وَمَلْبَسِهِ فَقَدْ قَلَّ عَمَلُهُ وَحَضَرَ عَذَابُهُ.
Allah'ın izzetiyle teselli bulmazsa nefsi hasretlerle parçalanır. Kim gözünü insanların elindekilere dikerse hüznü tükenmez [uzar gider]. Kim de Allah'ın nimetinin sadece yiyeceğinde, içeceğinde ve giyeceğinde olduğunu zannederse şüphesiz ameli azalır ve azabı yaklaşır.
{وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى (١٣٢) وَقَالُوا لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى (١٣٤) }
{وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى (١٣٢) وَقَالُوا لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى (١٣٣) وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى (١٣٤) } “Ailene namazı emret ve kendin de ona sabırla devam et! Biz senden rızık istemiyoruz; seni biz rızıklandırıyoruz. Güzel akıbet takvanındır (132). Dediler ki: 'Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!' Onlara önceki sahifelerdeki açık delil gelmedi mi? (133) Eğer biz onları bundan önce bir azap ile helak etseydik, muhakkak: 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi (134).”
{وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ} أَيْ قَوْمَكَ. وَقِيلَ: مَنْ كَانَ عَلَى دِينِكَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَكَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ" (مَرْيَمَ: ٥٥) ، {وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} أَيِ اصْبِرْ عَلَى الصَّلَاةِ، فَإِنَّهَا تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ.
{وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ} “Ailene namazı emret”; yani kavmine. Yüce Allah'ın: "Ailesine namazı emrederdi" (Meryem: 55) buyurduğu gibi, senin dinin üzere olan kimselere [emret] de denilmiştir. {وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا} “ve kendin de ona sabırla devam et”; yani namaza sabret; çünkü o, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.
{لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا} لَا نُكَلِّفُكَ أَنْ تَرْزُقَ أَحَدًا مِنْ خَلْقِنَا، وَلَا أَنْ تَرْزُقَ نَفْسَكَ وَإِنَّمَا نُكَلِّفُكَ عَمَلًا {نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ} الْخَاتِمَةُ الْجَمِيلَةُ الْمَحْمُودَةُ، {لِلتَّقْوَى} أَيْ لِأَهْلِ التَّقْوَى. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الَّذِينَ صَدَّقُوكَ وَاتَّبَعُوكَ وَاتَّقَوْنِي.
{لَا نَسْأَلُكَ رِزْقًا} “Biz senden rızık istemiyoruz”; mahlukatımızdan birini rızıklandırmanı sana yüklemiyoruz, kendini rızıklandırmanı da [yüklemiyoruz]; biz sana sadece amel mükellefiyeti yüklüyoruz. {نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ} “Seni biz rızıklandırıyoruz. Akıbet ise” güzel ve övgüye değer son, {لِلتَّقْوَى} “takvanındır”; yani takva ehlinindir. İbn Abbâs: "Seni tasdik eden, sana uyan ve benden sakınanlarındır" demiştir.
وَفِي بَعْضِ الْمَسَانِيدِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ: "كَانَ إِذَا أَصَابَ أَهْلَهُ ضُرٌّ أَمَرَهُمْ بِالصَّلَاةِ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ . قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالُوا} يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ، {لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ} أَيِ الْآيَةُ الْمُقْتَرَحَةُ فَإِنَّهُ كَانَ قَدْ أَتَاهُمْ بِآيَاتٍ كَثِيرَةٍ، {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْبَصْرَةِ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: " تَأْتِهِمْ " لِتَأْنِيثِ الْبَيِّنَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ، وَلِأَنَّ الْبَيِّنَةَ هِيَ الْبَيَانُ فَرُدَّ إِلَى الْمَعْنَى، {بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى} أَيْ بَيَانُ مَا فِيهَا، وَهُوَ الْقُرْآنُ أَقْوَى دَلَالَةٍ وَأَوْضَحُ آية.
Bazı müsnedlerde rivayet edildiğine göre Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem: "Ailesine bir darlık isabet ettiği zaman onlara namazı emreder ve bu ayeti okurdu". Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا} “Dediler ki” yani müşrikler; {لَوْلَا يَأْتِينَا بِآيَةٍ مِنْ رَبِّهِ} “Rabbinden bize bir mucize getirseydi ya!” yani [kendi] istedikleri bir mucizeyi; zira o kendilerine birçok ayet/mucize getirmişti. {أَوَلَمْ تَأْتِهِمْ بَيِّنَةُ} “Onlara açık delil gelmedi mi?”; Medine ve Basra ehli ile Âsım'dan rivayetle Hafs, "beyyine" kelimesinin müennes olması sebebiyle [te harfiyle] "te'tihim" (تَأْتِهِمْ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise fiil öne geçtiği ve beyyine kelimesi beyan anlamına gelip manaya döndürüldüğü için ye harfiyle [ye'tihim şeklinde] okumuşlardır. {بَيِّنَةُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى} “önceki sahifelerdeki açık delil”; yani onlardakilerin açıklaması; o da delil bakımından en güçlüsü ve en açık ayet olan Kur'an'dır.
وقيل: أو لم يَأْتِهِمْ بَيَانُ مَا فِي الصُّحُفِ الْأُولَى: التَّوْرَاةُ، وَالْإِنْجِيلُ، وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَنْبَاءِ الْأُمَمِ أَنَّهُمُ اقْتَرَحُوا الْآيَاتِ، فَلَمَّا أَتَتْهُمْ وَلَمْ يُؤْمِنُوا بِهَا، كَيْفَ عَجَّلْنَا لَهُمُ الْعَذَابَ وَالْهَلَاكَ، فَمَا يُؤَمِّنُهُمْ إِنْ أَتَتْهُمُ الْآيَةُ أَنْ يَكُونَ حَالُهُمْ كَحَالِ أُولَئِكَ. {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ} مِنْ قَبْلِ إِرْسَالِ الرَّسُولِ وَإِنْزَالِ الْقُرْآنِ، {لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا}
Şöyle de denilmiştir: Onlara önceki sahifelerdeki -Tevrat, İncil ve diğerlerindeki- [geçmiş] ümmetlerin haberlerinin açıklaması gelmedi mi? Şöyle ki, onlar [özel] mucizeler talep etmişlerdi; bu [mucizeler] onlara gelip de iman etmediklerinde azabı ve helaki kendilerine nasıl çarçabuk ulaştırdığımız [kendilerine bildirilmedi mi]? Şu halde kendilerine [istedikleri] mucize geldiğinde onların durumunun da berikilerin durumu gibi olmasından onları ne güvende kılabilir ki? {وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْنَاهُمْ بِعَذَابٍ مِنْ قَبْلِهِ} “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etmiş olsaydık”; elçi göndermeden ve Kur'an'ı indirmeden önce, {لَقَالُوا رَبَّنَا لَوْلَا} “şöyle derlerdi: 'Rabbimiz! Keşke...'”
هَلَّا {أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا} يَدْعُونَا، أَيْ: لَقَالُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} بِالْعَذَابِ، وَالذُّلِّ، وَالْهَوَانِ، وَالْخِزْيِ، وَالِافْتِضَاحِ.
niçin {أَرْسَلْتَ إِلَيْنَا رَسُولًا} “bize bir elçi göndermedin [ki]” bizi davet edecek; yani kıyamet günü şöyle derlerdi: {فَنَتَّبِعَ آيَاتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزَى} “alçalıp rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık” azapla, zilletle, horlukla, rüsvalıkla ve rezil rüsva olmakla.
{قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى (١٣٥) }
{قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ فَتَرَبَّصُوا فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ وَمَنِ اهْتَدَى (١٣٥) } “De ki: 'Herkes gözetlemektedir; siz de gözetleyedurun! Düzgün yolun sahiplerinin kim olduğunu ve kimin doğru yola erdiğini yakında bileceksiniz' (135).”
{قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ} مُنْتَظِرٌ دَوَائِرَ الزَّمَانِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا نَتَرَبَّصُ بِمُحَمَّدٍ حَوَادِثَ الدَّهْرِ، فَإِذَا مَاتَ تَخَلَّصْنَا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَتَرَبَّصُوا} فَانْتَظِرُوا، {فَسَتَعْلَمُونَ} إِذَا جَاءَ أَمْرُ اللَّهِ وَقَامَتِ الْقِيَامَةُ، {مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ} الْمُسْتَقِيمِ، {وَمَنِ اهْتَدَى} مِنَ الضَّلَالَةِ نَحْنُ أَمْ أَنْتُمْ؟.
{قُلْ كُلٌّ مُتَرَبِّصٌ} “De ki: 'Herkes gözetlemektedir'”; zamanın getireceklerini beklemektedir. Bu da müşriklerin: "Muhammed için zamanın felaketlerini gözetliyoruz; ölünce ondan kurtuluruz" demelerindendir. Yüce Allah: {فَتَرَبَّصُوا} “siz de gözetleyedurun” bekleyedurun, {فَسَتَعْلَمُونَ} “yakında bileceksiniz” Allah'ın emri gelip kıyamet koptuğu zaman, {مَنْ أَصْحَابُ الصِّرَاطِ السَّوِيِّ} “düzgün yolun sahiplerinin kim olduğunu” dosdoğru [yolun], {وَمَنِ اهْتَدَى} “ve kimin doğru yola erdiğini” sapıklıktan kurtulup [hidayete erenlerin] biz mi yoksa siz mi olduğunuzu [yakında bileceksiniz].