Binûn

Enbiyâ — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدَّي عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّازُ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَكَرِيَّا العَذَافِرِيُّ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ الدَّيْرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عن عبد ١٨/أاللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ

Bize Ebû Saîd Abdullâh b. Ahmed et-Tâhirî bildirdi, bize dedem Abdussamed b. Abdirrahmân el-Bezzâz bildirdi, bize Muhammed b. Zekeriyyâ el-Azâfirî bildirdi, bize İshâk ed-Deyrî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Katâde'den, [o da] Şehr b. Havşeb'den, [o da] Abdullâh b. Amr b. el-Âs'tan bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i

يَقُولُ: "إِنَّهَا سَتَكُونُ هِجْرَةٌ بَعْدَ هِجْرَةٍ، فَخِيَارُ النَّاسِ إِلَى مُهَاجَرِ إِبْرَاهِيمَ" .

şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz hicret üstüne hicret olacaktır. İnsanların en hayırlıları İbrâhim'in hicret yurduna [gidenler]dir”.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: اسْتَجَابَ لِإِبْرَاهِيمَ رِجَالُ قَوْمِهِ حِينَ رَأَوْا مَا صَنَعَ اللَّهُ بِهِ مِنْ جَعْلِ النَّارِ عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى خَوْفٍ مِنْ نَمْرُودَ وَمَلَئِهِمْ وَآمَنَ بِهِ لُوطٌ، وَكَانَ ابْنَ أَخِيهِ وَهُوَ لُوطُ بْنُ هَارَانَ بْنِ تَارِخَ، وَهَارَانُ هُوَ أَخُو إِبْرَاهِيمَ وَكَانَ لَهُمَا أَخٌ ثَالِثٌ يُقَالُ لَهُ نَاخُورُ بْنُ تَارِخَ، وَآمَنَتْ بِهِ أَيْضًا سَارَةُ وَهِيَ بِنْتُ عَمِّهِ وَهِيَ سَارَةُ بِنْتُ هَارَانَ الْأَكْبَرِ، عَمِّ إِبْرَاهِيمَ فَخَرَجَ مِنْ كَوْثَى مِنْ أَرْضِ الْعِرَاقِ مُهَاجِرًا إِلَى رَبِّهِ، وَمَعَهُ لُوطٌ وَسَارَةُ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} (العَنْكَبُوتِ: ٢٦) ، فَخَرَجَ يَلْتَمِسُ الْفِرَارَ بِدِينِهِ وَالْأَمَانَ عَلَى عِبَادَةِ رَبِّهِ، حَتَّى نَزَلَ حَرَّانَ فَمَكَثَ بِهَا مَا شَاءَ اللَّهُ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْهَا مُهَاجِرًا حَتَّى قَدِمَ مِصْرَ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ مِصْرَ إِلَى الشَّامِ، فَنَزَلَ السَّبْعَ مِنْ أَرْضِ فِلَسْطِينَ، وَهِيَ بَرِّيَّةُ الشَّامِ، وَنَزَلَ لُوطٌ بِالْمُؤْتَفِكَةِ وَهِيَ مِنَ السَّبْعِ عَلَى مَسِيرَةِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، وَأَقْرَبُ، فَبَعَثَهُ اللَّهُ نَبِيًّا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} .

Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Nemrud ve ileri gelenlerinden duydukları korkuya rağmen, Allah'ın ateşi ona karşı serin ve selametli kıldığını gördüklerinde kavminden bazı kimseler İbrâhim'e icabet etti. Kardeşinin oğlu olan Lût da ona iman etti; o, Târah oğlu Hârân'ın oğlu Lût'tur. Hârân, İbrâhim'in kardeşidir. Onların Nâhûr b. Târah adında üçüncü bir erkek kardeşleri daha vardı. Amcasının kızı olan Sâre de ona iman etti; o, İbrâhim'in amcası olan büyük Hârân'ın kızı Sâre'dir. [İbrâhim], beraberinde Lût ve Sâre olduğu halde Irak topraklarındaki Kûsâ'dan Rabbine hicret ederek çıktı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَآمَنَ لَهُ لُوطٌ وَقَالَ إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} (el-Ankebût: 26) “Bunun üzerine Lût ona iman etti ve: ‘Ben Rabbime hicret ediyorum’ dedi.” Diniyle kaçmayı ve Rabbine ibadette güven içinde olmayı arzulayarak çıktı; nihayet Harran'a ulaşıp Allah'ın dilediği kadar orada kaldı. Sonra oradan hicret ederek ayrılıp Mısır'a vardı. Daha sonra Mısır'dan Şam'a geçti ve Filistin topraklarından es-Seb' bölgesine yerleşti ki orası Şam çölüdür. Lût ise es-Seb'den bir gün bir gecelik veya daha yakın bir mesafede olan Mü'tefike'ye yerleşti. Allah onu bir peygamber olarak gönderdi. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: {وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ} “Onu da Lût'u da, âlemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık.”

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢) }

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢) } “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak da Yakub'u bağışladık; her birini salih kimseler kıldık.”

{وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣) }

{وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (٧٣) } “Onları bizim emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık ve onlara hayırlı işler yapmayı, namazı dosdoğru kılmayı ve zekât vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi.”

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: مَعْنَى النَّافِلَةِ الْعَطِيَّةُ وَهُمَا جَمِيعًا مِنْ عَطَاءِ اللَّهِ نَافِلَةً يَعْنِي عَطَاءً، قَالَ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ: فَضْلًا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي زَيْدٍ وَقَتَادَةَ ﵃: النَّافِلَةُ هُوَ يَعْقُوبُ لِأَنَّ اللَّهَ ﷿ أَعْطَاهُ إِسْحَاقَ بِدُعَائِهِ حَيْثُ قَالَ: {هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} (الصَّافَّاتِ: ١٠٠) ، وَزَادَ يَعْقُوبُ [وِلْدُ الْوَلَدِ] وَالنَّافِلَةُ الزِّيَادَةُ، {وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ} يَعْنِي: إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ. {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً} يُقْتَدَى بِهِمْ فِي الْخَيْرِ، {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} يَدْعُونَ النَّاسَ إِلَى دِينِنَا،

{وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً} “Biz ona İshak'ı ve fazladan bir lütuf olarak Yakub'u hibe ettik” Mücâhid ve Atâ şöyle demiştir: Nâfile'nin anlamı hibedir (bağıştır); her ikisi de Allah'ın ihsanı kabilinden bir nâfile, yani bağıştır. el-Hasan ve ed-Dahhâk: "Fazladan bir lütuf olarak" demiştir. İbn Abbâs, Übey b. Ka'b, Ebû Zeyd ve Katâde'den (radıyallâhu anhum) [rivayet edildiğine göre]: Nâfile [ile kastedilen] Yakub'dur. Zira Allah azze ve celle ona İshak'ı duasından dolayı, {هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} “[Rabbim!] Bana salihlerden [bir evlat] bağışla” (es-Sâffât: 100) dediğinde vermiş, torun [olan] Yakub'u da fazladan lütfetmiştir; nâfile ise ziyade (fazlalık) demektir. {وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ} “Her birini de salih kimseler kıldık” yani: İbrahim'i, İshak'ı ve Yakub'u. {وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً} “Onları önderler yaptık” hayırda kendilerine uyulan [rehberler kıldık], {يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا} “bizim emrimizle doğru yolu gösteren” insanları dinimize davet eden [önderler kıldık].

{وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ} الْعَمَلَ بِالشَّرَائِعِ، {وَإِقَامَ الصَّلَاةِ} يَعْنِي: الْمُحَافَظَةَ عَلَيْهَا، {وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ} إِعْطَاءَهَا {وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ} مُوَحِّدِينَ.

{وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ} “ve onlara hayırlı işler yapmayı vahyettik” şeriatların hükümleriyle amel etmeyi, {وَإِقَامَ الصَّلَاةِ} “namazı dosdoğru kılmayı” yani: onu korumayı, {وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ} “ve zekât vermeyi” onu ödemeyi, {وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ} “Onlar sadece bize ibadet eden kimselerdi” muvahhidlerdi.

{وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) }

{وَلُوطًا آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) وَنُوحًا إِذْ نَادَى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْنَاهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ (٧٨) } “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik. Onu çirkin işler yapmakta olan o şehirden kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. Onu rahmetimize dâhil ettik; çünkü o salihlerdendi. Daha önce Nûh da yakarmıştı da onun duasını kabul etmiştik; böylece onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik. Gerçekten onlar kötü bir kavimdi, biz de onların hepsini suda boğduk. Dâvûd ile Süleyman'ı da [hatırla]; hani bir kavmin koyunlarının geceleyin içine girip otladığı ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların verdikleri hükme şahittik.”

{وَلُوطًا آتَيْنَاهُ} أَيْ: وَآتَيْنَا لُوطًا، وَقِيلَ: وَاذْكُرْ لُوطًا آتَيْنَاهُ، {حُكْمًا} يَعْنِي: الْفَصْلَ بَيْنَ الخصوم بالحق، {وَعِلْمًا} {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ} يعني: سدوما وَكَانَ أَهْلُهَا يَأْتُونَ الذُّكْرَانَ فِي أَدْبَارِهِمْ وَيَتَضَارَطُونَ فِي أَنْدِيَتِهِمْ مَعَ أَشْيَاءَ أُخَرَ، كَانُوا يَعْمَلُونَ مِنَ الْمُنْكَرَاتِ، {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ} {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} . {وَنُوحًا إِذْ نَادَى} دَعَا، {مِنْ قَبْلُ} أَيْ مِنْ قَبْلِ إِبْرَاهِيمَ وَلُوطٍ، {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مِنَ الْغَرَقِ وَتَكْذِيبِ قَوْمِهِ. وَقِيلَ: لِأَنَّهُ كَانَ أَطْوَلَ الْأَنْبِيَاءِ عُمْرًا وَأَشَدَّهُمْ بَلَاءً، وَالْكَرْبُ: أَشَدُّ الْغَمِّ . {وَنَصَرْنَاهُ} مَنَعْنَاهُ، {مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} أَنْ يَصِلُوا إِلَيْهِ بِسُوءٍ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةُ: أَيْ عَلَى الْقَوْمِ، {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} قَوْلُهُ ﷿: {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} اخْتَلَفُوا فِي الْحَرْثِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ ﵃ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَ الْحَرْثُ كَرْمًا قَدْ تَدَلَّتْ عَنَاقِيدُهُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانَ زَرْعًا، {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} أَيْ رَعَتْهُ لَيْلًا فَأَفْسَدَتْهُ، وَالنَّفْشُ: الرَّعْيُ بِاللَّيْلِ وَالْهَمَلُ بِالنَّهَارِ

{وَلُوطًا آتَيْنَاهُ} “Lût’a da verdik” yani: Lût'a verdik; bir görüşe göre de: Lût'u da hatırla, [ona] verdik, {حُكْمًا} “hüküm” yani: hasımlar arasında hak ile hükmetmeyi, {وَعِلْمًا} “ve ilim” [verdik]. {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانَتْ تَعْمَلُ الْخَبَائِثَ} “Onu çirkin işler yapan o memleketten kurtardık” yani: Sedûm'dur. Onun halkı erkeklere arkalarından yaklaşıyor ve meclislerinde sesli gaz çıkarıyorlardı; bunların yanı sıra işledikleri başka münkerler de vardı. {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَاسِقِينَ} “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi”. {وَأَدْخَلْنَاهُ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ} “Onu rahmetimize aldık. Şüphesiz o salihlerdendi”. {وَنُوحًا إِذْ نَادَى} “Nûh’u da [hatırla]; hani o dua etmişti” niyaz etmişti, {مِنْ قَبْلُ} “daha önce” yani İbrâhim ve Lût'tan önce, {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “Biz de onun duasını kabul ettik ve onu da ailesini de o büyük sıkıntıdan kurtardık”. İbn Abbâs şöyle demiştir: Boğulmaktan ve kavminin yalanlamasından [kurtardık]. Bir görüşe göre de: Çünkü o, peygamberlerin ömrü en uzun ve belası en şiddetli olanıydı. Karb (الْكَرْب) ise kederin en şiddetlisidir. {وَنَصَرْنَاهُ} “Ona yardım ettik” onu koruduk, {مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا} “ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı” ona bir kötülük ulaştırmalarından [koruduk]. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Yani o kavme karşı [ona yardım ettik], {إِنَّهُمْ كَانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz onlar kötü bir kavimdi; biz de onların hepsini suda boğduk”. Azîz ve Celîl olan [Allah'ın] şu sözü: {وَدَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ إِذْ يَحْكُمَانِ فِي الْحَرْثِ} “Dâvûd ile Süleyman’ı da [hatırla]; hani onlar ekin konusunda hüküm veriyorlardı”. Hars (ekin) konusunda ihtilaf ettiler. İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Hars (ekin), salkımları sarkmış bir üzüm bağı idi. Katâde ise: Bir ekin idi, demiştir. {إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ} “Hani kavmin koyunları geceleyin oraya yayılıp [zarar vermişti]” yani geceleyin orada otlayıp onu ifsat etmişti. Nefş (النَّفْش) geceleyin otlatmak, hemel (الْهَمَل) ise gündüzleyin başıboş bırakmaktır

وَهُمَا الرَّعْيُ بِلَا رَاعٍ، {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ} أَيْ: كَانَ ذَلِكَ بِعِلْمِنَا وَمَرْأَى مِنَّا لَا يَخْفَى عَلَيْنَا عِلْمُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: جَمَعَ اثْنَيْنِ، فَقَالَ لِحُكْمِهِمْ وَهُوَ يُرِيدُ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ لِأَنَّ الِاثْنَيْنِ جَمْعٌ وَهُوَ مِثْلُ قَوْلِهِ: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} (النِّسَاءِ: ١١) ، وَهُوَ يُرِيدُ أَخَوَيْنِ.

her ikisi de çobansız otlatmadır. {وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شَاهِدِينَ} “Biz de onların verdikleri hükme şahittik” yani: Bu durum bizim bilgimiz dâhilinde ve nezaretimizde cereyan etmekteydi, onun bilgisi bizden gizli kalmazdı. Ferrâ şöyle demiştir: İki kişiyi çoğul zamiriyle ifade ederek “onların hükmüne” buyurmuştur, bununla Dâvûd ve Süleyman'ı kastetmektedir; zira iki kişi çoğul hükmündedir; nitekim bu durum: {فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ} (en-Nisâ: 11) “Eğer kardeşleri varsa, annesine altıda bir düşer” buyruğunda iki erkek kardeş kastedildiği halde çoğul kullanılması gibidir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَالزُّهْرِيُّ: وَذَلِكَ أَنَّ رَجُلَيْنِ دَخَلَا عَلَى دَاوُدَ أَحَدُهُمَا صَاحِبُ حَرْثٍ وَالْآخَرُ صَاحِبُ غَنَمٍ، فَقَالَ صَاحِبُ الزَّرْعِ: إِنَّ هَذَا انْفَلَتَتْ غَنَمُهُ لَيْلًا وَوَقَعَتْ فِي حَرْثِي فَأَفْسَدَتْهُ فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُ شَيْءٌ، فَأَعْطَاهُ دَاوُدُ رِقَابَ الْغَنَمِ بِالْحَرْثِ، فَخَرَجَا فَمَرَّا عَلَى سُلَيْمَانَ فَقَالَ: كَيْفَ قَضَى بَيْنَكُمَا فَأَخْبَرَاهُ فَقَالَ سُلَيْمَانُ: لَوْ وُلِّيتُ أَمْرَهُمَا لَقَضَيْتُ بِغَيْرِ هَذَا.

İbn Abbâs, Katâde ve Zührî şöyle demiştir: Olay şöyle cereyan etmişti; iki adam Dâvûd'un huzuruna girdi, bunlardan biri tarla sahibi, diğeri ise koyun sahibiydi. Ekin sahibi: “Bu adamın koyunları geceleyin kaçıp tarlama girdi ve onu mahvetti, geriye hiçbir şey bırakmadı” dedi. Bunun üzerine Dâvûd ekine karşılık koyunların bizzat kendilerini ona verdi. İkisi çıkıp Süleyman'ın yanından geçerken o: “Aranızda nasıl hükmetti?” diye sordu. Onlar da durumu haber verdiler. Bunun üzerine Süleyman: “Eğer bu ikisinin işi bana verilmiş olsaydı, bundan başka şekilde hükmederdim” dedi.

وَرُوِيَ أَنَّهُ قَالَ غَيْرُ هَذَا أَرْفَقُ بِالْفَرِيقَيْنِ، فَأُخْبِرَ بِذَلِكَ دَاوُدُ فَدَعَاهُ فَقَالَ كَيْفَ تَقْضِي؟ وَيُرْوَى أَنَّهُ قَالَ بِحَقِّ النُّبُوَّةِ وَالْأُبُوَّةِ إِلَّا أَخْبَرْتَنِي بِالَّذِي هُوَ أَرْفَقُ بِالْفَرِيقَيْنِ، قَالَ: ادْفَعِ الْغَنَمَ إِلَى صَاحِبِ الْحَرْثِ يَنْتَفِعُ بِدَرِّهَا وَنَسْلِهَا وَصُوفِهَا وَمَنَافِعِهَا وَيَبْذُرُ صَاحِبُ الْغَنَمِ لِصَاحِبِ الْحَرْثِ مِثْلَ حَرْثِهِ، فَإِذَا صَارَ الْحَرْثُ كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ أُكِلَ دُفِعَ إِلَى أَهْلِهِ، وَأَخَذَ صَاحِبُ الْغَنَمِ غَنَمَهُ، فَقَالَ دَاوُدُ الْقَضَاءُ مَا قَضَيْتَ وَحَكَمَ بِذَلِكَ .

Onun: “Bundan başkası iki taraf için de daha uygundur” dediği rivayet edilmiştir. Bu durum Dâvûd'a haber verilince onu çağırdı ve: “Nasıl hükmedersin?” dedi. Şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Peygamberlik ve babalık hakkı için, iki taraf için de daha uygun olan hükmü bana haber ver.” [Süleyman] dedi ki: “Koyunları tarla sahibine teslim et; sütünden, yavrusundan, yününden ve diğer faydalarından yararlansın; koyun sahibi de tarla sahibine tarlasının benzeri bir ekin eksin. Tarla, [koyunların] yediği günkü haline gelince sahibine teslim edilir ve koyun sahibi de koyunlarını geri alır.” Bunun üzerine Dâvûd: “Hüküm senin verdiğin hükümdür” dedi ve bu şekilde hükmetti.

وَقِيلَ: إِنَّ سُلَيْمَانَ يَوْمَ حَكَمَ كَانَ ابْنَ إِحْدَى عَشْرَةَ سَنَةً، وَأَمَّا حُكْمُ الْإِسْلَامِ [فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ] أَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَاشِيَةُ الْمُرْسَلَةُ بِالنَّهَارِ مِنْ مَالِ الْغَيْرِ فَلَا ضَمَانَ عَلَى رَبِّهَا، وَمَا أَفْسَدَتْ بِاللَّيْلِ ضَمِنَهُ رَبُّهَا لِأَنَّ فِي عُرْفِ النَّاسِ أَنَّ أَصْحَابَ الزَّرْعِ يَحْفَظُونَهُ بِالنَّهَارِ، وَالْمَوَاشِي تَسْرَحُ بِالنَّهَارِ وَتُرَدُّ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَرَاحِ.

Süleyman'ın bu hükmü verdiği gün on bir yaşında olduğu söylenmiştir. [Bu meselede] İslam'ın hükmü ise şöyledir: Gündüzleyin salıverilen hayvanların başkasının malına verdiği zarardan dolayı sahibine tazminat gerekmez; geceleyin verdikleri zararı ise sahibi tazmin eder. Çünkü insanların örfünde tarla sahipleri gündüzün ekinlerini korurlar, hayvanlar da gündüzün yayılır ve geceleyin ağıllarına geri dönerler.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرْخَسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي شِهَابٍ، عَنْ حَرَامِ بْنِ سَعْدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ دَخَلَتْ حَائِطًا فَأَفْسَدَتْهُ فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَمَانُهُ عَلَى أَهْلِهَا، وَذَهَبَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ إِلَى أَنَّ الْمَالِكَ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهَا فَلَا ضَمَانَ عَلَيْهِ فِيمَا أَتْلَفَتْ مَاشِيَتُهُ لَيْلًا كَانَ أَوْ نَهَارًا .

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus‘ab, Mâlik'ten, [o] İbn Şihâb'dan, [o da] Harâm b. Sa‘d b. Muhayyisa'dan naklen haber verdi ki: Berâ b. Âzib'e ait bir deve bir bahçeye girip orayı ifsat etti (zarar verdi). Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gündüzleri bahçeleri korumak bahçe sahiplerine aittir; hayvanların geceleyin verdikleri zararın tazmini ise hayvan sahiplerinin üzerinedir» şeklinde hükmetti. Rey ehli (Hanefîler) ise, [zarar anında] hayvanın yanında bulunmadığı takdirde -gece olsun gündüz olsun- hayvanının telef ettiği şeylerden ötürü sahibine tazminat gerekmediği görüşüne varmışlardır.

{فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩) }

{فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ وَكُلًّا آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فَاعِلِينَ (٧٩) } “Böylece onu(n hükmünü) Süleyman'a bellettik. Her birine bir hüküm ve ilim verdik. Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapanlar biz idik.”

قَوْلُهُ ﷿: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} أَيْ عَلَّمْنَاهُ الْقَضِيَّةَ وَأَلْهَمْنَاهَا سُلَيْمَانَ، {وَكُلًّا} يَعْنِي دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ، {آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} قَالَ الْحَسَنُ: لَوْلَا هَذِهِ الْآيَةُ لَرَأَيْتُ الْحُكَّامَ قَدْ هَلَكُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ حَمِدَ هَذَا بِصَوَابِهِ وَأَثْنَى عَلَى هَذَا بِاجْتِهَادِهِ . وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ حُكْمَ دَاوُدَ كَانَ بِالِاجْتِهَادِ أَمْ بِالنَّصِّ، وَكَذَلِكَ حُكْمُ سُلَيْمَانَ.

Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَفَهَّمْنَاهَا سُلَيْمَانَ} “Böylece onu Süleyman'a bellettik” yani hükmü Süleyman'a bildirdik ve ilham ettik. {وَكُلًّا} “Her birine” yani Dâvûd ve Süleyman'a, {آتَيْنَا حُكْمًا وَعِلْمًا} “bir hüküm ve ilim verdik”. Hasan şöyle demiştir: Bu ayet olmasaydı hâkimlerin helak olduğunu görürdüm; ancak Allah birini isabetinden dolayı övmüş, diğerini de ictihadından dolayı methetmiştir. Âlimler Dâvûd'un hükmünün ictihadla mı yoksa nassla mı olduğu konusunda, aynı şekilde Süleyman'ın hükmü hakkında da ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ بَعْضُهُمْ: فِعْلًا بِالِاجْتِهَادِ. وَقَالُوا يَجُوزُ الِاجْتِهَادُ لِلْأَنْبِيَاءِ لِيُدْرِكُوا ثَوَابَ الْمُجْتَهِدِينَ إِلَّا أَنَّ دَاوُدَ أَخْطَأَ وَأَصَابَ سُلَيْمَانُ. وَقَالُوا: يَجُوزُ الْخَطَأُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا أَنَّهُمْ لَا يُقِرُّونَ عَلَيْهِ، فَأَمَّا الْعُلَمَاءُ فَلَهُمُ الِاجْتِهَادُ فِي الْحَوَادِثِ إِذَا لَمْ يَجِدُوا فِيهَا نَصَّ كِتَابٍ أَوْ سَنَةٍ، وَإِذَا أَخْطَأُوا فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِمْ [فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ عَنْهُمْ] لِمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بن محمد ١٨/ب الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ بِشْرِ

Onlardan bazıları şöyle dedi: Gerçekten de ictihad iledir. Şöyle dediler: Müctehidlerin sevabına nail olmaları için peygamberlerin ictihad etmesi caizdir; ancak Dâvûd hata etmiş, Süleyman ise isabet etmiştir. Yine şöyle dediler: Peygamberler hakkında hata caizdir; ne var ki onlar hata üzere bırakılmazlar. Âlimlere gelince; onlar, yeni ortaya çıkan meselelerde Kitap veya Sünnet'ten bir nass bulamadıklarında ictihad ederler; hata ettiklerinde ise onlara hiçbir günah yoktur [çünkü günah onlardan kaldırılmıştır]. Nitekim bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize er-Rebî' b. Süleyman haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Abdülazîz b. Muhammed, Yezîd b. Abdillâh b. el-Hâd'dan, o Muhammed b. İbrâhîm et-Teymî'den, o Bişr

ابْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي عَنْ قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ العاصِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ العاصِ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ" .

b. Saîd'den, o Amr b. el-Âs'ın azatlısı Ebû Kays'tan, o da Amr b. el-Âs'tan bildirdi ki o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işitmiştir: “Hâkim hüküm verirken ictihad eder de isabet ederse ona iki ecir vardır; hüküm verirken ictihad eder de hata ederse ona bir ecir vardır”.

وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ حَكَمَا بِالْوَحْيِ، وَكَانَ حُكْمُ سُلَيْمَانَ نَاسِخًا لِحُكْمِ دَاوُدَ، وَهَذَا الْقَائِلُ يَقُولُ: لَا يَجُوزُ لِلْأَنْبِيَاءِ الْحُكْمُ بِالِاجْتِهَادِ لِأَنَّهُمْ مُسْتَغْنُونَ عَنِ الِاجْتِهَادِ بِالْوَحْيِ، وَقَالُوا: لَا يَجُوزُ الْخَطَأُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ وَاحْتَجَّ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ كُلَّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ بِظَاهِرِ الْآيَةِ وَبِالْخَبَرِ حَيْثُ وَعَدَ الثَّوَابَ لِلْمُجْتَهِدِ عَلَى الْخَطَأِ، وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبًا بَلْ إِذَا اخْتَلَفَ اجْتِهَادُ مُجْتَهِدِينَ فِي حَادِثَةٍ كَانَ الْحَقُّ مَعَ وَاحِدٍ لَا بِعَيْنِهِ، وَلَوْ كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مُصِيبًا لَمْ يَكُنْ لِلتَّقْسِيمِ مَعْنًى، وَقَوْلُهُ ﵇: "وَإِذَا اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ"، لَمْ يَرِدْ بِهِ أَنَّهُ يُؤْجَرُ عَلَى الْخَطَأِ بَلْ يُؤْجَرُ عَلَى اجْتِهَادِهِ فِي طَلَبِ الْحَقِّ لِأَنَّ اجْتِهَادَهُ عِبَادَةٌ، وَالْإِثْمُ فِي الْخَطَأِ عَنْهُ مَوْضُوعٌ إِذَا لَمْ يَأْلُ جُهْدَهُ .

Bir topluluk ise şöyle demiştir: Dâvûd ve Süleyman vahiy ile hükmetmişlerdir ve Süleyman'ın hükmü Dâvûd'un hükmünü neshetmiştir. Bu görüşü savunan kişi şöyle der: Peygamberlerin ictihad ile hükmetmesi caiz değildir; zira onlar vahiy sebebiyle ictihada ihtiyaç duymazlar. Şöyle de dediler: Peygamberler hakkında hata caiz değildir. “Her müctehid isabet etmiştir” görüşüne varanlar, ayetin zahirini ve müctehide hatasından dolayı sevap vaat eden rivayeti delil getirmişlerdir; bu, Rey ehlinin görüşüdür. Bir grup ise şöyle demiştir: Her müctehid isabet etmiş değildir; bilakis bir meselede iki müctehidin ictihadı ihtilaf ederse, hak olan muayyen olmayan tek bir taraftadır. Şayet her ikisi de isabet etmiş olsaydı bu taksimin bir anlamı kalmazdı. Aleyhisselâm'ın: “İctihad eder de hata ederse ona bir ecir vardır” buyruğuyla, hatadan dolayı ecir verileceği kastedilmemiştir; bilakis hakkı aramadaki ictihadından dolayı ecir verilir, zira onun ictihadı bir ibadettir; elinden gelen gayreti sarf ettiği takdirde ise hatanın günahı ondan kaldırılmıştır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَعْرَجِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "كَانَتِ امْرَأَتَانِ مَعَهُمَا ابْنَاهُمَا فَجَاءَ الذِّئْبُ فَذَهَبَ بِابْنِ إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ صَاحِبَتُهَا: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكَ، وَقَالَتِ الْأُخْرَى: إِنَّمَا ذَهَبَ بِابْنِكِ فَتَحَاكَمَتَا إِلَى دَاوُدَ فَقَضَى بِهِ لِلْكُبْرَى، فَخَرَجَتَا عَلَى سُلَيْمَانَ وَأَخْبَرَتَاهُ فَقَالَ: ائْتُونِي بِالسِّكِّينِ أَشُقُّهُ بَيْنَهُمَا، فَقَالَتِ الصُّغْرَى: لَا تَفْعَلْ يَرْحَمُكَ اللَّهُ فَهُوَ ابْنُهَا فَقَضَى بِهِ لِلصُّغْرَى" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ebü'l-Yemân bildirdi, bize Şuayb, Zührî'den bildirdi, bize Ebü'z-Zinâd, Abdurrahman el-A'rec'den bildirdi ki o, Ebû Hüreyre'yi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitirken dinlemiştir: “Yanlarında oğulları bulunan iki kadın vardı. Kurt gelip birinin oğlunu alıp götürdü. Arkadaşı: ‘Kurt senin oğlunu götürdü’ dedi. Diğeri de: ‘Hayır, senin oğlunu götürdü’ dedi. Dâvûd'un huzurunda muhakeme oldular; Dâvûd çocuğun büyük kadına ait olduğuna hükmetti. Kadınlar çıkıp Süleyman'ın yanına vardılar ve durumu ona haber verdiler. Bunun üzerine Süleyman: ‘Bana bir bıçak getirin, çocuğu ikisi arasında ikiye böleyim’ dedi. Küçük kadın: ‘Yapma, Allah sana merhamet etsin, çocuk onundur’ dedi. Bunun üzerine Süleyman çocuğun küçük kadına ait olduğuna hükmetti”.

قَوْلُهُ ﷿: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} أَيْ وَسَخَّرْنَا الْجِبَالَ وَالطَّيْرَ يُسَبِّحْنَ مَعَ دَاوُدَ إِذَا سَبَّحَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ يَفْهَمُ تَسْبِيحَ الْحَجَرِ وَالشَّجَرِ. قَالَ وَهْبٌ: كَانَتِ الْجِبَالُ تُجَاوِبُهُ بِالتَّسْبِيحِ وَكَذَلِكَ الطَّيْرُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: يُسَبِّحْنَ أَيْ يُصَلِّينَ مَعَهُ إِذَا صَلَّى. وَقِيلَ: كَانَ دَاوُدُ إِذَا فَتَرَ يُسْمِعُهُ اللَّهُ تَسْبِيحَ الْجِبَالِ وَالطَّيْرِ لِيَنْشَطَ فِي التَّسْبِيحِ وَيَشْتَاقَ إِلَيْهِ. {وَكُنَّا فَاعِلِينَ}

Yüce Allah'ın şu kavli: {وَسَخَّرْنَا مَعَ دَاوُدَ الْجِبَالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ} “Dâvûd ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik.” Yani Dâvûd tesbih ettiği zaman onunla birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları [ona] boyun eğdirdik. İbn Abbâs şöyle demiştir: Taşın ve ağacın tesbihini anlardı. Vehb şöyle demiştir: Dağlar tesbihte ona karşılık verirdi, kuşlar da öyleydi. Katâde ise şöyle demiştir: [Ayette geçen] {يُسَبِّحْنَ} (tesbih ederler), yani o namaz kıldığı zaman onunla birlikte namaz kılarlardı demektir. Şöyle de denilmiştir: Dâvûd gevşeklik hissettiğinde, tesbihte gayrete gelsin ve ona şevk duysun diye Allah ona dağların ve kuşların tesbihini işittirirdi. {وَكُنَّا فَاعِلِينَ} “[Bütün bunları] yapanlar biz idik.”

يَعْنِي: مَا ذَكَرَ مِنَ التَّفْهِيمِ وَإِيتَاءِ الْحُكْمِ وَالتَّسْخِيرِ.

Yani: Belletmek, hüküm vermek ve boyun eğdirmekten bahsedilen şeyleri [yapanlar biz idik].

{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١) }

{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١) } “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik. Artık şükredenlerden misiniz? Süleyman'a da kasırga gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]; onun emriyle bereketli kıldığımız yere akıp giderdi. Biz her şeyi bilenlerdik.”

{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} وَالْمُرَادُ بِاللَّبُوسِ هُنَا الدُّرُوعُ لِأَنَّهَا تُلْبَسُ، وَهُوَ فِي اللُّغَةِ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُلْبَسُ وَيُسْتَعْمَلُ فِي الْأَسْلِحَةِ كُلِّهَا، وَهُوَ بِمَعْنَى الْمَلْبُوسِ كَالْجُلُوسِ وَالرُّكُوبِ، قَالَ قَتَادَةُ: أَوَّلُ مَنْ صَنَعَ الدُّرُوعَ وَسَرَدَهَا وَحَلَّقَهَا دَاوُدُ وَكَانَتْ مِنْ قَبْلُ صَفَائِحَ، وَالدِّرْعُ يَجْمَعُ الْخِفَّةَ وَالْحَصَانَةَ، {لِتُحْصِنَكُمْ} لِتُحْرِزَكُمْ وَتَمْنَعَكُمْ، {مِنْ بَأْسِكُمْ} أيْ حَرْبِ عَدُوِّكُمْ، قَالَ السُّدِّيُّ: مِنْ وَقْعِ السِّلَاحِ فِيكُمْ، قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَيَعْقُوبُ: {لِتُحْصِنَكُمْ} بِالتَّاءِ، يَعْنِي الصَّنْعَةَ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالنُّونِ لِقَوْلِهِ: {وَعَلَّمْنَاهُ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ، جَعَلُوا الْفِعْلَ لِلَّبُوسِ، وَقِيلَ: لِيُحَصِّنَكُمُ اللَّهُ ﷿، {فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ} يَقُولُ لِدَاوُدَ وَأَهْلِ بَيْتِهِ. وَقِيلَ: يَقُولُ لِأَهْلِ مَكَّةَ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ نِعَمِي بِطَاعَةِ الرَّسُولِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً} أَيْ وَسَخَّرْنَا لِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ، وَهِيَ هَوَاءٌ مُتَحَرِّكٌ، وَهُوَ جِسْمٌ لَطِيفٌ يَمْتَنِعُ بِلُطْفِهِ مِنَ الْقَبْضِ عَلَيْهِ، وَيَظْهَرُ لِلْحِسِّ بِحَرَكَتِهِ، وَالرِّيحُ يُذَكَّرُ وَيُؤَنَّثُ، عَاصِفَةٌ شَدِيدَةُ الْهُبُوبِ، فَإِنْ قِيلَ: قَدْ قَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً وَالرُّخَاءُ اللِّينُ؟ قِيلَ: كَانَتِ الرِّيحُ تَحْتَ أَمْرِهِ إِنْ أَرَادَ أَنْ تَشْتَدَّ اشْتَدَّتْ، وَإِنْ أَرَادَ أَنْ تَلِينَ لَانَتْ، {تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} يَعْنِي الشَّامَ، وَذَلِكَ أَنَّهَا كَانَتْ تَجْرِي لِسُلَيْمَانَ وَأَصْحَابِهِ حَيْثُ شَاءَ سُلَيْمَانُ، ثُمَّ تَعُودُ إِلَى مَنْزِلِهِ بِالشَّامِ، {وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ} عَلَّمْنَاهُ، {عَالِمِينَ} بِصِحَّةِ التَّدْبِيرِ فِيهِ عَلِمْنَا أَنَّ مَا يُعْطَى سُلَيْمَانُ مِنْ تَسْخِيرِ الرِّيحِ وَغَيْرِهِ يَدْعُوهُ إِلَى الْخُضُوعِ لِرَبِّهِ ﷿.

{وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ} “ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” Burada Lebûs (الَّلبُوس) ile kastedilen zırhlardır, çünkü giyilirler. Lügatte bu kelime, giyilen ve bütün silahlarda kullanılan her şeyin adıdır; cülûs ve rukûb gibi melbûs (giyilen şey) anlamındadır. Katâde şöyle demiştir: Zırhı ilk yapan, onu ören ve halkalayan Dâvûd'dur; daha önce ise levhalar halindeydi. Zırh hem hafifliği hem de koruyuculuğu kendisinde toplar. {لِتُحْصِنَكُمْ} “sizi korusun diye” sizi muhafaza edip engellesin diye, {مِنْ بَأْسِكُمْ} “savaşınızın şiddetinden” yani düşmanınızın savaşından. Süddî: Silahın size isabet etmesinden [korusun diye], demiştir. Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Ya'kûb sanatı kastederek {لِتُحْصِنَكُمْ} şeklinde “te” ile okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, {وَعَلَّمْنَاهُ} “ona öğrettik” buyruğundan dolayı “nûn” ile okumuştur. Diğerleri ise fiili zırha isnat ederek “ye” ile okumuşlardır. Allah azze ve celle sizi korusun diye anlamında olduğu da söylenmiştir. {فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ} “Artık şükredenlerden misiniz?” [Bu sözü] Dâvûd'a ve ehlibeytine söylemektedir. Mekke halkına: Resûl'e itaat ederek nimetlerime şükredenler misiniz? dediği de söylenmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً} “Süleyman'a da kasırga gibi esen rüzgârı [boyun eğdirdik]” yani Süleyman'a rüzgârı boyun eğdirdik; o hareket eden havadır, latif bir cisimdir, letafeti sebebiyle tutulmaktan kaçınır ve hareketiyle duyuya belirir; rüzgâr (rîh) kelimesi müzekker ve müennes olarak kullanılır; âsıfe ise şiddetli esendir. Eğer: “Başka bir yerde {تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً} ‘onun emriyle tatlı tatlı/yumuşakça eserdi’ buyurmuştur, ruhâ ise yumuşak esmektir, [bu nasıl olur?]” denilirse; şöyle denilir: Rüzgâr onun emri altındaydı; eğer şiddetli esmesini isterse şiddetlenir, yumuşak esmesini isterse yumuşardı. {تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا} “onun emriyle bereketli kıldığımız yere akıp giderdi” yani Şam'a; çünkü rüzgâr Süleyman ve arkadaşları için Süleyman'ın dilediği yere doğru eser, sonra Şam'daki konağına geri dönerdi. {وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ} “Biz her şeyi” öğrettiğimiz [her şeyi], {عَالِمِينَ} “bilenlerdik” onun hakkındaki tedbirin doğruluğunu bilirdik; Süleyman'a rüzgârın boyun eğdirilmesi ve diğer hususlarda verilen şeylerin onu Rabbine azze ve celle boyun eğmeye sevk edeceğini bildik.

قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ سُلَيْمَانُ ﵇ إِذَا خَرَجَ إِلَى مَجْلِسِهِ عَكَفَتْ عَلَيْهِ الطَّيْرُ وَقَامَ لَهُ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ حَتَّى يَجْلِسَ عَلَى سَرِيرِهِ، وَكَانَ امْرَءًا غَزَّاءً قَلَّ مَا يَقْعُدُ عَنِ الْغَزْوِ، وَلَا يَسْمَعُ فِي نَاحِيَةٍ مِنَ الْأَرْضِ بِمَلِكٍ إِلَّا أَتَاهُ حَتَّى يُذِلَّهُ، كَانَ فِيمَا يَزْعُمُونَ إِذَا أَرَادَ الْغَزْوَ أَمْرَ بِمُعَسْكَرِهِ فَضَرَبَ بِخَشَبٍ ثُمَّ نُصِبَ لَهُ عَلَى الْخَشَبِ ثُمَّ حَمَلَ عَلَيْهِ النَّاسَ وَالدَّوَابَّ وَآلَةَ الْحَرْبِ، فَإِذَا حَمَلَ مَعَهُ مَا يُرِيدُ أَمْرَ الْعَاصِفَةَ مِنَ الرِّيحِ فَدَخَلَتْ تَحْتَ ذَلِكَ الْخَشَبِ فَاحْتَمَلَتْهُ حَتَّى إِذَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ أَمْرَ الرُّخَاءَ فَمَرَّ بِهِ شَهْرًا فِي رَوْحَتِهِ وَشَهْرًا فِي غَدَوْتِهِ إِلَى حَيْثُ أَرَادَ، وَكَانَتْ تَمُرُّ بِعَسْكَرِهِ الرِّيحُ الرُّخَاءُ وَبِالْمَزْرَعَةِ

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm meclisine çıktığında kuşlar onun üzerine toplanır, cinler ve insanlar da tahtına oturuncaya kadar onun için ayakta dururlardı. O çok gazaya çıkan bir kimseydi, gazadan pek az geri dururdu. Yeryüzünün herhangi bir tarafında bir hükümdar olduğunu işitse, mutlaka onu zelil edinceye kadar üzerine giderdi. İddia ettiklerine göre, gazaya çıkmak istediğinde karargâhının kurulmasını emreder, ağaçtan bir zemin çakılır, sonra o ağaç zemin üzerinde [köşk/taht] dikilirdi; ardından insanları, binekleri ve savaş aletlerini onun üzerine bindirirdi. Yanına almak istediği şeyleri yükleyince şiddetli esen rüzgâra emreder, o da o ahşabın altına girip onu kaldırırdı; nihayet onu havaya kaldırınca tatlı tatlı esen rüzgâra emreder, o da onunla birlikte dilediği yere doğru akşam gidişiyle bir aylık, sabah gidişiyle de bir aylık mesafeyi alıp götürürdü. Tatlı tatlı esen rüzgâr onun ordusuyla birlikte bir ekin tarlasının üzerinden geçerdi de

فَمَا تُحَرِّكُهَا، وَلَا تُثِيرُ تُرَابًا وَلَا تُؤْذِي طَائِرًا. قَالَ وَهْبٌ: ذُكِرَ لِي أَنْ مَنْزِلًا بِنَاحِيَةِ دِجْلَةَ مَكْتُوبٌ فِيهِ [كَتَبَهُ] بَعْضُ صَحَابَةِ سُلَيْمَانَ إِمَّا مِنَ الْجِنِّ وَإِمَّا مِنَ الْإِنْسِ نَحْنُ نَزَلْنَاهُ وَمَا بَنَيْنَاهُ مَبْنِيًّا وَجَدْنَاهُ، غَدَوْنَا مِنْ إِصْطَخْرَ فَقُلْنَاهُ وَنَحْنُ رَائِحُونَ مِنْهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَبَائِتُونَ بِالشَّامِ .

onu kımıldatmaz, ne bir toz kaldırır ne de bir kuşu rahatsız ederdi. Vehb şöyle demiştir: Bana Dicle tarafındaki bir konakta Süleyman'ın cinlerden veya insanlardan olan bazı arkadaşlarının [yazdığı] şu yazının bulunduğu zikredildi: “Biz buraya indik, onu biz inşa etmedik, inşa edilmiş olarak bulduk; İstahr'dan sabah yola çıktık, burada öğle istirahati yaptık ve Allah'ın izniyle buradan akşam hareket edip geceyi Şam'da geçireceğiz”.

قَالَ مُقَاتِلٌ: نَسَجَتِ الشَّيَاطِينُ لِسُلَيْمَانَ بِسَاطًا فَرْسَخًا فِي فَرْسَخٍ ذَهَبَا فِي إِبْرَيْسَمٍ، وَكَانَ يُوضَعُ لَهُ مِنْبَرٌ مِنَ الذَّهَبِ فِي وَسَطِ الْبِسَاطِ فَيَقْعُدُ عَلَيْهِ، وَحَوْلَهُ ثَلَاثَةُ آلَافِ كُرْسِيٍّ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ، يَقْعُدُ الْأَنْبِيَاءُ عَلَى كَرَاسِيِّ الذَّهَبِ، وَالْعُلَمَاءُ عَلَى كَرَاسِيِّ الْفِضَّةِ، وَحَوْلَهُمُ النَّاسُ، وَحَوْلَ النَّاسِ الْجِنُّ وَالشَّيَاطِينُ، وَتُظِلُّهُ الطَّيْرُ بِأَجْنِحَتِهَا لَا تَقَعُ عَلَيْهِ الشَّمْسُ، وَتَرْفَعُ رِيحُ الصِّبَا الْبِسَاطَ مَسِيرَةَ شَهْرٍ مِنَ الصَّبَاحِ إِلَى الرَّوَاحِ وَمِنَ الرَّوَاحِ إِلَى الصَّبَاحِ

Mukâtil şöyle demiştir: Şeytanlar Süleyman için ipek içine işlenmiş altından, bir fersaha bir fersah ebadında bir yaygı dokudular. Yaygının ortasına onun için altından bir minber konur, o da üzerine otururdu; etrafında altın ve gümüşten üç bin kürsü bulunurdu. Peygamberler altın kürsülerde, âlimler gümüş kürsülerde otururlardı. Onların etrafında insanlar, insanların etrafında cinler ve şeytanlar yer alırdı. Kuşlar, üzerine güneş vurmasın diye kanatlarıyla ona gölge yaparlardı. Saba rüzgârı yaygıyı sabahtan akşama kadar bir aylık, akşamdan sabaha kadar da bir aylık mesafeye kaldırırdı.

وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: كَانَ يُوضَعُ لِسُلَيْمَانَ سِتُّمِائَةِ أَلْفِ كُرْسِيٍّ فَيَجْلِسُ الْإِنْسُ فِيمَا يَلِيهِ ثُمَّ يَلِيهِمُ الْجِنُّ ثُمَّ تُظِلُّهُمُ الطَّيْرُ ثُمَّ تَحْمِلُهُمُ الرِّيحُ .

Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Süleyman için altı yüz bin kürsü konurdu; hemen yanına insanlar, sonra onların yanına cinler otururdu, ardından kuşlar onlara gölge yapar ve rüzgâr onları taşırdı.

وَقَالَ الْحَسَنُ: لَمَّا شَغَلَتِ الْخَيْلُ نَبِيَّ اللَّهِ سُلَيْمَانَ ﵇ حَتَّى فَاتَتْهُ صَلَاةُ الْعَصْرِ غَضِبَ لِلَّهِ ﷿ فَعَقَرَ الْخَيْلَ فَأَبْدَلَهُ اللَّهُ مَكَانَهَا خَيْرًا مِنْهَا، وَأَسْرَعُ الرِّيحِ تَجْرِي بِأَمْرِهِ كَيْفَ شَاءَ، فَكَانَ يَغْدُو مِنْ إِيلِيَاءَ فَيُقِيلُ بإِصْطَخْرَ، ثم يروح ١٩/أمِنْهَا فَيَكُونُ رَوَاحُهَا بِبَابِلَ .

Hasan şöyle demiştir: Atlar Allah'ın peygamberi Süleyman aleyhisselâm'ı ikindi namazını kaçırıncaya kadar meşgul edince, Allah azze ve celle için öfkelenip atların bacaklarını kesti. Allah da onun yerine kendisi için daha hayırlı ve en hızlı olan rüzgârı bedel olarak verdi; o rüzgâr onun dilediği şekilde emriyle eserdi. İlya'dan sabah çıkar, İstahr'da öğle istirahati yapar, sonra oradan akşam hareket eder ve akşam varış yeri Babil olurdu.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: كَانَ لَهُ مَرْكَبٌ مِنْ خَشَبٍ وَكَانَ فِيهِ أَلْفُ رُكْنٍ فِي كُلِّ رُكْنٍ أَلْفُ بَيْتٍ يَرْكَبُ مَعَهُ فِيهِ الْجِنُّ وَالْإِنْسُ، تَحْتَ كُلِّ رُكْنٍ أَلْفُ شَيْطَانٍ يَرْفَعُونَ ذَلِكَ الْمَرْكَبَ، وَإِذَا ارْتَفَعَ أَتَتِ الرِّيحُ الرُّخَاءُ فَسَارَتْ بِهِ وَبِهِمْ، يُقِيلُ عِنْدَ قَوْمٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ شَهْرٌ وَيُمْسِي عِنْدَ قَوْمٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ شَهْرٌ، لَا يَدْرِي الْقَوْمُ إِلَّا وَقَدْ أَظَلَّهُمْ مَعَهُ الْجُيُوشُ .

İbn Zeyd şöyle demiştir: Onun ahşaptan bir bineği/aracı vardı; onda bin köşe, her köşede de bin ev bulunurdu. Cinler ve insanlar onunla birlikte binerdi. Her köşenin altında o biniti kaldıran bin şeytan vardı. Yükseldiği zaman tatlı tatlı esen rüzgâr gelir, onu ve onları alıp götürürdü; kendisiyle aralarında bir aylık mesafe bulunan bir topluluğun yanında öğle istirahati yapar, kendisiyle aralarında bir aylık mesafe bulunan bir topluluğun yanında da akşamlar idi. O topluluk ise orduların kendilerini gölgelediğini birdenbire görürlerdi.

[وَرُوِيَ أَنَّ سُلَيْمَانَ سَارَ مَنْ أَرْضِ الْعِرَاقِ غَادِيًا فَقَالَ بِمَدِينَةِ مَرْوٍ، وَصَلَّى الْعَصْرَ بِمَدِينَةِ بَلْخٍ، تَحْمِلُهُ وَجُنُودَهُ الرِّيحُ، وَتُظِلُّهُمُ الطَّيْرُ، ثُمَّ سَارَ مِنْ مَدِينَةِ بَلْخٍ مُتَخَلِّلًا بِلَادَ التُّرْكِ، ثُمَّ جَاءَهُمْ إِلَى بِلَادِ الصِّينِ يَغْدُو عَلَى مَسِيرَةِ شَهْرٍ وَيُرَوِّحُ عَلَى مِثْلِ ذَلِكَ، ثُمَّ عَطَفَ يُمْنَةً عَنْ مَطْلِعِ الشمس عَلَى سَاحِلِ الْبَحْرِ حَتَّى أَتَى عَلَى أَرْضِ القُنْدُهَارَ، وَخَرَجَ مِنْهَا إِلَى أَرْضِ مُكْرَانَ وَكَرِمَانَ، ثُمَّ جَاوَزَهَا حَتَّى أَتَى أَرْضَ

[Rivayet edildiğine göre Süleyman, Irak topraklarından sabahleyin yola çıktı, Merv şehrinde öğle istirahati yaptı ve Belh şehrinde ikindi namazını kıldı. Onu ve ordularını rüzgâr taşıyor, kuşlar da onlara gölge ediyordu. Sonra Belh şehrinden Türk beldelerinin içinden geçerek yol aldı; ardından Çin diyarına varıncaya kadar onlara geldi. Sabahleyin bir aylık, akşamleyin de bir o kadar yol alırdı. Sonra güneşin doğduğu yerin sağ tarafına, deniz sahiline doğru yöneldi ve nihayet Kandahar topraklarına ulaştı; oradan da Mekran ve Kirman topraklarına çıktı. Sonra orayı da geçip nihayet

فَارِسَ فَنَزَلَهَا أَيَّامًا وَغَدا مِنْهَا فَقَالَ بِكَسْكَرَ ثُمَّ رَاحَ إِلَى الشَّامِ وَكَانَ مُسْتَقَرُّهُ بِمَدِينَةِ تَدْمُرَ، وَكَانَ أَمَرَ الشَّيَاطِينَ قَبْلَ شُخُوصِهِ مِنَ الشَّامِ إِلَى الْعِرَاقِ، فَبَنَوْهَا لَهُ بِالصُّفَّاحِ وَالْعَمَدِ وَالرُّخَامِ الْأَبْيَضِ وَالْأَصْفَرِ، وَفِي ذلك يقول النابعة: إِلَّا سُلَيْمَانَ إِذْ قَالَ الْمَلِيكُ لَهُ ... قُمْ فِي البَرِيَّةِ فَاحْدُدْهَا عَنِ الْفَنَدِ

Fars topraklarına geldi, orada birkaç gün konakladı ve oradan sabah hareket edip Kaskar'da öğle istirahati yaptı. Sonra Şam'a gitti; onun yerleşim yeri Tedmür şehriydi. Şam'dan Irak'a çıkmadan önce şeytanlara emretmiş, onlar da orayı onun için yassı taş levhalar, sütunlar, beyaz ve sarı mermerlerle inşa etmişlerdi. Nâbiğa bu hususta şöyle der: Hükümran olan [Allah] ona: Kalk insanlar arasında bulun da onları sapkınlıktan alıkoy,

وَجَيِّشِ الْجِنَّ أَنِّي قَدْ أَذِنْتُ لَهُمْ ... يَبْنُونَ تَدْمُرَ بالصُّفَّاحِ وَالْعَمَدِ]

[ve] cinleri ordu yap; şüphesiz ben onlara Tedmür'ü yassı taş levhalar ve sütunlarla inşa etmeleri için izin verdim.]

{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢) وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) }

{وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢) وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenleri [boyun eğdirdik]; biz onları gözeticiler idik. Eyyûb'u da [hatırla]; hani Rabbine: ‘Başıma bu dert geldi, sen merhametlilerin en merhametlisisin’ diye yakarmıştı.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمِنَ الشَّيَاطِينِ} أَيْ وَسَخَّرْنَا لَهُ مِنَ الشَّيَاطِينِ، {مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ} أَيْ يَدْخُلُونَ تَحْتَ الْمَاءِ فَيُخْرِجُونَ لَهُ مِنْ قَعْرِ الْبَحْرِ الْجَوَاهِرَ، {وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ} أَيْ دُونَ الْغَوْصِ، وَهُوَ مَا ذَكَرَ اللَّهُ ﷿: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ} (سَبَأٍ: ١٣) الْآيَةَ. {وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} حَتَّى لَا يَخْرُجُوا مِنْ أَمْرِهِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ حَفِظْنَاهُمْ مِنْ أَنْ يُفْسِدُوا مَا عَمِلُوا. وَفِي الْقِصَّةِ أَنَّ سُلَيْمَانَ كَانَ إِذَا بَعَثَ شَيْطَانًا مَعَ إِنْسَانٍ لِيَعْمَلَ لَهُ عَمَلًا قَالَ لَهُ: إِذَا فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ قَبْلَ اللَّيْلِ أَشْغِلْهُ بِعَمَلٍ آخَرَ لِئَلَّا يُفْسِدَ مَا عَمِلَ، وَكَانَ مِنْ عَادَةِ الشَّيَاطِينِ أَنَّهُمْ إِذَا فَرَغُوا مِنَ الْعَمَلِ وَلَمْ يَشْتَغِلُوا بِعَمَلٍ آخَرَ خَرَّبُوا مَا عَمِلُوا وَأَفْسَدُوهُ. قَوْلُهُ ﷿: {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ} أَيْ دَعَا رَبَّهُ، قَالَ وَهْبُّ بْنُ مُنَبِّهٍ: كَانَ أَيُّوبُ ﵇ رَجُلًا مِنَ الرُّومِ وَهُوَ أَيُّوبُ بْنُ أَمْوَصَ بْنِ رَازِخَ بْنِ رُومَ بْنِ عِيسَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، وَكَانَتْ أُمُّهُ مِنْ أَوْلَادِ لُوطِ بْنِ هَارَانَ، وَكَانَ اللَّهُ قَدِ اصْطَفَاهُ وَنَبَّأَهُ وَبَسَطَ عَلَيْهِ الدُّنْيَا، وَكَانَتْ لَهُ البَثَنِيَّةُ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ، كُلُّهَا سَهْلُهَا وَجَبَلُهَا، وَكَانَ لَهُ فِيهَا مِنْ أَصْنَافِ الْمَالِ كُلِّهِ، مِنَ الْبَقَرِ وَالْإِبِلِ وَالْغَنَمِ وَالْخَيْلِ وَالْحُمُرِ مَا لَا يَكُونُ لِرَجُلٍ أَفْضَلَ مِنْهُ مِنَ الْعُدَّةِ وَالْكَثْرَةِ، وَكَانَ لَهُ خَمْسُمِائَةِ فَدَّانٍ، يَتْبَعُهَا خَمْسُمِائَةِ عَبْدٍ، لِكُلِّ عَبْدٍ امْرَأَةٌ وَوَلَدٌ وَمَالٌ، وَيَحْمِلُ آلَةَ كُلِّ فَدَّانٍ أَتَانٌ لِكُلِّ أَتَانٍ وَلَدٌ مِنَ اثْنَيْنِ وَثَلَاثَةٍ وَأَرْبَعَةٍ وَخَمْسَةٍ، وَفَوْقَ ذَلِكَ، وَكَانَ اللَّهُ ﷿ أَعْطَاهُ أَهْلًا وَوَلَدًا مِنْ رِجَالٍ وَنِسَاءٍ، وَكَانَ بَرًّا تَقِيًّا رَحِيمًا بِالْمَسَاكِينِ، يُطْعِمُ الْمَسَاكِينَ وَيَكْفُلُ الْأَرَامِلَ وَالْأَيْتَامَ، وَيُكْرِمُ الضَّيْفَ وَيُبْلِغُ ابْنَ السَّبِيلِ، وَكَانَ شَاكِرًا لِأَنْعُمِ اللَّهِ مُؤَدِّيًا لِحَقِّ اللَّهِ، قَدِ امْتَنَعَ مِنْ عَدُوِّ اللَّهِ إِبْلِيسَ أَنْ يُصِيبَ مِنْهُ مَا يُصِيبُ مِنْ أَهْلِ الْغِنَى مِنَ الْغِرَّةِ وَالْغَفْلَةِ وَالتَّشَاغُلِ عَنْ أَمْرِ اللَّهِ بِمَا هُوَ فِيهِ مِنَ الدُّنْيَا، وَكَانَ مَعَهُ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ قَدْ آمَنُوا

Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَمِنَ الشَّيَاطِينِ} “Şeytanlardan da” yani şeytanlardan da ona boyun eğdirdik, {مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ} “onun için dalgıçlık yapan” yani suyun altına girip onun için denizin dibinden mücevherler çıkaranları, {وَيَعْمَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذَلِكَ} “ve bundan başka işler görenleri” yani dalgıçlıktan başka işler görenleri; bu da Yüce Allah'ın şu buyruğunda zikrettiğidir: {يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ} (Sebe: 13) “Onun için kalelerden, heykellerden dilediği şeyleri yaparlardı”. {وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ} “biz onları gözeticiler idik” onun emrinden dışarı çıkmasınlar diye. Zeccâc: Bunun anlamı, yaptıkları şeyleri bozmalarından onları koruduk demektir, demiştir. Kıssada anlatıldığına göre Süleyman, bir şeytanı bir insanla birlikte ona bir iş yapması için gönderdiğinde o insana şöyle derdi: “Gece olmadan önce işini bitirdiğinde, yaptığı şeyi bozmasın diye onu başka bir işle meşgul et.” Zira şeytanların adeti, işi bitirip başka bir işle meşgul olmadıklarında yaptıkları şeyi yıkıp ifsat etmekti. Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ} “Eyyûb'u da [hatırla]; hani Rabbine yakarmıştı” yani Rabbine dua etmişti. Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Eyyûb aleyhisselâm Rumlardan bir adamdı; o, İbrâhim oğlu İshak oğlu Îs oğlu Rûm oğlu Râzıh oğlu Emvas oğlu Eyyûb'dur. Annesi ise Hârân oğlu Lût'un evlatlarındandı. Allah onu seçmiş, peygamber yapmış ve dünyayı ona bolca vermişti. Şam topraklarından Beseniyye bölgesinin tamamı, ovası ve dağıyla onundu. Orada sığır, deve, koyun, at ve merkepten her türlü mala sahipti; hazırlık ve çokluk bakımından bir adamın sahip olabileceğinden çok daha fazlasına sahipti. Beş yüz çift öküzü ve bunların peşinde beş yüz kölesi vardı; her kölenin bir eşi, çocuğu ve malı bulunuyordu. Her çiftin aletini bir dişi merkep taşır, her dişi merkebin ikişer, üçer, dörder, beşer ve daha fazla yavrusu olurdu. Yüce Allah ona erkek ve kadınlardan oluşan bir aile ve evlat vermişti. İyiliksever, takva sahibi, yoksullara merhametli biriydi; yoksulları doyurur, dulları ve yetimleri gözetir, misafire ikram eder ve yolda kalmışı hedefine ulaştırırdı. Allah'ın nimetlerine şükreder, Allah'ın hakkını eda ederdi. Allah'ın düşmanı İblis'in, zenginlik ehline isabet ettirdiği aldanma, gaflet ve içinde bulunduğu dünya sebebiyle Allah'ın emrinden meşgul olma durumlarından kendisini korumuştu. Yanında ona iman edip

بِهِ وَصَدَّقُوهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ يقال له اليقين، وَرَجُلَانِ مِنْ أَهْلِ بَلْدَةٍ يُقَالُ لِأَحَدِهِمَا يَلْدَدُ وَالْآخَرُ صَافِرُ وَكَانُوا كُهُولًا وَكَانَ إِبْلِيسُ لَا يُحْجَبُ عَنْ شَيْءٍ مِنَ السَّمَوَاتِ، وَكَانَ يَقِفُ فِيهِنَّ حَيْثُ مَا أَرَادَ حَتَّى رَفَعَ اللَّهُ عِيسَى فَحُجِبَ عَنْ أَرْبَعِ سَمَوَاتٍ، فَلَمَّا بُعِثَ مُحَمَّدٌ ﷺ حُجِبَ مِنَ الثَّلَاثِ الْبَاقِيَةِ، فَسَمِعَ إِبْلِيسُ تَجَاوُبَ الْمَلَائِكَةِ بِالصَّلَاةِ عَلَى أَيُّوبَ، وَذَلِكَ حِينَ ذَكَرَهُ اللَّهُ وَأَثْنَى عَلَيْهِ، فَأَدْرَكَهُ الْبَغْيُ وَالْحَسَدُ، فَصَعَدَ سَرِيعًا حَتَّى وَقَفَ مِنَ السَّمَاءِ مَوْقِفًا كَانَ يَقِفُهُ، فَقَالَ إِلَهِي نَظَرْتُ فِي أَمْرِ عَبْدِكَ أَيُّوبَ فَوَجَدْتُهُ عَبْدًا أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ فَشَكَرَكَ وَعَافَيْتَهُ فَحَمِدَكَ، وَلَوِ ابْتَلَيْتَهُ بِنَزْعِ مَا أَعْطَيْتَهُ لَحَالَ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ مِنْ شُكْرِكَ وَعِبَادَتِكَ، وَلَخَرَجَ مِنْ طَاعَتِكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: انْطَلِقْ فَقَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى مَالِهِ فَانْقَضَّ عَدُوُّ اللَّهِ إِبْلِيسُ حَتَّى وَقَعَ إِلَى الْأَرْضِ، ثُمَّ جَمَعَ عَفَارِيتَ الْجِنِّ وَمَرَدَةَ الشَّيَاطِينِ، وَقَالَ لَهُمْ: مَاذَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْقُوَّةِ؟ فَإِنِّي قَدْ سُلِّطْتُ عَلَى مَالِ أَيُّوبَ، وَهِيَ الْمُصِيبَةُ الْفَادِحَةُ وَالْفِتْنَةُ الَّتِي لَا يَصْبِرُ عَلَيْهَا الرِّجَالُ، فَقَالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الشَّيَاطِينِ أُعْطِيتُ مِنَ الْقُوَّةِ مَا إِذَا شِئْتُ تَحَوَّلْتُ إِعْصَارًا مِنْ نَارٍ وَأَحْرَقْتُ كُلَّ شَيْءٍ آتِي عَلَيْهِ، قَالَ لَهُ إِبْلِيسُ: فَأْتِ الْإِبِلَ وَرِعَاءَهَا، فَأَتَى الْإِبِلَ حِينَ وَضَعَتْ رُءُوسَهَا وَثَبَتَتْ فِي مَرَاعِيهَا، فَلَمْ يَشْعُرِ النَّاسُ حَتَّى ثَارَ مِنْ تَحْتِ الْأَرْضِ إِعْصَارٌ مِنْ نَارٍ لَا يَدْنُو مِنْهَا أَحَدٌ إِلَّا احْتَرَقَ فَأَحْرَقَ الْإِبِلَ وَرِعَاءَهَا، حَتَّى أَتَى عَلَى آخِرِهَا، ثُمَّ جَاءَ عَدُوُّ اللَّهِ إِبْلِيسُ فِي صُورَةٍ قَبِيحَةٍ عَلَى قَعُودٍ إِلَى أَيُّوبَ فَوَجَدَهُ قَائِمًا يُصَلِّي، فَقَالَ: يَا أَيُّوبُ أَقْبَلَتْ نَارٌ حَتَّى غَشِيَتْ إِبِلَكَ فَأَحْرَقَتْهَا وَمَنْ فِيهَا غَيْرِي، فَقَالَ أَيُّوبُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هُوَ أَعْطَاهَا وَهُوَ أَخَذَهَا، وَقَدِيمًا مَا وَطَّنْتُ مَالِي وَنَفْسِي عَلَى الْفَنَاءِ، فَقَالَ إِبْلِيسُ: فَإِنَّ رَبَّكَ أَرْسَلَ عَلَيْهَا نَارًا مِنَ السَّمَاءِ فَاحْتَرَقَتْ فَتَرَكَتِ النَّاسَ مَبْهُوتِينَ يَتَعَجَّبُونَ مِنْهَا، مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ مَا كَانَ أَيُّوبُ يَعْبُدُ شَيْئًا وَمَا كَانَ إِلَّا فِي غُرُورٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ لَوْ كَانَ إِلَهُ أَيُّوبَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَصْنَعَ شَيْئًا لَمَنَعَ [وَلِيَّهُ] وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: بَلْ هُوَ الَّذِي فَعَلَ لِيُشْمِتَ بِهِ عَدُوَّهُ وَيُفْجِعَ بِهِ صَدِيقَهُ.

onu tasdik eden üç kişi vardı; biri Yemen ehlinden Yakîn adında bir adam, ikisi de bir belde ehlinden olup birine Bildad, diğerine Sâfar denilen orta yaşlı kimselerdi. İblis göklerin hiçbirinden engellenmez, Allah Îsâ'yı göğe yükseltinceye kadar göklerde dilediği yerde dururdu; [Îsâ yükseltilince] dört gökten menedildi. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilince de kalan üç gökten menedildi. İblis meleklerin Eyyûb'a dua ederek birbirlerine seslenişlerini işitti; bu, Allah'ın onu anıp övdüğü zamandı. Bunun üzerine onu azgınlık ve haset kapladı; hızla yükselip gökte durduğu yerlerden birinde durdu ve: “İlahım! Kulun Eyyûb'un durumuna baktım ve onu, kendisine nimet verdiğin için sana şükreden, afiyet verdiğin için sana hamdeden bir kul olarak buldum. Şayet ona verdiğin şeyleri çekip almakla onu imtihan etseydin, sana şükretmekten ve ibadetten vazgeçer, itaatinden çıkardı” dedi. Yüce Allah: “Git, seni onun mallarına musallat kıldım” buyurdu. Bunun üzerine Allah'ın düşmanı İblis süzülüp yeryüzüne indi; sonra cinlerin ifritlerini ve azgın şeytanları topladı ve onlara: “Ne kadar gücünüz var? Çünkü ben Eyyûb'un mallarına musallat kılındım; bu ise büyük bir felaket ve insanların sabredemeyeceği bir fitnedir” dedi. Şeytanlardan bir ifrit: “Bana öyle bir güç verildi ki, dilediğim zaman ateşten bir kasırgaya dönüşür ve karşılaştığım her şeyi yakarım” dedi. İblis ona: “Öyleyse develere ve onların çobanlarına git” dedi. O da develer başlarını yere koyup otlaklarında durdukları sırada yanlarına vardı; insanlar farkına varmadan yerin altından ateşten bir kasırga koptu; ona yaklaşan herkes yandı; develeri ve çobanlarını sonuncusuna kadar yaktı. Sonra Allah'ın düşmanı İblis, bir genç deve üzerinde çirkin bir surette Eyyûb'un yanına geldi; onu namazda ayakta dururken buldu ve: “Ey Eyyûb! Bir ateş gelip develerini kapladı; onları ve benim dışımdaki oradakileri yaktı” dedi. Eyyûb: “Onu veren de alan da Allah'tır, hamd O'na mahsustur; ben eskiden beri malımı ve canımı yok olmaya alıştırmıştım” dedi. İblis: “Rabbin gökten onların üzerine bir ateş gönderdi ve yandılar; insanları dehşet içinde, buna şaşırır halde bıraktı; kimi ‘Eyyûb hiçbir şeye ibadet etmiyordu, o ancak bir aldanış içindeydi’ diyor; kimi ‘Eğer Eyyûb'un ilahı bir şey yapmaya güç yetirebilseydi [dostunu] korurdu’ diyor; kimi de: ‘Aksine bunu düşmanını sevindirmek ve dostunu kedere boğmak için bizzat O yaptı’ diyor” dedi.

قَالَ أَيُّوبُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ حِينَ أَعْطَانِي وَحِينَ نَزَعَ مِنِّي، عُرْيَانًا خَرَجْتُ مِنْ بَطْنِ أُمِّي، وَعُرْيَانًا أَعُودُ فِي التُّرَابِ، وَعُرْيَانًا أُحْشَرُ إِلَى اللَّهِ، لَيْسَ لَكَ أَنْ تَفْرَحَ حِينَ أَعَارَكَ وَتَجْزَعَ حِينَ قَبَضَ عَارِيَتَهُ مِنْكَ، اللَّهُ أَوْلَى بِكَ وَبِمَا أَعْطَاكَ، وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيكَ أَيُّهَا الْعَبْدُ خَيْرًا لَنَقَلَ رُوحَكَ مَعَ تِلْكَ الْأَرْوَاحِ وَصِرْتَ شَهِيدًا، وَلَكِنَّهُ عَلِمَ مِنْكَ شَرًّا فَأَخَّرَكَ، فَرَجَعَ إِبْلِيسُ إِلَى أَصْحَابِهِ [خَائِبًا] خَاسِئًا ذَلِيلًا فَقَالَ لَهُمْ: مَاذَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْقُوَّةِ؟ فَإِنِّي لَمْ أَكْلُمْ قَلْبَهُ؟ قَالَ عِفْرِيتٌ: عِنْدِي مِنَ الْقُوَّةِ مَا شِئْتُ صِحْتُ صَيْحَةً لَا يَسْمَعُهَا ذُو رُوحٍ إِلَّا خَرَجَتْ مُهْجَةُ نَفْسِهِ، فَقَالَ إِبْلِيسُ فَأْتِ الْغَنَمَ وَرُعَاتَهَا، فَانْطَلَقَ حَتَّى تَوَسَّطَهَا

Eyyûb şöyle dedi: “Bana verdiğinde de benden çekip aldığında da Allah'a hamdolsun. Annemin karnından çıplak çıktım, toprağa çıplak döneceğim ve Allah'ın huzurunda çıplak haşrolunacağım. O sana ödünç verdiğinde sevinip, emanetini senden geri aldığında feryat etmeye hakkın yoktur. Allah sana da sana verdiklerine de [senden] daha layıktır. Ey kul! Şayet Allah sende bir hayır olduğunu bilseydi, senin ruhunu da o ruhlarla birlikte alır ve sen de şehit olurdun; fakat sende bir şer olduğunu bildi de seni geride bıraktı.” Bunun üzerine İblis arkadaşlarının yanına [eli boş], kovulmuş ve zelil bir hâlde dönüp onlara: “Ne kadar gücünüz var? Zira ben onun kalbini yaralayamadım” dedi. Bir ifrit: “Benim dilediğin kadar gücüm var; öyle bir çığlık atarım ki, onu işiten hiçbir canlı kalmaz, mutlaka canı çıkar” dedi. İblis: “O hâlde koyunlara ve çobanlarına git!” dedi. O da gidip aralarına girdi,

ثُمَّ صَاحَ صَيْحَةً فَتَجَثَّمَتْ أَمْوَاتًا عَنْ آخِرِهَا وَمَاتَ رِعَاؤُهَا، ثُمَّ جَاءَ إِبْلِيسُ مُتَمَثِّلًا بِقَهْرَمَانِ الرُّعَاةِ إِلَى أَيُّوبَ وَهُوَ يُصَلِّي، فَقَالَ لَهُ مِثْلَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، فَرَدَّ عَلَيْهِ أَيُّوبُ مَثَلَ الرَّدِّ الْأَوَّلِ ثُمَّ رَجَعَ إِبْلِيسُ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: مَاذَا عِنْدَكُمْ مِنَ الْقُوَّةِ فَإِنِّي لَمْ أَكْلُمْ قَلْبَ أَيُّوبَ، فَقَالَ عِفْرِيتٌ عِنْدِي مِنَ الْقُوَّةِ مَا إِذَا شِئْتُ تَحَوَّلْتُ رِيحًا عَاصِفًا تَنْسِفُ كُلَّ شَيْءٍ تَأْتِي عَلَيْهِ، قَالَ فَأْتِ الْفَدَادِينَ وَالْحَرْثَ فَانْطَلَقَ وَلَمْ يَشْعُرُوا حَتَّى هَبَّتْ رِيحٌ عَاصِفٌ، فَنَسَفَتْ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ، ثُمَّ جَاءَ إِبْلِيسُ مُتَمَثِّلًا بِقَهْرَمَانِ الْحَرْثِ إِلَى أَيُّوبَ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي، فَقَالَ لَهُ مِثْلَ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ، فَرَدَّ عَلَيْهِ أَيُّوبُ مَثَلَ رَدِّهِ الْأَوَّلِ كُلَّمَا انْتَهَى إِلَيْهِ هَلَاكُ مَالٍ مِنْ أَمْوَالِهِ حَمِدَ اللَّهَ وَأَحْسَنَ الثَّنَاءَ عَلَيْهِ، وَرَضِيَ مِنْهُ بِالْقَضَاءِ، وَوَطَّنَ نَفْسَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى الْبَلَاءِ، حَتَّى لَمْ يَبْقَ لَهُ مَالٌ.

sonra bir çığlık attı; koyunların tamamı sonuncusuna kadar ölü olarak yığılıp kaldı, çobanları da öldü. Sonra İblis, çobanların kâhyası kılığında namaz kılmakta olan Eyyûb'un yanına geldi ve ona ilk sözün benzerini söyledi. Eyyûb da ona ilk cevabın benzeriyle karşılık verdi. Sonra İblis arkadaşlarının yanına dönüp: “Ne kadar gücünüz var? Zira Eyyûb'un kalbini yaralayamadım” dedi. Bir ifrit: “Benim öyle bir gücüm var ki, dilediğimde karşılaştığı her şeyi kökünden söküp savuran şiddetli bir rüzgâra dönüşürüm” dedi. [İblis]: “Öyleyse çift öküzlerine ve ekine git” dedi. O da gitti; onlar farkına varmadan şiddetli bir rüzgâr esti ve bütün o şeyleri sanki hiç var olmamış gibi savurup yok etti. Sonra İblis, ekin kâhyası kılığında namazda ayakta duran Eyyûb'un yanına geldi ve ona ilk sözün benzerini söyledi. Eyyûb da ona ilk cevabının benzeriyle karşılık verdi; mallarından bir malın helak haberi kendisine her ulaştığında Allah'a hamdetti, O'na en güzel şekilde senada bulundu, O'ndan gelen kazaya razı oldu ve kendisini belaya sabretmeye alıştırdı; nihayet geriye hiçbir malı kalmadı.

فَلَمَّا رَأَى إِبْلِيسُ أَنَّهُ قَدْ أَفْنَى مَالَهُ صَعِدَ [إِلَى السَّمَاءِ] فَقَالَ إِلَهِي إِنَّ أيوب يرى ١٩/ب أَنَّكَ مَا مَتَّعْتَهُ بِوَلَدِهِ فَأَنْتَ مُعْطِيهِ الْمَالَ فَهَلْ مُسَلِّطِي عَلَى وَلَدِهِ، فَإِنَّهَا الْمُصِيبَةُ الَّتِي لَا تَقُومُ لَهَا قُلُوبُ الرِّجَالِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: انْطَلِقْ فَقَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى وَلَدِهِ، فَانْقَضَّ عَدُوُّ اللَّهِ حَتَّى جَاءَ بَنِي أَيُّوبَ وَهُمْ فِي قَصْرِهِمْ فَلَمْ يَزَلْ يُزَلْزِلُ بِهِمْ حَتَّى تَدَاعَى مِنْ قَوَاعِدِهِ، ثُمَّ جَعَلَ يُنَاطِحُ جُدُرَهُ بَعْضَهَا بِبَعْضٍ وَيَرْمِيهِمْ بِالْخَشَبِ وَالْجَنْدَلِ، حَتَّى إِذَا مَثَّلَ بِهِمْ كُلَّ مُثْلَةٍ رَفْعَ الْقَصْرَ فَقَلَبَهُ فَصَارُوا مُنَكَّسِينَ، وَانْطَلَقَ إِلَى أَيُّوبَ مُتَمَثِّلًا بِالْمُعَلِّمِ الَّذِي كَانَ يُعَلِّمُهُمُ الحكمة وهو جريج مَخْدُوشُ الْوَجْهِ يَسِيلُ دَمُهُ وَدِمَاغُهُ فَأَخْبَرَهُ، وَقَالَ: لَوْ رَأَيْتَ بَنِيكَ كَيْفَ عُذِّبُوا وَقُلِّبُوا فَكَانُوا مُنَكَّسِينَ عَلَى رُءُوسِهِمْ تَسِيلُ دِمَاؤُهُمْ وَدِمَاغُهُمْ، وَلَوْ رَأَيْتَ كَيْفَ شُقَّتْ بُطُونُهُمْ وَتَنَاثَرَتْ أَمْعَاؤُهُمْ لَقُطِعَ قَلْبُكَ، فَلَمْ يَزَلْ يَقُولُ هَذَا وَنَحْوَهُ حَتَّى رَقَّ أَيُّوبُ فَبَكَى وَقَبَضَ قَبْضَةً مِنَ التُّرَابِ فَوَضَعَهَا عَلَى رَأْسِهِ، وَقَالَ: لَيْتَ أُمِّي لَمْ تَلِدْنِي، فَاغْتَنَمَ إِبْلِيسُ ذَلِكَ فَصَعِدَ سَرِيعًا بِالَّذِي كَانَ مِنْ جَزَعِ أَيُّوبَ مَسْرُورًا بِهِ، ثُمَّ لَمْ يَلْبَثْ أَيُّوبُ أَنْ فَاءَ وَأَبْصَرَ وَاسْتَغْفَرَ، وَصَعِدَ قُرَنَاؤُهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِتَوْبَتِهِ فَسَبَقَتْ تَوْبَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ أَعْلَمُ، فَوَقَفَ إِبْلِيسُ ذَلِيلًا فَقَالَ: يَا إِلَهِي إِنَّمَا هُوِّنَ عَلَى أَيُّوبَ الْمَالُ وَالْوَلَدُ أَنَّهُ يَرَى مِنْكَ أَنَّكَ مَا مَتَّعْتَهُ بِنَفْسِهِ فَأَنْتَ تُعِيدُ لَهُ الْمَالَ وَالْوَلَدَ فَهَلْ أَنْتَ مُسَلِّطِي عَلَى جَسَدِهِ؟ فَقَالَ اللَّهُ ﷿: انْطَلِقْ فَقَدْ سَلَّطْتُكَ عَلَى جَسَدِهِ، وَلَكِنْ لَيْسَ لَكَ سُلْطَانٌ عَلَى لِسَانِهِ وَلَا عَلَى قَلْبِهِ، وَكَانَ اللَّهُ ﷿ أَعْلَمَ بِهِ لَمْ يُسَلِّطْهُ عَلَيْهِ إِلَّا رَحْمَةً لَهُ لِيُعَظِّمَ لَهُ الثَّوَابَ وَيَجْعَلَهُ عِبْرَةً لِلصَّابِرِينَ وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ فِي كُلِّ بَلَاءٍ نَزَلَ بِهِمْ، لِيَتَأَسَّوْا بِهِ فِي الصَّبْرِ وَرَجَاءً لِلثَّوَابِ، فَانْقَضَّ عَدُوُّ اللَّهِ سَرِيعًا فَوَجَدَ أَيُّوبَ سَاجِدًا فَعَجَّلَ قَبْلَ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ فَأَتَاهُ مِنْ قِبَلِ وُجُوهِهِ فَنَفَخَ فِي مَنْخَرِهِ نَفْخَةً اشْتَعَلَ مِنْهَا [جَمِيعُ] جَسَدِهِ، فَخَرَجَ مِنْ قَرْنِهِ إلى قدمه ثآليل مِثْلُ أَلْيَاتِ

İblis onun malını yok ettiğini görünce [göğe] yükseldi ve: “İlâhım! Eyyûb, çocuklarını kendisiyle yaşattığın sürece ona tekrar mal vereceğini düşünüyor. Beni çocuklarına da musallat eder misin? Zira bu, erkeklerin kalplerinin dayanamayacağı bir musibettir” dedi. Yüce Allah: “Git, seni çocuklarına musallat kıldım” buyurdu. Allah'ın düşmanı hemen süzülüp indi; nihayet Eyyûb'un çocukları saraylarındayken yanlarına vardı. Sarayı temellerinden sarsılıp çökünceye kadar sallamaya devam etti. Sonra sarayın duvarlarını birbirine çarpmaya, üzerlerine odunlar ve iri taşlar fırlatmaya başladı. Nihayet onlara her türlü işkenceyi edip [onları tanınmaz hâle getirdikten sonra] sarayı havaya kaldırıp ters çevirdi de baş aşağı geldiler. Ardından onlara hikmet öğreten muallimleri kılığında -ki o, yüzü yaralanmış, kanı ve beyni akmakta olan Cüreyc idi- Eyyûb'un yanına gidip ona haber verdi ve: “Çocuklarının nasıl azap gördüğünü, nasıl altüst edilip baş aşağı çevrildiklerini, kanlarının ve beyinlerinin nasıl aktığını bir görseydin! Karınlarının nasıl deşildiğini ve bağırsaklarının nasıl saçıldığını bir görseydin için parçalanırdı!” dedi. Eyyûb'un kalbi yumuşayıp ağlayıncaya, bir avuç toprak alıp başına koyuncaya ve: “Keşke annem beni doğurmasaydı!” deyinceye kadar bu ve benzeri sözleri söylemeye devam etti. İblis bunu bir fırsat bildi ve Eyyûb'un bu feryadından dolayı sevinç içinde hemen yukarı çıktı. Fakat çok geçmeden Eyyûb kendine geldi, gerçeği gördü ve bağışlanma diledi. Yanındaki melekler de onun tövbesini yukarı çıkardılar; -Allah daha iyi bilir ya- tövbesi Allah'a [İblis'ten önce] ulaştı. Bunun üzerine İblis zelil bir hâlde durakladı ve: “Ey İlâhım! Eyyûb'a malı ve evladı önemsiz kılan şey; canını sağ bıraktığın sürece ona malı ve evladı geri vereceğini senden ummasıdır. Peki, beni onun bedenine musallat eder misin?” dedi. Azîz ve Celîl olan Allah: “Git, seni onun bedenine musallat kıldım; ancak onun diline ve kalbine karşı senin hiçbir yetkin yoktur” buyurdu. Allah azze ve celle onu en iyi bilendi; ona mükâfatını büyütmek, sabredenlere bir ibret ve başlarına gelen her belada sabırda ona uymaları ve sevap ummaları için ibadet edenlere bir öğüt kılmak üzere, [Eyyûb'a] sırf bir rahmet olarak [İblis'i] ona musallat etti. Allah'ın düşmanı derhal süzülüp indi ve Eyyûb'u secdede buldu. O başını kaldırmadan önce acele edip yüzü hizasından geldi ve burnuna öyle bir üfürdü ki bundan dolayı bedeninin [tamamı] alev aldı. Başından ayağına kadar koyun kuyruğu gibi siğiller çıktı...

الْغَنَمِ فَوَقَعَتْ فِيهِ حَكَّةٌ فَحَكَّ بِأَظْفَارِهِ حَتَّى سَقَطَتْ كُلُّهَا ثُمَّ حَكَّهَا بِالْمُسُوحِ الْخَشِنَةِ حَتَّى قَطَعَهَا، ثُمَّ حَكَّهَا بِالْفَخَّارِ وَالْحِجَارَةِ الْخَشِنَةِ، فَلَمْ يَزَلْ يَحُكُّهَا حَتَّى نَغِلَ لَحْمُهُ، وَتَقْطَّعَ وَتَغَيَّرَ وَأَنْتَنَ، وَأَخْرَجَهُ أَهْلُ الْقَرْيَةِ فَجَعَلُوهُ عَلَى كُنَاسَةٍ، وَجَعَلُوا لَهُ عَرِيشًا، فَرَفَضَهُ خَلْقُ اللَّهِ كُلُّهُمْ غَيْرَ امْرَأَتِهِ، وَهِيَ رَحْمَةُ بِنْتُ أَفْرَاثِيمَ بْنِ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ كَانَتْ تَخْتَلِفُ إِلَيْهِ بِمَا يُصْلِحُهُ وَتَلْزَمُهُ، فَلَمَّا رَأَى الثَّلَاثَةُ مِنْ أَصْحَابِهِ وَهُمْ: يَقِنُ وَيَلْدَدُ وَصَافِرُ مَا ابْتَلَاهُ اللَّهُ بِهِ اتَّهَمُوهُ وَرَفَضُوهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَتْرُكُوا دِينَهُ، فَلَمَّا طَالَ بِهِ الْبَلَاءُ انْطَلَقُوا إِلَيْهِ فَبَكَّتُوهُ وَلَامُوهُ وَقَالُوا لَهُ: تُبْ إِلَى اللَّهِ مِنَ الذَّنْبِ الَّذِي عُوقِبْتَ بِهِ، قَالَ: وَحَضَرَهُ مَعَهُمْ فَتًى حَدِيثُ السِّنِّ قَدْ آمَنَ بِهِ وَصَدَّقَهُ، فَقَالَ لَهُمْ: إِنَّكُمْ تَكَلَّمْتُمْ أَيُّهَا الْكُهُولُ، وَكُنْتُمْ أَحَقَّ بِالْكَلَامِ مِنِّي لِأَسْنَانِكُمْ، وَلَكِنْ قَدْ تَرَكْتُمْ مِنَ الْقَوْلِ أَحْسَنَ مِنَ الَّذِي قُلْتُمْ، وَمِنَ الرَّأْيِ أَصْوَبَ مِنَ الَّذِي رَأَيْتُمْ، وَمِنَ الْأَمْرِ أَجْمَلَ مِنَ الَّذِي أَتَيْتُمْ، وَقَدْ كَانَ لِأَيُّوبَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْحَقِّ وَالذِّمَمِ أَفْضَلُ مِنَ الَّذِي وَصَفْتُمْ، فَهَلْ تَدْرُونَ أَيُّهَا الْكُهُولُ حَقَّ مَنِ انْتَقَصْتُمْ وَحُرْمَةَ مَنِ انْتَهَكْتُمْ، وَمَنِ الرَّجُلُ الَّذِي عِبْتُمْ وَاتَّهَمْتُمْ؟ أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ أَيُّوبَ نَبِيُّ اللَّهِ وَخِيرَتُهُ مِنْ خَلْقِهِ وَصَفْوَتُهُ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ إِلَى يَوْمِكُمْ هَذَا، ثُمَّ لَمْ تَعْلَمُوا وَلَمْ يُطْلِعْكُمُ اللَّهُ مِنْ أَمْرِهِ عَلَى أَنَّهُ قَدْ سَخِطَ عَلَيْهِ شَيْئًا مِنْ أَمْرِهِ مُنْذُ آتَاهُ اللَّهُ مَا آتاه إلى يومك هَذَا، وَلَا عَلَى أَنَّهُ نَزَعَ مِنْهُ شَيْئًا مِنَ الْكَرَامَةِ الَّتِي أَكْرَمَهُ بِهَا، وَلَا أَنَّ أَيُّوبَ قَالَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ فِي طُولِ مَا صَحِبْتُمُوهُ إِلَى يَوْمِكُمْ هَذَا، فَإِنْ كَانَ الْبَلَاءُ هُوَ الَّذِي أَزْرَى بِهِ عِنْدَكُمْ وَوَضَعَهُ فِي أَنْفُسِكُمْ فَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ اللَّهَ يَبْتَلِي الْمُؤْمِنِينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءَ وَالصَّالِحِينَ، وَلَيْسَ بَلَاؤُهُ لِأُولَئِكَ بِدَلِيلٍ عَلَى سُخْطِهِ عَلَيْهِمْ وَلَا لِهَوَانِهِ لَهُمْ، وَلَكِنَّهُ كَرَامَةٌ وَخِيَرَةٌ لَهُمْ، وَلَوْ كَانَ أَيُّوبُ لَيْسَ مِنَ اللَّهِ بِهَذِهِ المَنْزِلَةِ إِلَّا أَنَّهُ أَخٌ أَحْبَبْتُمُوهُ عَلَى وَجْهِ الصُّحْبَةِ لَكَانَ لَا يَجْمُلُ بِالْحَلِيمِ أَنْ [يَعْذِلَ] أَخَاهُ عِنْدَ الْبَلَاءِ، وَلَا يُعَيِّرَهُ بِالْمُصِيبَةِ، وَلَا يَعِيبَهُ بِمَا لَا يَعْلَمُ وَهُوَ مَكْرُوبٌ حَزِينٌ، وَلَكِنَّهُ يَرْحَمُهُ وَيَبْكِي مَعَهُ، وَيَسْتَغْفِرُ لَهُ، وَيَحْزَنُ لِحُزْنِهِ، وَيَدُلُّهُ عَلَى مَرَاشِدِ أَمْرِهِ، وَلَيْسَ بِحَلِيمٍ وَلَا رَشِيدٍ مَنْ جَهِلَ هَذَا، فَاللَّهَ اللَّهَ أَيُّهَا الْكُهُولُ وَقَدْ كَانَ فِي عَظَمَةِ اللَّهِ وَجَلَالِهِ، وَذِكْرِ الْمَوْتِ مَا يَقْطَعُ أَلْسِنَتَكُمْ، وَيَكْسِرُ قُلُوبَكُمْ، أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّ لِلَّهِ عِبَادًا أَسْكَتَتْهُمْ خَشْيَةٌ مِنْ غَيْرِ عِيٍّ وَلَا بُكْمٍ، وَأَنَّهُمْ لَهُمُ الْفُصَحَاءُ الْبُلَغَاءُ النُّبَلَاءُ الْأَلِبَّاءُ الْعَالِمُونَ بِاللَّهِ، وَلَكِنَّهُمْ إِذَا ذَكَرُوا عَظَمَةَ اللَّهِ انْقَطَعَتْ أَلْسِنَتُهُمْ، وَاقْشَعَرَّتْ جُلُودُهُمْ، وَانْكَسَرَتْ قُلُوبُهُمْ، وَطَاشَتْ عُقُولُهُمْ إِعْظَامًا وَإِجْلَالًا لِلَّهِ ﷿، فَإِذَا اسْتَفَاقُوا مِنْ ذَلِكَ اسْتَبَقُوا إِلَى اللَّهِ ﷿ بِالْأَعْمَالِ الزَّاكِيَةِ يَعُدُّونَ أَنْفُسَهُمْ مَعَ الظَّالِمِينَ وَالْخَاطِئِينَ، وَإِنَّهُمْ لَأَبْرَارٌ بَرَءَاءُ، وَمَعَ الْمُقَصِّرِينَ وَالْمُفَرِّطِينَ، وَإنَّهُمْ لَأَكْيَاسٌ أَقْوِيَاءُ، فَقَالَ أَيُّوبُ: إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَزْرَعُ الْحِكْمَةَ بِالرَّحْمَةِ فِي قَلْبِ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ، فَمَتَى نَبَتَتْ فِي الْقَلْبِ يُظْهِرُهَا اللَّهُ عَلَى اللِّسَانِ، وَلَيْسَتْ تَكُونُ الْحِكْمَةُ مِنْ قِبَلِ السِّنِّ وَالشَّيْبَةِ وَلَا طُولِ التَّجْرِبَةِ، وَإِذَا جَعَلَ اللَّهُ الْعَبْدَ حَكِيمًا فِي الصِّبَا لَمْ تُسْقَطْ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَ الْحُكَمَاءِ وَهُمْ يَرَوْنَ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِ نُورَ الْكَرَامَةِ، ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْهُمْ أَيُّوبُ وَأَقْبَلَ عَلَى رَبِّهِ مُسْتَغِيثًا بِهِ مُتَضَرِّعًا إِلَيْهِ، فَقَالَ رَبِّ لِأَيِّ شَيْءٍ خَلَقْتَنِي لَيْتَنِي إِذْ كَرِهْتَنِي لَمْ تَخْلُقْنِي يَا لَيْتَنِي قَدْ عَرَفْتُ الذَّنْبَ الَّذِي أَذْنَبْتُ، وَالْعَمَلَ الَّذِي عَمِلْتُ، فَصَرَفْتَ وَجْهَكَ الْكَرِيمَ عَنِّي، لَوْ كُنْتَ أَمَتَّنِي فَأَلْحَقْتَنِي بِآبَائِي الْكِرَامِ، فَالْمَوْتُ كَانَ أَجْمَلَ بِي أَلَمْ أَكُنْ لِلْغَرِيبِ دَارًا، وَلِلْمِسْكِينِ قَرَارًا، وَلِلْيَتِيمِ وَلِيًّا، وَلِلْأَرْمَلَةِ قَيِّمًا، إِلَهِي أَنَا عَبْدُكَ إِنْ أَحْسَنْتُ فَالْمَنُّ لَكَ، وَإِنْ أَسَأْتُ فَبِيَدِكَ عُقُوبَتِي، جَعَلْتَنِي +عَرَضًا، وَلِلْفِتْنَةِ نَصْبًا، وَقَدْ وَقَعَ عَلَيَّ بَلَاءٌ لَوْ سَلَّطْتَهُ عَلَى جَبَلٍ ضَعُفَ عَنْ حَمْلِهِ، فَكَيْفَ يَحْمِلُهُ ضَعْفِي وَإِنَّ قَضَاءَكَ هُوَ الَّذِي أَذَلَّنِي، وَإِنَّ سُلْطَانَكَ هُوَ الَّذِي أَسْقَمَنِي وَأَنْحَلَ جِسْمِي، وَلَوْ أَنَّ رَبِّي نَزَعَ الْهَيْبَةَ الَّتِي فِي صَدْرِي وَأَطْلَقَ لِسَانِي حَتَّى أَتَكَلَّمَ بِمَلْءِ فَمِي بِمَا كَانَ يَنْبَغِي لِلْعَبْدِ أَنْ يُحَاجَّ عَنْ نَفْسِهِ لَرَجَوْتُ أَنْ يُعَافِيَنِي عِنْدَ ذَلِكَ مِمَّا بِي، وَلَكِنَّهُ أَلْقَانِي وَتَعَالَى عَنِّي فَهُوَ يَرَانِي وَلَا أَرَاهُ وَيَسْمَعُنِي وَلَا أَسْمَعُهُ، لَا نَظَرَ إِلَيَّ فَيَرْحَمُنِي، وَلَا دَنَا مِنِّي وَلَا أَدْنَانِي فَأُدْلِي بِعُذْرِي وَأَتَكَلَّمُ ببراءتي وأخاصم ٢٠/أعَنْ نَفْسِي فَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ أَيُّوبُ وَأَصْحَابُهُ عِنْدَهُ أَظَلَّهُ غَمَامٌ حَتَّى ظَنَّ أَصْحَابُهُ أَنَّهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ، ثُمَّ نُودِيَ يَا أَيُّوبُ إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: هَا أَنَا قَدْ دَنَوْتُ مِنْكَ وَلَمْ أَزَلْ مِنْكَ قَرِيبًا قُمْ فَأَدْلِ بِعُذْرِكَ، وَتَكَلَّمْ بِبَرَاءَتِكَ، وَخَاصِمْ عَنْ نَفْسِكَ، وَاشْدُدْ إِزْرَكَ، وَقُمْ مَقَامَ جَبَّارٍ يُخَاصِمُ جَبَّارًا إِنِ اسْتَطَعْتَ، فَإِنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُخَاصِمَنِي إِلَّا جَبَّارٌ مِثْلِي، لَقَدْ +مَنَّتْكَ نَفْسُكَ يَا أَيُّوبُ أَمْرًا مَا تَبْلُغُ بِمِثْلِ قُوَّتِكَ، أَيْنَ أَنْتَ مِنِّي يَوْمَ خَلَقْتُ الْأَرْضَ فَوَضَعْتُهَا عَلَى أَسَاسِهَا، هَلْ كُنْتَ مَعِي تَمُدُّ بِأَطْرَافِهَا؟ وَهَلْ عَلِمْتَ بِأَيِّ مِقْدَارٍ قَدَّرْتُهَا أَمْ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ وَضَعْتُ أَكْنَافَهَا؟ أَبِطَاعَتِكَ حَمَلَ الْمَاءُ الْأَرْضَ أَمْ بِحِكْمَتِكَ كَانَتِ الْأَرْضُ لِلْمَاءِ غِطَاءً؟ أَيْنَ كُنْتَ مِنِّي يَوْمَ رَفَعْتُ السَّمَاءَ سَقْفًا فِي الْهَوَاءِ لَا تُعَلَّقُ بِسَبَبٍ مَنْ فَوْقَهَا وَلَا يُقِلُّهَا دَعْمٌ مِنْ تَحْتِهَا؟ حَتَّى تَبْلُغَ مِنْ حَكْمَتِكَ أَنْ تُجْرِيَ نُورَهَا أَوْ تُسِيِّرَ نُجُومَهَا أَوْ يَخْتَلِفَ بِأَمْرِكَ لَيْلُهَا وَنَهَارُهَا؟ أَيْنَ أَنْتَ مني يوم نبعث الْأَنْهَارُ وَسُكِّرَتِ الْبِحَارُ، أَسُلْطَانُكَ حَبَسَ أَمْوَاجَ الْبِحَارِ عَلَى حُدُودِهَا؟ أَمْ قُدْرَتُكَ فَتَحَتِ الْأَرْحَامَ حِينَ بَلَغَتْ مُدَّتَهَا؟ أَيْنَ أَنْتَ مِنِّي يَوْمَ صَبَبْتُ الْمَاءَ عَلَى التُّرَابِ وَنَصَبْتُ شَوَامِخَ الْجِبَالِ؟ هَلْ تَدْرِي عَلَى أَيِّ شَيْءٍ أَرْسَيْتُهَا؟ وَبِأَيِّ مِثْقَالٍ وَزَنْتُهَا؟ أَمْ هَلْ لَكَ مِنْ ذِرَاعٍ تُطِيقُ حَمْلَهَا؟ أَمْ هَلْ تَدْرِي مِنْ أَيْنَ الْمَاءُ الَّذِي أَنْزَلْتُ مِنَ السَّمَاءِ؟ أَمْ هَلْ تَدْرِي مِنْ أَيِّ شَيْءٍ أَنْشِيْءُ السَّحَابَ؟ أَمْ هَلْ تَدْرِي أَيْنَ خَزَائِنُ الثَّلْجِ؟ أَمْ أَيْنَ جِبَالُ الْبَرَدِ أَمْ أَيْنَ خِزَانَةُ اللَّيْلِ بِالنَّهَارِ [وَخِزَانَةُ النَّهَارِ بِاللَّيْلِ] ؟ وَأَيْنَ خِزَانَةُ الرِّيحِ؟ وَبِأَيِّ لُغَةٍ تَتَكَلَّمُ الْأَشْجَارُ؟ وَمَنْ جَعَلَ الْعُقُولَ فِي أَجْوَافِ الرِّجَالِ؟ وَمَنْ شَقَّ الْأَسْمَاعَ وَالْأَبْصَارَ؟ وَمَنْ ذَلَّتِ الْمَلَائِكَةُ لِمُلْكِهِ وَقَهَرَ الْجَبَّارِينَ بِجَبَرُوتِهِ؟ وَقَسَّمَ الْأَرْزَاقَ بِحِكْمَتِهِ؟ فِي كَلَامٍ كَثِيرٍ مِنْ آثَارِ قُدْرَتِهِ ذَكَرَهَا لِأَيُّوبَ، فَقَالَ أَيُّوبُ: صَغُرَ شَأْنِي وَكُلَّ لِسَانِي وَعَقْلِي وَرَائِي وَضَعُفَتْ قُوَّتِي عَنْ هَذَا الْأَمْرِ الَّذِي تَعْرِضُ لِي يَا إِلَهِي، قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ كُلَّ الَّذِي ذَكَرْتَ صُنْعُ يَدَيْكَ وَتَدْبِيرُ حِكْمَتِكَ وَأَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَعْجَبُ لَوْ شِئْتَ عَمِلْتَ، لَا يُعْجِزُكَ شَيْءٌ وَلَا يَخْفَى عَلَيْكَ خَافِيَةٌ إِذْ لَقِيَنِي الْبَلَاءُ، يَا إِلَهِي فَتَكَلَّمْتُ وَلَمْ أَمْلِكْ لِسَانِي وَكَانَ الْبَلَاءُ هُوَ الَّذِي أَنْطَقَنِي، فَلَيْتَ الْأَرْضَ انْشَقَّتْ لِي فَذَهَبْتُ فِيهَا وَلَمْ أَتَكَلَّمْ بِشَيْءٍ يُسْخِطُ رَبِّي، وَلَّيْتَنِي مُتُّ بِغَمِّي فِي أَشَدِّ بَلَائِي قَبْلَ ذَلِكَ، إِنَّمَا تَكَلَّمْتُ حِينَ تَكَلَّمْتُ لِتَعْذُرَنِي، وَسَكَتُّ حِينَ سَكَتُّ لِتَرْحَمَنِي، كَلِمَةٌ زَلَّتْ مِنِّي فَلَنْ أَعُودَ، وَقَدْ وَضَعْتُ يَدِي عَلَى فَمِي وَعَضِضْتُ عَلَى لِسَانِي، وَأَلْصَقْتُ بِالتُّرَابِ خَدِّي، أَعُوذُ بِكَ الْيَوْمَ مِنْكَ وَأسْتَجِيرُكَ مِنْ جَهْدِ الْبَلَاءِ فَأَجِرْنِي، وَأَسْتَغِيثُ بِكَ مِنْ عِقَابِكَ فَأَغِثْنِي، وَأَسْتَعِينُ بِكَ عَلَى أَمْرِي فَأَعِنِّي، وَأَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ فَاكْفِنِي، وَأَعْتَصِمُ بِكَ فَاعْصِمْنِي، وَأَسْتَغْفِرُكَ فَاغْفِرْ لِي، فَلَنْ أَعُودَ لِشَيْءٍ تَكْرَهُهُ مِنِّي، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا أَيُّوبُ نَفَذَ فِيكَ عِلْمِي وَسَبَقَتْ رَحْمَتِي غَضَبِي فَقَدْ غَفَرْتُ لَكَ، وَرَدَدْتُ عَلَيْكَ أَهْلَكَ وَمَالَكَ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ لِتَكَونَ لِمَنْ خَلَقْتُ آيَةً، وَتَكُونَ عِبْرَةً لِأَهْلِ الْبَلَاءِ وَعَزَاءً لِلصَّابِرِينَ، فَارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ فِيهِ شِفَاؤُكَ وَقَرِّبْ عَنْ أَصْحَابِكَ قُرْبَانًا فَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ قَدْ عَصَوْنِي فِيكَ، فَرَكَضَ بِرِجْلِهِ فَانْفَجَرَتْ لَهُ عَيْنٌ فَدَخَلَ فِيهَا فَاغْتَسَلَ فَأَذْهَبَ اللَّهُ عَنْهُ كُلَّ مَا كَانَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ، ثُمَّ خَرَجَ فَجَلَسَ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ تَلْتَمِسُهُ فِي مَضْجَعِهِ فَلَمْ تَجِدْهُ فَقَامَتْ كَالْوَالِهَةِ مُتَرَدِّدَةً ثُمَّ قَالَتْ: يَا عَبْدَ اللَّهِ هَلْ لَكَ عِلْمٌ بِالرَّجُلِ الْمُبْتَلَى الَّذِي كَانَ هَاهُنَا؟ قَالَ لَهَا: هَلْ تَعْرِفِينَهُ إِذَا رَأَيْتِيهِ؟ قَالَتْ: نَعَمْ وَمَا لِيَ لَا أَعْرِفُهُ، فَتَبَسَّمَ وَقَالَ: أَنَا هُوَ فَعَرَفَتْهُ بِضَحِكِهِ فَاعْتَنَقَتْهُ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَوَالَّذِي نَفْسُ عَبْدِ اللَّهِ بِيَدِهِ مَا فَارَقَتْهُ مِنْ عِنَاقِهِ حَتَّى مَرَّ بِهِمَا كُلُّ مَالٍ لَهُمَا وَوَلَدٌ .

bedenine bir kaşıntı düştü; tırnaklarıyla kaşıdı, nihayet tırnaklarının hepsi düştü; sonra sert çuvallarla kaşıdı, nihayet onları parçaladı; sonra çömlek kırıkları ve sert taşlarla kaşıdı; durmaksızın kaşıdı, nihayet eti çürüdü, parçalandı, rengi değişti ve koktu. Köy halkı onu dışarı çıkarıp bir çöplüğün üzerine koydular ve onun için bir çardak yaptılar. Eşi hariç Allah'ın bütün yaratıkları onu terk etti; eşi ise Ya'kûb oğlu Yûsuf'un oğlu Efrâîm'in kızı Rahme idi; ona iyi gelecek şeyleri getirip götürür ve yanından ayrılmazdı. Arkadaşlarından olan üç kişi —ki onlar: Yakîn, Bildad ve Sâfar idi— Allah'ın onu ne ile imtihan ettiğini görünce, onun dinini terk etmeksizin onu suçladılar ve yanından uzaklaştılar. Başına gelen bela uzayınca onun yanına gidip onu azarladılar, kınadılar ve ona: “Kendisiyle cezalandırıldığın günahtan ötürü Allah'a tövbe et” dediler. [Vehb] dedi ki: Onlarla birlikte ona iman edip onu tasdik etmiş olan genç yaşta bir delikanlı da hazır bulundu ve onlara şöyle dedi: “Ey yaşlılar! Siz konuştunuz, yaşınızdan dolayı konuşmaya benden daha layıktınız; fakat söylediğinizden daha güzel bir sözü, vardığınız görüşten daha doğru bir fikri ve yaptığınızdan daha güzel bir davranışı terk ettiniz. Eyyûb'un sizin üzerinizde nitelediğinizden çok daha üstün bir hakkı ve hukuku vardı. Ey yaşlılar, hakkını eksilttiğiniz, hürmetini çiğnediğiniz zatın kim olduğunu, ayıplayıp suçladığınız adamın kim olduğunu biliyor musunuz? Bilmiyor musunuz ki Eyyûb, Allah'ın peygamberi, yaratılmışları arasından seçtiği ve bugüne kadar yeryüzü halkı içinden süzüp çıkardığı kuludur. Üstelik Allah'ın ona verdiklerini verdiği andan bugüne kadar onun herhangi bir işinden ötürü ona gazap ettiğini bilmediğiniz gibi Allah bunu size bildirmiş de değildir; ona ikram ettiği kerametten bir şeyi ondan çekip aldığını da [bilmiyorsunuz], onunla arkadaşlık ettiğiniz bunca zaman boyunca bugüne kadar Eyyûb'un Allah hakkında haktan başka bir şey söylediğini de [bilmiyorsunuz]. Eğer sizin katınızda onun değerini düşüren ve nefsinizde onu alçaltan şey başına gelen bela ise; siz pekâlâ bildiniz ki Allah müminleri, sıddıkları, şehitleri ve salihleri imtihan eder. O'nun bunlara bela vermesi onlara olan gazabına veya onları zelil kıldığına delil değildir; bilakis bu onlar için bir keramet ve bir seçmedir. Eyyûb Allah katında bu mertebede olmasaydı bile, sırf arkadaşlık yönünden sevdiğiniz bir din kardeşi olsaydı dahi, halim/vakur bir kimseye yakışan; bela anında kardeşini [kınamak], musibetle onu ayıplamak ve o dertli ve kederli iken bilmediği bir şeyle onu suçlamak değildir. Bilakis ona merhamet eder, onunla birlikte ağlar, onun için bağışlanma diler, kederiyle kederlenir ve işinde doğru olan yolları ona gösterir. Bunu bilmeyen kimse ne halimdir ne de olgundur. Allah'tan korkun, Allah'tan korkun ey yaşlılar! Allah'ın azametinde, celalinde ve ölümün hatırlanmasında dillerinizi kesecek ve kalplerinizi kıracak ibretler vardı. Bilmiyor musunuz ki Allah'ın öyle kulları vardır ki, bir dilsizlik veya kekemelik olmaksızın sırf [Allah] korkusu onları susturmuştur. Hâlbuki onlar fasih, beliğ, seçkin, akıllı ve Allah'ı hakkıyla bilen kimselerdir. Fakat onlar Allah'ın azametini hatırladıklarında dilleri tutulur, derileri ürperir, kalpleri kırılır ve Allah azze ve celle'yi yüceltmek ve O'na tazim göstermekten ötürü akılları başlarından gider. Bundan kendilerine geldiklerinde ise temiz amellerle Allah azze ve celle'ye koşarlar; kendileri tertemiz ve masum kimseler oldukları halde nefislerini zalimlerle ve günahkârlarla bir tutarlar; kendileri akıllı ve güçlü kimseler oldukları halde nefislerini kusurlu ve ihmalkâr kimselerle bir sayarlar.” Bunun üzerine Eyyûb şöyle dedi: “Allah azze ve celle hikmeti rahmetiyle küçüğün de büyüğün de kalbine eker; o hikmet kalpte yeşerdiği zaman Allah onu dilde açığa çıkarır. Hikmet yaşla, ihtiyarlıkla veya tecrübenin uzunluğuyla olmaz. Allah bir kulu çocukluğunda hikmet sahibi kıldığında, Allah Teâlâ'nın onun üzerindeki keramet nurunu gördükleri için hikmet sahipleri katında onun değeri düşmez.” Sonra Eyyûb onlardan yüz çevirip Rabbine yönelerek O'na yalvarıp yakararak şöyle dedi: “Rabbim! Beni ne için yarattın? Keşke beni istemediğin zaman yaratmasaydın! Keşke işlediğim günahı ve yaptığım ameli bilseydim de kerim yüzünü benden çevirseydin! Keşke beni öldürüp şerefli atalarıma kavuştursaydın; ölüm benim için daha güzeldi. Ben yabancıya bir sığınak, yoksula bir barınak, yetime bir veli ve dula bir koruyucu olmadım mı? İlahım! Ben senin kulunum; iyilik yaptıysam lütuf senindir, kötülük yaptıysam cezam senin elindedir. Beni bir hedef ve imtihan için bir nişan kıldın. Başıma öyle bir bela geldi ki, onu bir dağa yükleseydin onu taşımaktan aciz kalırdı; benim zayıflığım onu nasıl taşısın? Beni zelil kılan senin kazandır; beni hasta eden ve bedenimi eriten senin kudretindir. Eğer Rabbim göğsümdeki o heybeti çekip alsaydı ve dilimi çözseydi de bir kulun kendi hakkını savunması gerektiği gibi ağız dolusu konuşabilseydim, o zaman beni bu halimden kurtaracağını umardım. Fakat O beni bıraktı ve benden yüceldi; O beni görür ama ben O'nu göremem; O beni işitir ama ben O'nu işitemem. Ne bana bakıp merhamet etti ne de bana yaklaştı veya beni yaklaştırdı ki mazeretimi sunayım, suçsuzluğumu dile getireyim ve nefsimi savunayım.” Eyyûb bunu söylediğinde ve arkadaşları da yanındayken üzerini bir bulut gölgeledi; öyle ki arkadaşları bunun acı bir azap olduğunu sandılar. Sonra şöyle nida edildi: “Ey Eyyûb! Allah azze ve celle şöyle buyuruyor: İşte ben sana yaklaştım ve senden hiçbir zaman uzak olmadım. Kalk, mazeretini sun, suçsuzluğunu dile getir, nefsin adına savunmada bulun, kuşağını bağla ve eğer gücün yetiyorsa bir zorbanın başka bir zorba ile münakaşa ettiği gibi meydana çık; zira benimle ancak benim gibi bir zorba münakaşa edebilir! Nefsin sana ey Eyyûb, senin gibi bir güçle asla ulaşamayacağın bir şeyi vadetti. Yeryüzünü yaratıp onu temeli üzerine koyduğum gün sen benden ne kadar uzaktın? Uçlarını uzatırken sen benimle beraber miydin? Onu hangi ölçüyle takdir ettiğimi veya etrafını neyin üzerine koyduğumu bildin mi? Suyun yeryüzünü taşıması senin itaatinle midir yoksa yeryüzünün suya örtü olması senin hikmetinle midir? Göğü havada bir tavan olarak yükselttiğim gün sen neredeydin; ki üstünden hiçbir ipe bağlanmaz ve altından hiçbir direk onu taşımaz! Senin hikmetin onun nurunu akıtmaya veya yıldızlarını yürütmeye yahut gecesiyle gündüzünün senin emrinle değişmesine yetecek güçte midir? Nehirlerin fışkırtıldığı ve denizlerin bentlendiği gün sen benden ne kadar uzaktın? Denizlerin dalgalarını sınırlarında tutan senin hâkimiyetin midir? Yoksa süresine ulaştığında rahimleri açan senin kudretin midir? Suyu toprağa döküp yüce dağları diktiğim gün sen benden neredeydin? Onları neyin üzerine sabitlediğimi bilir misin? Onları hangi tartıyla tarttım? Yoksa onları taşımaya güç yetirecek bir kolun mu var? Gökten indirdiğim suyun nereden geldiğini bilir misin? Bulutları hangi şeyden yarattığımı bilir misin? Kar hazinelerinin nerede olduğunu bilir misin? Ya dolu dağları nerededir? Gündüzün içinde gecenin hazinesi [gecenin içinde de gündüzün hazinesi] nerededir? Rüzgârın hazinesi nerededir? Ağaçlar hangi dille konuşur? Erkeklerin göğüslerindeki akılları kim yerleştirdi? İşitme ve görme duyularını kim yardı/açtı? Mülkü karşısında meleklerin boyun eğdiği, azametiyle zorbaları kahreden ve rızıkları hikmetiyle paylaştıran kimdir?” Allah'ın kudretinin eserlerinden pek çok kelamı Eyyûb'a zikretti. Bunun üzerine Eyyûb şöyle dedi: “Şanım küçüldü; ey İlahım, bana arz ettiğin bu iş karşısında dilim, aklım ve görüşüm tükendi, gücüm yetersiz kaldı. Bildim ki zikrettiğin her şey senin ellerinin sanatı ve hikmetinin tedbiridir; dileseydin bundan daha büyüğünü ve daha hayret vericisini yapardın. Hiçbir şey seni aciz bırakamaz ve sana hiçbir gizli şey gizli kalmaz. Başıma bela gelince, ey İlahım, konuştum ve dilime sahip olamadım; beni konuşturan ancak bu bela idi. Keşke yer yarılsaydı da içine girseydim de Rabbimi gazaplandıracak hiçbir şey söylemeseydim! Keşke bundan önce en şiddetli belamın içindeyken kederimden ölseydim! Ben konuştuğum zaman ancak beni mazur göresin diye konuştum; sustuğum zaman da ancak bana merhamet edesin diye sustum. Ağzımdan bir söz kaydı, bir daha asla dönmeyeceğim; elimi ağzıma koydum, dilimi ısırdım ve yanağımı toprağa yapıştırdım. Bugün senden yine sana sığınırım; belanın dayanılmaz ağırlığından sana sığınırım, beni koru! Cezandan sana sığınırım, bana yardım et! İşimde senden yardım dilerim, bana yardım et! Sana tevekkül ederim, bana yet! Sana tutunurum, beni muhafaza et! Senden bağışlanma dilerim, beni bağışla! Benden hoşlanmayacağın hiçbir şeye bir daha asla dönmeyeceğim.” Yüce Allah buyurdu ki: “Ey Eyyûb! Hakkındaki ilmim yerine geldi ve rahmetim gazabımı geçti; seni bağışladım, yarattığım kimselere bir ayet/ibret olasın, bela ehline bir ders ve sabredenlere bir teselli olasın diye aileni, malını ve onlarla birlikte bir mislini daha sana geri verdim. Ayağını yere vur; işte bu yıkanılacak soğuk bir su ve içinde şifan olan bir içecektir. Arkadaşların adına da bir kurban takdim et ve onlar için bağışlanma dile; çünkü onlar senin hakkında bana isyan ettiler.” [Eyyûb] ayağını yere vurdu; onun için bir pınar fışkırdı, içine girip yıkandı; Allah onun üzerindeki beladan ne varsa hepsini giderdi. Sonra çıkıp oturdu. Eşi onu yattığı yerde aramak üzere geldi, onu bulamayınca şaşkın ve telaşlı bir halde ayakta kaldı. Sonra: “Ey Allah'ın kulu! Burada bulunan o dertli adam hakkında bir bilgin var mı?” dedi. Eyyûb ona: “Görsen onu tanır mısın?” dedi. Kadın: “Evet, onu nasıl tanımam ki!” dedi. Bunun üzerine Eyyûb tebessüm edip: “İşte o benim” dedi. Kadın onun gülüşünden onu tanıdı ve ona sarıldı. İbn Abbâs şöyle demiştir: Abdullah'ın nefsi elinde olana yemin olsun ki, mallarından ve evlatlarından olan her şey yanlarından geçinceye kadar kadın ona sarılmayı bırakmadı.

فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ} وَاخْتَلَفُوا فِي وَقْتِ نِدَائِهِ وَالسَّبَبِ الَّذِي قَالَ لِأَجْلِهِ: إِنِّي مَسَّنِي الضُّرُّ، وَفِي مُدَّةِ بَلَائِهِ.

İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: {وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ} “Eyyûb'u da [hatırla]; hani Rabbine: ‘Başıma bu dert geldi’ diye yakarmıştı.” Onun bu yakarışının vakti, “Başıma bu dert geldi” demesinin sebebi ve belasının süresi hakkında ihtilaf ettiler.

رَوَى ابْنُ شِهَابٍ عَنْ أَنَسٍ يَرْفَعُهُ أَنَّ أَيُّوبَ لَبِثَ فِي بَلَائِهِ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً .

İbn Şihâb, Enes'ten merfû olarak Eyyûb'un belası içinde on sekiz yıl kaldığını rivayet etmiştir.

وَقَالَ وَهْبٌ: لَبِثَ أَيُّوبُ فِي الْبَلَاءِ ثَلَاثَ سِنِينَ لَمْ يَزِدْ يَوْمًا .

Vehb ise: Eyyûb bela içinde bir gün bile fazlası olmaksızın üç yıl kaldı, demiştir.

وَقَالَ كَعْبٌ: كَانَ أَيُّوبُ فِي بَلَائِهِ سَبْعَ سِنِينَ وَسَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَسَبْعَةَ أَيَّامٍ.

Ka'b: Eyyûb belası içinde yedi yıl, yedi ay ve yedi gün kaldı, demiştir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: مَكَثَ أَيُّوبُ مَطْرُوحًا عَلَى كُنَاسَةٍ فِي مَزْبَلَةٍ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ سَبْعَ سِنِينَ وَأَشْهُرًا تَخْتَلِفُ فِيهِ الدَّوَابُّ لَا يَقْرَبُهُ أَحَدٌ غَيْرَ رَحْمَةَ صَبَرَتْ مَعَهُ بِصِدْقٍ وَتَأْتِيهِ بِطَعَامٍ وَتَحْمَدُ اللَّهَ مَعَهُ إِذَا حَمِدَ، وَأَيُّوبُ عَلَى ذَلِكَ لَا يَفْتُرُ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَالصَّبْرِ عَلَى ابْتِلَائِهِ فَصَرَخَ إِبْلِيسُ صَرْخَةً جَمَعَ بِهَا جُنُودَهُ مِنْ أَقْطَارِ الْأَرْضِ، فَلَمَّا اجْتَمَعُوا إِلَيْهِ قَالُوا: لَهُ حُزْنُكَ؟ قَالَ أَعْيَانِي هَذَا الْعَبْدُ الَّذِي لَمْ أَدَعْ لَهُ مَالًا وَلَا وَلَدًا فَلَمْ يَزِدْ إِلَّا صَبْرًا، ثُمَّ سُلِّطْتُ عَلَى جَسَدِهِ فَتَرَكْتُهُ قُرْحَةً مُلْقَاةً عَلَى كُنَاسَةٍ لَا يَقْرَبُهُ إِلَّا امْرَأَتُهُ، فَاسْتَعَنْتُ بِكُمْ لِتُعِينُونِي عَلَيْهِ، فَقَالُوا لَهُ أَيْنَ مَكْرُكَ الَّذِي أَهْلَكْتَ بِهِ مَنْ مَضَى؟ قَالَ: بَطَلَ ذَلِكَ كُلُّهُ فِي أَيُّوبَ فَأَشِيرُوا عَلَيَّ قَالُوا نُشِيرُ عَلَيْكَ، مِنْ أَيْنَ أَتَيْتَ آدَمَ حِينَ أَخْرَجْتَهُ مِنَ الْجَنَّةِ؟ قَالَ مِنْ قِبَلِ امْرَأَتِهِ قَالُوا فَشَأْنُكَ بِأَيُّوبَ مِنْ قِبَلِ امْرَأَتِهِ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَعْصِيَهَا وَلَيْسَ أَحَدٌ يَقْرَبُهُ غَيْرُهَا، قَالَ: أَصَبْتُمْ، فَانْطَلَقَ حَتَّى أَتَى امْرَأَتَهُ وَهِيَ تَصَّدَّقَ فَتَمَثَّلَ لَهَا فِي صُورَةِ رَجُلٍ فَقَالَ: أَيْنَ بَعْلُكِ يَا أَمَةَ اللَّهِ؟ قَالَتْ هُوَ ذَاكَ يَحُكُّ قُرُوحَهُ وَتَتَرَدَّدُ الدَّوَابُّ فِي جَسَدِهِ، فَلَمَّا سَمِعَهَا طَمِعَ أَنْ تَكُونَ كَلِمَةَ جَزَعٍ فَوَسْوَسَ إِلَيْهَا وَذَكَّرَهَا مَا كَانَتْ فِيهِ مِنَ النِّعَمِ وَالْمَالِ، وَذَكَّرَهَا جَمَالَ أَيُّوبَ وَشَبَابَهُ وَمَا هُوَ فِيهِ مِنَ الضُّرِّ وَأَنَّ ذَلِكَ لَا يَنْقَطِعُ عَنْهُمْ أَبَدًا، قَالَ الْحَسَنُ فَصَرَخَتْ فَلَمَّا صَرَخَتْ عَلِمَ أَنْ قَدْ جَزِعَتْ فَأَتَاهَا بِسَخْلَةٍ وَقَالَ لِيَذْبَحْ هَذِهِ لِي أَيُّوبُ وَيَبْرَأْ، فَجَاءَتْ تَصْرُخُ يَا أَيُّوبُ حَتَّى مَتَى يُعَذِّبُكَ رَبُّكَ، أَيْنَ الْمَالُ، أَيْنَ الْوَلَدُ، أَيْنَ الصَّدِيقُ، أَيْنَ لَوْنُكَ الْحَسَنُ، أَيْنَ جِسْمُكَ [الْحَسَنُ] اذْبَحْ هَذِهِ السَّخْلَةَ وَاسْتَرِحْ، قَالَ أَيُّوبُ أَتَاكِ عَدُوُّ اللَّهِ فَنَفَخَ فِيكِ وَيْلَكِ أَرَأَيْتِ ما تبكين ٢٠/ب عَلَيْهِ مِنَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ وَالصِّحَّةِ مَنْ أَعْطَانِيهِ؟ قَالَتِ اللَّهُ، قَالَ فَكَمْ مُتِّعْنَا بِهِ؟ قَالَتْ ثَمَانِينَ سَنَةً، قَالَ فَمُنْذُ كَمِ ابْتَلَانَا؟ قَالَتْ مُنْذُ سَبْعِ سِنِينَ وَأَشْهُرٍ، قَالَ وَيْلَكِ

Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Eyyûb, İsrâiloğullarına ait bir çöplükteki süprüntü üzerinde yedi yıl ve birkaç ay atılmış vaziyette kaldı; haşerat onun üzerinde dolaşıp duruyordu. Yanında sadakatle sabreden, ona yiyecek getiren ve o hamdettikçe kendisi de onunla birlikte Allah'a hamdeden Rahme'den başka hiç kimse ona yaklaşmıyordu. Eyyûb bu hâldeyken Allah'ı zikretmekten ve O'nun imtihanına sabretmekten asla geri durmuyordu. Bunun üzerine İblîs öyle bir çığlık attı ki onunla yeryüzünün dört bir yanındaki ordularını topladı. Yanına toplandıklarında ona: "[Seni üzen] kederin nedir?" dediler. [İblîs] şöyle dedi: "Kendisine ne mal ne de evlat bıraktığım, buna rağmen sabrından başka bir şeyi artmayan şu kul beni aciz bıraktı. Sonra bedenine musallat kılındım ve onu bir süprüntü üzerine atılmış, hanımından başka kimsenin yaklaşmadığı bir yara yığını hâlinde bıraktım. Ona karşı bana yardım edesiniz diye sizden yardım istedim." Onlar: "Geçmiştekileri kendisiyle helak ettiğin hilen nerede?" dediler. [İblîs]: "Bunların hepsi Eyyûb karşısında boşa çıktı; bana akıl verin!" dedi. Onlar şöyle dediler: "Sana akıl verelim: Âdem'i cennetten çıkardığın zaman ona nereden yaklaşmıştın?" [İblîs]: "Hanımı tarafından" dedi. Onlar: "O hâlde Eyyûb'a da hanımı tarafından yaklaş; zira o, hanımına karşı koyamaz ve ondan başka kendisine yaklaşan kimse de yoktur" dediler. [İblîs]: "Doğru söylediniz" dedi. Hemen yola koyulup hanımı sadaka isterken onun yanına geldi, ona bir adam suretinde görünerek: "Ey Allah'ın kulu, kocan nerede?" dedi. Kadın: "İşte şu, yaralarını kaşıyor ve haşerat bedeninde dolaşıp duruyor" dedi. [İblîs] bunu işitince bunun bir sızlanma sözü olmasını umarak ona vesvese verdi; vaktiyle içinde bulunduğu nimetleri ve malı hatırlattı, Eyyûb'un güzelliğini, gençliğini ve şu an içinde bulunduğu sıkıntıyı ve bunun kendilerinden asla kalkmayacağını hatırlattı. Hasan dedi ki: Kadın çığlık attı; kadın çığlık atınca [İblîs] onun sızlandığını anladı ve ona bir oğlak getirip: "Eyyûb bunu benim için kurban etsin de iyileşsin" dedi. Kadın feryat ederek geldi ve: "Ey Eyyûb! Rabbin sana ne zamana kadar azap edecek? Nerede mal, nerede evlat, nerede dost, nerede güzel tenin, nerede [güzel] bedenin? Şu oğlağı kurban et de rahata kavuş!" dedi. Eyyûb şöyle dedi: "Allah'ın düşmanı sana gelmiş ve içine üflemiş! Yazıklar olsun sana! Ağladığın şu malı, evladı ve sıhhati bana kim verdi?" Kadın: "Allah" dedi. [Eyyûb]: "Peki, onlarla ne kadar süre nimetlendirildik?" dedi. Kadın: "Seksen yıl" dedi. [Eyyûb]: "Peki, bizi ne zamandan beri imtihan ediyor?" dedi. Kadın: "Yedi yıl ve birkaç aydan beri" dedi. [Eyyûb] şöyle dedi: "Yazıklar olsun sana!

مَا أَنْصَفْتِ أَلَا صَبَرْتِ فِي الْبَلَاءِ ثَمَانِينَ سَنَةً كَمَا كُنَّا فِي الرَّخَاءِ ثَمَانِينَ سَنَةً، وَاللَّهِ لَئِنْ شَفَانِي اللَّهُ لِأَجْلِدَنَّكِ مِائَةَ جَلْدَةٍ أَمَرْتِينِي أَنْ أَذْبَحَ لِغَيْرِ اللَّهِ طَعَامُكِ وَشَرَابُكِ الَّذِي أَتَيْتِنِي بِهِ عَلَيَّ حَرَامٌ [أَوْ حَرَامٌ عَلَيَّ] أَنْ أَذُوقَ شَيْئًا مِمَّا تَأْتِينِي بِهِ بَعْدَ إِذْ قَلْتِ لي هذا، فاعزبي عَنِّي، فَلَا أَرَاكِ فَطَرَدَهَا فَذَهَبَتْ، فَلَمَّا نَظَرَ أَيُّوبُ وَلَيْسَ عِنْدَهُ طَعَامٌ وَلَا شَرَابٌ وَلَا صَدِيقٌ خَرَّ سَاجِدًا وَقَالَ: رَبِّ {إِنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} فَقِيلَ لَهُ: ارْفَعْ رَأْسَكَ فَقَدِ اسْتُجِيبَ لَكَ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ فَرَكَضَ بِرِجْلِهِ فَنَبَعَتْ عَيْنٌ فَاغْتَسَلَ مِنْهَا فَلَمْ يَبْقَ عَلَيْهِ مِنْ دَائِهِ شَيْءٌ ظَاهِرٌ إِلَّا سَقَطَ وَعَادَ إِلَيْهِ شَبَابُهُ وَجَمَالُهُ أَحْسَنُ مَا كَانَ، ثُمَّ ضَرَبَ بِرِجْلِهِ فَنَبَعَتْ عَيْنٌ أُخْرَى فَشَرِبَ مِنْهَا فَلَمْ يَبْقَ فِي جَوْفِهِ دَاءٌ إِلَّا خَرَجَ فَقَامَ صَحِيحًا وَكُسِيَ حُلَّةً، قَالَ: فَجَعَلَ يَلْتَفِتُ فَلَا يَرَى شَيْئًا مِمَّا كَانَ لَهُ مَنْ أَهْلٍ وَمَالٍ إِلَّا وَقَدْ أَضْعَفَهُ اللَّهُ حَتَّى وَاللَّهِ ذُكِرَ لَنَا أَنَّ الْمَاءَ الَّذِي اغْتَسَلَ مِنْهُ تَطَايَرَ عَلَى صَدْرِهِ جَرَادًا مِنْ ذَهَبٍ فَجَعَلَ يَضُمُّهُ بِيَدِهِ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ يَا أَيُّوبُ أَلَمْ أُغْنِكَ؟ قَالَ: بَلَى وَلَكِنَّهَا بَرَكَتُكَ فَمَنْ يَشْبَعُ مِنْهَا، قَالَ فَخَرَجَ حَتَّى جَلَسَ عَلَى مَكَانٍ مُشْرِفٍ، ثُمَّ إِنَّ امْرَأَتَهُ قَالَتْ أَرَأَيْتُكَ إِنْ كَانَ طَرَدَنِي إِلَى مَنْ أَكِلَهُ؟ أَدَعَهُ يَمُوتُ جُوعًا وَيَضِيعُ فَتَأْكُلُهُ السِّبَاعُ لَأَرْجِعَنَّ إِلَيْهِ فَلَا كُنَاسَةَ تَرَى وَلَا تِلْكَ الْحَالَةَ الَّتِي كَانَتْ، وَإِذَا الْأُمُورُ قَدْ تَغَيَّرَتْ فَجَعَلَتْ تَطُوفُ حَيْثُ كَانَتِ الْكُنَاسَةُ وَتَبْكِي وَذَلِكَ بِعَيْنِ أَيُّوبَ، وَهَابَتْ صَاحِبَ الْحُلَّةِ أَنْ تَأْتِيَهُ فَتَسْأَلَهُ عَنْهُ، فَدَعَاهَا أَيُّوبُ فَقَالَ: مَا تُرِيدِينَ يَا أَمَةَ اللَّهِ؟ فَبَكَتْ وَقَالَتْ: أَرَدْتُ ذَلِكَ الْمُبْتَلَى الَّذِي كَانَ مَنْبُوذًا عَلَى الْكُنَاسَةِ لَا أَدْرِي أَضَاعَ أَمْ مَا فَعَلَ، فَقَالَ أَيُّوبُ: مَا كَانَ مِنْكِ فَبَكَتْ، وَقَالَتْ: بَعْلِي، قَالَ: فَهَلْ تَعْرِفِينَهُ إِذَا رَأَيْتِيهِ؟ فَقَالَتْ: وَهَلْ يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ رَآهُ؟ ثُمَّ جَعَلَتْ تَنْظُرُ إِلَيْهِ وَهِيَ تَهَابُهُ، ثُمَّ قَالَتْ: أَمَا أَنَّهُ أَشْبَهُ خَلْقِ اللَّهِ بِكَ إِذْ كَانَ صَحِيحًا، قَالَ فَإِنِّي أَنَا أَيُّوبُ الَّذِي أَمَرْتِنِي أَنْ أَذْبَحَ لِإِبْلِيسَ، وَإِنِّي أَطَعْتُ اللَّهَ وَعَصَيْتُ الشَّيْطَانَ وَدَعَوْتُ اللَّهَ سُبْحَانَهُ فَرَدَّ عَلَيَّ مَا تَرَيْنَ .

İnsaflı davranmadın! Seksen yıl bolluk içinde olduğumuz gibi, belada da seksen yıl sabretseydin ya! Allah'a yemin olsun ki, eğer Allah bana şifa verirse, bana Allah'tan başkası için kurban kesmemi emrettiğin için seni mutlaka yüz sopa döveceğim. Bana getirdiğin yiyeceğin ve içeceğin bana haramdır; [veya] bana bunu söyledikten sonra getireceğin hiçbir şeyi tatmak bana haram olsun. Benden uzaklaş, seni görmeyeyim!” Onu kovdu, kadın da gitti. Eyyûb yanında ne yiyecek, ne içecek ne de bir dost olmadığını görünce secdeye kapandı ve: “Rabbim! {إِنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ} ‘Başıma bu dert geldi, sen merhametlilerin en merhametlisisin’ dedi. Bunun üzerine ona: ‘Başını kaldır, duan kabul edildi; ayağını yere vur’ denildi. Ayağını yere vurdu; bir pınar fışkırdı, ondan yıkandı; üzerindeki zahiri hastalıktan hiçbir şey kalmayıp hepsi döküldü; gençliği ve güzelliği en güzel haliyle ona geri döndü. Sonra ayağını [tekrar] vurdu; başka bir pınar fışkırdı, ondan içti; içindeki hastalıktan hiçbir şey kalmayıp hepsi çıktı; böylece sapasağlam ayağa kalktı ve kendisine bir elbise giydirildi. [Hasan] dedi ki: Sağına soluna bakınmaya başladı; ailesinden ve malından eskiden sahip olduğu ne varsa Allah'ın onu kat kat artırdığını gördü; hatta Allah'a yemin olsun ki bize zikredildiğine göre, yıkandığı su göğsünün üzerine altın çekirgeler olarak sıçradı, o da onları eliyle toplamaya başladı. Allah ona: ‘Ey Eyyûb! Seni zengin kılmadım mı?’ diye vahyetti. [Eyyûb]: ‘Evet, fakat bu senin bereketindir; kim ona doyabilir ki!’ dedi. [Hasan] dedi ki: Çıkıp yüksekçe bir yere oturdu. Sonra karısı kendi kendine dedi ki: ‘Beni kovduysa onu kime emanet edeceğim? Açlıktan ölsün, zayi olup onu yırtıcı hayvanlar yesin diye onu terk mi edeceğim? Mutlaka ona geri döneceğim.’ [Geri dönünce] ne çöplüğü ne de o eski durumu gördü; işler tamamen değişmişti. Çöplüğün olduğu yerde dönüp durmaya ve ağlamaya başladı; bu durum Eyyûb'un gözü önünde cereyan ediyordu. O güzel elbiseli adamın yanına gidip ona sormaktan çekindi. Eyyûb ona seslenip: ‘Ey Allah'ın cariyesi, ne istiyorsun?’ dedi. Kadın ağlayıp: ‘Çöplüğe atılmış olan o dertli adamı arıyorum; zayi mi oldu yoksa ne yaptı bilmiyorum’ dedi. Eyyûb: ‘O senin neyin oluyordu?’ dedi. Kadın ağlayıp: ‘Kocamdı’ dedi. [Eyyûb]: ‘Görsen onu tanır mısın?’ dedi. Kadın: ‘Onu gören birine o hiç gizli kalır mı?’ dedi. Sonra çekinerek ona bakmaya başladı ve: ‘Bilesin ki o, sağlığı yerindeyken Allah'ın yarattıkları içinde sana en çok benzeyeniydi’ dedi. [Eyyûb]: ‘İblis için kurban kesmemi emrettiğin Eyyûb benim; ben Allah'a itaat ettim, şeytana isyan ettim ve Yüce Allah'a dua ettim; O da gördüğün şeyleri bana geri verdi’ dedi.

وَقَالَ وَهْبٌ: لَبِثَ أَيُّوبُ فِي الْبَلَاءِ ثَلَاثَ سِنِينَ فَلَمَّا غَلَبَ أَيُّوبُ إِبْلِيسَ وَلَمْ يَسْتَطِعْ مِنْهُ شَيْئًا اعْتَرَضَ امْرَأَتَهُ فِي هَيْئَةٍ لَيْسَتْ كَهَيْئَةِ بَنِي آدَمَ فِي الْعِظَمِ وَالْجِسْمِ وَالْجَمَالِ عَلَى مَرْكَبٍ لَيْسَ [مِنْ] مَرَاكِبِ النَّاسِ لَهُ عِظَمٌ وَبَهَاءٌ وَكَمَالٌ، فَقَالَ لَهَا: أَنْتِ صَاحِبَةُ أَيُّوبَ هَذَا الرَّجُلُ الْمُبْتَلَى؟ قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ فَهَلْ تَعْرِفِينِي؟ قَالَتْ: لَا قَالَ: أَنَا إِلَهُ الْأَرْضِ، وَأَنَا الَّذِي صَنَعْتُ بِصَاحِبِكِ مَا صَنَعْتُ لِأَنَّهُ عَبَدَ. إِلَهَ السَّمَاءِ وَتَرَكَنِي فَأَغْضَبَنِي، وَلَوْ سَجَدَ لِي سَجْدَةً وَاحِدَةً رَدَدْتُ عَلَيْهِ وَعَلَيْكِ كُلَّ مَا كَانَ لَكُمَا مِنْ مَالٍ وَوَلَدٍ، فَإِنَّهُ عِنْدِي ثُمَّ أَرَاهَا إِيَّاهُمْ بِبَطْنِ الْوَادِي الَّذِي لَقِيَهَا فِيهِ، قَالَ وَهْبٌ: وَقَدْ سَمِعْتُ

Vehb şöyle dedi: Eyyûb imtihan ve belada üç yıl kaldı. Eyyûb İblis'e üstün gelip de [İblis] ona hiçbir şekilde güç yetiremeyince; büyüklük, cüsse ve güzellik bakımından âdemoğullarının kılığına benzemeyen bir heyette, insanların bineklerinden [olmayan], heybet, ihtişam ve mükemmelliğe sahip bir binek üzerinde onun hanımının karşısına çıktı. Kadına: “Şu musibete uğramış adam olan Eyyûb'un hanımı sen misin?” dedi. Kadın: “Evet” dedi. [İblis]: “Peki beni tanıyor musun?” diye sordu. Kadın: “Hayır” dedi. [Bunun üzerine İblis] şöyle dedi: “Ben yeryüzünün ilahıyım! Arkadaşına [kocana] bu yaptıklarımı yapan benim; çünkü o, göğün ilahına kulluk edip beni terk etti ve beni öfkelendirdi. Eğer bana tek bir secde etseydi, ikinize ait olan mal ve çocuklardan neyiniz varsa hepsini hem ona hem sana geri verirdim; çünkü onlar benim yanımdadır.” Sonra onunla karşılaştığı vadinin tabanında bunları kadına gösterdi. Vehb şöyle dedi: Ben [şöyle de] işittim

أَنَّهُ إِنَّمَا قَالَ لَهَا لَوْ أَنَّ صَاحِبَكِ أَكَلَ طَعَامًا وَلَمْ يُسَمِّ اللَّهَ عَلَيْهِ لَعُوفِيَ مِمَّا بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ وَفِي بَعْضِ الْكُتُبِ: إِنَّ إِبْلِيسَ قَالَ لَهَا: اسْجُدِي لِي سَجْدَةً حَتَّى أَرُدَّ عَلَيْكِ الْمَالَ وَالْأَوْلَادَ وَأُعَافِيَ زَوْجَكِ، فَرَجَعَتْ إِلَى أَيُّوبَ فَأَخْبَرَتْهُ بِمَا قَالَ لَهَا [وَمَا أَرَاهَا] قَالَ لَقَدْ أَتَاكِ عَدُوُّ اللَّهِ لِيَفْتِنَكِ عَنْ دِينِكِ، ثُمَّ أَقْسَمَ [إِنْ عَافَاهُ اللَّهُ] لَيَضْرِبَنَّهَا مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: مَسَّنِيَ الضُّرُّ مِنْ طَمَعِ إِبْلِيسَ فِي سُجُودِ حُرْمَتِي لَهُ، وَدُعَائِهِ إِيَّاهَا وَإِيَّايَ إِلَى الْكُفْرِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ ﷿ رَحِمَ [رَحْمَةَ] امْرَأَةَ أَيُّوبَ بِصَبْرِهَا مَعَهُ عَلَى الْبَلَاءِ، وَخَفَّفَ عَلَيْهَا وَأَرَادَ أَنْ يَبِرَّ يَمِينُ أَيُّوبَ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ ضِغْثًا يَشْتَمِلُ عَلَى مِائَةِ عُودٍ صِغَارٍ فَيَضْرِبُهَا بِهِ ضَرْبَةً وَاحِدَةً كَمَا قَالَ تَعَالَى: "وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ" (ص: ٤٤) ، وَرُوِيَ أَنَّ إِبْلِيسَ اتَّخَذَ تَابُوتًا وَجَعَلَ فِيهِ أَدْوِيَةً وَقَعَدَ عَلَى طَرِيقِ امْرَأَتِهِ يُدَاوِي النَّاسَ فَمَرَّتْ بِهِ امْرَأَةُ أَيُّوبَ فَقَالَتْ [يَا شَيْخُ] إِنَّ لِي مَرِيضًا أَفَتُدَاوِيهِ؟ قَالَ نَعَمْ [وَاللَّهِ] لَا أُرِيدُ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَقُولَ إِذَا شَفَيْتُهُ أَنْتَ شَفَيْتَنِي، فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِأَيُّوبَ فَقَالَ: هُوَ إِبْلِيسُ قَدْ خَدَعَكِ، وَحَلَفَ إِنْ شَفَاهُ اللَّهُ أَنْ يَضْرِبَهَا مِائَةَ جَلْدَةٍ.

ki o kadına ancak: “Eğer arkadaşın bir yemek yer ve üzerine Allah'ın adını anmazsa, başındaki beladan kurtulur” demiştir —en doğrusunu Allah bilir—. Bazı kitaplarda şöyle geçer: İblis kadına: “Bana bir secde et ki sana malı ve çocukları geri vereyim, kocana da şifa vereyim” dedi. Kadın Eyyûb'a dönüp [İblis'in] kendisine söylediklerini [ve gösterdiklerini] haber verdi. Eyyûb: “Seni dininden saptırmak için Allah'ın düşmanı sana gelmiş” dedi; sonra [Allah kendisine şifa verirse] ona mutlaka yüz sopa vuracağına yemin etti ve o esnada şöyle dedi: “İblis'in, eşimin kendisine secde etmesine göz dikmesi ve onu da beni de küfre çağırmasından ötürü başıma bu dert geldi.” Sonra Allah azze ve celle, bela karşısında Eyyûb ile birlikte sabrettiği için Eyyûb'un eşi [Rahme'ye] merhamet etti, ona kolaylık sağladı ve Eyyûb'un yemininin yerine gelmesini diledi; bu sebeple ona, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi, yüz ince daldan oluşan bir demet alıp onunla kadına bir defa vurmasını emretti: “Eline bir demet sap al da onunla vur ve yeminini bozma” (Sâd: 44). Şöyle de rivayet edilmiştir: İblis bir sandık edinip içine ilaçlar koydu ve insanları tedavi etmek üzere Eyyûb'un eşinin yolu üzerine oturdu. Eyyûb'un eşi onun yanından geçerken: “[Ey ihtiyar!] Benim bir hastam var, onu tedavi eder misin?” dedi. [İblis]: “Evet, [Allah'a yemin olsun ki] ona şifa verdiğimde ‘Bana sen şifa verdin’ demesinden başka hiçbir şey istemiyorum” dedi. Kadın bunu Eyyûb'a anlatınca Eyyûb: “O İblis'tir, seni kandırmış” dedi ve Allah ona şifa verirse kadına yüz sopa vuracağına yemin etti.

وَقَالَ وَهْبٌ وَغَيْرُهُ: كَانَتِ امْرَأَةُ أَيُّوبَ تَعْمَلُ لِلنَّاسِ وَتَجِيئُهُ بِقُوتِهِ، فَلَمَّا طَالَ عَلَيْهِ الْبَلَاءُ وَسَئِمَهَا النَّاسُ فَلَمْ يَسْتَعْمِلْهَا أَحَدٌ الْتَمَسَتْ لَهُ يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ مَا تُطْعِمُهُ فَمَا وَجَدَتْ شَيْئًا فَجَزَّتْ قَرْنًا مِنْ رَأْسِهَا، فَبَاعَتْهُ بِرَغِيفٍ فَأَتَتْهُ بِهِ، فَقَالَ لَهَا: أَيْنَ قَرْنُكِ؟ فَأَخْبَرَتْهُ فَحِينَئِذٍ قَالَ: {مَسَّنِيَ الضُّرُّ}

Vehb ve başkaları şöyle demiştir: Eyyûb'un eşi insanlar için çalışır ve onun yiyeceğini getirirdi. Başına gelen bela uzayıp insanlar da kadından bıkınca ve artık hiç kimse onu çalıştırmayınca, günlerden bir gün onu doyuracak bir şey aradı fakat hiçbir şey bulamadı; bunun üzerine başından bir örük saçını kesip bir somun ekmeğe sattı ve onu Eyyûb'a getirdi. Eyyûb ona: “Örgün nerede?” dedi; kadın da ona durumu haber verdi. İşte o zaman Eyyûb: {مَسَّنِيَ الضُّرُّ} “Başıma bu dert geldi” dedi.

وَقَالَ قَوْمٌ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ حِينَ قَصَدَتِ الدُّودُ إِلَى قَلْبِهِ وَلِسَانِهِ فَخَشِيَ أَنْ يَفْتُرَ عَنِ الذِّكْرِ وَالْفِكْرِ.

Bir topluluk ise şöyle demiştir: Eyyûb bunu ancak kurtlar kalbine ve diline yönelip de zikirden ve tefekkürden geri kalmaktan korktuğu zaman söylemiştir.

وَقَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ: لَمْ يَدْعُ اللَّهَ بِالْكَشْفِ عَنْهُ حَتَّى ظَهَرَتْ لَهُ ثَلَاثَةُ أَشْيَاءَ أَحَدُهَا: قَدِمَ عَلَيْهِ صَدِيقَانِ حِينَ بَلَغَهُمَا خَبَرُهُ فَجَاءَا إِلَيْهِ وَلَمْ يَبْقَ لَهُ إِلَّا عَيْنَاهُ وَرَأَيَا أَمْرًا عَظِيمًا فَقَالَا لَوْ كَانَ لَكَ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةٌ مَا أَصَابَكَ هَذَا. وَالثَّانِي: أَنَّ امْرَأَتَهُ طَلَبَتْ طَعَامًا فَلَمْ تَجِدْ مَا تُطْعِمُهُ فَبَاعَتْ ذُؤَابَتَهَا وَحَمَلَتْ إِلَيْهِ طَعَامًا. وَالثَّالِثُ: قَوْلُ إِبْلِيسَ إِنِّي أُدَاوِيهِ عَلَى أَنْ يَقُولَ أَنْتَ شَفَيْتَنِي.

Habîb b. Ebî Sâbit şöyle demiştir: Kendisinde üç şey ortaya çıkıncaya kadar [Eyyûb] üzerindeki sıkıntının kaldırılması için Allah'a dua etmedi. Birincisi: Kendisine dair haber ulaşınca iki arkadaşı yanına geldi; onun sadece gözleri kalmıştı ve dehşet verici bir durum gördüler. Bunun üzerine: “Allah katında bir derecen olsaydı bu başına gelmezdi” dediler. İkincisi: Eşi yiyecek aradı fakat onu doyuracak bir şey bulamadı; bunun üzerine saç örgüsünü satıp ona yiyecek getirdi. Üçüncüsü: İblis'in, “Ona şifa veririm, ancak 'bana sen şifa verdin' demesi şartıyla” demesidir.

وَقِيلَ: إِنَّ إِبْلِيسَ وَسْوَسَ إِلَيْهِ أَنَّ امْرَأَتَكَ زَنَتْ فَقَطَعَتْ ذُؤَابَتَهَا فَحِينَئِذٍ عِيلَ صَبْرُهُ، فَدَعَا وَحَلَفَ لَيَضْرِبَنَّهَا مِائَةَ جَلْدَةٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ مَسَّنِيَ الضُّرُّ مِنْ شَمَاتَةِ الْأَعْدَاءِ. حَتَّى رُوِيَ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ [بَعْدَمَا

Şöyle de denilmiştir: İblis ona, eşinin zina ettiğini ve [bu yüzden] saç örgüsünü kestiğini fısıldadı; işte o zaman sabrı tükendi, dua etti ve ona yüz sopa vuracağına yemin etti. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, düşmanların sevinip alay etmesinden ötürü bana dert dokundu, demektir. Hatta rivayet edildiğine göre kendisine [sonradan

عُوفِيَ] مَا كَانَ أَشَدَّ عَلَيْكَ فِي بَلَائِكَ قَالَ: شَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ. وَقِيلَ: قَالَ ذَلِكَ حِينَ وَقَعَتْ دُودَةٌ مِنْ فَخْذِهِ فَرَدَّهَا إِلَى مَوْضِعِهَا.

iyileştikten sonra] “Başına gelen belada sana en ağır gelen neydi?” diye sorulmuş, o da: “Düşmanların sevinip alay etmesiydi” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Uyluğundan bir kurt düşünce onu yerine geri koyduğu zaman bunu söyledi.

وَقَالَ كُلِي: فَقَدْ جَعَلَنِي اللَّهُ طَعَامَكِ فَعَضَّتْهُ عَضَّةً زَادَ أَلَمُهَا عَلَى جَمِيعِ مَا قَاسَى مِنْ عَضِّ الدِّيدَانِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ اللَّهَ سَمَّاهُ صَابِرًا وَقَدْ أَظْهَرَ الشَّكْوَى وَالْجَزَعَ، بِقَوْلِهِ: {إِنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ} وَ {مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ} (ص: ٤١) ، قِيلَ: لَيْسَ هَذَا شِكَايَةً إِنَّمَا هُوَ دُعَاءٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ} عَلَى أَنَّ الْجَزَعَ إِنَّمَا هُوَ فِي الشَّكْوَى إِلَى الْخَلْقِ فَأَمَّا الشَّكْوَى إِلَى اللَّهِ ﷿ فَلَا يَكُونُ جَزَعًا وَلَا تَرْكَ صَبْرٍ كَمَا قَالَ يعقوب: {إِنَّمَا ٢١/أأَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} (يُوسُفَ: ٨٦) . قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: وَكَذَلِكَ مَنْ أَظْهَرَ الشَّكْوَى إِلَى النَّاسِ وَهُوَ رَاضٍ بِقَضَاءِ اللَّهِ لَا يَكُونُ ذَلِكَ جَزَعًا كَمَا رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ دَخْلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي مَرَضِهِ فَقَالَ: كَيْفَ تَجِدُكَ؟ قَالَ: "أَجِدُنِي مَغْمُومًا وَأَجِدُنِي مَكْرُوبًا" .

Ve şöyle dedi: “Ye! Çünkü Allah beni sana rızık kıldı.” Bunun üzerine kurt onu öyle bir ısırdı ki acısı, kurtların ısırmasından çektiği bütün acıların üstüne çıktı. Eğer “Allah onu sabırlı olarak nitelemiştir; oysa o {إِنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ} “Başıma bu dert geldi” ve {مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ} “Şeytan bana bir yorgunluk [ve azap] dokundurdu” (Sâd: 41) diyerek şikâyet ve sızlanma göstermiştir” denilirse; şöyle denilir: Bu bir şikâyet değil, bilakis Yüce Allah'ın {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ} “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik” buyruğunun delaletiyle bir duadır. Kaldı ki sızlanma ancak yaratılmışlara şikâyette bulunmaktır; Allah azze ve celle'ye şikâyette bulunmak ise sızlanma ve sabırsızlık sayılmaz. Nitekim Yâkûb: {إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللَّهِ} “Ben kederimi ve hüznümü ancak Allah'a arz ederim” (Yûsuf: 86) demiştir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: Aynı şekilde, Allah'ın kazasına razı olduğu hâlde insanlara sıkıntısını belirten kimsenin bu durumu da sızlanma sayılmaz. Nitekim Cibrîl'in, hastalığı sırasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girip: “Kendini nasıl buluyorsun?” diye sorduğu, onun da: “Kendimi kederli ve sıkıntılı buluyorum” buyurduğu rivayet edilmiştir.

وَقَالَ لِعَائِشَةَ حِينَ قَالَتْ وَارَأْسَاهُ، "بَلْ أَنَا وَارَأْسَاهُ" .

Âişe'ye, o “Vay başım!” dediğinde: “Bilakis, vay benim başım!” buyurmuştur.

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤) }

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤) } “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik, kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik; katımızdan bir rahmet ve kulluk edenlere bir ibret olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik.”

قَوْلُهُ ﷿: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ} وَذَلِكَ أَنَّهُ قَالَ ارْكُضْ بِرِجْلِكَ فَرَكَضَ بِرِجْلِهِ فَنَبَعَتْ عَيْنُ [مَاءٍ] فَأَمَرَهُ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنْهَا فَفَعَلَ فَذَهَبَ كُلُّ دَاءٍ كَانَ بِظَاهِرِهِ، ثُمَّ مَشَى أَرْبَعِينَ خُطْوَةً فَأَمَرَهُ أَنْ يَضْرِبَ بِرِجْلِهِ الْأَرْضَ مَرَّةً أُخْرَى فَفَعَلَ فَنَبَعَتْ عَيْنُ مَاءٍ بَارِدٍ، فَأَمَرَهُ فَشَرِبَ مِنْهَا فَذَهَبَ كُلُّ دَاءٍ كَانَ بِبَاطِنِهِ فَصَارَ كَأَصَحِّ مَا يَكُونُ مِنَ الرِّجَالِ وَأَجْمَلِهِمْ.

Yüce Allah'ın: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ} “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik, kendisindeki dert ve sıkıntıyı giderdik” buyruğu [şöyle gerçekleşti]: Allah ona “Ayağını yere vur” buyurdu; o da ayağını vurdu ve bir [su] kaynağı fışkırdı. Allah ona bu sudan yıkanmasını emretti, o da yaptı ve bedeninin dışındaki bütün hastalıklar gitti. Sonra kırk adım yürüdü; Allah ona bir kez daha ayağını yere vurmasını emretti. O da vurdu ve soğuk bir su kaynağı fışkırdı. Allah ona emretti, o da bu sudan içti ve bedeninin içindeki bütün hastalıklar gitti; böylece insanların en sağlıklısı ve en güzeli hâline geldi.

{وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَقَتَادَةُ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنُ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: رَدَّ اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِ أَهْلَهُ وَأَوْلَادَهُ بِأَعْيَانِهِمْ أَحْيَاهُمُ اللَّهُ لَهُ وَأَعْطَاهُ مِثْلَهُمْ مَعَهُمْ، وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ .

{وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ} “...ve ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha verdik.” Bu hususta ihtilaf ettiler: İbn Mes'ûd, Katâde, İbn Abbâs, el-Hasan ve müfessirlerin çoğunluğu şöyle demiştir: Allah azze ve celle ona ailesini ve çocuklarını bizzat kendilerini geri verdi; Allah onları onun için diriltti ve onlarla birlikte bir mislini daha verdi. Kur'an'ın zahiri de budur.

قَالَ الْحَسَنُ: آتَاهُ اللَّهُ الْمِثْلَ مِنْ نَسْلِ مَالِهِ الَّذِي رَدَّهُ اللَّهُ [إِلَيْهِ وَأَهْلَهُ] يَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَى

el-Hasan şöyle demiştir: Allah ona, [kendisine ve ailesine] geri verdiği malının neslinden/çoğalmasından bir mislini verdi. Buna rivayet edilen şu [haber] delalet etmektedir:

الضَّحَّاكُ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ اللَّهَ ﷿ رَدَّ إِلَى الْمَرْأَةِ شَبَابَهَا فَوَلَدَتْ لَهُ سِتَّةً وَعِشْرِينَ ذَكَرًا .

Dahhâk ve İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Allah azze ve celle kadına gençliğini geri verdi ve kadın ona yirmi altı erkek çocuk doğurdu.

قَالَ وَهْبٌ كَانَ لَهُ سَبْعُ بَنَاتٍ وَثَلَاثَةُ بَنِينَ.

Vehb şöyle demiştir: Onun yedi kızı ve üç oğlu vardı.

وَقَالَ ابْنُ يَسَارٍ: كَانَ لَهُ سَبْعُ بَنِينَ وَسَبْعُ بَنَاتٍ.

İbn Yesâr ise şöyle demiştir: Onun yedi oğlu ve yedi kızı vardı.

وَرُوِيَ عَنْ أَنَسٍ يَرْفَعُهُ: أَنَّهُ كَانَ لَهُ أَنْدَرَانِ أَنْدَرٌ لِلْقَمْحِ وَأَنْدَرٌ لِلشَّعِيرِ، فَبَعَثَ اللَّهُ ﷿ سَحَابَتَيْنِ فَأَفْرَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى أَنْدَرِ الْقَمْحِ الذَّهَبَ وَأَفْرَغَتِ الْأُخْرَى عَلَى أَنْدَرِ الشَّعِيرِ الْوَرِقَ حَتَّى فَاضَ .

Enes'ten merfû olarak rivayet edildiğine göre: Onun iki harmanı vardı; biri buğday harmanı, diğeri arpa harmanıydı. Allah azze ve celle iki bulut gönderdi; bunlardan biri buğday harmanına altın boşalttı, diğeri ise arpa harmanına taşana kadar gümüş boşalttı.

وَرُوِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعْثَ إِلَيْهِ مَلَكًا وَقَالَ: إِنَّ رَبَّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ بِصَبْرِكَ فَاخْرُجْ إِلَى أَنْدَرِكَ، فَخَرَجَ إِلَيْهِ فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ جَرَادًا مِنْ ذَهَبٍ فَطَارَتْ وَاحِدَةٌ فَاتَّبَعَهَا وَرَدَّهَا إِلَى أَنْدَرِهِ، فَقَالَ لَهُ الْمَلَكُ: أَمَا يَكْفِيكَ مَا فِي أَنْدَرِكَ؟ فَقَالَ هَذِهِ بَرَكَةٌ مِنْ بَرَكَاتِ رَبِّي وَلَا أَشْبَعُ مِنْ بَرَكَتِهِ .

Rivayet edildiğine göre Yüce Allah ona bir melek gönderdi ve: “Rabbin sabrından ötürü sana selam söylüyor; haydi harmanına çık” dedi. Eyyûb harmanına çıktı; bunun üzerine Allah onun üzerine altından çekirgeler yağdırdı. Çekirgelerden biri uçtu, Eyyûb da onun peşine düşüp onu harmanına geri koydu. Melek ona: “Harmanındaki sana yetmedi mi?” dedi. Eyyûb: “Bu Rabbimin bereketlerinden bir berekettir ve ben O'nun bereketine doymam” dedi.

أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمِشٍ الزِّيَادِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ: أَخْبَرَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "بَيْنَا أَيُّوبُ يَغْتَسِلُ عُرْيَانًا خَرَّ عَلَيْهِ جَرَادٌ مِنْ ذَهَبٍ فَجَعَلَ أَيُّوبُ يَحْثِي فِي ثَوْبِهِ، فَنَادَاهُ رَبُّهُ [يَا أَيُّوبُ] أَلَمْ أَكُنْ أُغْنِيكَ عَمَّا تَرَى؟ قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ وَعَزَّتِكِ، وَلَكِنْ لَا غِنَى بِي عَنْ بَرَكَتِكِ" . وَقَالَ قَوْمٌ: أَتَى اللَّهُ أَيُّوبَ فِي الدُّنْيَا مِثْلَ أَهْلِهِ الَّذِينَ هَلَكُوا فَأَمَّا الَّذِينَ هَلَكُوا فَإِنَّهُمْ لَمْ يُرَدُّوا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا قَالَ عِكْرِمَةُ: قِيلَ لِأَيُّوبَ: إِنَّ أَهْلَكَ لَكَ فِي الْآخِرَةِ فَإِنْ شِئْتَ عَجَّلْنَاهُمْ لَكَ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ شِئْتَ كَانُوا لَكَ فِي الْآخِرَةِ، وَآتَيْنَاكَ مِثْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَقَالَ يَكُونُونَ لِي فِي الْآخِرَةِ، وَأُوتَى مِثْلَهُمْ فِي الدُّنْيَا فَعَلَى هَذَا يَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ فِي الْآخِرَةِ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ فِي الدُّنْيَا وَأَرَادَ بِالْأَهْلِ الْأَوْلَادَ، {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} أَيْ نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا، {وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} أَيْ: عِظَةً وَعِبْرَةً لَهُمْ.

Bize Hassân b. Saîd el-Menîî haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Mahmiş ez-Ziyâdî haber verdi, bize Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân haber verdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten haber verdi; o şöyle dedi: Bize Ebû Hüreyre haber verip dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Eyyûb çıplak olarak yıkanırken üzerine altından çekirgeler düştü. Eyyûb da onları elbisesine avuç avuç toplamaya başladı. Bunun üzerine Rabbi ona: “[Ey Eyyûb!] Seni bu gördüğün şeylerden müstağni kılmamış mıydım?” diye seslendi. O da: “Evet Rabbim, izzetine andolsun ki [öyle], fakat Senin bereketinden müstağni kalamam” dedi.» Bir topluluk şöyle demiştir: Allah Teâlâ dünyada Eyyûb'a, helak olan ailesinin bir mislini verdi. Helak olanlara gelince, onlar dünyada ona geri döndürülmediler. İkrime şöyle demiştir: Eyyûb'a: “Şüphesiz ailen ahirette senindir. Dilersen onları sana dünyada peşin veririz, dilersen ahirette senin olurlar ve dünyada da sana onların bir mislini veririz” denildi. Eyyûb: “Ahirette benim olsunlar, dünyada da bana onların bir misli verilsin” dedi. Buna göre ayetin manası: “Ailesini ahirette, onlarla birlikte bir mislini de dünyada ona verdik” şeklinde olur. Aile ile çocukları kastetmiştir. {رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا} “Katımızdan bir rahmet” yani katımızdan bir nimet olarak, {وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ} “ve ibadet edenler için bir hatırlatma olsun diye” yani onlara bir öğüt ve ibret olsun diye.

{وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) }

{وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) } “İsmâil'i, İdrîs'i ve Zülkifl'i de [hatırla]. Hepsi de sabredenlerdendi.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِسْمَاعِيلَ} يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ، {وَإِدْرِيسَ} وَهُوَ أَخْنُوخُ، {وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ} عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي ذَا الْكِفْلِ.

Yüce Allah'ın: {وَإِسْمَاعِيلَ} yani İbrâhim'in oğlunu, {وَإِدْرِيسَ} ki o Uhnûh'tur, {وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ} Allah'ın emrine karşı sabredenlerden [idiler] buyruğudur. Zülkifl hakkında ihtilaf ettiler.

قَالَ عَطَاءٌ: إِنَّ نَبِيًّا مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِّي أُرِيدُ قَبْضَ رُوحِكَ فَاعْرِضْ مُلْكَكَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَمَنْ تَكَفَّلَ لَكَ أَنْ يُصَلِّيَ بِاللَّيْلِ لَا يَفْتُرُ، وَيَصُومَ بِالنَّهَارِ وَلَا يُفْطِرُ، وَيَقْضِيَ بَيْنَ النَّاسِ وَلَا يَغْضَبُ، فَادْفَعْ مُلْكَكَ إِلَيْهِ فَفَعَلَ ذَلِكَ، فَقَامَ شَابٌّ فَقَالَ: أَنَا أَتَكَفَّلُ لَكَ بِهَذَا فَتَكَفَّلَ، وَوَفَّى بِهِ فَشَكَرَ اللَّهَ لَهُ وَنَبَّأَهُ فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ .

Atâ şöyle demiştir: İsrâiloğulları peygamberlerinden birine Allah şöyle vahyetti: “Ruhunu kabzetmek istiyorum; bu sebeple mülkünü (yönetimini) İsrâiloğullarına arz et. Kim senin için gece hiç gevşemeden namaz kılmayı, gündüz hiç bozmadan oruç tutmayı ve insanlar arasında öfkelenmeden hüküm vermeyi üstlenirse, mülkünü ona teslim et.” O peygamber bunu yaptı; bunun üzerine bir genç ayağa kalkıp: “Bunu senin için ben üstleniyorum” dedi; böylece üstlendi ve bunu yerine getirdi. Allah da onun bu ameline karşılık verdi ve onu peygamber yaptı. Bundan dolayı “Zülkifl” diye isimlendirildi.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَمَّا كَبُرَ الْيَسَعُ قَالَ: [لَوْ] أَنِّي أَسْتَخْلِفُ رَجُلًا عَلَى النَّاسِ يَعْمَلُ عَلَيْهِمْ فِي حَيَاتِي حَتَّى أَنْظُرَ كَيْفَ يَعْمَلُ، قَالَ: فَجَمَعَ النَّاسَ فَقَالَ: مَنْ يَتَقَبَّلُ مِنِّي بِثَلَاثٍ أَسْتَخْلِفُهُ: يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ، وَلَا يَغْضَبُ، فَقَامَ رَجُلٌ تَزْدَرِيهِ الْعَيْنُ، فَقَالَ: أَنَا فَرَدَّهُ ذَلِكَ الْيَوْمَ، وَقَالَ مِثْلَهَا الْيَوْمَ الْآخَرَ فَسَكَتَ النَّاسُ، وَقَامَ ذَلِكَ الرَّجُلُ فَقَالَ: أَنَا، فَاسْتَخْلَفَهُ فَأَتَاهُ إِبْلِيسُ فِي صُورَةِ شَيْخٍ ضَعِيفٍ حِينَ أَخَذَ مَضْجَعَهُ لِلْقَائِلَةِ، وَكَانَ لَا يَنَامُ بِاللَّيْلِ [وَالنَّهَارِ] إِلَّا تِلْكَ النَّوْمَةِ فَدَقَّ الْبَابَ، فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: شَيْخٌ كَبِيرٌ مَظْلُومٌ، فَقَامَ فَفَتَحَ الْبَابَ فَقَالَ: إِنَّ بَيْنِي وَبَيْنَ قَوْمِي خُصُومَةً، وَإِنَّهُمْ ظَلَمُونِي، وَفَعَلُوا وَفَعَلُوا فَجَعَلَ يَطُولُ حَتَّى حَضَرَ الرَّوَاحُ، وَذَهَبَتِ الْقَائِلَةُ، فَقَالَ: إِذَا رُحْتَ فَائْتِنِي [فَإِنِّي] آخُذُ حَقَّكَ، فَانْطَلَقَ وَرَاحَ، فَكَانَ فِي مَجْلِسِهِ يَنْظُرُ هَلْ يَرَى الشَّيْخَ فَلَمْ يَرَهُ، فَقَامَ يَبْتَغِيهِ فَلَمَّا كَانَ الْغَدُ جَلَسَ يَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ وَيَنْتَظِرُهُ فَلَا يَرَاهُ، فَلِمَا رَجَعَ إِلَى الْقَائِلَةِ فَأَخَذَ مَضْجَعَهُ أَتَاهُ فَدَقَّ الْبَابَ، فَقَالَ: مَنْ هَذَا؟ فَقَالَ: الشَّيْخُ الْمَظْلُومُ فَفَتَحَ [لَهُ الْبَابَ] فَقَالَ: أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِذَا قَعَدْتَ فَائْتِنِي؟ فَقَالَ: إِنَّهُمْ أَخْبَثُ قَوْمٍ إِذَا عَرَفُوا أَنَّكَ قَاعِدٌ قَالُوا نَحْنُ نُعْطِيكَ حَقَّكَ وَإِذَا قُمْتُ جَحَدُونِي، قَالَ: فَانْطَلِقْ فَإِذَا رُحْتُ فَائْتِنِي، فَفَاتَتْهُ الْقَائِلَةُ وَرَاحَ فَجَعَلَ يَنْظُرُ فَلَا يَرَاهُ فَشَقَّ عَلَيْهِ النُّعَاسُ، فَقَالَ لِبَعْضِ أَهْلِهِ: لَا تَدَعْنَ أَحَدًا يَقْرُبُ هَذَا الْبَابَ حَتَّى أَنَامَ فَإِنَّهُ قَدْ شَقَّ عَلَيَّ النَّوْمُ، فَلَمَّا كَانَ تِلْكَ السَّاعَةُ جَاءَ فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُ الرَّجُلُ، فَلَمَّا أَعْيَاهُ نَظَرَ فَرَأَى كُوَّةً فِي الْبَيْتِ فَتَسَوَّرَ مِنْهَا، فَإِذَا هُوَ فِي الْبَيْتِ يَدُقُّ الْبَابَ مِنْ دَاخِلٍ، فَاسْتَيْقَظَ فَقَالَ: يَا فُلَانُ أَلَمْ آمُرْكَ، فَقَالَ: أَمَّا مِنْ قِبَلِي فَلَمْ تُؤْتَ فَانْظُرْ مِنْ أَيْنَ أُتِيتَ، فَقَامَ إِلَى الْبَابِ فَإِذَا هُوَ مُغْلَقٌ كَمَا أَغْلَقَهُ، وَإِذَا الرَّجُلُ مَعَهُ فِي الْبَيْتِ، فَقَالَ: أَتَنَامُ وَالْخُصُومُ بِبَابِكَ؟ فَعَرَفَهُ فَقَالَ: أَعْدُوُّ

Mücâhid şöyle demiştir: Elyesa yaşlanınca: “Hayattayken yerime insanların başına bir adamı vekil tayin etsem [keşke] de onların işlerini nasıl yürüttüğünü görsem” dedi. [Mücâhid] dedi ki: İnsanları topladı ve: “Kim benim adıma üç şeyi üstlenirse onu yerime vekil tayin edeceğim: Gündüzleri oruç tutacak, geceleri namaz kılacak ve öfkelenmeyecek” dedi. Bunun üzerine gözün hor gördüğü (göze değersiz görünen) bir adam kalkıp: “Ben” dedi. O gün onu geri çevirdi. Ertesi gün de aynısını söyledi. İnsanlar sustu ve yine o adam kalkıp: “Ben” dedi. Bunun üzerine onu yerine vekil tayin etti. Kaylûle (öğle) uykusu için yatağına uzandığı sırada İblis ona zayıf bir ihtiyar suretinde geldi. O ise gece [ve gündüz] sadece bu uyku kadar uyurdu. [İblis] kapıyı çaldı. [Adam]: “Kim o?” dedi. [İblis]: “Büyük ve mazlum bir ihtiyarım” dedi. Kalkıp kapıyı açtı. [İhtiyar]: “Kavmimle aramda bir husumet var. Onlar bana zulmettiler, şöyle şöyle yaptılar...” diyerek sözü uzatmaya başladı; öyle ki akşam vakti geldi ve kaylûle vakti geçti. Bunun üzerine: “Akşam olduğunda bana gel [muhakkak ki ben] senin hakkını alırım” dedi. [İhtiyar] gitti, [Zülkifl de] akşam meclisine çıktı. Meclisinde ihtiyarı görüp görmediğine bakıyordu fakat onu göremedi; onu aramak üzere kalktı. Ertesi gün olunca insanlar arasında hüküm vermek üzere oturdu ve onu bekledi ama yine göremedi. Kaylûle uykusuna dönüp yatağına uzandığında [İblis] gelip kapıyı çaldı. “Kim o?” dedi. [İblis]: “Mazlum ihtiyar” dedi. [O da] ona kapıyı açtı ve: “Ben [hüküm vermek için] oturduğumda bana gel dememiş miydim?” dedi. [İhtiyar]: “Onlar kavimlerin en kötüsüdür; senin oturduğunu bildiklerinde ‘Hakkını sana veririz’ dediler, sen kalktığında ise inkâr ettiler” dedi. [Zülkifl]: “Git, ben [meclise] çıktığımda bana gel” dedi. Böylece yine kaylûle uykusunu kaçırdı ve [meclise] çıktı. Bakınmaya başladı ama onu göremedi. Uykusuzluk ona çok ağır geldi. Ailesinden birine: “Ben uyuyuncaya kadar hiç kimseyi bu kapıya yaklaştırma; zira uyku bana çok ağır geldi” dedi. Tam o vakit olunca [İblis] geldi, adam ona izin vermedi. [İblis] adamı atlatamayınca etrafa baktı ve evde küçük bir pencere gördü, oradan içeri tırmandı. Bir de baktı ki o evin içindedir ve kapıyı içeriden çalmaktadır! [Zülkifl] uyandı ve: “Ey filan! Ben sana emretmemiş miydim?” dedi. O da: “Benim tarafımdan sana kimse gelmedi; nereden gelindiğine bir bak!” dedi. Kapıya doğru kalktı; bir de baktı ki kapı kilitlediği gibi kilitlidir ve adam onunla birlikte evin içindedir. [İblis]: “Hasımların kapındayken sen uyuyor musun?” dedi. Onu tanıdı ve: “[Sen] Allah’ın düşmanı...

اللَّهِ؟ قَالَ: نَعَمْ أَعْيَيْتَنِي فَفَعَلْتُ مَا تَرَى لِأُغْضِبَكَ فَعَصَمَكَ اللَّهُ، فَسُمِّيَ ذَا الْكِفْلِ لِأَنَّهُ تَكَفَّلَ بِأَمْرٍ فَوَفَّى بِهِ .

düşmanı mısın?” dedi. O da: “Evet, beni aciz bıraktın; ben de seni öfkelendirmek için bu gördüğün şeyleri yaptım ama Allah seni korudu” dedi. Böylece bir işi üstlenip onu hakkıyla yerine getirdiği için “Zülkifl” diye isimlendirildi.

وَقِيلَ: إِنَّ إِبْلِيسَ جَاءَهُ وَقَالَ: إِنَّ لِي غَرِيمًا يَمْطُلُنِي فَأُحِبُّ أَنْ تَقُومَ مَعِي وَتَسْتَوْفِي حَقِّي مِنْهُ، فَانْطَلَقَ مَعَهُ حَتَّى إِذَا كَانَ فِي السُّوقِ خَلَّاهُ وَذَهَبَ. وَرُوِيَ: أَنَّهُ اعْتَذَرَ إِلَيْهِ. وَقَالَ: إِنَّ صَاحِبِي هَرَبَ.

Şöyle de denilmiştir: İblis ona gelip: “Benim borcunu geciktiren bir borçlum var; benimle gelip hakkımı ondan tam olarak almanı isterim” dedi. Zülkifl onunla gitti; çarşıya vardıklarında İblis onu bırakıp gitti. Şöyle de rivayet edilmiştir: Ondan özür dileyip: “Arkadaşım kaçtı” dedi.

وَقِيلَ: إِنَّ ذَا الْكِفْلِ رَجُلٌ كَفَلَ أَنْ يُصَلِّيَ كُلَّ لَيْلَةٍ مائة ركعة ٢١/ب إِلَى أَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ فَوَفَّى بِهِ.

Şöyle de denilmiştir: Zülkifl, Allah onun ruhunu kabzedene kadar her gece yüz rekât namaz kılmayı üstlenen ve bunu eksiksiz yerine getiren bir adamdı.

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَانَ نَبِيًّا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَ نَبِيًّا . وَقِيلَ: هُوَ إِلْيَاسُ. وَقِيلَ: زَكَرِيَّا. وَقَالَ أَبُو مُوسَى: لَمْ يَكُنْ نَبِيًّا وَلَكِنْ كَانَ عَبْدًا صَالِحًا .

Peygamber olup olmadığı hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları: “O bir peygamberdi” dedi. “O İlyâs'tır” denildi. “Zekeriyyâ'dır” denildi. Ebû Mûsâ ise: “O peygamber değildi, salih bir kuldu” demiştir.

{وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) }

{وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) } “Onları rahmetimize kabul ettik; şüphesiz onlar salihlerdendi. Zünnûn'u da [hatırla]. Hani o öfkeyle çekip gitmiş ve kendisini sıkıştırmayacağımızı sanmıştı; sonunda karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin; doğrusu ben haksızlık edenlerden oldum' diye yalvardı.”

{وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا} يَعْنِي مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النُّبُوَّةِ وَصَيَّرَهُمْ إِلَيْهِ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الثَّوَابِ، {إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} قَوْلُهُ ﷿: {وَذَا النُّونِ} أَيْ: اذْكُرْ صَاحِبَ الْحُوتِ وَهُوَ يُونُسُ بْنُ مَتَّى، {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُ.

{وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا} “Onları rahmetimize kabul ettik” yani Allah'ın onlara lütfettiği peygamberliğe ve cennette ulaştırdığı mükâfata [kabul ettik]. {إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ} “şüphesiz onlar salihlerdendi.” Yüce Allah'ın: {وَذَا النُّونِ} buyruğu, yani balık sahibini hatırla; o da Yûnus b. Mettâ'dır. {إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا} “Hani o öfkeyle çekip gitmişti” ifadesinin anlamında ihtilaf ettiler.

فَقَالَ الضَّحَّاكُ: مُغَاضِبًا لِقَوْمِهِ، وَهُوَ رِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ وَغَيْرِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: كَانَ يُونُسُ وَقَوْمُهُ يَسْكُنُونَ فِلَسْطِينَ فَغَزَاهُمْ مَلِكٌ فَسَبَى مِنْهُمْ تِسْعَةَ أَسْبَاطٍ ونصفا وبقي سبطا وَنِصْفٌ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى شَعْيَاءَ النَّبِيِّ أَنْ سِرْ إِلَى حِزْقِيلَ الْمَلِكِ، وَقُلْ لَهُ حَتَّى يُوَجِّهَ نَبِيًّا قَوِيًّا فَإِنِّي أُلْقِي [الرُّعْبَ] فِي قُلُوبِ أُولَئِكَ حَتَّى يُرْسِلُوا مَعَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالَ لَهُ الْمَلِكُ فَمَنْ تَرَى، وَكَانَ فِي مَمْلَكَتِهِ خَمْسَةٌ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، فَقَالَ يُونُسُ: إِنَّهُ قَوِيٌّ أَمِينٌ فَدَعَا الْمَلِكُ يُونُسَ فَأَمَرَهُ أَنْ يَخْرُجَ، فَقَالَ لَهُ يُونُسُ: هَلْ أَمَرَكَ اللَّهُ بِإِخْرَاجِي؟ قَالَ: لَا قَالَ: فَهَلْ سَمَّانِي لَكَ؟ قَالَ: لَا قَالَ: فَهَاهُنَا غَيْرِي أَنْبِيَاءٌ أَقْوِيَاءُ فَأَلَحُّوا

Dahhâk şöyle dedi: Kavmine öfkelenerek [gitmişti]. Bu, Avfî ve başkalarının İbn Abbâs'tan rivayetidir. [İbn Abbâs] dedi ki: Yûnus ve kavmi Filistin'de ikamet ediyorlardı. Bir kral onlara saldırıp onlardan dokuz buçuk sıbtı (kabileyi) esir aldı, geriye ise bir buçuk sıbt kaldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Şa'yâ peygambere: “Kral Hızkîl'e git ve ona güçlü bir peygamber göndermesini söyle. Zira ben onların kalplerine [korku] salacağım da İsrâiloğulları'nı onunla beraber geri göndersinler” diye vahyetti. Kral ona: “Kimi uygun görürsün?” diye sordu. Zira hükümranlığı altında beş peygamber bulunuyordu. O da: “Yûnus'u; çünkü o güçlü ve güvenilirdir” dedi. Kral Yûnus'u çağırıp ona yola çıkmasını emretti. Yûnus ona: “Allah sana beni göndermeni emretti mi?” diye sordu. O: “Hayır” dedi. [Yûnus]: “Peki, sana benim adımı verdi mi?” dedi. O: “Hayır” dedi. [Yûnus]: “Burada benden başka güçlü peygamberler de var” dedi. Fakat onlar ısrar ettiler

عَلَيْهِ فَخَرَجَ مِنْ بَيْنِهِمْ مُغَاضِبًا لِلنَّبِيِّ وَلِلْمَلِكِ، وَلِقَوْمِهِ فَأَتَى بَحْرَ الرُّومِ فَرَكِبَهُ .

bunun üzerine o da peygambere, krala ve kavmine öfkelenerek aralarından çıktı; Rum denizine geldi ve gemiye bindi.

وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَجَمَاعَةٌ: ذَهَبَ عَنْ قَوْمِهِ مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ إِذْ كَشَفَ عَنْ قَوْمِهِ الْعَذَابَ بَعْدَمَا أَوْعَدَهُمْ، وَكَرِهَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ قَوْمٍ قَدْ جَرَّبُوا عَلَيْهِ الْخُلْفَ فِيمَا أَوْعَدَهُمْ، وَاسْتَحْيَا مِنْهُمْ، وَلَمْ يَعْلَمِ السَّبَبَ الَّذِي بِهِ رُفِعَ الْعَذَابُ، وَكَانَ غَضَبُهُ أَنَفَةً مِنْ ظُهُورِ خُلْفِ وَعْدِهِ، وَأَنَّهُ يُسَمَّى كَذَّابًا لَا كَرَاهِيَةً لِحُكْمِ اللَّهِ تَعَالَى .

Urve b. ez-Zübeyr, Saîd b. Cübeyr ve bir grup şöyle demiştir: Tehdit ettiği hâlde kavminden azap kaldırılınca Rabbine öfkelenerek kavminden ayrıldı; kendisini tehdit ettiği şeyde yalancı çıkaran bir kavmin arasında bulunmayı istemedi, onlardan utandı ve azabın kaldırılma sebebini de bilmiyordu. Onun öfkesi, Allah Teâlâ'nın hükmünü kerih görmekten değil, vaadinin hilafına çıkmasından ve yalancı olarak anılmaktan duyduğu izzet-i nefis yüzündendi.

وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّهُ كَانَ مِنْ عَادَةِ قَوْمِهِ أَنْ يَقْتُلُوا مَنْ جَرَّبُوا عَلَيْهِ الْكَذِبَ فَخَشِيَ أَنْ يَقْتُلُوهُ لَمَّا لَمْ يَأْتِهِمُ الْعَذَابُ لِلْمِيعَادِ، فَغَضِبَ، وَالْمُغَاضَبَةُ هَاهُنَا كَالْمُفَاعَلَةِ الَّتِي تَكُونُ مِنْ وَاحِدٍ، كَالْمُسَافَرَةِ وَالْمُعَاقَبَةِ، فَمَعْنَى قَوْلِهِ مُغَاضِبًا أَيْ غَضْبَانَ.

Bazı haberlerde geçtiğine göre, kavminin âdeti yalan söylediğini tespit ettikleri kimseyi öldürmekti. Azap belirlenen vakitte gelmeyince onu öldürmelerinden korktu da öfkelendi. Buradaki müğâdabe kelimesi, tek taraftan meydana gelen musâfere ve muâkabe gibi mufâale babındandır; dolayısıyla {مُغَاضِبًا} ifadesinin anlamı, “öfkeli olarak” demektir.

وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّمَا غَضِبَ رَبَّهُ ﷿ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالْمَسِيرِ إِلَى قَوْمِهِ لِيُنْذِرَهُمْ بَأْسَهُ وَيَدْعُوَهُمْ إِلَيْهِ، فَسَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُنْظِرَهُ لِيَتَأَهَّبَ لِلشُّخُوصِ إِلَيْهِمْ، فَقِيلَ لَهُ إِنَّ الْأَمْرَ أَسْرَعُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى سَأَلَ أَنْ يُنْظَرَ إِلَّا أَنْ يَأْخُذَ نَعْلًا يَلْبَسُهَا فَلَمْ يُنْظَرْ وَكَانَ فِي خُلُقِهِ ضِيقٌ [فَذَهَبَ مُغَاضِبًا] .

el-Hasan şöyle demiştir: Rabbine azze ve celle öfkelenmesi şundan dolayıydı: Rabbi ona, kavmine gidip onları azabıyla uyarmasını ve O'na davet etmesini emretmişti. O da Rabbinden, onların yanına gitmek için hazırlanmak üzere kendisine mühlet vermesini istedi. Kendisine: “İş bundan daha acildir” denildi; öyle ki giyeceği bir ayakkabıyı alacak kadar mühlet istedi fakat mühlet verilmedi. Onun mizacında bir sabırsızlık vardı [ve öfkeyle çekip gitti].

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: أَتَى جِبْرِيلُ يُونُسَ فَقَالَ: انْطَلِقْ إِلَى أَهْلِ نِينَوَى فَأَنْذِرْهُمْ، قَالَ: أَلْتَمِسُ دَابَّةً قَالَ: الْأَمْرُ أَعْجَلُ مِنْ ذَلِكَ، فَغَضِبَ فَانْطَلَقَ إِلَى السَّفِينَةِ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre şöyle dedi: Cibrîl Yûnus'a gelip: “Ninova halkına git ve onları uyar” dedi. Yûnus: “Bir binek arayayım” dedi. Cibrîl: “İş bundan daha aceledir” dedi. Bunun üzerine Yûnus öfkelendi ve gemiye doğru gitti.

وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: إِنَّ يُونُسَ بْنَ مَتَّى كَانَ عَبْدًا صَالِحًا وَكَانَ فِي خُلُقِهِ ضَيقٌ، فَلَمَّا حُمِّلَ عَلَيْهِ أَثْقَالُ النُّبُوَّةِ تَفَسَّخَ تَحْتَهَا تَفَسُّخَ الرَّبُعِ تَحْتَ الْحَمْلِ الثَّقِيلِ فَقَذَفَهَا مِنْ يَدِهِ، وَخَرَجَ هَارِبًا مِنْهَا، فَلِذَلِكَ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ أُولِي الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَقَالَ لِنَبِيِّهِ [مُحَمَّدٍ ﷺ] {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} (الْأَحْقَافِ: ٣٥) ، وَقَالَ: {وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ} (القَلَمِ: ٤٨) .

Vehb b. Münebbih şöyle demiştir: Yûnus b. Mettâ sâlih bir kuldu ve huyunda bir darlık vardı. Kendisine peygamberliğin ağır yükleri yüklenince, ağır yük altındaki deve yavrusu gibi ezildi, onu elinden attı ve ondan kaçarak çıktı. Bundan ötürü Allah onu ulü'l-azm resuller arasından çıkardı ve Peygamberi'ne [Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e]: {فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ} “O hâlde resullerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi sabret” (el-Ahkāf: 35) buyurdu ve: {وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ} “Balık sahibi gibi olma” (el-Kalem: 48) buyurdu.

قَوْلُهُ ﷿ {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} أَيْ لَنْ نَقْضِيَ بِالْعُقُوبَةِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ، وَهُوَ رِوَايَةُ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ يُقَالُ: قَدَّرَ اللَّهُ الشَّيْءَ تَقْدِيرًا وَقَدَرَ يَقْدِرُ قَدْرًا بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: {نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ} (الوَاقِعَةِ: ٦٠) فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَهَا بِالتَّخْفِيفِ، دَلِيلُ هَذَا التَّأْوِيلِ قِرَاءَةُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَالزُّهْرِيِّ: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ} بِالتَّشْدِيدِ، وَقَالَ عَطَاءٌ وَكَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ: مَعْنَاهُ فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُضَيِّقَ عَلَيْهِ الْحَبْسَ، مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} (الرَّعْدِ: ٢٦) ، أَيْ يُضَيِّقُ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُوَ اسْتِفْهَامٌ مَعْنَاهُ: أَفَظَنَّ أَنَّهُ يُعْجِزُ رَبَّهُ، فَلَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ يُقْدَرَ [بِضَمِّ الْيَاءِ] على المجهول خفيف.

Yüce Allah'ın: {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ} “...ve kendisini sıkıştırmayacağımızı sanmıştı” buyruğu; yani cezalandırma takdir etmeyeceğimizi [sanmıştı] demektir; bunu Mücâhid, Katâde, Dahhâk ve Kelbî söylemiştir. Bu, Avfî'nin İbn Abbâs'tan rivayetidir. Arapçada “kaddarallâhu'ş-şey'e takdîran” ve “kadere yakdiru kadran” aynı anlamda kullanılır. Şeddeli okumayanların kıraatinde Yüce Allah'ın: {نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ} “Aranızda ölümü biz takdir ettik” (Vâkıa: 60) buyruğu da bu kabildendir. Ömer b. Abdilazîz ve ez-Zührî'nin şedde ile {فَظَنَّ أَنْ لَنْ نُقَدِّرَ عَلَيْهِ} şeklindeki kıraati bu tevilin delilidir. Atâ ve ilim ehlinin çoğu ise şöyle demiştir: Bunun anlamı, “kendisini hapsederek daraltmayacağımızı sandı” demektir; bu da Yüce Allah'ın: {اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ} “Allah rızkı dilediğine genişletir de daraltır da” (Ra'd: 26) yani daraltır buyruğundan gelir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu bir istifhamdır; anlamı: “Rabbini aciz bırakacağını ve O'nun kendisine güç yetiremeyeceğini mi sandı?” demektir. Ya'kûb ise meçhul ve hafif olarak [ye harfinin ötresiyle] “yukdera” şeklinde okumuştur.

وَعَنِ الْحَسَنِ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّ يُونُسَ لَمَّا أَصَابَ الذَّنْبَ انْطَلَقَ مُغَاضِبًا لِرَبِّهِ وَاسْتَزَلَّهُ الشَّيْطَانُ حَتَّى ظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ، وَكَانَ لَهُ سَلَفٌ وَعِبَادَةٌ فَأَبَى اللَّهُ أَنْ يَدَعَهُ لِلشَّيْطَانِ، فَقَذَفَهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ فَمَكَثَ فِيهِ أَرْبَعِينَ مِنْ بَيْنِ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ . وَقَالَ عَطَاءٌ: سَبْعَةَ أَيَّامٍ [وَقِيلَ: ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ] . وَقِيلَ: إِنَّ الْحُوتَ ذَهَبَ بِهِ مَسِيرَةَ سِتَّةِ آلَافِ سَنَةٍ. وَقِيلَ: بَلَغَ بِهِ تُخُومَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ فَتَابَ إِلَى رَبِّهِ تَعَالَى فِي بَطْنِ الْحُوتِ، وَرَاجَعَ نَفْسَهُ فَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ، حِينَ عَصَيْتُكَ وَمَا صَنَعْتُ مِنْ شَيْءٍ فَلَنْ أَعْبُدَ غَيْرَكَ فَأَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ بِرَحْمَتِهِ، وَالتَّأْوِيلَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ أَوْلَى بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ أَنَّهُ ذَهَبَ مُغَاضِبًا لِقَوْمِهِ أَوْ لِلْمَلَكِ، {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} أَيْ ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَظُلْمَةِ الْبَحْرِ وَظُلْمَةِ بَطْنِ الْحُوتِ، {أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ}

el-Hasan'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bana ulaştığına göre Yûnus o hatayı işleyince Rabbine öfkelenerek gitti; şeytan da onun ayağını kaydırdı, öyle ki kendisini sıkıştırmayacağımızı sandı. Onun geçmişte yaptığı güzel amelleri ve ibadeti vardı, bu yüzden Allah onu şeytana bırakmayı kabul etmedi; onu balığın karnına attı ve orada geceyle gündüzden oluşan kırk [vakit] kaldı. Atâ: “Yedi gün” [şöyle de denilmiştir: “Üç gün”] demiştir. Şöyle de denilmiştir: Balık onu altı bin yıllık bir mesafe boyunca götürdü. Şöyle de denilmiştir: Onu yedinci yerin sınırlarına kadar ulaştırdı. Bunun üzerine balığın karnında Yüce Rabbine tövbe etti, nefsini hesaba çekip şöyle dedi: “Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin; doğrusu ben Sana isyan ettiğimde ve yaptığım şeyle zalimlerden oldum; artık Senden başkasına kulluk etmeyeceğim.” Bunun üzerine Allah rahmetiyle onu balığın karnından çıkardı. Önceki teviller peygamberlerin makamına daha uygundur; yani o kavmine veya krala öfkelenerek gitmiştir. {فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ} “sonunda karanlıklar içinde yalvardı” yani gecenin karanlığı, denizin karanlığı ve balığın karnının karanlığı içinde; {أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ} “'Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü eksiklikten münezzehsin; doğrusu ben haksızlık edenlerden oldum' diye...”

وَرُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا: أَوْحَى اللَّهُ إِلَى الْحُوتِ أَنْ خُذْهُ وَلَا تَخْدِشْ لَهُ لَحْمًا وَلَا تَكْسِرْ لَهُ عَظْمًا، فَأَخَذَهُ ثُمَّ هَوَى بِهِ إِلَى مَسْكَنِهِ فِي الْبَحْرِ، فَلَمَّا انْتَهَى بِهِ إِلَى أَسْفَلِ الْبَحْرِ سَمِعَ يُونُسُ حِسًّا فَقَالَ فِي نَفْسِهِ مَا هَذَا؟ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: أَنَّ هَذَا تَسْبِيحُ دَوَابِّ الْبَحْرِ، قَالَ: فَسَبَّحَ وَهُوَ فِي بَطْنِ الْحُوتِ فَسَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ تَسْبِيحَهُ، فَقَالُوا: يَا رَبَّنَا نَسْمَعُ صَوْتًا ضَعِيفًا بِأَرْضٍ غَرِيبَةٍ، وَفِي رِوَايَةٍ صَوْتًا مَعْرُوفًا مِنْ مَكَانٍ مَجْهُولٍ، فَقَالَ: ذَاكَ عَبْدِي يُونُسُ عَصَانِي فَحَبَسْتُهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ، فَقَالُوا الْعَبْدَ الصَّالِحَ الَّذِي كَانَ يَصْعَدُ إِلَيْكَ مِنْهُ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ عَمَلٌ صَالِحٌ؟ قَالَ: نَعَمْ فَشَفَعُوا لَهُ، عِنْدَ ذَلِكَ

Ebû Hüreyre'den [radıyallâhu anh] merfû olarak rivayet edildiğine göre: «Allah balığa: “Onu al; fakat onun ne etini yarala/zedele ne de bir kemiğini kır!” diye vahyetti. Balık onu aldı, sonra denizin dibindeki meskenine doğru onunla daldı. Denizin en dibine vardığında Yûnus bir fısıltı/ses işitti ve kendi kendine: “Bu nedir?” dedi. Bunun üzerine Allah ona: “Bu, deniz canlılarının tesbihidir” diye vahyetti. [Râvi] dedi ki: Yûnus da balığın karnındayken tesbih etti; melekler onun tesbihini işittiler ve: “Ey Rabbimiz! Yabancı bir diyardan cılız bir ses işitiyoruz” dediler. Bir rivayette ise: “Bilinmeyen bir mekândan tanıdık bir ses [işitiyoruz]” [dediler]. [Allah] buyurdu ki: “O, kulum Yûnus'tur; bana karşı geldi, ben de onu balığın karnında hapsettim.” Melekler: “Her gün ve gece katına kendisinden salih amel yükselen o salih kul mu?” dediler. [Allah]: “Evet” buyurdu. Bunun üzerine onun için şefaatte bulundular. İşte o anda»

فَأَمَرَ الْحُوتَ فَقَذَفَهُ إِلَى السَّاحِلِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ} (الصَّافَاتِ: ١٤٥) .

balığa emretti, o da onu sahile attı; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ وَهُوَ سَقِيمٌ} “Kendisi bitkin bir hâldeyken onu çıplak bir yere attık.” (Sâffât: 145).

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) }

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) } “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik ve onu kederden kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız. Zekeriyyâ'yı da [hatırla]. Hani o Rabbine: 'Rabbim! Beni tek başıma bırakma; sen varislerin en hayırlısısın' diye yalvarmıştı.”

فَلِذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ} يَعْنِي: أَجَبْنَاهُ، {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ} مِنْ تِلْكَ الظُّلُمَاتِ، {وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} مِنْ كُلِّ كَرْبٍ إِذَا دَعَوْنَا وَاسْتَغَاثُوا بِنَا، قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ: " نُجِّي " بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَتَشْدِيدِ الْجِيمِ وَتَسْكِينِ الْيَاءِ لِأَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ فِي الْمُصْحَفِ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ، وَاخْتَلَفَ النُّحَاةُ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهَا لَحْنٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ لَمْ تَسْكُنِ الْيَاءُ وَرُفِعَ الْمُؤْمِنُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ صَوَّبَهَا، وَذَكَرَ الْفَرَّاءُ أَنَّ لَهَا وَجْهًا آخَرَ وَهُوَ إِضْمَارُ الْمَصْدَرِ، أَيْ نَجَا النِّجَاءَ الْمُؤْمِنِينَ، وَنَصَبَ الْمُؤْمِنِينَ كَقَوْلِكَ: ضَرَبَ الضَّرْبَ زَيْدًا، ثُمَّ تَقُولُ ضَرَبَ زَيْدًا بالنصب على إضماء الْمَصْدَرِ، وَسَكَّنَ الْيَاءَ فِي " نُجِّي " كَمَا يُسَكِّنُونَ فِي بَقِيَ وَنَحْوِهَا، قَالَ القُتَيْبِيُّ مَنْ قَرَأَ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ وَالتَّشْدِيدِ فَإِنَّمَا أَرَادَ نُنْجِي مِنَ التَّنْجِيَةِ إِلَّا أَنَّهُ أَدْغَمَ وَحَذَفَ نُونًا طَلَبًا للخفة ولم ٢٢/أيَرْضَهُ النَّحْوِيُّونَ لِبُعْدِ مَخْرَجِ النُّونِ مِنَ الْجِيمِ، وَالْإِدْغَامُ يَكُونُ عِنْدَ قُرْبِ الْمَخْرَجِ، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ {نُنْجِي} بِنُونَيْنِ مِنَ الْإِنْجَاءِ، وَإِنَّمَا كُتِبَتْ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّ النُّونَ الثَّانِيَةَ كَانَتْ سَاكِنَةً وَالسَّاكِنُ غَيْرُ ظَاهِرٍ عَلَى اللِّسَانِ فَحُذِفَتْ كَمَا فَعَلُوا فِي إِلَّا حَذَفُوا النُّونَ مِنْ إِنْ لِخَفَائِهَا وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ رِسَالَةَ يُونُسَ مَتَى كَانْتْ؟ فَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَانَتْ بَعْدَ أَنْ أَخْرَجَهُ اللَّهُ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ، بِدَلِيلِ أَنَّ اللَّهَ ﷿ ذَكَرَهُ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ، {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} (الصَّافَّاتِ: ١٤٥) ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} (الصَّافَّاتِ: ١٤٧) ، وَقَالَ الْآخَرُونَ: إِنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَبْلُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} (الصَّافَّاتِ: ١٣٩ -١٤٠) . قَوْلُهُ ﷿: {وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ} دَعَا رَبَّهُ، {رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا} وَحِيدًا لَا وَلَدَ لِي وَارْزُقْنِي وَارِثًا، {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ بِأَنَّهُ الْبَاقِي بَعْدَ فَنَاءِ الْخَلْقِ وَأَنَّهُ أَفْضَلُ مَنْ بَقِيَ حَيًّا.

İşte bundan dolayı Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {فَاسْتَجَبْنَا لَهُ} “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik” kavli, 'onun duasına icabet ettik' demektir. {وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ} “ve onu kederden kurtardık” [ifadesi], o karanlıklardan [kurtardık anlamına gelir]. {وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “İşte müminleri de böyle kurtarırız” [ifadesi ise], bize dua edip bizden yardım istediklerinde [onları] her türlü sıkıntıdan [böyle kurtarırız demektir]. İbn Âmir ile Ebû Bekir rivayetiyle Âsım, mushafta tek nûn ile yazıldığı için [bu kelimeyi] tek nûn, cîm'in şeddesi ve yâ harfinin sükûnu ile 'Nüccî' (نُجِّي) şeklinde okumuştur. Dilbilimciler (nahivciler) bu kıraat hakkında ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğu bunun bir dil hatası (lahn) olduğu görüşüne varmıştır; zira eğer fiil meçhul (fâili zikredilmeyen) yapıda olsaydı yâ harfi sâkin olmaz ve 'el-mü'minûne' (الْمُؤْمِنُونَ) şeklinde merfû kılınırdı. Onlardan bu kıraati doğru kabul edenler de olmuştur. Ferrâ, bunun bir başka veçhi olduğunu, onun da masdarın gizlenmesi (izmarı) olduğunu belirtmiştir; yani 'Necâ en-necâe'l-mü'minîne' (kurtuluş müminleri kurtardı) takdirindedir. Tıpkı 'Darabe ed-darbu Zeyden' (vuruş Zeyd'e vurdu/isabet etti) deyip sonra masdarı gizleyerek mensub olarak 'Darabe Zeyden' demen gibi burada da 'el-mü'minîne' mensub yapılmıştır. 'Bakiye' (بَقِيَ) ve benzeri kelimelerde sâkin kıldıkları gibi 'Nüccî'deki yâ harfini de sâkin kılmıştır. İbn Kuteybe şöyle demiştir: 'Tek nûn ve şedde ile okuyan kimse, tenciye (تَنْجِيَة) babından 'nünaccî'yi (نُنَجِّي) kastetmiştir; ancak hafiflik sağlamak amacıyla idgâm yapmış ve bir nûn harfini hazfetmiştir (düşürmüştür). Nahivciler, nûn harfinin mahrecinin cîm harfinden uzak olması sebebiyle bunu uygun görmemişlerdir; zira idgâm ancak mahreç yakınlığı olduğunda yapılır.' Genel kıraat (kırâat-i âmme) ise incâ (إِنْجَاء) babından iki nûn ile {نُنْجِي} 'nüncî' şeklindedir. Bunun [mushafta] tek nûn ile yazılması ise ikinci nûn'un sâkin olması ve sâkin harfin dilde belirgin olarak telaffuz edilmemesinden dolayıdır; nitekim 'illâ' (إِلَّا) kelimesinde de gizliliğinden ötürü 'in' (إِنْ) edatındaki nûn harfini hazfettikleri gibi burada da hazfetmişlerdir. Yûnus'un peygamberliğinin ne zaman olduğu konusunda da ihtilaf etmişlerdir. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre [bu], Allah onu balığın karnından çıkardıktan sonra idi. Bunun delili, Azîz ve Celîl olan Allah'ın Sâffât sûresinde: {فَنَبَذْنَاهُ بِالْعَرَاءِ} “Onu çıplak bir yere attık” (Sâffât: 145) buyurması ve ardından: {وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ} “Onu yüz bin veya daha çok kişiye peygamber olarak gönderdik” (Sâffât: 147) diye zikretmesidir. Diğerleri ise Allah Teâlâ'nın: {وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ} “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. Hani o dolu bir gemiye kaçmıştı” (Sâffât: 139-140) kavlini delil göstererek bunun daha önce olduğunu söylemişlerdir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ} “Zekeriyyâ'yı da [hatırla]. Hani o Rabbine nida etmişti” kavli, 'Rabbine dua etmişti' demektir. {رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْدًا} “Rabbim! Beni tek başıma bırakma” [ifadesi], 'bana bir varis rızıklandır da beni çocuksuz, yapayalnız bırakma' demektir. {وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ} “Sen varislerin en hayırlısısın” [ifadesi ise], mahlûkatın yok olmasından sonra da Bâkî (ebedî) kalacak olanın ve diri kalanların en üstününün Allah olduğuna dair O'na bir övgüdür.

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠) }

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠) } “Bunun üzerine biz de onun duasını kabul ettik, ona Yahyâ'yı bağışladık ve eşini kendisi için ıslah ettik. Şüphesiz onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi. Onlar bize karşı derin bir saygı içindeydiler.”

{وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١) إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) }

{وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١) إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) } “İffetini korumuş olan o kadını da [hatırla]. Biz ona ruhumuzdan üfledik; onu ve oğlunu âlemler için bir ibret kıldık. Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse yalnız bana kulluk edin.”

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى} وَلَدًا {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} أَيْ جَعَلْنَاهَا وَلُودًا بَعْدَ مَا كَانَتْ عَقِيمًا، قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: كَانَتْ سَيِّئَةَ الْخُلُقِ فَأَصْلَحَهَا لَهُ بِأَنْ رَزْقَهَا حُسْنَ الْخُلُقِ. {إِنَّهُمْ} يَعْنِي الْأَنْبِيَاءَ الَّذِينَ سَمَّاهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، {كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا} طَمَعًا، {وَرَهَبًا} خَوْفًا، رَغبًا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَرَهبًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، {وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} أَيْ مُتَوَاضِعِينَ، قَالَ قَتَادَةُ: ذُلِّلَا لِأَمْرِ اللَّهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: الْخُشُوعُ هُوَ الْخَوْفُ اللَّازِمُ فِي الْقَلْبِ. {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} حَفِظَتْ مِنَ الْحَرَامِ، وَأَرَادَ مَرْيَمَ بِنْتَ عِمْرَانَ، {فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} أَيْ أَمَرْنَا جِبْرَائِيلَ حَتَّى نَفَخَ فِي جَيْبِ دِرْعِهَا، وَأَحْدَثْنَا بِذَلِكَ النَّفْخَ الْمَسِيحَ فِي بَطْنِهَا، وَأَضَافَ الرُّوحَ إِلَيْهِ تَشْرِيفًا لِعِيسَى ﵇، {وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} أَيْ دَلَالَةٍ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِنَا عَلَى خَلْقِ وَلَدٍ مِنْ غَيْرِ أَبٍ، وَلَمْ يَقُلْ آيَتَيْنِ وَهُمَا آيَتَانِ لِأَنَّ مَعْنَى الْكَلَامِ وَجَعَلْنَا شَأْنَهُمَا وَأَمْرَهُمَا آيَةً وَلِأَنَّ الْآيَةَ كَانَتْ فِيهِمَا وَاحِدَةً، وَهِيَ أَنَّهَا أَتَتْ بِهِ مِنْ غَيْرِ فَحْلٍ. قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ} أَيْ مِلَّتُكُمْ وَدِينُكُمْ، {أُمَّةً وَاحِدَةً} أَيْ دِينًا وَاحِدًا وَهُوَ الْإِسْلَامُ، فَأُبْطِلُ مَا سِوَى الْإِسْلَامِ مِنَ الْأَدْيَانِ، وَأَصْلُ الْأُمَّةِ الْجَمَاعَةُ الَّتِي هِيَ عَلَى مَقْصِدٍ وَاحِدٍ فَجُعِلَتِ الشَّرِيعَةُ أُمَّةً وَاحِدَةً لِاجْتِمَاعِ أَهْلِهَا عَلَى مَقْصِدٍ وَاحِدٍ، وَنَصَبَ أُمَّةً عَلَى الْقَطْعِ. {وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ}

{فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى} evlat olarak [bağışladık], {وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ} yani kısırken onu doğurgan kıldık; bunu müfessirlerin çoğunluğu söylemiştir. Bazıları ise: “Kadın kötü ahlaklıydı, ona güzel ahlak vererek onu kocası için ıslah etti” demiştir. {إِنَّهُمْ} yani bu surede isimlerini andığı peygamberler, {كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا} rağbetle, {وَرَهَبًا} korkuyla; Allah'ın rahmetini umarak ve Allah'ın azabından korkarak [dua ederlerdi], {وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ} yani mütevazı idiler. Katâde: “Allah'ın emrine boyun eğmişlerdi” demiştir. Mücâhid: “Huşû, kalpte yerleşen korkudur” demiştir. {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا} haramdan korudu; İmrân kızı Meryem'i kastetmektedir. {فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا} yani Cebrâîl'e emrettik, o da elbisesinin yakasına üfledi; biz de o üfleme ile karnında Mesih'i var ettik. Îsâ aleyhisselâm'ı şereflendirmek için ruhu Kendisine nispet etti. {وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ} yani babasız bir çocuk yaratmaya yönelik tam kudretimize bir delil [kıldık]. İki ayrı delil oldukları hâlde iki ayet demedi; çünkü sözün anlamı “onların durumunu ve hâlini bir ayet kıldık” şeklindedir ve onlardaki ayet tek bir şeydi, o da kadının bir erkek olmaksızın çocuğu dünyaya getirmesidir. Yüce Allah'ın: {إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ} yani sizin milletiniz ve dininiz, {أُمَّةً وَاحِدَةً} yani tek bir dindir ki o da İslâm'dır; böylece İslâm dışındaki diğer dinler batıl kılınmıştır. Ümmet kelimesinin aslı, tek bir amaç üzerinde birleşen topluluk demektir; mensupları tek bir amaçta birleştiği için şeriat “tek bir ümmet” kılınmıştır. “Ümmeten” kelimesi hâl olarak mansub yapılmıştır. {وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ} “ben de sizin Rabbinizim, öyleyse yalnız bana kulluk edin.”

{وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤) وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) }

{وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤) وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) } “Fakat onlar işlerini aralarında bölük pörçük ettiler; hepsi bize döneceklerdir. Kim mümin olarak salih ameller işlerse, onun çabası asla inkâr edilmez; şüphesiz biz onu yazmaktayız. Helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize] dönmemesi imkânsızdır. Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettikleri zaman...”

{وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} أَيِ اخْتَلَفُوا فِي الدِّينِ فَصَارُوا فِرَقًا وَأَحْزَابًا، قَالَ الْكَلْبِيُّ: [فَرَّقُوا دِينَهُمْ بَيْنَهُمْ] يَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، وَالتَّقَطُّعُ هَاهُنَا بِمَعْنَى التَّقْطِيعِ، {كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ} فَنَجْزِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ.

{وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ} yani dinde ihtilafa düştüler de fırkalara ve gruplara ayrıldılar. Kelbî şöyle demiştir: [Dinlerini aralarında parçaladılar]; birbirlerine lanet okur ve birbirlerinden teberri ederler (uzaklaşırlar). Buradaki tekattu‘ (تَقَطُّع), taktî‘ (تَقْطِيع - parçalamak) anlamındadır. {كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ} “Hepsi bize dönecektir”; [biz de] amellerinin karşılığını onlara vereceğiz.

{فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} لَا يُجْحَدُ وَلَا يُبْطَلُ سَعْيُهُ بَلْ يُشْكَرُ وَيُثَابُ عَلَيْهِ، {وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} لِعَمَلِهِ حَافِظُونَ، وَقِيلَ: مَعْنَى الشُّكْرِ مِنَ اللَّهِ الْمُجَازَاةُ. {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ: " وَحِرْمٌ " بِكَسْرِ الْحَاءِ بِلَا أَلِفٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ " حَرَامٌ " وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ حَلٍّ وَحَلَالٍ.

{فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} onun çabası inkâr edilmez ve boşa çıkarılmaz; aksine şükranla karşılanır ve mükâfatlandırılır. {وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ} onun amelini koruyup yazanlarız. Allah katından olan şükrün anlamının mükâfatlandırma olduğu söylenmiştir. {وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ} Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr elifsiz olarak ha'nın kesresiyle “ve hırmun” şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise elif ile “harâmun” şeklinde okumuşlardır. Bunlar, hıll ve helâl gibi iki ayrı lehçedir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَعْنَى الْآيَةِ وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَيْ أَهْلِ قَرْيَةٍ، {أَهْلَكْنَاهَا} أَنْ يَرْجِعُوا بَعْدَ الْهَلَاكِ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ " لَا " صِلَةً، وَقَالَ آخَرُونَ: الْحَرَامُ بِمَعْنَى الْوَاجِبِ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ " لَا " ثابتا معناه واجب عَلَى أَهْلِ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهُمْ {أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} إِلَى الدُّنْيَا.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Ayetin anlamı: Bir memleket halkına, {أَهْلَكْنَاهَا} yani helak ettiğimiz [bir memleket halkına], helak olduktan sonra geri dönmeleri haramdır. Buna göre “lâ” harfi zaiddir. Başkaları ise şöyle demiştir: “Harâm” kelimesi vâcip anlamındadır; buna göre “lâ” edatının manası sabit kalır ve anlamı: “Helak ettiğimiz bir memleket halkının [dünyaya] {أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ} dönmemeleri vâciptir” şeklinde olur.

وَقَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ وَحَرَامٌ عَلَى أَهْلِ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهُمْ أَيْ حَكَمْنَا بِهَلَاكِهِمْ أَنْ تُتَقَبَّلَ أَعْمَالُهُمْ لِأَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ أَيْ لَا يَتُوبُونَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَنَّهُ قَالَ فِي الْآيَةِ الَّتِي قَبْلَهَا: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} أَيْ يُتَقَبَّلُ عَمَلُهُ، ثُمَّ ذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ عَقِيبَهُ وَبَيَّنَ أَنَّ الْكَافِرَ لَا يُتَقَبَّلُ عَمَلُهُ. قَوْلُهُ ﷿: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ: " فُتِّحَتْ " بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ، {يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} يُرِيدُ فُتِحَ السَّدُّ عَنْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ} أَيْ نَشَزٍ وَتَلٍّ، وَالْحَدَبُ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ، {يَنْسِلُونَ} يُسْرِعُونَ النُّزُولَ مَنَ الْآكَامِ وَالتِّلَالِ كَنَسَلَانِ الذِّئْبِ، وَهُوَ سُرْعَةُ مَشْيِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْكِنَايَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: عُنِيَ بِهِمْ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ بِدَلِيلِ مَا رُوِّينَا عَنِ النَّوَّاسِ بْنِ سَمْعَانَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "وَيَبْعَثُ اللَّهُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ" وَقَالَ قَوْمٌ: أَرَادَ جَمِيعَ الْخَلْقِ يَعْنِي أَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ مُجَاهِدٍ وَهَمْ مِنْ كُلِّ جَدَثٍ بِالْجِيمِ وَالثَّاءِ كَمَا قَالَ: {فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى ربهم ينسلون} (يونس: ٥١) .

Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası; helak ettiğimiz -yani helaklerine hükmettiğimiz- bir memleket halkının [küfürden] dönmeyecekleri, yani tövbe etmeyecekleri için amellerinin kabul edilmesinin imkânsız (haram) olduğudur. Bu anlama delil ise [Allah Teâlâ'nın] bundan önceki ayette: {فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهو مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ} “Kim mümin olarak salih ameller işlerse, onun çabası asla inkâr edilmez” yani ameli kabul edilir buyurmasıdır. Sonra bunun hemen ardından bu ayeti zikretmiş ve kâfirin amelinin kabul edilmeyeceğini açıklamıştır. Aziz ve Celil olan Allah'ın: {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ} “Nihayet açıldığı zaman” sözü hakkında; İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb çokluk bildirmek üzere şedde ile “فُتِّحَتْ” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. {يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ} “Ye'cûc ve Me'cûc” [ifadesiyle]; Ye'cûc ve Me'cûc'ün önündeki seddin açılması kastedilmektedir. {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ} “onlar her tepeden” yani her yüksek yerden ve tümsekten... Hadab (حَدَب), yüksek yer demektir. {يَنْسِلُونَ} “akın ederler”; kurdun hızlı koşuşu (neselân) gibi tepe ve tümseklerden hızla aşağı inerler. [Neselân], onun hızlı yürüyüşüdür. Bu zamir (kinaye) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, Nevvâs b. Sem'ân'dan rivayet ettiğimiz üzere Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «وَيَبْعَثُ اللَّهُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ» «Allah Ye'cûc ve Me'cûc'ü gönderir ve onlar her tepeden akın ederler» buyurmasını delil göstererek bununla Ye'cûc ve Me'cûc'ün kastedildiğini söylemişlerdir. Bir diğer grup ise bütün mahlûkatın kastedildiğini, yani onların kabirlerinden çıkacaklarını söylemişlerdir. Mücâhid'in cîm ve se harfleriyle “ve onlar her kabirden” (وَهُمْ مِنْ كُلِّ جَدَثٍ) şeklindeki kıraati de buna delalet eder; nitekim O şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا هُمْ مِنَ الْأَجْدَاثِ إِلَى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ} “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup gitmektedirler” (Yûnus: 51).

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ حَجَّاجٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ فُرَاتٍ الْقَزَّازِ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أُسَيْدٍ الْغِفَارِيِّ، قَالَ: اطَّلَعَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَيْنَا وَنَحْنُ نَتَذَاكَرُ، فَقَالَ: مَا تَذْكُرُونَ؟ قَالُوا: نَذْكُرُ السَّاعَةَ. قَالَ: "إِنَّهَا لَنْ تَقُومَ حَتَّى تَرَوْا قَبْلَهَا عَشْرَ آيَاتٍ، فَذَكَرَ الدُّخَانَ وَالدَّجَّالَ وَالدَّابَّةَ وَطُلُوعَ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا وَنُزُولَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ، وَثَلَاثَةَ خسوف: خسف بالمغرف وخسف بِالْمَشْرِقِ وَخَسْفٌ بِجَزِيرَةِ الْعَرَبِ، وَآخِرُ ذَلِكَ نَارٌ تَخْرُجُ مِنَ الْيَمَنِ تَطْرُدُ النَّاسَ إِلَى مَحْشَرِهِمْ" .

Bize İsmâil b. Abdilkâhir el-Cürcânî bildirdi, bize Abdülğâfir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. Haccâc bildirdi, bize Ebû Haysame Züheyr b. Harb bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Furât el-Kazzâz'dan, o Ebü't-Tufeyl'den, o Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den bildirdi; dedi ki: Biz kıyameti müzakere ederken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkageldi ve: “Neyi müzakere ediyorsunuz?” buyurdu. “Kıyameti anıyoruz” dediler. Şöyle buyurdu: “Ondan önce on alamet görmedikçe o kesinlikle kopmaz.” Ardından dumanı, Deccâl'i, Dâbbetü'l-arz'ı, güneşin batıdan doğmasını, Meryem oğlu Îsâ'nın inişini, Ye'cûc ve Me'cûc'u ve üç yer batmasını zikretti: Batıda bir batma, doğuda bir batma ve Arap Yarımadası'nda bir batma. Bunların sonuncusu ise Yemen'den çıkıp insanları mahşer yerlerine süren bir ateştir.

{وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧) }

{وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧) } “Gerçek vaad yaklaştığında, inkâr edenlerin gözleri birden donakalır: 'Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik, meğer biz zalimlermişiz!' [derler].”

قَوْلُهُ ﷿: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} يَعْنِي الْقِيَامَةَ، قَالَ الْفَرَّاءُ وَجَمَاعَةٌ: الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَاقْتَرَبَ [مُقْحَمَةٌ فَمَعْنَاهُ حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ اقْتَرَبَ] الْوَعْدُ الْحَقُّ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ} (الصَّافَّاتِ: ١٠٣) أَيْ نَادَيْنَاهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ قَالَ: لَوْ أَنَّ رَجُلًا اقْتَنَى فَلْوًا بَعْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ لَمْ يَرْكَبْهُ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ وَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَجُوزُ طَرْحُ الْوَاوِ، وَجَعَلُوا جَوَابَ حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ فِي قَوْلِهِ يَا وَيْلَنَا، فَيَكُونُ مَجَازُ الْآيَةِ. حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ، قَالُوا: يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا قَوْلُهُ: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} وَفِي قَوْلِهِ "هِيَ" ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ:

Yüce Allah'ın: {وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ} buyruğu yani kıyamettir. Ferrâ ve bir grup şöyle demiştir: “Vekterabe” ifadesindeki vâv harfi [zâiddir; anlamı: Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı zaman gerçek vaad yaklaşır] şeklindedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ وَنَادَيْنَاهُ} “Her ikisi de teslim olup onu alnı üzerine yatırınca ona seslendik” (Sâffât: 103) yani “ona seslendik” demektir. Huzeyfe'den rivayet edilen şu söz de buna delildir; demiştir ki: “Bir adam Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışından sonra bir tay edinse, kıyamet kopana kadar ona binemez”. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Vâv'ın atılması caiz değildir; {حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ} şartının cevabını “Yâ veylenâ” sözünde kılmışlardır; bu durumda ayetin ifadesi şöyle olur: Ye'cûc ve Me'cûc açılıp gerçek vaad yaklaştığı zaman: “Eyvah bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik” derler. Yüce Allah'ın: {فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} buyruğundaki “hiye” zamiri hakkında üç vecih vardır:

أَحَدُهَا: أَنَّهَا كِنَايَةٌ عَنِ الْأَبْصَارِ. ثُمَّ أَظْهَرَ الْأَبْصَارَ بَيَانًا، معناه فإذا ٢٢/ب الْأَبْصَارُ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا.

Birincisi: Gözlerden kinayedir. Sonra açıklama amacıyla “el-ebsâr” kelimesi açıkça zikredilmiştir; anlamı: “İnkâr edenlerin gözleri donakalmış olarak gözler [beliriverir]” demektir.