Binûn

Enbiyâ — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالثَّانِي: أَنَّ "هِيَ" تَكُونُ عِمَادًا كَقَوْلِهِ: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ} (الحَجِّ:٤٦) .

İkincisi: “Hiye” zamirinin, Allah'ın: {فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ} “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz” (Hac: 46) buyruğunda olduğu gibi imâd (fasıl/vurgu zamiri) olmasıdır.

وَالثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ تَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ: "هِيَ"، عَلَى مَعْنَى فَإِذَا هِيَ بَارِزَةٌ يَعْنِي مِنْ قُرْبِهَا كَأَنَّهَا حَاضِرَةٌ، ثُمَّ ابْتَدَأَ: {شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} عَلَى تَقْدِيمِ الْخَبَرِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، مَجَازُهَا أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا شَاخِصَةٌ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: شَخَصَتْ أَبْصَارُ الْكُفَّارِ فَلَا تَكَادُ تَطْرُفُ مِنْ شِدَّةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَهَوْلِهِ، يَقُولُونَ، {يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} الْيَوْمِ، {بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} بِوَضْعِنَا

Üçüncüsü: Sözün tamamının “hiye” zamirinde bitmesidir; bu takdirde mana, “İşte o, apaçık ortaya çıkmıştır” yani yakınlığından ötürü sanki hazır bulunuyormuş gibi olmasıdır. Sonra haberin mübtedadan (özneden) öne geçirilmesi esasına göre: {شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerin gözleri donakalmıştır” buyruğuyla yeni bir cümleye başlanmıştır; bunun anlamı (mecazı), “İnkâr edenlerin gözleri dikilip kalmıştır” demektir. el-Kelbî şöyle demiştir: Kâfirlerin gözleri o günün şiddetinden ve dehşetinden ötürü dikilip kalır da neredeyse kırpılamaz; şöyle derler: {يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا} “Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan [bu günden] gaflet içindeydik”, {بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ} “Hayır, biz gerçekten zalimlermişiz”; [yani]

الْعِبَادَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا.

ibadeti layık olmadığı yere koymakla [zalim olmuşuz derler].

{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١) }

{إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ (٩٨) لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ آلِهَةً مَا وَرَدُوهَا وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ (٩٩) لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ (١٠١) } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz. (98) Eğer bunlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar. (99) Orada onlar için bir inilti vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler. (100) Şüphesiz kendilerine tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar ise oradan uzak tutulmuşlardır. (101)”

{إِنَّكُمْ} أَيُّهَا الْمُشْرِكُونَ {وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} يَعْنِي الْأَصْنَامَ، {حَصَبُ جَهَنَّمَ} أَيْ وَقُودُهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: حَطَبُهَا، وَالْحَصَبُ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْيَمَنِ: الْحَطَبُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُوَ الْحَطَبُ بِلُغَةِ الْحَبَشَةِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي يَرْمُونَ بِهِمْ فِي النَّارِ كَمَا يُرْمَى بِالْحَصْبَاءِ. وَأَصْلُ الْحَصَبِ الرَّمْيُ، قَالَ اللَّهُ ﷿: {أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا} (الْقَمَرِ: ٣٤) أَيْ رِيحًا تَرْمِيهِمْ بِحِجَارَةٍ، وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: حَطَبُ جَهَنَّمَ، {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} أَيْ فِيهَا دَاخِلُونَ. {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ} يَعْنِي الْأَصْنَامَ، {آلِهَةً} عَلَى الْحَقِيقَةِ، {مَا وَرَدُوهَا} أَيْ مَا دَخَلَ عَابِدُوهَا النَّارَ، {وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} يَعْنِي الْعَابِدَ وَالْمَعْبُودِينَ. {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِذَا بَقِيَ فِي النَّارِ مَنْ يَخْلُدُ فِيهَا جُعِلُوا فِي تَوَابِيتَ مِنْ نَارٍ، ثُمَّ جُعِلَتْ تِلْكَ التَّوَابِيتُ فِي تَوَابِيتَ أُخْرَى [ثُمَّ تِلْكَ التَّوَابِيتُ فِي تَوَابِيتَ أُخَرَ] عَلَيْهَا مَسَامِيرُ مِنْ نَارٍ، فَلَا يَسْمَعُونَ شَيْئًا وَلَا يَرَى أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنَّ فِي النَّارِ أَحَدًا يُعَذَّبُ غَيْرَهُ، ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ:. {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِنَّ هَاهُنَا بِمَعْنَى: إِلَّا الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى، يَعْنِي السَّعَادَةَ وَالْعِدَّةَ الْجَمِيلَةَ بِالْجَنَّةِ، {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} قِيلَ: الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي كُلِّ مَنْ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ السَّعَادَةُ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: عَنِيَ بِذَلِكَ كُلَّ مَنْ عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهُوَ لِلَّهِ طَائِعٌ وَلِعِبَادَةِ مَنْ يَعْبُدُهُ كَارِهٌ، وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَخْلَ الْمَسْجِدَ وَصَنَادِيدَ قُرَيْشٍ فِي الْحَطِيمِ وَحَوْلَ الْكَعْبَةِ ثَلَاثُمِائَةٍ وَسِتُّونَ صَنَمًا فَعَرَضَ لَهُ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ، فَكَلَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أَفْحَمَهُ ثُمَّ تَلَا عَلَيْهِ: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} الْآيَاتِ الثَّلَاثَةَ، ثُمَّ قَامَ فَأَقْبَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبْعَرَى السَّهْمِيُّ فَأَخْبَرَهُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ بِمَا قَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ: أَمَا وَاللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ لَخَصَمْتُهُ، فَدَعَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ لَهُ ابْنُ الزِّبْعَرَى: أَنْتَ قَلْتَ:

{إِنَّكُمْ} “Şüphesiz siz”, ey müşrikler, {وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başka taptıklarınız” yani putlar, {حَصَبُ جَهَنَّمَ} “cehennemin yakıtısınız”, yani onun yakacağıdır. Mücâhid ve Katâde: “Onun odunudur” dediler. Haseb (الْحَصَبُ), Yemen halkının dilinde odundur. İkrime: “O, Habeş dilinde odundur” demiştir. Dahhâk şöyle dedi: “Yani çakıl taşının fırlatılıp atıldığı gibi onlar da ateşe atılırlar.” Haseb kelimesinin asıl anlamı fırlatıp atmaktır. Nitekim azîz ve celîl olan Allah: {أَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ حَاصِبًا} (el-Kamer: 34) “Üzerlerine taş yağdıran [bir fırtına] gönderdik” buyurmuştur; yani üzerlerine taş fırlatan bir rüzgâr. Ali b. Ebî Tâlib ise [bu kısmı]: {حَطَبُ جَهَنَّمَ} (cehennemin odunudur) şeklinde okumuştur. {أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Siz oraya gireceksiniz”, yani oraya dahil olacaksınız. {لَوْ كَانَ هَؤُلَاءِ} “Eğer bunlar”, yani putlar, {آلِهَةً} gerçekten “ilahlar olsalardı”, {مَا وَرَدُوهَا} “oraya girmezlerdi”, yani onlara tapanlar ateşe girmezlerdi. {وَكُلٌّ فِيهَا خَالِدُونَ} “Hepsi orada ebedî kalıcıdırlar”, yani tapan da tapılanlar da. {لَهُمْ فِيهَا زَفِيرٌ وَهُمْ فِيهَا لَا يَسْمَعُونَ} “Orada onlar için iniltili bir soluma vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler.” İbn Mes'ûd bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Cehennemde ebedî kalacak olanlar orada kaldıklarında, ateşten tabutlar içine konulurlar. Sonra o tabutlar başka tabutların içine konulur, [sonra o tabutlar da başka tabutların içine konulur] ve üzerlerine ateşten çiviler çakılır. Artık hiçbir şey işitmezler ve onlardan hiçbiri ateşte kendisinden başka bir kimseye azap edildiğini görmez.” Sonra [Allah Teâlâ] istisna yaparak şöyle buyurdu: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz, kendileri için tarafımızdan en güzel olan [hüküm] önceden takdir edilmiş olanlar”. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Buradaki “İnne” (إِنَّ), [istisna edatı olan] “İllâ” (إِلَّا) anlamındadır; yani [kendileri için tarafımızdan] saadet ve cennetle güzel bir vaat takdir edilmiş olanlar müstesna demektir. {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “İşte onlar ondan (cehennemden) uzak tutulmuşlardır.” Denildi ki: Bu ayet, kendileri için Allah'tan saadet takdir edilmiş olan herkes hakkında geneldir. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir: Bununla, Allah'a itaatkâr olduğu ve kendisine tapanların ibadetinden hoşlanmadığı halde Allah'tan başka tapınılmış olan herkes kastedilmiştir. Bu da şundan dolayıdır: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid'e girdi; Kureyş'in ileri gelenleri Hatîm'de bulunuyordu ve Kâbe'nin etrafında üç yüz altmış put vardı. Nadr b. el-Hâris onun karşısına çıktı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla konuştu ve onu susturdu. Sonra ona: {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ} [başlayarak] üç ayeti okudu. Sonra kalktı; bunun üzerine Abdullah b. ez-Ziba'râ es-Sehmî geldi. Velîd b. el-Mugîre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine söylediklerini ona haber verdi. Abdullah: “Vallahi eğer onu bulsaydım, kesinlikle onunla münazara eder ve onu alt ederdim” dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i çağırdılar. İbnü'z-Ziba'râ ona: “Sen mi söyledin...” dedi.

"إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ"؟ قَالَ: نَعَمْ، قَالَ: أَلَيْسَتِ الْيَهُودُ تَعْبُدُ عُزَيْرًا وَالنَّصَارَى تَعْبُدُ الْمَسِيحَ، وَبَنُو مَلِيحٍ يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: بَلْ هُمْ يَعْبُدُونَ الشَّيَاطِينَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} يَعْنِي عُزَيْرًا وَالْمَسِيحَ وَالْمَلَائِكَةَ، {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} وَأَنْزَلَ فِي ابْنِ الزِّبْعَرَى: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} (الزُّخْرُفِ: ٥٨) ، وَزَعَمَ جَمَاعَةٌ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ الْأَصْنَامُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} وَلَوْ أَرَادَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ وَالنَّاسَ لَقَالَ وَمَنْ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ .

“Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin yakıtısınız” [mu?]” [diye sordu]. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Evet» buyurdu. [İbnü'z-Ziba‘râ]: “Yahudiler Üzeyir'e, Hristiyanlar Mesîh'e, Benî Melîh de meleklere tapmıyor mu?” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bilakis onlar şeytanlara tapıyorlar» buyurdu. Bunun üzerine aziz ve celil olan Allah: {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى} “Şüphesiz haklarında tarafımızdan en güzel olan (takdir) geçmiş olanlar” -yani Üzeyir'i, Mesîh'i ve melekleri kastetmektedir- {أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “işte onlar ondan uzak tutulmuşlardır” ayetini indirdi. İbnü'z-Ziba‘râ hakkında da: {مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ} (ez-Zuhruf: 58) “Bunu sana sadece bir tartışma olsun diye misal verdiler. Doğrusu onlar kavgacı bir topluluktur” ayetini indirdi. Bir grup ise ayetten maksadın putlar olduğunu ileri sürmüştür; çünkü Allah Teâlâ: {وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “ve Allah'tan başka taptıklarınız” buyurmuştur. Şayet bununla melekleri ve insanları kastetmiş olsaydı “Allah'tan başka taptığınız kimseler (ve men ta‘budûn)” derdi.

{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) }

{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ (١٠٢) لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “Onlar onun uğultusunu bile işitmezler ve canlarının arzuladığı şeyler içinde ebedî kalırlar. (102) O en büyük korku onları tasalandırmaz ve melekler onları: 'İşte bu, size vadedilmiş olan gününüzdür' diye karşılarlar. (103)”

{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا} يَعْنِي صَوْتَهَا وَحَرَكَةَ تَلَهُّبِهَا إِذَا نَزَلُوا مَنَازِلَهُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَالْحِسُّ وَالْحَسِيسُ: الصَّوْتُ الْخَفِيُّ: {وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} مُقِيمُونَ كَمَا قَالَ: {وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ} (الزَّخْرُفِ: ٧١) . {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ: النَّفْخَةُ الْأَخِيرَةُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ ﷿: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ من في السموات ومن فِي الْأَرْضِ} (النَّمُلِ: ٨٧) ، قَالَ الْحَسَنُ: حِينَ يُؤْمَرُ بِالْعَبْدِ إِلَى النَّارِ. قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: حِينَ يُذْبَحُ الْمَوْتُ وَيُنَادَى يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ، وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ فَلَا مَوْتَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: هُوَ أَنْ تُطْبِقَ عَلَيْهِمْ جَهَنَّمُ وَذَلِكَ بَعْدَ أَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ مِنْهَا مَنْ يُرِيدُ أَنْ يُخْرِجَهُ . {وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ} أَيْ تَسْتَقْبِلُهُمُ الْمَلَائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْجَنَّةِ +يُهَنِّئُونَهُمْ، وَيَقُولُونَ: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}

{لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا} “Onun uğultusunu bile işitmezler”, yani cennetteki konaklarına yerleştiklerinde onun sesini ve alevlenişinin hareketini [işitmezler]. el-Hıss (الْحِسُّ) ve el-hasîs (الْحَسِيسُ), gizli ses demektir. {وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ} “ve canlarının arzuladığı şeyler içinde ebedî kalırlar”, yani [orada devamlı] yerleşiktirler; nitekim [Allah Teâlâ] şöyle buyurmuştur: {وَفِيهَا مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ} (ez-Zuhruf: 71) “Orada canların çekeceği ve gözlerin lezzet alacağı şeyler vardır.” {لَا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “O en büyük korku onları tasalandırmaz”. İbn Abbâs şöyle demiştir: “En büyük korku, son sûr üflemesidir. Bunun delili Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın şu buyruğudur: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ من في السموات ومن فِي الْأَرْضِ} (en-Neml: 87) “Sûra üflendiği gün, göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır.”” Hasan: “Kulun ateşe [götürülmesi] emredildiği andır” demiştir. İbn Cüreyc: “Ölümün boğazlandığı ve: 'Ey cennet ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur! Ey cehennem ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur!' diye seslenildiği andır” demiştir. Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk ise: “Allah'ın oradan çıkarmak istediği kimseleri çıkardıktan sonra cehennemin üzerlerine kapatılmasıdır” demişlerdir. {وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ} “ve melekler onları karşılar”, yani melekler cennetin kapılarında onları tebrik ederek karşılarlar ve şöyle derler: {هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “İşte bu, size vadedilmekte olan gününüzdür!”

{يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) }

{يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) } “Yazılı kâğıtların tomarını dürer gibi göğü düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden iade ederiz; bu üzerimize aldığımız bir vaaddir. Şüphesiz biz bunu yapanlarız. (104) Andolsun, Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık. (105)”

{يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: " تُطْوَى " بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْوَاوِ، وَ" السَّمَاءُ " رَفْعٌ عَلَى الْمَجْهُولِ، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالنُّونِ وَفَتْحِهَا وَكَسَرِ الْوَاوِ، وَ" السَّمَاءَ " نَصْبٌ، {كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ لِلْكُتُبِ عَلَى الْجَمْعِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ لِلْكِتَابِ عَلَى الْوَاحِدِ، وَاخْتَلَفُوا فِي السِّجِلِّ، فَقَالَ السُّدِّيُّ: السِّجِلُّ مَلَكٌ يَكْتُبُ أَعْمَالَ الْعِبَادِ، وَاللَّامُ زَائِدَةٌ، أَيْ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَقَوْلِهِ {رَدِفَ لَكُمْ} (النَمْلِ: ٧٢) ، اللَّامُ فِيهِ زَائِدَةٌ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ وَالْأَكْثَرُونَ: السِّجِلُّ الصَّحِيفَةُ لِلْكُتُبِ أَيْ لِأَجْلِ مَا كُتِبَ مَعْنَاهُ كَطَيِّ الصَّحِيفَةِ عَلَى مَكْتُوبِهَا، وَالسِّجِلُّ اسْمٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْمُسَاجَلَةِ وَهِيَ الْمُكَاتَبَةُ، وَالطَّيُّ هُوَ الدَّرْجُ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النَّشْرِ، {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} أَيْ كَمَا بَدَأْنَاهُمْ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِهِمْ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا كَذَلِكَ نُعِيدُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} (الْأَنْعَامِ: ٩٤) ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا"، ثُمَّ قَرَأَ: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} (١) {وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} يَعْنِي الْإِعَادَةَ وَالْبَعْثَ. قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: الزَّبُورُ جَمِيعُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، وَالذِّكْرُ أُمُّ الْكِتَابِ الَّذِي عِنْدَهُ، وَالْمَعْنَى مِنْ بَعْدِ مَا كَتَبَ ذِكْرَهُ فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ.

{يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ} “Göğü düreceğimiz gün”. Ebû Ca‘fer, te harfiyle ötreli ve vâv harfi fethalı olarak “tutvâ”, “es-semâ’” kelimesini de meçhul fiilin nâib-i fâili olarak merfû okumuştur. Genel kıraat ehli ise nûn harfiyle fethalı ve vâv harfi kesreli olarak [natvî], “es-semâe” kelimesini de mansûb okumuştur. {كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ} “yazılı kâğıtların tomarını dürer gibi”. Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, çoğul olarak “li'l-kutub” okumuş; diğerleri ise tekil olarak “li'l-kitâb” okumuştur. Sicill hakkında ihtilaf etmişlerdir; Süddî: “Sicill, kulların amellerini yazan bir melektir; [buradaki] lâm harfi ise zâiddir; yani sicillin kitapları dürmesi gibidir; nitekim Yüce Allah'ın: {رَدِفَ لَكُمْ} (Neml: 72) buyruğundaki lâm harfi de zâiddir” demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve çoğunluk ise: “Sicill, sahifedir; ‘li'l-kutub’ ise yazılan şeyden ötürüdür; anlamı sahifenin içindeki yazının üzerine dürülmesi gibidir” demişlerdir. Sicill ismi müsecele (yazışma) kökünden türemiştir. Tayy (طَيّ) ise neşrin (yaymanın) zıddı olan dürmektir. {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} “ilk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden iade ederiz” yani onları annelerinin karınlarında yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak var ettiğimiz gibi kıyamet gününde de onları öylece iade ederiz. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {وَلَقَدْ جِئْتُمُونَا فُرَادَى كَمَا خَلَقْنَاكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ} “Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi bize teker teker geldiniz” (En‘âm: 94). İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz sizler [mahşere] yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak toplanacaksınız.” Sonra şu ayeti okudu: {كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ} . {وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “bu üzerimize aldığımız bir vaaddir. Şüphesiz biz bunu yapanlarız” yani yeniden yaratmayı ve diriltmeyi [yapanlarız]. Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ} buyruğu hakkında Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid: “Zebûr, indirilen bütün kitaplardır; Zikir ise O'nun katındaki Ümmü'l-Kitâb'dır (ana kitaptır). Anlamı: Levh-i Mahfûz'da zikrini yazdıktan sonra demektir” demişlerdir.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ: الزَّبُورُ التَّوْرَاةُ وَالذِّكْرُ الْكُتُبُ الْمُنَزَّلَةُ مِنْ بَعْدِ التَّوْرَاةِ.

İbn Abbâs ve Dahhâk ise: “Zebûr, Tevrat'tır; Zikir ise Tevrat'tan sonra indirilen kitaplardır” demişlerdir.

وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: الزَّبُورُ كِتَابُ دَاوُدَ، [وَالذِّكْرُ التَّوْرَاةُ. وَقِيلَ: الزَّبُورُ زَبُورُ دَاوُدَ] وَالذِّكْرُ الْقُرْآنُ، وَبَعْدُ بِمَعْنَى قَبْلَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ} (الكَهْفِ: ٩٧) : أي أمامهم ٢٣/أ {وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} (النَّازِعَاتِ: ٣٠) قَبْلَهُ، {أَنَّ الْأَرْضَ} يَعْنِي أَرْضَ الْجَنَّةِ، {يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} (الزُّمَرِ: ٧٤) ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ أَنَّ أَرَاضِي الْكُفَّارِ يَفْتَحُهَا الْمُسْلِمُونَ وَهَذَا حُكْمٌ مِنَ اللَّهِ بِإِظْهَارِ الدِّينِ وَإِعْزَازِ الْمُسْلِمِينَ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْأَرْضِ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ.

Şa‘bî ise şöyle demiştir: “Zebûr, Dâvûd'un kitabıdır; [Zikir ise Tevrat'tır. Şöyle de denilmiştir: Zebûr, Dâvûd'un Zebûr'udur] Zikir ise Kur'an'dır.” [Buradaki] 'ba‘de' (sonra) kelimesi 'kable' (önce) anlamındadır; nitekim Yüce Allah'ın: {وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ} (Kehf: 79) -yani önlerinde- ve {وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا} (Nâziât: 30) -yani bundan önce- buyruklarında da böyledir. {أَنَّ الْأَرْضَ} “yeryüzüne”, yani cennet yurduna, {يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ} “sâlih kullarım vâris olacaktır”. Mücâhid: “Bundan kasıt Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir. Bunun delili Yüce Allah'ın: {وَقَالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنَا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ} (Zümer: 74) “Onlar: Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi bu yere vâris kılan Allah'a hamdolsun, derler” kavlidir” demiştir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: “[Allah] kâfirlerin topraklarını Müslümanların fethedeceğini murad etmiştir; bu da Allah'ın dini üstün kılmasına ve Müslümanları aziz kılmasına dair bir hükmüdür.” Şöyle de denilmiştir: “Yeryüzü ile Mukaddes Toprak kastedilmiştir.”

{إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) }

{إِنَّ فِي هَذَا لَبَلَاغًا لِقَوْمٍ عَابِدِينَ (١٠٦) وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلَى سَوَاءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ (١٠٩) } “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için bir tebliğ/yeterli bir öğüt vardır. (106) Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. (107) De ki: 'Bana ancak, ilahınızın yalnızca bir tek ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz teslim oluyor musunuz?' (108) Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size [bunu] eşitlik üzere açıkça bildirdim. Size vadedilen şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır, ben bilmem.' (109)”

{إِنَّ فِي هَذَا} أَيْ فِي هَذَا الْقُرْآنِ، {لَبَلَاغًا} وُصُولًا إِلَى الْبُغْيَةِ، أَيْ مَنِ اتَّبَعَ الْقُرْآنَ وَعَمِلَ بِهِ وَصَلَ إِلَى مَا يَرْجُوهُ مِنَ الثَّوَابِ. وَقِيلَ: بَلَاغًا أَيْ كِفَايَةً. يُقَالُ فِي هَذَا الشَّيْءِ بَلَاغٌ وبلغة أَيْ كِفَايَةٌ، وَالْقُرْآنُ زَادُ الْجَنَّةِ كَبَلَاغِ الْمُسَافِرِ، {لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} أَيِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: عَالِمِينَ. وَقَالَ كَعْبُ الْأَحْبَارِ: هُمْ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ أَهْلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَشَهْرِ رَمَضَانَ. {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: يَعْنِي رَحْمَةً لِلْمُؤْمِنِينَ خَاصَّةً فَهُوَ رَحْمَةٌ لَهُمْ. [وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ عَامٌّ فِي حَقِّ مَنْ آمَنَ وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ فَمَنْ آمَنَ فَهُوَ رَحْمَةٌ لَهُ] فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ فَهُوَ رَحْمَةٌ لَهُ فِي الدُّنْيَا بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ وَرَفْعِ الْمَسْخِ وَالْخَسْفِ وَالِاسْتِئْصَالِ عَنْهُمْ، وَقَدْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "إِنَّمَا أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ" . {قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} أَيْ أَسْلِمُوا. {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ} أَيْ أَعْلَمْتُكُمْ بِالْحَرْبِ وَأَنْ لَا صُلْحَ بَيْنَنَا، {عَلَى سَوَاءٍ} أَيْ إِنْذَارٌ بَيَّنٌ يَسْتَوِي فِي عِلْمِهِ لَا اسْتِيذَانًا بِهِ دُونَكُمْ لِتَتَأَهَّبُوا لِمَا يُرَادُ بِكُمْ، أَيْ آذَنْتُكُمْ عَلَى وَجْهٍ نَسْتَوِي نَحْنُ وَأَنْتُمْ فِي الْعِلْمِ بِهِ، وَقِيلَ: لِتَسْتَوُوا فِي الْإِيمَانِ، {وَإِنْ أَدْرِي} أَيْ وَمَا أَعْلَمُ. {أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ} يَعْنِي الْقِيَامَةَ.

{إِنَّ فِي هَذَا} “Şüphesiz bunda” yani bu Kur'an'da, {لَبَلَاغًا} “bir tebliğ/yeterli bir öğüt vardır” hedefe ulaştırıcı bir vasıta vardır. Yani Kur'an'a uyup onunla amel eden kimse, umduğu sevaba ulaşır. Şöyle de denilmiştir: Belâğ (بَلَاغًا), kifayet (yetecek miktar) demektir. Bir şey hakkında: 'Bunda belâğ ve bülğa vardır' denilir ki bu, 'yetecek kadar vardır' demektir. Kur'an, yolcunun azığı gibi cennetin azığıdır. {لِقَوْمٍ عَابِدِينَ} “Kulluk eden bir kavim için” yani Allah'a ibadet eden müminler için. İbn Abbâs: 'Âlimler için' demiştir. Kâ‘b el-Ahbâr ise: 'Onlar, beş vakit namaz ve Ramazan ayı ehli olan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetidir' demiştir. {وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ} “[Ey Muhammed!] Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.” İbn Zeyd şöyle demiştir: Yani özel olarak müminlere bir rahmettir, dolayısıyla o, müminler için bir rahmettir. [İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Bu ifade, iman eden ve etmeyen herkes hakkında geneldir. İman eden kimseye] dünyada ve ahirette rahmettir. İman etmeyen kimseye ise, azaplarının ertelenmesi, suret değiştirme (mesh), yere batırılma (hasf) ve köklerinin kazınması (isti’sâl) gibi helak edici azapların onlardan kaldırılması suretiyle dünyada bir rahmettir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «إِنَّمَا أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ» «Ben ancak [insanlara] hediye edilmiş bir rahmetim.» {قُلْ إِنَّمَا يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ} “De ki: 'Bana ancak sizin ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz Müslüman oluyor musunuz?'” yani Müslüman olun! {فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ} “Eğer yüz çevirirlerse de ki: '[Bunu] size bildirdim'” yani sizinle savaşılacağını ve aramızda barış olmadığını size bildirdim, {عَلَى سَوَاءٍ} “eşitlik üzere/açıkça” yani size yapılacak şeylere karşı hazırlıklı olmanız için sizin dışınızda [gizlice] izin istemeksizin, bilgisi [herkese] eşit olan apaçık bir uyarıyla [bildirdim]. Yani bunu, bilgisine sahip olma hususunda bizimle sizin eşit olduğunuz bir şekilde size ilan ettim. Şöyle de denilmiştir: İman hususunda eşit olasınız diye [bildirdim]. {وَإِنْ أَدْرِي} “Ve ben bilmem” yani bilgim yoktur, {أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ} “tehdit edildiğiniz şey yakın mıdır yoksa uzak mıdır?” [Tehdit olunduğunuz şey ile] kıyameti kastetmektedir.

{إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١) قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢) }

{إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ (١١١) قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ (١١٢) } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir. (110) Bilmem, belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir faydalanmadır. (111) [Peygamber] dedi ki: 'Rabbim! Hak ile hükmet. Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı talep edilendir.' (112)”

{إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ} . {وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ} أَيْ لَعَلَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْكُمْ كِنَايَةٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، {فِتْنَةٌ} اخْتِبَارٌ، {لَكُمْ} لِيَرَى كَيْفَ صَنِيعُكُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ، {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} أَيْ تَتَمَتَّعُونَ إِلَى انْقِضَاءِ آجَالِكُمْ. {قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ: {قَالَ رَبِّ احْكُمْ} وَالْآخَرُونَ: " قُلْ رَبِّ احْكُمْ " افْصِلْ بَيْنِي وَبَيْنَ مَنْ كَذَّبَنِي بِالْحَقِّ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قَالَ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَاللَّهُ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ؟ قِيلَ: الْحَقُّ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْعَذَابِ كَأَنَّهُ اسْتَعْجَلَ الْعَذَابَ لِقَوْمِهِ فَعُذِّبُوا يَوْمَ بَدْرٍ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} (الْأَعْرَافِ: ٨٩) ، وَقَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: مَعْنَاهُ رَبِّ احْكُمْ بِحُكْمِكَ الْحَقِّ فَحُذِفَ الْحُكْمُ وَأُقِيمَ الْحَقُّ مَقَامَهُ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَحْكُمْ بِالْحَقِّ طَلَبَ أَوْ لَمْ يَطْلُبْ، وَمَعْنَى الطَّلَبِ ظُهُورُ الرَّغْبَةِ مِنَ الطَّالِبِ فِي حُكْمِهِ الْحَقِّ، {وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} مِنَ الْكَذِبِ وَالْبَاطِلِ.

{إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ مَا تَكْتُمُونَ} “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir.” {وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ} “Bilmem, belki de bu” yani azabın sizden ertelenmesi -ki zikredilmeyen bir şeyden kinayedir-, {فِتْنَةٌ} bir imtihandır, {لَكُمْ} “sizin için” -O en iyi bilen olduğu halde- nasıl davranacağınızı görmek içindir, {وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ} “ve bir süreye kadar bir faydalanmadır” yani ecelleriniz bitene kadar faydalanırsınız. {قَالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ} Âsım'dan rivayetle Hafs {قَالَ رَبِّ احْكُمْ} şeklinde; diğerleri ise “Kul rabbi'hküm” (De ki: Rabbim, hükmet!) şeklinde okumuştur; benimle beni yalanlayan kimse arasında hak ile hüküm ver demektir. Eğer: “Allah ancak hak ile hükmettiği halde nasıl ‘Hak ile hükmet’ demiştir?” diye sorulursa; şöyle denir: Buradaki hak azap anlamındadır; sanki kavmi için azabın çabuk gelmesini istemiştir de Bedir günü azap edilmişlerdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ} “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında hak ile hükmet” (A‘râf: 89). Anlam ilmi ehli ise şöyle demiştir: Bunun manası ‘Rabbim, hak olan hükmünle hükmet’tir; böylece hüküm kelimesi hazfedilmiş ve hak kelimesi onun yerine getirilmiştir. Zira Allah Teâlâ talep edilsin ya da edilmesin hak ile hükmeder; buradaki talebin anlamı ise talep edenin O'nun hak hükmüne yönelik arzusunu açığa vurmasıdır. {وَرَبُّنَا الرَّحْمَنُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى مَا تَصِفُونَ} “Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı” yani yalan ve batıl sözlerinize karşı “yardımı talep edilendir.”