Binûn

Hac — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَأْتُوكَ رِجَالًا} مُشَاةً عَلَى أَرْجُلِهِمْ جَمْعُ رَاجِلٍ، مِثْلُ قَائِمٍ وَقِيَامٍ وَصَائِمٍ وَصِيَامٍ، {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} أَيْ: رُكْبَانًا عَلَى كُلِّ ضَامِرٍ، وَالضَّامِرُ: الْبَعِيرُ الْمَهْزُولُ. {يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} أَيْ: مِنْ كُلِّ طَرِيقٍ بَعِيدٍ، وَإِنَّمَا جَمَعَ "يَأْتِينَ" لِمَكَانِ كُلٍّ وَإِرَادَةِ النُّوقِ.

Allah Teâlâ'nın: {يَأْتُوكَ رِجَالًا} “yaya olarak sana gelsinler” buyruğu; ayakları üzerinde yürüyerek [demektir], râcil (yaya) kelimesinin çoğuludur; kâim-kıyâm ve sâim-sıyâm gibi. {وَعَلَى كُلِّ ضَامِرٍ} “ve her zayıf deve üzerinde” yani her zayıf binek üzerine binmiş olarak [gelsinler]. Dâmir; zayıflamış devedir. {يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ} “Bütün derin (uzak) yollardan gelirler” yani her uzak yoldan. 'Ye'tîne' (gelirler) fiilinin çoğul gelmesi, 'küll' kelimesinin konumundan ve dişi develerin kastedilmesinden ötürüdür.

{لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨) }

{لِيَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ (٢٨)} “Kendilerine ait birtakım faydalara şahit olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği en'am türü hayvanlar üzerine belli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık onlardan hem kendiniz yiyin hem de darda kalmış yoksula yedirin.”

{لِيَشْهَدُوا} لِيَحْضُرُوا، {مَنَافِعَ لَهُمْ} قال سعيد بن المسيب، ومحمد بن علي الباقر: العفو والمغفرة. وقال سعيد بن جبير: التجارة، وَهِيَ رِوَايَةُ ابْنِ زَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: الْأَسْوَاقُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: التِّجَارَةُ وَمَا يَرْضَى اللَّهُ بِهِ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ . {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} يَعْنِي عَشْرَ ذِي الْحِجَّةِ فِي قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ. قِيلَ لَهَا "مَعْلُومَاتٍ" لِلْحِرْصِ عَلَى عِلْمِهَا بِحِسَابِهَا مِنْ أَجْلِ وَقْتِ الْحَجِّ فِي آخِرِهَا. وَيُرْوَى عن علي ٢٦/أرَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ: أَنَّهَا يَوْمُ النَّحْرِ وَثَلَاثَةُ أَيَّامٍ بَعْدَهُ، وَفِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا يَوْمُ عَرَفَةَ وَالنَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْمَعْلُومَاتُ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ . {عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} يَعْنِي: الْهَدَايَا، وَالضَّحَايَا، تَكُونُ مِنَ النَّعَمِ،

{لِيَشْهَدُوا} “Şahit olsunlar [diye]” yani hazır bulunsunlar [diye], {مَنَافِعَ لَهُمْ} “kendilerine ait birtakım faydalara”. Saîd b. el-Müseyyeb ve Muhammed b. Alî el-Bâkır: "Af ve mağfirete" demişlerdir. Saîd b. Cübeyr: "Ticarete" demiştir ki bu, İbn Zeyd'in İbn Abbâs'tan yaptığı rivayettir; [İbn Abbâs]: "Çarşı-pazarlar" demiştir. Mücâhid ise: "Ticaret ve Allah'ın razı olduğu dünya ve ahirete dair şeylerdir" demiştir. {وَيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِي أَيَّامٍ مَعْلُومَاتٍ} “ve belli günlerde Allah'ın adını ansınlar” yani müfessirlerin çoğunun görüşüne göre Zilhicce'nin ilk on gününde. Sonundaki hac vaktinden ötürü hesaplanarak bilinmesine özen gösterildiği için bunlara "ma'lûmât (bilinen günler)" denilmiştir. Alî radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre bunlar, kurban kesim günü ile ondan sonraki üç gündür. Atâ'nın İbn Abbâs'tan rivayetinde ise bunların arefe günü, kurban kesim günü ve teşrik günleri olduğu belirtilmiştir. Mukâtil: "Ma'lûmât, teşrik günleridir" demiştir. {عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} “kendilerine rızık olarak verdiği en'âm türü hayvanlar üzerine” yani hedy ve kurbanlıklardır; bunlar da en'âmdan (dört ayaklı evcil hayvanlardan) olur,

وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ.

bunlar da deve, sığır ve koyundur.

وَاخْتَارَ الزَّجَّاجُ أَنَّ الْأَيَّامَ الْمَعْلُومَاتِ: يَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ، لِأَنَّ الذِّكْرَ عَلَى بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ يَدُلُّ عَلَى التَّسْمِيَةِ عَلَى نَحْرِهَا، وَنَحْرُ الْهَدَايَا يَكُونُ فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ. {فَكُلُوا مِنْهَا} أَمْرُ إِبَاحَةٍ وَلَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ مِنْ لُحُومِ هَدَايَاهُمْ شَيْئًا، وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْهَدْيَ إِذَا كَانَ تَطَوُّعًا يَجُوزُ لِلْمُهْدِي أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ وَكَذَلِكَ أُضْحِيَّةُ التَّطَوُّعِ لِمَا:

Zeccâc, 'eyyâm-ı ma'lûmât'ın kurban günü ve teşrik günleri olduğu görüşünü tercih etmiştir; zira en'am türü hayvanlar üzerine zikretmek, onların kesimi esnasında besmele çekmeyi gösterir ve kurbanlıkların kesimi de bu günlerde olur. {فَكُلُوا مِنْهَا} “Artık onlardan yiyin” buyruğu mubahlık bildiren bir emirdir, vacip değildir. Bunun böyle söylenmesinin sebebi, Câhiliye ehlinin kurbanlarının etlerinden hiçbir şey yememeleridir. Âlimler, hedy kurbanı nafile olduğu takdirde onu kesen kimsenin ondan yiyebileceği ve aynı şekilde nafile udhiyye kurbanından da yiyebileceği hususunda icmâ etmişlerdir; zira:

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخِرْقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ فِي قِصَّةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ: وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبَدَنٍ مِنَ الْيَمَنِ وَسَاقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِائَةَ بَدَنَةٍ فَنَحَرَ مِنْهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ وَنَحَرَ عَلِيٌّ مَا بَقِيَ، ثُمَّ أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ تُؤْخَذَ بِضْعَةٌ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ فَتُجْعَلَ فِي قِدْرٍ، فَأَكَلَا مِنْ لَحْمِهَا وَحَسِيَا مِنْ مَرَقِهَا (١) .

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî bildirdi, bize Ebü'l-Hasen Ali b. Abdillâh et-Taysafûnî bildirdi, bize Abdullâh b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Ali el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Ali b. Hucr bildirdi, bize İsmâil b. Ca'fer, Ca'fer b. Muhammed'den, o babasından, o Câbir b. Abdillâh'tan Vedâ Haccı kıssasında şöyle rivayet etti: Ali, Yemen'den kurbanlık develerle geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yüz deve sevk etmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunlardan altmış üç deveyi kendi eliyle kesti, kalanını ise Ali kesti. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her deveden birer parça et alınmasını emretti, bunlar bir tencereye konuldu; ikisi de onun etinden yediler ve suyundan içtiler (١).

وَاخْتَلَفُوا فِي الْهَدْيِ الْوَاجِبِ بِالشَّرْعِ هَلْ يَجُوزُ لِلْمُهْدِي أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ شَيْئًا؟ مِثْلَ دَمِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ وَالدَّمِ الْوَاجِبِ بِإِفْسَادِ الْحَجِّ وَفَوَاتِهِ وَجَزَاءِ الصَّيْدِ؟

Şer'an vacip olan hedy kurbanından kesenin bir şey yemesinin caiz olup olmadığı hususunda ise ihtilaf etmişlerdir; temettu' ve kırân kurbanı, haccı ifsat etmek ve kaçırmak sebebiyle vacip olan kurban ve av cezası kurbanı gibi.

فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ شَيْئًا، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ، وَكَذَلِكَ مَا أَوْجَبَهُ عَلَى نَفْسِهِ بِالنَّذْرِ، وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: لَا يَأْكُلُ مِنْ جَزَاءِ الصَّيْدِ وَالنَّذْرِ، وَيَأْكُلُ مِمَّا سِوَى ذَلِكَ، وَبِهِ قَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَقَالَ مَالِكٌ: يَأْكُلُ مِنْ هَدْيِ التَّمَتُّعِ وَمِنْ كُلِّ هَدْيٍ وَجَبَ عَلَيْهِ إِلَّا مِنْ فِدْيَةِ الْأَذَى وَجَزَاءِ الصَّيْدِ وَالْمَنْذُورِ، وَعِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ يَأْكُلُ مِنْ دَمِ التَّمَتُّعِ وَالْقِرَانِ وَلَا يَأْكُلُ مِنْ وَاجِبٍ سِوَاهُمَا.

Bir grup, ondan hiçbir şey yemesinin caiz olmadığı görüşüne varmıştır; Şâfiî de bunu söylemiştir. Aynı şekilde adak yoluyla kendi üzerine vacip kıldığı kurban da böyledir. İbn Ömer ise: 'Av cezasından ve adaktan yemez, bunların dışındakilerden yer' demiştir; Ahmed ve İshak da bunu söylemiştir. Mâlik: 'Temettu' kurbanından ve eziyet fidyesi, av cezası ve adak müstesna olmak üzere üzerine vacip olan her hediyden yer' demiştir. Rey taraftarlarına göre ise temettu' ve kırân kurbanından yer, bu ikisinin dışındaki vaciplerden yemez.

قَوْلُهُ ﷿: {وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} يَعْنِي: الزَّمِنَ الْفَقِيرَ الَّذِي لَا شَيْءَ لَهُ وَ"الْبَائِسُ" الَّذِي اشْتَدَّ بُؤْسُهُ، وَالْبُؤْسُ شِدَّةُ الْفَقْرِ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِيرَ} “ve darda kalmış yoksula yedirin” buyruğu; yani hiçbir şeyi olmayan kötürüm yoksula [yedirin]. 'El-Bâis' sıkıntısı şiddetli olan kimsedir, el-be's ise fakirliğin şiddetli olmasıdır.

{ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩) }

{ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٢٩)} “Sonra kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler.”

{ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} التَّفَثُ: الْوَسَخُ وَالْقَذَارَةُ مِنْ طُولِ الشَّعَرِ وَالْأَظَافِرِ وَالشَّعَثِ، تَقُولُ الْعَرَبُ لِمَنْ تَسْتَقْذِرُهُ: مَا أتْفَثَكَ: أَيْ: مَا أَوَسَخَكَ. وَالْحَاجُّ أَشْعَثُ أَغْبَرُ، لَمْ يَحْلِقْ شَعْرَهُ وَلَمْ يُقَلِّمْ ظُفْرَهُ، فَقَضَاءُ التَّفَثِ: إِزَالَةُ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لِيَقْضُوا تَفَثَهُمْ، أَيْ: لِيُزِيلُوا أَدْرَانَهُمْ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ الْخُرُوجُ عَنِ الْإِحْرَامِ بِالْحَلْقِ، وَقَصِّ الشَّارِبِ، وَنَتْفِ الْإِبِطِ، وَالِاسْتِحْدَادِ، وَقَلْمِ الْأَظْفَارِ، وَلُبْسِ الثِّيَابِ. قَالَ ابْنُ عُمَرَ

{ثُمَّ لْيَقْضُوا تَفَثَهُمْ} “Sonra kirlerini gidersinler”. Tefes (التَّفَث); saç ve tırnakların uzamasından ve üst baş dağınıklığından ileri gelen kir ve pisliktir. Araplar pis gördükleri kimseye: Mâ etfese-ke (مَا أتْفَثَكَ) yani 'Ne kadar da kirlisin!' derler. Hacı ise saçı başı dağınık ve toz toprak içindedir; saçını tıraş etmemiş, tırnağını kesmemiştir. Tefesi gidermek (kazâ-i tefes) bu şeyleri gidermektir. 'Kirlerini gidersinler', yani kirlerini temizlesinler [demektir]. Bundan maksat; saç tıraşı olmak, bıyığı kısaltmak, koltuk altını yolmak, kasıkları tıraş etmek, tırnakları kesmek ve [dikişli] elbiseleri giymek suretiyle ihramdan çıkmaktır. İbn Ömer

وَابْنُ عَبَّاسٍ: "قَضَاءُ التَّفَثِ": مَنَاسِكُ الْحَجِّ كُلُّهَا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ مَنَاسِكُ الْحَجِّ، وَأَخْذُ الشَّارِبِ، وَنَتْفُ الْإِبِطِ، وَحَلْقُ الْعَانَةِ، وَقَلْمُ الْأَظْفَارِ. وَقِيلَ: التَّفَثُ هَاهُنَا رَمْيُ الْجِمَارِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا نَعْرِفُ التَّفَثَ وَمَعْنَاهُ إِلَّا مِنَ الْقُرْآنِ.

ve İbn Abbâs: 'Kazâ-i tefes; hac menâsikinin tamamıdır' demişlerdir. Mücâhid: 'O; hac menâsiki, bıyığı kısaltmak, koltuk altını yolmak, kasıkları tıraş etmek ve tırnakları kesmektir' demiştir. Buradaki tefesin cemrelere taş atmak olduğu da söylenmiştir. Zeccâc: 'Tefes kelimesini ve anlamını Kur'an dışında [Arap şiirinde] bilmiyoruz' demiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ: أَرَادَ نَذْرَ الْحَجِّ وَالْهَدْيِ وَمَا يُنْذِرُ الْإِنْسَانُ مِنْ شَيْءٍ يَكُونُ فِي الْحَجِّ أَيْ: لِيُتِمُّوهَا بِقَضَائِهَا. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْوَفَاءُ بِمَا نَذَرَ عَلَى ظَاهِرِهِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْخُرُوجَ. عَمَّا وَجَبَ عَلَيْهِ نَذَرَ أَوْ لَمْ يَنْذِرْ. وَالْعَرَبُ تَقُولُ لِكُلِّ مَنْ خَرَجَ عَنِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ وَفَّى بِنَذْرِهِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ "وَلِيُوَفُّوا" بِنَصْبِ الْوَاوِ وَتَشْدِيدِ الْفَاءِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَلْيُوفُوا نُذُورَهُمْ} “ve adaklarını yerine getirsinler” buyruğu hakkında Mücâhid: 'Hac ve hedy adağını ve insanın hacda olmasını adadığı şeyleri kastetmiştir; yani bunları kaza ederek tamamlasınlar' demiştir. Zahirine göre adadığı şeyi yerine getirmesi kastedildiği de söylenmiştir. Kendisine vacip olan şeyi adasa da adamasa da yerine getirmesi kastedildiği de söylenmiştir. Araplar, üzerine vacip olan borcu eda eden herkes için 'adak yerine getirdi' derler. Âsım, Ebû Bekr rivayetinde vav'ın fethası ve fâ'nın şeddesiyle 've liyüveffû' (وَلِيُوَفُّوا) şeklinde okumuştur.

{وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} أَرَادَ بِهِ الطَّوَافَ الْوَاجِبَ عَلَيْهِ وَهُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ يَوْمَ النَّحْرِ بَعْدَ الرَّمْيِ وَالْحَلْقِ.

{وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “ve o Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler”; bununla üzerine vacip olan tavafı, yani kurban günü taş atma ve tıraş olma işleminden sonra yapılan ifâza (ziyaret) tavafını kastetmiştir.

وَالطَّوَافُ ثَلَاثَةُ: طَوَافُ الْقُدُومِ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ قَدِمَ مَكَّةَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ سَبْعًا يَرْمُلُ ثَلَاثًا مِنَ الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ إِلَى أَنْ يَنْتَهِيَ إِلَيْهِ وَيَمْشِي أَرْبَعًا، وَهَذَا الطَّوَافُ سُنَّةٌ لَا شَيْءَ عَلَى مَنْ تَرَكَهُ.

Tavaf üç çeşittir: Kudûm tavafı; bu, Mekke'ye gelen kimsenin Hacerülesved'den başlayıp tekrar ona varıncaya kadar ilk üç şavtta remel yaparak (çalımlı yürüyerek), dört şavtta ise normal yürüyerek Beyt'i yedi defa tavaf etmesidir. Bu tavaf sünnettir, terk edene bir şey gerekmez.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ هُوَ أَبُو عِيسَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ الْقُرَشِيِّ أَنَّهُ سَأَلَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ: قَدْ حَجَّ النَّبِيُّ ﷺ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّهُ أَوَّلُ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ حَجَّ أَبُو بَكْرٍ فَكَانَ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ثُمَّ لَمْ يَكُنْ عُمْرَةً، ثُمَّ عُمْرُ مَثَلَ ذَلِكَ، ثُمَّ حَجَّ عُثْمَانُ فَرَأَيْتُهُ أَوَّلَ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ahmed -o Ebû Îsâ'dır- bildirdi, bize İbn Vehb bildirdi, bize Amr b. el-Hâris, Muhammed b. Abdirrahmân b. Nevfel el-Kureşî'den bildirdi; o Urve b. ez-Zübeyr'e sormuş, o da şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hac yaptı; Âişe bana haber verdi ki, [Mekke'ye] vardığında ilk başladığı şey abdest alıp sonra Beyt'i tavaf etmek oldu ve bu umre olmadı. Sonra Ebû Bekr hac yaptı, onun da ilk başladığı şey Beyt'i tavaf etmek oldu ve bu umre olmadı. Sonra Ömer de bunun benzerini yaptı. Sonra Osman hac yaptı; onun da ilk başladığı şeyin Beyt'i tavaf etmek olduğunu gördüm (١).

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْكِسَائِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا طَافَ فِي الْحَجِّ أَوِ الْعُمْرَةِ أَوَّلَ مَا يَقْدَمُ يَسْعَى ثَلَاثَةَ أَطْوَافٍ وَيَمْشِي أَرْبَعًا، ثُمَّ يُصَلِّي سَجْدَتَيْنِ، ثُمَّ يَطُوفُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ سَبْعًا (٢) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Kisâî bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Enes b. İyâd, Mûsâ b. Ukbe'den, o Nâfi'den, o İbn Ömer'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hac veya umrede [Mekke'ye] ilk vardığında tavaf ettiği zaman üç şavtta hızlı ve çalımlı koştuğunu, dört şavtta yürüdüğünü, sonra iki rekât namaz kıldığını, ardından Safâ ile Merve arasında yedi defa sa'y ettiğini bildirdi (٢).

وَالطَّوَافُ الثَّانِي: هُوَ طَوَافُ الْإِفَاضَةِ يَوْمَ النَّحْرِ بَعْدَ الرَّمْيِ وَالْحَلْقِ، وَهُوَ وَاجِبٌ لَا يَحْصُلُ التَّحَلُّلُ مِنَ الْإِحْرَامِ مَا لَمْ يَأْتِ بِهِ.

İkinci tavaf: [Kurban] kesim gününde (yevm-i nahir) [şeytan] taşlama ve tıraşın ardından [yapılan] ifâza tavafıdır. O farzdır (vâciptir); kişi onu yerine getirmedikçe ihramdan çıkış (tahallül) gerçekleşmez.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، أَخْبَرَنَا الْأَعْمَشُ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ عَنِ الْأُسُودِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: حَاضَتْ صَفِيَّةُ لَيْلَةَ النَّفْرِ فَقَالَتْ: مَا أَرَانِي إِلَّا حَابِسَتُكُمْ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ "عَقْرَى حَلْقَى أَطَافَتْ يَوْمَ النَّحْرِ؟ قِيلَ: نَعَمْ، قَالَ: فَانْفِرِي" (١) فَثَبْتَ بِهَذَا أَنَّ مَنْ لَمْ يَطُفْ يَوْمَ النَّحْرِ طَوَافَ الْإِفَاضَةِ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَنْفِرَ.

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ömer b. Hafs bildirdi, bize babam anlattı, bize el-A'meş bildirdi, bize İbrâhim, el-Esved'den, o Âişe'den bildirdi; Âişe dedi ki: Safiyye, Nafr gecesi hayız oldu ve: 'Kendimi sizi alıkoyacak görüyorum' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Uğursuz mu oldu, başı tıraş mı oldu? Kurban günü tavaf etmiş miydi?' buyurdu. 'Evet' denildi. 'Öyleyse ayrılsın (yola çıksın)' buyurdu (١). Bununla sabit olmuştur ki, kurban günü ifâza tavafını yapmayan kimsenin Mekke'den ayrılması caiz değildir.

وَالطَّوَافُ الثَّالِثُ: هُوَ طَوَافُ الْوَدَاعِ لَا رُخْصَةَ فِيهِ لِمَنْ أَرَادَ مُفَارَقَةَ مَكَّةَ إِلَى مَسَافَةِ الْقَصْرِ أَنْ يُفَارِقَهَا حَتَّى يَطُوفَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا، فَمَنْ تَرَكَهُ فَعَلَيْهِ دَمٌ إِلَّا الْمَرْأَةَ الْحَائِضَ يَجُوزُ لَهَا تَرْكُ طَوَافِ الْوَدَاعِ.

Üçüncü tavaf: Vedâ tavafıdır. Mekke'den namazları kısaltma (sefer) mesafesine ayrılmak isteyen kimse için Beyt'i yedi defa tavaf etmedikçe ayrılmasına ruhsat yoktur. Kim onu terk ederse kurban kesmesi gerekir; ancak hayızlı kadının vedâ tavafını terk etmesi caizdir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ أحمد الخلال، ٢٦/ب أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْأَحْوَلِ، عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: أُمِرَ النَّاسُ أَنْ يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمُ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ إِلَّا أَنَّهُ رُخِّصَ لِلْمَرْأَةِ الْحَائِضِ (٢) .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Süfyân, Süleymân el-Ahvel'den, o Tâvûs'tan, o İbn Abbâs'tan bildirdi; o şöyle demiştir: İnsanlara en son işlerinin Beyt'i tavaf etmek olması emrolundu; ancak hayızlı kadına ruhsat tanındı (٢).

وَالرَّمَلُ مُخْتَصٌّ بِطَوَافِ الْقُدُومِ، وَلَا رَمَلَ فِي طَوَافِ الْإِفَاضَةِ وَالْوَدَاعِ.

Remel (çalımlı ve hızlı yürüyüş) kudûm tavafına mahsustur; ifâza ve vedâ tavafında remel yoktur.

قَوْلُهُ: {بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى "الْعَتِيقِ": قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَمُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنْ أَيْدِي الْجَبَابِرَةِ أَنْ يَصِلُوا إِلَى تَخْرِيبِهِ، فَلَمْ يَظْهَرْ عَلَيْهِ جَبَّارٌ قَطُّ. قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ: سُمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّهُ لَمْ يُمْلَكْ قَطُّ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ: سُمِّيَ بِهِ لِأَنَّهُ قَدِيمٌ وَهُوَ أَوَّلُ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ، يُقَالُ: دِينَارٌ عَتِيقٌ أيْ قَدِيمٌ، وَقِيلَ: سَمِّيَ عَتِيقًا لِأَنَّ اللَّهَ أَعْتَقَهُ مِنَ الْغَرَقِ، فَإِنَّهُ رُفِعَ أَيَّامَ الطُّوفَانِ (٣) .

Âyetteki: {بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “o Beyt-i Atîk'i” ifadesinde 'el-Atîk'in anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, İbnu'z-Zübeyr, Mücâhid ve Katâde şöyle demişlerdir: Ona 'Atîk' denilmiştir, çünkü Allah onu zorbaların ellerinden, orayı tahrip etmeye güç yetirmelerinden azat etmiştir (korumuştur); bu yüzden ona hiçbir zorba asla üstün gelememiştir. Süfyân b. Uyeyne: 'Asla mülk edinilmediği için Atîk diye isimlendirilmiştir' demiştir. Hasan ve İbn Zeyd: 'Eski olduğu ve insanlar için kurulan ilk ev olduğu için bu isim verilmiştir; nitekim eski dinara dînâr-ı atîk denir' demişlerdir. Allah onu boğulmaktan kurtardığı (azat ettiği) için Atîk diye isimlendirildiği de söylenmiştir; çünkü o, Tûfân günlerinde göğe kaldırılmıştır (٣).

{ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠) }

{ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ (٣٠)} “İşte böyle; kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse, bu onun için Rabbi katında daha hayırlıdır. Size [haram olduğu] okunanlar müstesna olmak üzere en'am helal kılındı. Artık o putlar pisliğinden kaçının ve yalan sözden de kaçının.”

{ذَلِكَ} أَيِ: الْأَمْرُ ذَلِكَ، يَعْنِي مَا ذُكِرَ مِنْ أَعْمَالِ الْحَجِّ، {وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} أَيْ

{ذَلِكَ} “İşte böyle”; yani durum böyledir, yani hac amellerinden zikredilenleri kastetmektedir. {وَمَنْ يُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ} “Kim Allah'ın hürmetlerini yüceltirse”; yani

مَعَاصِي اللَّهِ وَمَا نَهَى عَنْهُ، وَتَعْظِيمُهَا تَرْكُ مُلَابَسَتِهَا. قَالَ اللَّيْثُ: حُرُمَاتُ اللَّهِ مَا لَا يَحِلُّ انْتِهَاكُهَا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْحُرْمَةُ مَا وَجَبَ الْقِيَامُ بِهِ وَحَرُمَ التَّفْرِيطُ فِيهِ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ مَعْنَى الْحُرُمَاتِ هَاهُنَا: الْمَنَاسِكُ، بِدَلَالَةِ مَا يَتَّصِلُ بِهَا مِنَ الْآيَاتِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: الْحُرُمَاتُ هَاهُنَا: الْبَيْتُ الْحَرَامُ، وَالْبَلَدُ الْحَرَامُ وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ، وَالْمَسْجِدُ الْحَرَامُ، وَالْإِحْرَامُ (١) . {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ} أَيْ: تَعْظِيمُ الْحُرُمَاتِ، خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ.

Allah'ın masiyetlerini ve yasakladığı şeyleri [büyük sayarsa]; onları tazim etmek ise onlara bulaşmayı terk etmektir. Leys: 'Hürmâtullâh; çiğnenmesi helal olmayan şeylerdir' demiştir. Zeccâc: 'Hürmet; yerine getirilmesi vacip olan ve ihmal edilmesi haram kılınan şeylerdir' demiştir. Bir topluluk, kendisiyle bağlantılı ayetlerin delaletiyle buradaki hürmetlerin 'menâsik' (hac ibadetleri) olduğu görüşüne varmıştır. İbn Zeyd: 'Buradaki hürmetler; Beytü'l-Harâm, Beledü'l-Harâm, Şehrü'l-Harâm, Mescidü'l-Harâm ve ihramdır' demiştir (١). {فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ} “bu onun için Rabbi katında daha hayırlıdır” yani hürmetleri yüceltmek, ahirette Allah katında onun için daha hayırlıdır.

قَوْلُهُ ﷿: {وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ} أَنْ تَأْكُلُوهَا إِذَا ذَبَحْتُمُوهَا وَهِيَ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ، {إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ} تَحْرِيمُهُ، وَهُوَ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ} (المَائِدَةِ: ٣) ، الْآيَةَ، {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} أَيْ: عِبَادَتَهَا، يَقُولُ: كُونُوا عَلَى جَانِبٍ مِنْهَا فَإِنَّهَا رِجْسٌ، أَيْ: سَبَبُ الرِّجْسِ، وَهُوَ الْعَذَابُ، وَالرِّجْسُ: بِمَعْنَى الرِّجْزِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: {مِنْ} هَاهُنَا لِلتَّجْنِيسِ أَيْ: اجْتَنِبُوا الْأَوْثَانَ الَّتِي هِيَ رِجْسٌ، {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} يَعْنِي: الْكَذِبَ وَالْبُهْتَانَ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: شَهَادَةُ الزُّورِ، وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَامَ خَطِيبًا فَقَالَ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ عَدَلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ بِالشِّرْكِ بِاللَّهِ"، ثُمَّ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ . وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ فِي تَلْبِيَتِهِمْ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ تَمْلِكُهُ وَمَا مَلَكَ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ} “Boğazladığınız takdirde en'âm (sağmal hayvanlar) size helal kılındı”; bunlar deve, sığır ve koyundur. {إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ} “Size [haram kılındığı] okunanlar müstesna”; bu da Mâide suresindeki şu kavlidir: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ} (el-Mâide: 3) “Ölü hayvan (leş) ve kan size haram kılındı...” ayet[in sonuna kadar]. {فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ} “O halde putlardan ibaret olan pislikten sakının”; yani onlara ibadet etmekten [sakının]. [Allah Teâlâ]: 'Onlardan uzak durun; çünkü onlar murdardır/pisliktir, yani ricsin (azabın) sebebidir' buyurmaktadır. Rics (رِجْس), ricz (رِجْز: azap) anlamındadır. Zeccâc şöyle demiştir: "Buradaki {مِنْ} [edatı] tec nîs (cins beyanı) içindir; yani pislik olan putlardan sakının demektir." {وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ} “Yalan sözden de sakının.” Yani yalandan ve iftiradan [sakının]. İbn Mes'ûd: 'Yalancı şahitlikten [sakının]' demiştir. Rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem hatip olarak ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Ey insanlar! Yalancı şahitlik Allah'a şirk koşmaya denk tutulmuştur.» Sonra da bu ayeti okudu. Bunun, müşriklerin telbiyelerindeki: "Lebbeyk! Senin hiçbir ortağın yoktur, lebbeyk! Ancak Senin mâlik olduğun ve kendisinin ise hiçbir şeye mâlik olmadığı ortak müstesna" şeklindeki sözleri olduğu da söylenmiştir.

{حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ (٣١) }

{حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ (٣١)} “Allah'a yönelen hanifler olarak O'na ortak koşmaksızın... Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir.”

{حُنَفَاءَ لِلَّهِ} مُخْلِصِينَ لَهُ، {غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} قَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا فِي الشِّرْكِ يَحُجُّونَ، وَيُحْرِمُونَ الْبَنَاتِ وَالْأُمَّهَاتِ وَالْأَخَوَاتِ، وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ حُنَفَاءَ، فَنَزَلَتْ: "حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ" أَيْ: حُجَّاجًا لِلَّهِ مُسْلِمِينَ مُوَحِّدِينَ، يَعْنِي: مَنْ أَشْرَكَ لَا يَكُونُ حَنِيفًا.

{حُنَفَاءَ لِلَّهِ} “Allah'a yönelen hanifler olarak” O'na ihlasla bağlanarak, {غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ} “O'na ortak koşmaksızın.” Katâde dedi ki: Şirk döneminde haccediyorlar; kız çocuklarını, anneleri ve kız kardeşleri [nikahlamayı] haram sayıyorlardı ve 'hanifler' diye isimlendiriliyorlardı. Bunun üzerine: 'Allah'a yönelen hanifler olarak O'na ortak koşmaksızın' ayeti indi; yani Allah için hacceden Müslüman muvahhidler olarak. Yani şirk koşan kimse hanif olamaz.

{وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ} أَيْ: سَقَطَ، {مِنَ السَّمَاءِ} إِلَى الْأَرْضِ، {فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ} أَيْ: تَسْتَلِبُهُ الطَّيْرُ وَتَذْهَبُ بِهِ، وَالْخَطْفُ وَالِاخْتِطَافُ: تَنَاوُلُ الشَّيْءِ بِسُرْعَةٍ. وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ: فَتَخَطَّفُهُ بِفَتْحِ الْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الطَّاءِ، أَيْ: يَتَخَطَّفُهُ، {أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ} أَيْ: تَمِيلُ وَتَذْهَبُ بِهِ، {فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ}

{وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ} “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o düşmüş” yani yuvarlanmış, {مِنَ السَّمَاءِ} “gökten” yere, {فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ} “de kendisini kuşlar kapışmış” yani kuşlar onu kapıp götürmüş [gibidir]. Hatf ve ihtitâf; bir şeyi hızla kapıp almaktır. Medine ehli hı'nın fethası ve tı'nın şeddesiyle 've tetehattafuhû' (فَتَخَطَّفُهُ) manasında 'fe-tehattafuhu' şeklinde okumuştur. {أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ} “veya rüzgâr onu savurmuş” yani savurup götürmüş, {فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ} “uzak bir yere.”

أَيْ: بَعِيدٍ، مَعْنَاهُ: بُعْدُ مَنْ أَشْرَكَ مِنَ الْحَقِّ كَبُعْدِ مَنْ سَقَطَ مِنَ السَّمَاءِ فَذَهَبَتْ بِهِ الطَّيْرُ، أَوْ هَوَتْ بِهِ الرِّيحُ، فَلَا يَصِلُ إِلَيْهِ بِحَالٍ. وَقِيلَ: شَبَّهَ حَالَ الْمُشْرِكِ بِحَالِ الْهَاوِي مِنَ السَّمَاءِ فِي أَنَّهُ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ حِيلَةً حَتَّى يَقَعَ بِحَيْثُ تُسْقِطُهُ الرِّيحُ، فَهُوَ هَالِكٌ لَا مَحَالَةَ إِمَّا بِاسْتِلَابِ الطَّيْرِ لَحْمَهُ وَإِمَّا بِسُقُوطِهِ إِلَى الْمَكَانِ السَّحِيقِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: شَبَّهَ أَعْمَالَ الْكَفَّارِ بِهَذِهِ الْحَالِ فِي أَنَّهَا تَذْهَبُ وَتَبْطُلُ فَلَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا.

Yani uzak [bir yere]. Bunun manası: Şirk koşan kimsenin haktan uzaklığı, gökten düşüp de kuşların kendisini kapıp götürdüğü veya rüzgârın savurduğu ve hiçbir şekilde hakka ulaşamayan kimsenin uzaklığı gibidir. Şöyle de denilmiştir: Müşrikin durumunu, gökten düşen kimsenin durumuna benzetmiştir; çünkü o, rüzgârın kendisini düşüreceği yere ininceye kadar kendi lehine hiçbir çareye sahip olamaz. O, ya kuşların etini kapışmasıyla ya da uçuruma/uzak yere düşmesiyle kesinlikle helak olucudur. Hasan ise şöyle demiştir: Kâfirlerin amellerini bu duruma benzetmiştir; zira o ameller zayi olup boşa gider de onlardan hiçbir şeye güç yetiremezler.

{ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣) }

{ذَلِكَ وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ (٣٢) لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ (٣٣)} “İşte böyle; kim Allah'ın şeâirini (nişanelerini) yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır. Sizin için onlarda belirlenmiş bir süreye kadar birtakım menfaatler vardır. Sonra onların varacağı yer, o Beyt-i Atîk'tir (Kâbe'dir).”

{ذَلِكَ} يَعْنِي: الَّذِي ذَكَرْتُ مِنَ اجْتِنَابِ الرِّجْسِ وَقَوْلِ الزُّورِ، {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ "شَعَائِرُ اللَّهِ" الْبُدْنُ وَالْهَدْيُ، وَأَصْلُهَا مِنَ الْإِشْعَارِ، وَهُوَ إِعْلَامُهَا لِيُعْرَفَ أَنَّهَا هَدْيٌ، وَتَعْظِيمُهَا: اسْتِسْمَانُهَا وَاسْتِحْسَانُهَا. وَقِيلَ "شَعَائِرُ اللَّهِ" أَعْلَامُ دِينِهِ، "فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ"، أَيْ: فَإِنَّ تَعْظِيمَهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ. {لَكُمْ فِيهَا} أَيْ: فِي الْبُدْنِ قَبْلَ تَسْمِيَتِهَا لِلْهَدْيِ، {مَنَافِعُ} فِي دَرِّهَا وَنَسْلِهَا وَأَصْوَافِهَا وَأَوْبَارِهَا وَرُكُوبِ ظُهُورِهَا، {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} وَهُوَ أَنْ يُسَمِّيَهَا وَيُوجِبَهَا هَدْيًا، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَيْءٌ مِنْ مَنَافِعِهَا، هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَقَوْلُ قَتَادَةَ وَالضَّحَّاكِ، وَرَوَاهُ مُقْسِمٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

{ذَلِكَ} “İşte böyle” yani pislikten ve yalan sözden kaçınma hususunda zikrettiğim şey [böyledir]. {وَمَنْ يُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ} “kim Allah'ın şeâirini yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır.” İbn Abbâs: 'Şeâirullah; kurbanlık develer ve hedy hayvanlarıdır. Aslı iş'âr kökünden gelir; o da kurbanlık olduğu bilinsin diye işaretlemektir. Onları yüceltmek ise semiz ve güzel olanlarını seçmektir' demiştir. 'Şeâirullâh; O'nun dininin nişaneleridir' de denilmiştir. 'Şüphesiz bu kalplerin takvasındandır' yani onları yüceltmek kalplerin takvasındandır. {لَكُمْ فِيهَا} “Sizin için onlarda” yani hedy olarak belirlenmeden önce develerde, {مَنَافِعُ} “birtakım menfaatler vardır” sütlerinde, döllerinde, yünlerinde, kıllarında ve sırtlarına binilmesinde; {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirlenmiş bir süreye kadar” bu da onları hedy olarak belirleyip adlandırması ve vacip kılmasıdır. Bunu yaptığı zaman artık onlardan hiçbir menfaati kalmaz. Bu, Mücâhid'in kavlidir; Katâde ve Dahhâk'ın da kavlidir; Mıksem de bunu İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَكُمْ فِي الْهَدَايَا مَنَافِعُ بَعْدَ إِيجَابِهَا وَتَسْمِيَتِهَا هَدْيًا بِأَنْ تَرْكَبُوهَا وَتَشْرَبُوا أَلْبَانَهَا عِنْدَ الْحَاجَةِ "إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى"، يَعْنِي: إِلَى أَنْ تَنْحَرُوهَا، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ.

Bunun manasının şöyle olduğu da söylenmiştir: Hedy olarak vacip kılınıp belirlendikten sonra da ihtiyaç halinde onlara binmeniz ve sütlerini içmeniz şeklinde menfaatler vardır; 'belirlenmiş bir süreye kadar' yani onları kurban edinceye kadar. Bu da Atâ b. Ebî Rebâh'ın kavlidir.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي رُكُوبِ الْهَدْيِ.

İlim ehli, hedy kurbanına binme konusunda ihtilaf etmişlerdir.

فَقَالَ قَوْمٌ: يَجُوزُ لَهُ رُكُوبُهَا وَالْحَمْلُ عَلَيْهَا غَيْرَ مُضِرٍّ بِهَا، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَحْمَدَ، وَإِسْحَاقَ، لِمَا أَخْبَرَ أَبُو الْحَسَنِ السَّرْخَسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَلِيٍّ زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ رَأَى رَجُلًا يَسُوقُ بَدَنَةً فَقَالَ لَهُ: "ارْكَبْهَا، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا بَدْنَةٌ، فَقَالَ: ارْكَبْهَا وَيْلَكَ، فِي الثَّانِيَةِ أَوِ الثَّالِثَةِ"، وَكَذَلِكَ قَالَ لَهُ: "اشْرَبْ لَبْنَهَا بَعْدَمَا فَضُلَ عَنْ رَيِّ وَلَدِهَا" (١) .

Bir grup: 'Ona zarar vermemek kaydıyla binmesi ve yük yüklemesi caizdir' demiştir; Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshak'ın kavli de budur. Nitekim Ebü'l-Hasen es-Serahsî bize bildirdi, bize Ebû Ali Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o Ebû Hureyre'den bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir deveyi kurbanlık olarak sevk eden bir adam gördü ve ona: 'Ona bin!' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, o kurbanlık bir devedir' dedi. İkincisinde veya üçüncüsünde: 'Vah sana, bin ona!' buyurdu. Aynı şekilde ona: 'Yavrusunun doymasından arta kalan sütünden iç' buyurmuştur (١).

وَقَالَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ: لَا يَرْكَبُهَا.

Rey ehli ise: "[Kişi] ona binemez" demiştir.

وَقَالَ قَوْمٌ: لَا يَرْكَبُهَا إِلَّا أَنْ يُضْطَرَّ إِلَيْهِ.

Bir topluluk: 'Zorunda kalmadıkça ona binemez' demiştir.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَرَادَ بِالشَّعَائِرِ: الْمَنَاسِكَ وَمُشَاهَدَةَ مَكَّةَ. "لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ" بِالتِّجَارَةِ وَالْأَسْوَاقِ "إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى" وَهُوَ الْخُرُوجُ مِنْ مَكَّةَ.

Bazıları şöyle demiştir: Şeâir ile menâsiki ve Mekke'yi görmeyi kastetmiştir. 'Sizin için onlarda menfaatler vardır' yani ticaret ve pazarlarla; 'belirlenmiş bir süreye kadar' yani Mekke'den çıkıncaya kadar.

وَقِيلَ: "لَكُمْ فِيهَا مَنَافِعُ" بِالْأَجْرِ وَالثَّوَابِ فِي قَضَاءِ الْمَنَاسِكِ. "إِلَى أَجَلٍ مُسَمَّى"، أَيْ: إِلَى انْقِضَاءِ أَيَّامِ الْحَجِّ.

Şöyle de denilmiştir: 'Sizin için onlarda menfaatler vardır' yani menâsiki ifa ederken sevap ve ecir vardır; 'belirlenmiş bir süreye kadar' yani hac günleri sona erinceye kadar.

{ثُمَّ مَحِلُّهَا} أَيْ: مَنْحَرُهَا، {إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} أَيْ: مَنْحَرُهَا عِنْدَ الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، يُرِيدُ أَرْضَ الْحَرَمِ كُلَّهَا، كَمَا قَالَ: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} (التَّوْبَةِ: ٢٨) أَيِ: الْحَرَمُ كُلُّهُ.

{ثُمَّ مَحِلُّهَا} “Sonra onların varacağı yer” yani kurban kesim yerleri, {إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ} “o Beyt-i Atîk'tir” yani kurban kesim yeri Beyt-i Atîk'in yanındadır; bununla Harem bölgesinin tamamını kastetmektedir, nitekim: {فَلَا يَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ} “Mescid-i Harâm'a yaklaşmasınlar” (et-Tevbe: 28) buyurmuştur; yani bütün Harem bölgesidir.

وَرُوِيَ عَنْ جَابِرٍ فِي قِصَّةِ حَجَّةِ الْوَدَاعِ أَنَّ رسول الله ﷺ ٢٧/أقَالَ: "نَحَرْتُ هَاهُنَا وَمِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ فَانْحَرُوا فِي رِحَالِكُمْ" (١) .

Câbir'den Vedâ Haccı kıssasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: 'Ben burada kurban kestim; Minâ'nın tamamı kurban kesim yeridir, konakladığınız yerlerde kurbanlarınızı kesiniz' (١).

وَمَنْ قَالَ: "الشَّعَائِرُ" الْمَنَاسِكُ، قَالَ: مَعْنَى قَوْلِهِ "ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ" أَيْ: مَحِلُّ النَّاسِ مِنْ إِحْرَامِهِمْ إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، أَيْ: أَنْ يَطُوفُوا به طواف الزيادة يَوْمَ النَّحْرِ.

'Şeâir menâsiktir' diyen kimse: 'Sonra onların varacağı yer o Beyt-i Atîk'tir' sözünün manası; insanların ihramlarından çıkış yerinin Beyt-i Atîk olmasıdır, yani kurban günü onu ziyaret tavafıyla tavaf etmeleridir demiştir.

{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤) }

{وَلِكُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ (٣٤)} “Her ümmet için, kendilerine rızık olarak verdiği en'am türü hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye bir ibadet yeri (kurban ibadeti) belirledik. İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır, öyleyse yalnız O'na teslim olun. Sen o ihlaslı ve mütevazı kimseleri müjdele!”

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ} أَيْ: جَمَاعَةٍ مُؤْمِنَةٍ سَلَفَتْ قَبْلَكُمْ، {جَعَلْنَا مَنْسَكًا} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ السِّينِ هَاهُنَا وَفِي آخِرِ السُّورَةِ، عَلَى مَعْنَى الِاسْمِ مِثْلَ الْمَسْجِدِ وَالْمَطْلِعِ، أَيْ: مَذْبَحًا وَهُوَ مَوْضِعُ الْقُرْبَانِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ السِّينِ عَلَى الْمَصْدَرِ، مِثْلَ الْمَدْخَلِ وَالْمَخْرَجِ، أَيْ: إِرَاقَةُ الدِّمَاءِ وَذَبْحُ الْقَرَابِينَ، {لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} [عِنْدَ نَحْرِهَا وَذَبْحِهَا، وَسَمَّاهَا بَهِيمَةً] (٢) لِأَنَّهَا لَا تَتَكَلَّمُ، وَقَالَ: "بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ" وَقَيَّدَهَا بِالنَّعَمِ، لِأَنَّ مِنَ الْبَهَائِمِ مَا لَيْسَ مِنَ الْأَنْعَامِ كَالْخَيْلِ وَالْبِغَالِ وَالْحَمِيرِ، لَا يَجُوزُ دَخْلُهَا (٣) فِي الْقَرَابِينَ.

Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ} “Her ümmet için” yani sizden önce geçmiş olan her mümin topluluk için, {جَعَلْنَا مَنْسَكًا} “bir ibadet yeri/kurban ibadeti kıldık”; Hamza ve Kisâî burada ve sûrenin sonunda sîn harfinin kesrasıyla isim anlamında mescid ve matla' gibi mènsek (مَنْسِكًا) şeklinde okumuşlardır, yani mezbaha (kurban kesim yeri) demektir. Diğerleri ise sîn harfinin fethasıyla medhal ve mahrec gibi masdar anlamında mensek (مَنْسَكًا) okumuşlardır; yani kan akıtmak ve kurban kesmektir. {لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ} “kendilerine rızık olarak verdiği en'am türü hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye” [onların kesimi ve boğazlanması esnasında. Ona 'behîme' denilmiştir] (٢) çünkü konuşamaz; 'behîmetü'l-en'âm' diyerek bunu en'am ile kayıtlamıştır, çünkü at, katır ve eşek gibi en'am cinsinden olmayan hayvanlar vardır ve bunların kurbanlara dâhil edilmesi caiz değildir (٣).

{فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} أَيْ: سَمُّوا عَلَى الذَّبَائِحِ اسْمَ اللَّهِ وَحْدَهُ، فَإِنَّ إِلَهَكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ،

{فَإِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ} “İşte sizin ilahınız tek bir ilahtır” yani; kurbanların üzerine yalnızca Allah'ın adını anın; zira sizin ilahınız tek bir ilahtır,

{فَلَهُ أَسْلِمُوا} انْقَادُوا وَأَطِيعُوا، {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: الْمُتَوَاضِعِينَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْمُطْمَئِنِّينَ إِلَى اللَّهِ ﷿، "وَالْخَبْتُ" الْمَكَانُ الْمُطْمَئِنُّ مِنَ الْأَرْضِ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْخَاشِعِينَ. وَقَالَ النَّخَعِيُّ: الْمُخْلِصِينَ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هُمُ الرَّقِيقَةُ قُلُوبُهُمْ. وَقَالَ عَمْرُو بْنُ أَوْسٍ: هُمُ الَّذِينَ لَا يَظْلِمُونَ وَإِذَا ظُلِمُوا لَمْ يَنْتَصِرُوا.

{فَلَهُ أَسْلِمُوا} “öyleyse yalnız O'na teslim olun” boyun eğin ve itaat edin, {وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِينَ} “Sen o ihlaslı ve mütevazı kimseleri müjdele!” İbn Abbâs ve Katâde: 'Mütevazı olanları' demiştir. Mücâhid: 'Azîz ve Celîl olan Allah'a gönülden bağlanan, huzur bulanları' demiştir; el-habt, yeryüzünün alçak ve mutmain yeridir. Ahfeş: 'Huşû duyanları' demiştir. Nehaî: 'İhlaslı olanları' demiştir. Kelbî: 'Kalpleri ince/duygulu olanlardır' demiştir. Amr b. Evs: 'Onlar zulmetmeyen ve kendilerine zulmedildiğinde intikam peşine düşmeyen kimselerdir' demiştir.

{الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥) وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦) }

{الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٥) وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا صَوَافَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَكُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كَذَلِكَ سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٣٦)} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabredenler, namazı dosdoğru kılanlar ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir. Kurbanlık büyükbaş hayvanları da sizin için Allah'ın şeâirinden (nişanelerinden) kıldık; sizin için onlarda hayır vardır. Artık onlar saf saf dururken üzerlerine Allah'ın adını anın. Yanları üzerine yere düştüklerinde ise onlardan yiyin, kanaatkâra da isteyene de yedirin. Şükredesiniz diye onları işte böyle sizin hizmetinize sunduk.”

{الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ} مِنَ الْبَلَاءِ وَالْمَصَائِبِ {وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ} أَيِ: الْمُقِيمِينَ لِلصَّلَاةِ فِي أَوْقَاتِهَا، {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} يَتَصَدَّقُونَ. قَوْلُهُ ﷿: {وَالْبُدْنَ} جَمْعُ بَدَنَةٍ سُمِّيَتْ بَدَنَةً لِعِظَمِهَا وَضَخَامَتِهَا، يُرِيدُ: الْإِبِلَ الْعِظَامَ الصِّحَاحَ الْأَجْسَامِ، يُقَالُ بَدَنَ الرَّجُلُ بُدْنًا وَبَدَانَةً إِذَا ضَخُمَ، فَأَمَّا إِذَا أَسَنَّ وَاسْتَرْخَى يُقَالُ بَدَنَ تَبْدِينًا. قَالَ عَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: الْبُدْنُ: الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ أَمَّا الْغَنَمُ فَلَا تُسَمَّى بَدَنَةً. {جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} مِنْ أَعْلَامِ دِينِهِ، سُمِّيَتْ شَعَائِرَ لِأَنَّهَا تُشْعِرُ، وَهُوَ أَنْ تُطْعَنَ بِحَدِيدَةٍ فِي سَنَامِهَا فَيُعْلَمَ أَنَّهَا هَدْيٌ، {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} النَّفْعُ فِي الدُّنْيَا وَالْأَجْرُ فِي الْعُقْبَى، {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} عِنْدَ نَحْرِهَا، {صَوَافَّ} أَيْ: قِيَامًا عَلَى ثَلَاثِ قَوَائِمَ قَدْ صَفَّتْ رِجْلَيْهَا وَإِحْدَى يَدَيْهَا، وَيَدُهَا الْيُسْرَى مَعْقُولَةٌ فَيَنْحَرُهَا كَذَلِكَ.

{الَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِينَ عَلَى مَا أَصَابَهُمْ} “Onlar ki Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir; başlarına gelenlere sabredenler” bela ve musibetlere [sabredenler], {وَالْمُقِيمِي الصَّلَاةِ} “namazı dosdoğru kılanlar” yani namazları vakitlerinde kılanlar, {وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ} “ve kendilerine rızık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir” sadaka verenlerdir. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَالْبُدْنَ} “Kurbanlık büyükbaş hayvanları da” buyruğunda geçen el-büdn, bedene kelimesinin çoğuludur; büyüklüğü ve iriliğinden ötürü bedene diye isimlendirilmiştir. Bununla iri ve bedenleri sağlıklı develeri kastetmektedir; adam irileştiği zaman 'bedene'r-raculü bütnen ve bedâneten' denir, yaşlanıp gevşediğinde ise 'beddene tebdînen' denir. Atâ ve Süddî: 'El-Büdn; deve ve sığırdır, koyuna ise bedene denmez' demişlerdir. {جَعَلْنَاهَا لَكُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ} “sizin için Allah'ın şeâirinden kıldık” O'nun dininin nişanelerinden. Şeâir denilmesi iş'âr edilmelerinden (işaretlenmelerinden) ötürüdür; o da hedy olduğu bilinsin diye hörgücüne demir bir aletle vurulup kanatılmasıdır. {لَكُمْ فِيهَا خَيْرٌ} “sizin için onlarda hayır vardır” dünyada fayda, ahirette ise ecir [vardır]. {فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا} “Artık üzerlerine Allah'ın adını anın” kurban kesimi esnasında, {صَوَافَّ} “saf saf dururken” yani iki ayağını ve ön ayaklarından birini hizaya dizmiş, sol ön ayağı ise bağlanmış vaziyette üç ayak üzerinde dikilirken; onları bu şekilde kurban eder.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ أَتَى عَلَى رَجُلٍ قَدْ أَنَاخَ بَدَنَةً يَنْحَرُهَا، قَالَ: ابْعَثْهَا قِيَامًا مُقَيَّدَةً سُنَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Abdullâh b. Mesleme bildirdi, bize Yezîd b. Zürey', Yûnus'tan, o Ziyâd b. Cübeyr'den bildirdi; o şöyle demiştir: İbn Ömer'in, kurban etmek üzere bir deveyi yere yatırmış olan bir adamın yanına geldiğini gördüm. Şöyle dedi: 'Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti üzere onu ayakta ve bağlı olarak kurban et' (١).

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الصَّوَّافُ إِذَا عُقِلَتْ رِجْلُهَا الْيُسْرَى وَقَامَتْ عَلَى ثَلَاثِ قَوَائِمَ.

Mücâhid şöyle demiştir: Es-Savâff; sol ayağı bağlandığında üç ayak üzerinde durmasıdır.

وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: "صَوَافِنَ" وَهِيَ أَنْ تُعْقَلَ مِنْهَا يَدٌ وَتُنْحَرَ عَلَى ثَلَاثٍ، وَهُوَ مِثْلُ صَوَافٍّ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ: "صَوَافِي" بِالْيَاءِ أَيْ: صَافِيَةً خَالِصَةً لِلَّهِ لَا شَرِيكَ لَهُ فِيهَا.

İbn Mes'ûd: "Savâfin" şeklinde okumuştur ki bu, [ön] ayaklarından birinin bağlanıp üç [ayak] üzerinde kurban edilmesidir ve bu da "savâff" gibidir. Übey, el-Hasan ve Mücâhid ise "yâ" ile "Savâfî" şeklinde okumuşlardır; yani hiçbir ortağı olmaksızın sırf Allah için ihlasla adanmış [olarak].

{فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا} أَيْ: سَقَطَتْ بَعْدَ النَّحْرِ فَوَقَعَتْ جُنُوبُهَا عَلَى الْأَرْضِ. وَأَصِلُ الْوُجُوبِ:

{فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا} “Yanları [üzerine yere] düştüğü zaman” yani boğazlandıktan sonra düşüp yanları yere serildiğinde. Vücûb kelimesinin aslı:

الْوُقُوعُ. يُقَالُ: وَجَبَتِ الشَّمْسُ إِذَا سَقَطَتْ لِلْمَغِيبِ، {فَكُلُوا مِنْهَا} أَمْرُ إِبَاحَةٍ، {وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهُمَا:.

düşmektir. Güneş batmak üzere battığında "vecebeti'ş-şems" denir. {فَكُلُوا مِنْهَا} “onlardan yiyin” [ifadesi] mubahlık bildiren bir emirdir. {وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ} “kanaat edene de isteyene de yedirin” [ifadesindeki iki kelimenin] anlamında ihtilaf ettiler:

فَقَالَ عِكْرِمَةُ وَإِبْرَاهِيمُ وَقَتَادَةُ: "الْقَانِعُ" الْجَالِسُ فِي بَيْتِهِ الْمُتَعَفِّفُ يَقْنَعُ بِمَا يُعْطَى وَلَا يَسْأَلُ، وَ"الْمُعْتَرُّ" الَّذِي يَسْأَلُ.

İkrime, İbrâhîm ve Katâde şöyle demiştir: "El-Kāni'", evinde oturan, iffetli davranıp kendisine verilene kanaat eden ve istemeyendir; "el-Mu'terr" ise isteyendir.

وَرَوَى الْعَوْفِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: "الْقَانِعُ" الَّذِي لَا يَعْتَرِضُ وَلَا يَسْأَلُ، وَ"الْمُعْتَرُّ" الَّذِي يُرِيكَ نَفْسَهُ وَيَتَعَرَّضُ وَلَا يَسْأَلُ، فَعَلَى هَذَيْنَ التَّأْوِيلَيْنِ يَكُونُ "الْقَانِعُ": مِنَ الْقَنَاعَةِ، يُقَالُ: قَنِعَ قَنَاعَةً إِذَا رَضِيَ بِمَا قُسِمَ لَهُ.

el-Avfî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: "El-Kāni'", [insanların karşısına] çıkmayan ve istemeyendir; "el-Mu'terr" ise kendisini sana gösterip [karşına] çıkan fakat istemeyendir. Bu iki yoruma göre "el-Kāni'", kanaatten gelir. Kendisine taksim edilene razı olduğu zaman "kanea kanâaten" denir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَالْكَلْبِيُّ: "الْقَانِعُ": الَّذِي يَسْأَلُ، "وَالْمُعْتَرُّ": الَّذِي يَتَعَرَّضُ وَلَا يَسْأَلُ، فَيَكُونُ "الْقَانِعُ" مِنْ قَنَعَ يَقْنَعُ قُنُوعًا إِذَا سَأَلَ.

Saîd b. Cübeyr, el-Hasan ve el-Kelbî ise şöyle demiştir: "El-Kāni'", isteyen kimsedir; "el-Mu'terr" ise [karşına] çıkan fakat istemeyen kimsedir. Bu durumda "el-kāni'", istediği zaman kullanılan "kanea yakneu kunûan" kökünden olur.

وَقَرَأَ الْحَسَنُ: "وَالْمُعْتَرِي" وَهُوَ مِثْلُ الْمُعْتَرِّ، يُقَالُ: عَرَّهُ وَاعْتَرَّهُ وَعَرَّاهُ وَاعْتَرَاهُ إِذَا أَتَاهُ يَطْلُبُ مَعْرُوفَهُ، إِمَّا سُؤَالًا أَوْ تَعَرُّضًا.

el-Hasan "ve'l-mu'terî" şeklinde okumuştur ki bu da "el-mu'terr" gibidir. İster isteyerek ister [karşısına] çıkarak onun ihsanını talep etmek üzere birine gittiğinde "arrehu, i'terrahu, arrâhu ve'terâhu" denir.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: "الْقَانِعُ": الْمِسْكِينُ، "وَالْمُعْتَرُّ": الَّذِي لَيْسَ بِمِسْكِينٍ، وَلَا يَكُونُ لَهُ ذَبِيحَةٌ يَجِيءُ إِلَى الْقَوْمِ فَيَتَعَرَّضُ لَهُمْ لِأَجْلِ لَحْمِهِمْ (١) .

İbn Zeyd şöyle demiştir: "El-Kāni'", yoksul kimsedir; "el-Mu'terr" ise yoksul olmayan, kurbanlığı bulunmayıp etlerinden [almak] için insanların yanına gelip karşılarına çıkan kimsedir (١).

{كَذَلِكَ} أَيْ: مِثْلُ مَا وَصَفْنَا مِنْ نَحْرِهَا قِيَامًا، {سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ} نِعْمَةً مِنَّا لِتَتَمَكَّنُوا مِنْ نَحْرِهَا، {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} لِكَيْ تَشْكُرُوا إِنْعَامَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ.

{كَذَلِكَ} “İşte böyle” yani onların ayakta kurban edilmesini vasfettiğimiz gibi, {سَخَّرْنَاهَا لَكُمْ} “onları sizin hizmetinize sunduk” onları kesmeye güç yetiresiniz diye tarafımızdan bir nimet olarak, {لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ} “şükredesiniz diye” Allah'ın size olan nimetine şükretmeniz için.

{لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) }

{لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ (٣٧) } “Onların ne etleri Allah'a ulaşır ne de kanları; lâkin O'na ulaşacak olan sadece sizin takvanızdır. Sizi doğru yola ilettiğinden ötürü Allah'ı yüceltesiniz diye onları işte böyle sizin hizmetinize verdi. [Ey Muhammed!] İyilik edenleri müjdele!”

{لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا} وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا إِذَا نَحَرُوا الْبُدْنَ لَطَّخُوا الْكَعْبَةَ

{لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا} “Onların ne etleri Allah'a ulaşır ne de kanları”. Şöyle ki Câhiliye ehli kurbanlık develeri kestiklerinde Kâbe'yi

بِدِمَائِهَا قُرْبَةً إِلَى اللَّهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: "لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا" قَرَأَ يَعْقُوبُ "تَنَالُ وَتَنَالُهُ" بِالتَّاءِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالْيَاءِ. قَالَ مُقَاتِلٌ: لَنْ يُرْفَعَ إِلَى اللَّهِ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا، {وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ} وَلَكِنْ تُرَفَعُ إِلَيْهِ مِنْكُمُ الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ وَالتَّقْوَى، وَالْإِخْلَاصُ مَا أُرِيدَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ، {كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ} يَعْنِي: الْبُدْنَ، {لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} أَرْشَدَكُمْ لِمَعَالِمِ دِينِهِ وَمَنَاسِكِ حَجِّهِ، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُ أَكْبَرُ عَلَى مَا هَدَانَا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى مَا أَبْلَانَا وَأَوْلَانَا، {وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُوَحِّدِينَ.

onun kanlarıyla sıvazlarlardı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi: "Onların ne etleri Allah'a ulaşır ne de kanları". Ya'kūb her iki fiili de "tâ" ile "tenâlü ve tenâlühü" şeklinde okumuştur. Genel kırâat ehli ise "yâ" ile okumuştur. Mukâtil şöyle demiştir: Allah'a onların ne etleri ne de kanları yükselir, {وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ} “lâkin O'na ulaşacak olan sadece sizin takvanızdır” fakat sizden O'na salih ameller, takva ve Allah rızası kastedilen ihlas yükselir. {كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ} “onları işte böyle sizin hizmetinize verdi” yani kurbanlık develeri, {لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ} “sizi doğru yola ilettiğinden ötürü Allah'ı yüceltesiniz diye” sizi dininin nişanelerine ve haccının menasikine ilettiği için. O da [kişinin]: 'Bizi doğru yola iletmesinden ötürü Allahü ekber; bizi sınadığı ve bize lütufta bulunduğu şeylerden ötürü elhamdülillâh' demesidir. {وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ} “İyilik edenleri müjdele!” İbn Abbâs: 'Muvahhidleri' demiştir.

{إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) }

{إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ (٣٨) } “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez.”

{أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) }

{أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ (٣٩) } “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi. Şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü elbette yeter.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ: "يَدْفَعُ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "يُدَافِعُ" بِالْأَلِفِ، يُرِيدُ: يَدْفَعُ غَائِلَةَ الْمُشْرِكِينَ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَيَمْنَعُهُمْ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ} أَيْ: خَوَّانٍ فِي أَمَانَةِ اللَّهِ كَفُورٍ لِنِعْمَتِهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَانُوا اللَّهَ فَجَعَلُوا مَعَهُ شَرِيكًا وَكَفَرُوا نِعَمَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ تَقَرَّبَ إِلَى الْأَصْنَامِ بِذَبِيحَتِهِ وذكر عليها اسم غَيْرَ اللَّهِ فَهُوَ خَوَّانٌ كَفُورٌ. قَوْلُهُ ﷿: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} ٢٧/ب قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالْبَصْرَةِ وَعَاصِمٌ: "أُذِنَ" بِضَمِّ الْأَلِفِ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، أَيْ: أَذِنَ اللَّهُ، "لِلَّذِينِ يُقَاتِلُونَ"، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ "يُقَاتَلُونَ" بِفَتْحِ التَّاءِ يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يُقَاتِلُهُمُ الْمُشْرِكُونَ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ التَّاءِ يَعْنِي الَّذِينَ أُذِنَ لَهُمْ بِالْجِهَادِ "يُقَاتِلُونَ" الْمُشْرِكِينَ.

Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ يُدَافِعُ عَنِ الَّذِينَ آمَنُوا} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur” buyruğunu İbn Kesîr ve Basra ehli: "yedfeu", diğerleri ise elif ile: "yüdâfiu" şeklinde okumuşlardır. Yani: Müşriklerin kötülüğünü müminlerden defeder ve onları müminlerden uzaklaştırır. {إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ خَوَّانٍ كَفُورٍ} “Şüphesiz Allah, hiçbir haini ve nankörü sevmez” yani Allah'ın emanetine çokça hıyanet eden ve O'nun nimetine karşı çokça nankörlük edeni [sevmez]. İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah'a hıyanet ettiler de O'na ortak koştular ve O'nun nimetlerine nankörlük ettiler. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Kurbanıyla putlara yaklaşan ve kurbanı üzerine Allah'tan başkasının adını anan kimse, hain ve nankördür. Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş] izni verildi” buyruğunda Medine ehli, Basra ehli ve Âsım elifin zammesiyle "üzine" şeklinde, geri kalanlar ise fethasıyla "ezine" yani "Allah izin verdi" şeklinde okumuşlardır. "Kendilerine savaş açılanlara" [ifadesini] Medine ehli, İbn Âmir ve Hafs te'nin fethasıyla "yükâtelûne" yani kendileriyle müşriklerin savaştığı müminler anlamında okumuşlardır; diğerleri ise te'nin kesresiyle "yükâtilûne" yani kendilerine cihat izni verilip müşriklerle "savaşanlar" anlamında okumuşlardır.

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ يُؤْذُونَ أَصْحَابَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا يَزَالُونَ مَحْزُونِينَ مِنْ بَيْنِ مَضْرُوبٍ وَمَشْجُوجٍ، وَيَشْكُونَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَيَقُولُ لَهُمُ: اصْبِرُوا فإني لم أومر بِالْقِتَالِ، حَتَّى هَاجَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ هَذِهِ الْآيَةَ (١) وَهِيَ أَوَّلُ آيَةٍ أَذِنَ اللَّهُ فِيهَا بِالْقِتَالِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالْمَدِينَةِ.

Müfessirler şöyle dediler: Mekke ehlinin müşrikleri, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına eziyet ediyorlardı; onlar da dövülenler ve başı yarılanlar olarak sürekli üzüntü içindeydiler. Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet ediyorlardı. O da onlara: 'Sabredin, zira bana savaş emredilmedi' diyordu. Nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret etti ve Azîz ve Celîl olan Allah bu ayeti indirdi (١). Bu, Allah'ın savaş için izin verdiği ilk ayettir ve bu ayet Medine'de inmiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ بِأَعْيَانِهِمْ خَرَجُوا مُهَاجِرِينَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَكَانُوا

Mücâhid de şöyle demiştir: Bu ayet, Mekke'den Medine'ye hicret ederek çıkan bizzat belirli bir topluluk hakkında indi. Onlar

يُمْنَعُونَ فَأَذِنَ اللَّهُ لَهُمْ فِي قِتَالِ الْكُفَّارِ الَّذِينَ يَمْنَعُونَهُمْ مِنَ الْهِجْرَةِ (١) {بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} أَيْ: بِسَبَبِ ما ظلموا، واعتدوا عَلَيْهِمْ بِالْإِيذَاءِ، {وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ}

engelleniyorlardı; Allah da kendilerini hicretten alıkoyan kâfirlerle savaşmaları için onlara izin verdi (١). {بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا} “zulme uğramış olmaları sebebiyle” yani zulmedilmeleri ve eziyetle kendilerine haksızlık yapılması sebebiyle [izin verildi]. {وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ} “Şüphesiz Allah'ın onlara yardım etmeye gücü elbette yeter.”

{الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) }

{الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ (٤٠) الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (٤١) } “Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir. Eğer Allah'ın insanlardan bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı; manastırlar, kiliseler, havralar ve içlerinde Allah'ın adı çokça anılan mescitler mutlaka yıkılıp giderdi. Elbette Allah, Kendisine [dinine] yardım edene yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir. Onlar öyle kimselerdir ki kendilerini yeryüzünde iktidar sahibi kılarsak namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten sakındırırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir.”

{الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} بَدَلٌ "عَنِ الَّذِينَ" الْأُولَى {إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ} أَيْ: لَمْ يُخْرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ إِلَّا لِقَوْلِهِمْ رَبُّنَا اللَّهُ وَحْدَهُ.

{الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ} “haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir” [ifadesi], önceki "ellezîne"den bedeldir. {إِلَّا أَنْ يَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ} “sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için” yani onlar yurtlarından sadece bir olan 'Rabbimiz Allah'tır' demelerinden ötürü çıkarıldılar.

{وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} بِالْجِهَادِ وَإِقَامَةِ الْحُدُودِ، {لَهُدِّمَتْ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ بِتَخْفِيفِ الدَّالِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ عَلَى التَّكْثِيرِ، فَالتَّخْفِيفُ يَكُونُ لِلْقَلِيلِ وَالتَّكْثِيرُ، وَالتَّشْدِيدُ يَخْتَصُّ بِالتَّكْثِيرِ، {صَوَامِعُ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: يَعْنِي: صَوَامِعُ الرُّهْبَانِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: صَوَامِعُ الصَّابِئِينَ، {وَبِيَعٌ} بِيَعُ النَّصَارَى جَمْعُ "بَيْعَةٍ" وَهِيَ كَنِيسَةُ النَّصَارَى، {وَصَلَوَاتٌ} يَعْنِي كَنَائِسَ الْيَهُودِ، وَيُسَمُّونَهَا بِالْعِبْرَانِيَّةِ صَلُوتَا، {وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا} يَعْنِي مَسَاجِدَ الْمُسْلِمِينَ مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

{وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın insanlardan bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı” cihat ve hadlerin tatbikiyle, {لَهُدِّمَتْ} “mutlaka yıkılıp giderdi”. Hicaz ehli dal harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz) okumuştur; diğerleri ise çokluk bildirmesi için şeddeli okumuşlardır. Zira hafif okuyuş azlık için de çokluk için de kullanılır, şeddeli okuyuş ise çokluğa mahsustur. {صَوَامِعُ} “manastırlar” Mücâhid ve Dahhâk: Rahiplerin manastırları, demiştir. Katâde ise Sâbiîlerin mabetleri demiştir. {وَبِيَعٌ} “kiliseler” Hristiyanların kiliseleridir; "bî'a" kelimesinin çoğuludur ve Hristiyan kilisesi demektir. {وَصَلَوَاتٌ} “havralar” yani Yahudilerin sinagoglarıdır; İbranicede buna "Salûtâ" derler. {وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا} “ve içlerinde Allah'ın adı çokça anılan mescitler” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden Müslümanların mescitleri [demektir].

وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِمَ فِي شَرِيعَةِ كُلِّ نَبِيٍّ مَكَانُ صَلَاتِهِمْ، لَهُدِمَ فِي زَمَنِ مُوسَى الْكَنَائِسُ، وَفِي زَمَنِ عِيسَى الْبِيَعُ وَالصَّوَامِعُ، وَفِي زَمَنِ مُحَمَّدٍ ﷺ الْمَسَاجِدُ.

Ayetin anlamı: Eğer Allah'ın insanlardan bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı, her peygamberin şeriatında ibadet yerleri yıkılırdı; Mûsâ zamanında havralar, Îsâ zamanında kiliseler ve manastırlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında ise mescitler yıkılırdı.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: أَرَادَ بِالصَّلَوَاتِ صَلَوَاتِ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، فَإِنَّهَا تَنْقَطِعُ إِذَا دَخَلَ الْعَدُوُّ عَلَيْهِمْ.

İbn Zeyd şöyle demiştir: [Ayetteki] "salavât" ile İslâm ehlinin namazlarını kastetmiştir; zira düşman üzerlerine girdiğinde bu namazlar kesintiye uğrar.

{وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ} أَيْ: يَنْصُرُ دِينَهُ وَنَبِيَّهُ، {إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} {الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ} قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا مِنْ صِفَةِ نَاصِرِيهِ، وَمَعْنَى "مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ": نَصَرْنَاهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ حَتَّى

{وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ} “Şüphesiz Allah, kendisine yardım edene yardım edecektir” yani O'nun dinine ve peygamberine yardım edene [yardım edecektir]. {إِنَّ اللَّهَ لَقَوِيٌّ عَزِيزٌ} “Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, dâimâ üstündür.” {الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ} “Onlar öyle kimselerdir ki şayet kendilerini yeryüzünde iktidar ve güç sahibi kılarsak namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten nehyederler.” ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, O'na yardım edenlerin niteliğindendir. "Onları yeryüzünde yerleşik/güç sahibi kıldığımızda" ifadesinin manası ise: [Şehirlerde]...

يَتَمَكَّنُوا فِي الْبِلَادِ. قَالَ قَتَادَةُ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَالَ الْحَسَنُ: هُمْ هَذِهِ الْأُمَّةُ {وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ} أَيْ: آخَرُ أُمُورِ الْخَلْقِ وَمَصِيرُهُمْ إِلَيْهِ، يَعْنِي: يُبْطَلُ كُلُّ مُلْكٍ سِوَى مُلْكِهِ، فَتَصِيرُ الْأُمُورُ إِلَيْهِ بِلَا مُنَازِعٍ وَلَا مُدَّعٍ.

tutunup güç sahibi olmaları için düşmanlarına karşı kendilerine yardım ettiğimizde, demektir. Katâde: 'Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır' demiştir; el-Hasan ise: 'Onlar bu ümmettir' demiştir. {وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ} “Bütün işlerin sonu Allah'a aittir” yani yaratılmışların işlerinin sonu ve varacakları yer O'nadır; yani O'nun mülkünden başka bütün mülkler yok olur ve işler çekişmesiz ve hak iddia edensiz olarak O'na döner.

{وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) }

{وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ (٤٢) وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ (٤٣) وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ (٤٤) فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ (٤٥) } “Eğer seni yalanlıyorlarsa [bil ki] onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı. İbrâhîm'in kavmi ile Lût'un kavmi de. Medyen halkı da [yalanlamıştı]; Mûsâ da yalanlandı. Ben de inkârcılara mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. Benim cezalandırmam nasılmış [gördüler]! Nice şehirler vardır ki zulmetmekte iken onları helak ettik; artık onlar tavanları üzerine çökmüş durumdadır. Nice terk edilmiş kuyular ve nice sağlam saraylar [vardır]!”

قَوْلُهُ ﷿: {وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ} يُعَزِّي نَبِيَّهُ ﷺ، {فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ} {وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ} . {وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ} أَيْ: أَمْهَلْتُهُمْ وَأَخَّرْتُ عُقُوبَتَهُمْ، {ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ} [عَاقَبْتُهُمْ] (١) {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} أَيْ: إِنْكَارِي، أَيْ: كَيْفَ أَنْكَرْتُ عَلَيْهِمْ مَا فَعَلُوا مِنَ التَّكْذِيبِ بِالْعَذَابِ وَالْهَلَاكِ، يُخَوِّفُ بِهِ مَنْ يُخَالِفُ النَّبِيَّ ﷺ وَيُكَذِّبُهُ. {فَكَأَيِّنْ} فَكَمْ {مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} بِالتَّاءِ (٢) هَكَذَا قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَيَعْقُوبُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "أَهْلَكْنَاهَا" بِالنُّونِ وَالْأَلِفِ عَلَى التَّعْظِيمِ، {وَهِيَ ظَالِمَةٌ} أَيْ: وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ، {فَهِيَ خَاوِيَةٌ} سَاقِطَةٌ {عَلَى عُرُوشِهَا} عَلَى سُقُوفِهَا، {وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ} [أَيْ: وَكَمْ مِنْ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ] (٣) مَتْرُوكَةٍ مُخْلَاةٍ عَنْ أَهْلِهَا {وَقَصْرٍ مَشِيدٍ} قَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: رَفِيعٌ طَوِيلٌ، مِنْ قَوْلِهِمْ شَادَ بِنَاءَهُ إِذَا رَفَعَهُ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ: مُجَصَّصٌ، مِنَ الشَّيْدِ، وَهُوَ الْجِصُّ. وَقِيلَ: إِنَّ الْبِئْرَ الْمُعَطَّلَةَ وَالْقَصْرَ الْمَشِيدَ بِالْيَمَنِ، أَمَّا الْقَصْرُ فَعَلَى قُلَّةِ جَبَلٍ، وَالْبِئْرُ فِي سَفْحِهِ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَوْمٌ كَانُوا فِي نِعْمَةٍ فَكَفَرُوا فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ، وَبَقِيَ الْبِئْرُ وَالْقَصْرُ خَالِيَيْنِ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَإِنْ يُكَذِّبُوكَ} “Eğer seni yalanlıyorlarsa” buyruğuyla Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e teselli vermektedir. {فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٌ وَثَمُودُ} “[bil ki] onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı.” {وَقَوْمُ إِبْرَاهِيمَ وَقَوْمُ لُوطٍ} “İbrâhîm'in kavmi ile Lût'un kavmi de.” {وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ} “Medyen halkı da [yalanlamıştı]; Mûsâ da yalanlandı. Ben de inkârcılara mühlet verdim” yani onlara süre tanıdım ve cezalarını erteledim, {ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ} [عَاقَبْتُهُمْ] (١) “sonra onları yakalayıverdim” [onları cezalandırdım], {فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ} “Benim cezalandırmam nasılmış [gördüler]!” yani Benim inkârım (inkâr edişim); yani yalanlama şeklindeki fiillerini azap ve helakle nasıl reddedip değiştirdiğim! Bununla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e muhalefet edip onu yalanlayan kimseyi korkutmaktadır. {فَكَأَيِّنْ} “Nice” yani nice {مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا} “şehirler vardır ki onları helak ettik”. Basra ehli ve Ya'kūb te harfiyle (٢) [ehlektühâ] şeklinde okumuştur; diğerleri ise tazim için nûn ve elif ile: "ehleknâhâ" şeklinde okumuşlardır. {وَهِيَ ظَالِمَةٌ} “zulmetmekte iken” yani halkı zalim iken, {فَهِيَ خَاوِيَةٌ} “artık onlar çökmüş durumdadır” yıkılmıştır {عَلَى عُرُوشِهَا} “tavanları üzerine” çatıları üzerine, {وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ} [أَيْ: وَكَمْ مِنْ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ] (٣) “Nice terk edilmiş kuyular” [yani: nice terk edilmiş kuyu] ahalisinden boş kalmış, bırakılmış, {وَقَصْرٍ مَشِيدٍ} “ve nice sağlam saraylar [vardır]!” Katâde, Dahhâk ve Mukâtil: Yüksek ve uzun, demişlerdir; nitekim binayı yükselttiğinde söylenen 'şâde binâehû' sözünden gelir. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Atâ ise: 'Şîd' yani kireç ile sıvanmış, demişlerdir. Terk edilmiş kuyunun ve yüksek sarayın Yemen'de olduğu da söylenmiştir; saray bir dağın zirvesinde, kuyu ise onun eteğindedir. Her ikisinin de nimet içinde yüzen birer topluluğu vardı; inkâr edince Allah onları helak etti, kuyu ile saray da bomboş kaldı.

وَرَوَى أَبُو رَوْقٍ عَنِ الضَّحَّاكِ: أَنَّ هَذِهِ الْبِئْرَ كَانَتْ بِحَضْرَمَوْتَ فِي بَلْدَةٍ يُقَالُ لَهَا حَاضُورَاءَ، وَذَلِكَ

Ebû Ravk'ın Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre bu kuyu, Hadramut'ta kendisine Hâdûrâ denilen bir beldede bulunuyordu. Bunun sebebi şudur:

أَنَّ أَرْبَعَةَ آلَافِ نَفَرٍ مِمَّنْ آمَنَ بِصَالِحٍ، نَجَوْا مِنَ الْعَذَابِ، أَتَوْا حَضْرَمَوْتَ وَمَعَهُمْ صَالِحٌ فَلَمَّا حَضَرُوهُ مَاتَ صَالِحٌ، فَسُمِّيَ حَضْرَمَوْتُ، لِأَنَّ صَالِحًا لَمَّا حَضَرَ مَاتَ فَبَنَوْا حَاضُورَاءَ وَقَعَدُوا عَلَى هَذِهِ الْبِئْرِ وَأَمَّرُوا عَلَيْهِمْ رَجُلًا فَأَقَامُوا دَهْرًا وَتَنَاسَلُوا حَتَّى كَثُرُوا، ثُمَّ إِنَّهُمْ عَبَدُوا الْأَصْنَامَ وَكَفَرُوا فَأَرْسَلَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ نَبِيًّا يُقَالُ لَهُ حَنْظَلَةُ بْنُ صَفْوَانَ، كَانَ حَمَّالًا فِيهِمْ، فَقَتَلُوهُ فِي السُّوقِ فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ، وَعُطِّلَتْ بِئْرُهُمْ وَخُرِّبَتْ قُصُورُهُمْ (١) .

Sâlih'e iman edip azaptan kurtulan dört bin kişi, beraberlerinde Sâlih de olduğu halde Hadramut'a geldiler. Oraya vardıklarında Sâlih vefat etti; Sâlih oraya vardığında vefat ettiği için [oraya] Hadramut (ölüm hazır bulundu) adı verildi. Hâdûrâ'yı inşa ettiler, bu kuyunun başında ikamet edip başlarına bir adamı emir tayin ettiler. Uzun bir süre kalıp ürediler ve çoğaldılar. Sonra putlara taptılar ve inkâr ettiler. Bunun üzerine Allah onlara içlerinde hamallık yapan Hanzala b. Safvân adında bir peygamber gönderdi. Onu çarşıda öldürdüler, Allah da onları helak etti; kuyuları terk edildi ve sarayları harabeye döndü (١).

{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) }

{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (٤٦) } “Yeryüzünde dolaşmadılar mı ki akledecek kalpleri ya da işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki gözler kör olmaz; lakin göğüslerdeki kalpler kör olur.”

{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) }

{وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ (٤٧) } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez. Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir.”

{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ} يَعْنِي: كَفَّارَ مَكَّةَ، فَيَنْظُرُوا إِلَى مَصَارِعِ الْمُكَذِّبِينَ مِنَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، {فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا} يَعْنِي: مَا يُذْكَرُ لَهُمْ مِنْ أَخْبَارِ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ فَيَعْتَبِرُونَ بِهَا، {فَإِنَّهَا} الْهَاءُ عِمَادٌ، {لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} ذَكَرَ "الَّتِي فِي الصُّدُورِ" تَأْكِيدًا كَقَوْلِهِ: {يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} (الْأَنْعَامِ: ٣٨) مَعْنَاهُ أَنَّ الْعَمَى الضَّارَّ هُوَ عَمَى الْقَلْبِ، فَأَمَّا عَمَى الْبَصَرِ فَلَيْسَ بِضَارٍّ فِي أَمْرِ الدِّينِ، قَالَ قَتَادَةُ: الْبَصَرُ الظَّاهِرُ: بُلْغةٌ وَمُتْعَةٌ، وَبَصَرُ الْقَلْبِ: هُوَ الْبَصَرُ النَّافِعُ. {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ} نَزَلَتْ فِي النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ حَيْثُ قَالَ: إِنْ كَانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرَ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِنَ السَّمَاءِ (١) {وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ} فَأَنْجَزَ ذلك يوم ٢٨/أبَدْرٍ. {وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "يَعُدُّونَ" بِالْيَاءِ هَاهُنَا لِقَوْلِهِ: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ} وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِالتَّاءِ لِأَنَّهُ أَعَمُّ، لِأَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُسْتَعْجِلِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَاتَّفَقُوا فِي تَنْزِيلِ "السَّجْدَةِ" أَنَّهُ بِالتَّاءِ.

{أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde dolaşmadılar mı” yani Mekke kâfirleri [dolaşmadılar mı], geçmiş ümmetlerden yalanlayanların helak edildikleri yerlere baksınlar diye, {فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا} “ki akledecek kalpleri ya da işitecek kulakları olsun” yani geçmiş nesillerin kendilerine anlatılan haberlerini duyup onlardan ibret alsınlar. {فَإِنَّهَا} “Gerçek şu ki” buradaki zamir îmâd (hikâye/vaka zamiri)dir, {لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ} “gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur”. “Göğüslerdeki” ifadesini, {يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ} “İki kanadıyla uçan” (el-En'âm: 38) ayetinde olduğu gibi pekiştirme amacıyla zikretmiştir. Anlamı şudur: Zararlı olan körlük kalp körlüğüdür; göz körlüğüne gelince, din konusunda zararlı değildir. Katâde şöyle demiştir: Zahirî göz görmesi bir yetinme ve faydalanmadır; kalp gözü ise faydalı olan görmedir. {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” ayeti Nadr b. el-Hâris hakkında inmiştir; nitekim o: 'Eğer bu Senin katından gelen hak ise üzerimize gökten taş yağdır' demişti (١). {وَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ} “Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez”. Bunu Bedir günü gerçekleştirdi. {وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ} “Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir”. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî: {وَيَسْتَعْجِلُونَكَ} “Senden acele istiyorlar” buyruğundan ötürü burada "yâ" ile "yeuddûne" (onların saydıklarından) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise daha genel olduğu için "tâ" ile okumuşlardır; zira bu, hem acele isteyenlere hem de müminlere yönelik bir hitaptır. "Secde" suresindeki ayette ise "tâ" ile okunduğu hususunda ittifak etmişlerdir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي يَوْمًا مِنَ الْأَيَّامِ السِّتَّةِ الَّتِي خَلَقَ اللَّهُ فِيهَا السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Yani Allah'ın gökleri ve yeri yarattığı altı günden bir gündür.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ: يَوْمًا مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ

Mücâhid ve İkrime ise şöyle demişlerdir: Ahiret günlerinden bir gündür. Bunun delili de Ebû Saîd el-Hudrî'den [radıyallâhu anh] rivayet edilen şu [hadis]tir:

قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَبْشِرُوا يَا مَعْشَرَ صَعَالِيكِ الْمُهَاجِرِينَ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ قَبْلَ أَغْنِيَاءِ النَّاسِ بِنِصْفِ يَوْمٍ، وَذَلِكَ مِقْدَارُ خَمْسِمِائَةِ سَنَةٍ" (١) .

Şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Ey yoksul muhacirler topluluğu! Kıyamet günündeki tastamam nûr ile müjdelenin. Sizler cennete insanların zenginlerinden yarım gün önce gireceksiniz ki bu da beş yüz yıl miktarıdır" (١).

قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: "وَإِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ" هَذِهِ أَيَّامُ الْآخِرَةِ. وَقَوْلُهُ: "كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ" يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: أَنَّهُمْ يَسْتَعْجِلُونَ بِالْعَذَابِ، وَإِنَّ يَوْمًا مِنْ أَيَّامِ عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ أَلْفُ سَنَةٍ.

İbn Zeyd şöyle demiştir: "Şüphesiz Rabbinin katındaki bir gün, saydıklarınızdan bin yıl gibidir" ayeti, ahiret günleridir. O'nun: "Miktarı saydıklarınızdan elli bin yıl olan" buyruğu ise kıyamet günüdür. Buna göre anlam: Onlar azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; hâlbuki ahiretteki azaplarının bir günü bin yıldır.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَإِنَّ يَوْمًا مِنْ أَيَّامِ الْعَذَابِ الَّذِي اسْتَعْجَلُوهُ فِي الثِّقَلِ وَالِاسْتِطَالَةِ وَالشِّدَّةِ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ، فَكَيْفَ تَسْتَعْجِلُونَهُ؟ هَذَا كَمَا يُقَالُ: أَيَّامُ الْهُمُومِ طِوَالٌ، وَأَيَّامُ السُّرُورِ قِصَارٌ.

Şöyle de denilmiştir: Anlamı şudur: Aceleyle istedikleri o azap günlerinden bir gün, ağırlığı, uzunluğu ve şiddeti bakımından saydığınız bin yıl gibidir; öyleyse onu nasıl çarçabuk istersiniz? Bu, "kederli günler uzun, sevinçli günler kısadır" denilmesine benzer.

وَقِيلَ: مَعْنَاهُ إِنَّ يَوْمًا عِنْدَهُ وَأَلْفَ سَنَةٍ فِي الْإِمْهَالِ سَوَاءٌ، لِأَنَّهُ قَادِرٌ مَتَى شَاءَ أَخَذَهُمْ لَا يَفُوتُهُ شَيْءٌ بِالتَّأْخِيرِ، فَيَسْتَوِي فِي قُدْرَتِهِ وُقُوعُ مَا يَسْتَعْجِلُونَ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَتَأَخُّرِهِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ.

Şöyle de denilmiştir: Anlamı şudur: O'nun katında mühlet verme hususunda bir gün ile bin yıl birdir; zira O dilediği zaman onları yakalamaya kādirdir, ertelemekle O'ndan hiçbir şey kaçıp kurtulamaz. Dolayısıyla çarçabuk istedikleri azabın gerçekleşmesi ile gecikmesi O'nun kudretinde eşittir. Atâ'nın rivayetinde İbn Abbâs'ın sözünün anlamı da budur.

{وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٥١) }

{وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (٤٨) قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٤٩) فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ (٥٠) وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا مُعَاجِزِينَ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ (٥١) } “Nice şehirler vardı ki zulmedip dururlarken Ben onlara mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Dönüş yalnız Banadır. De ki: 'Ey insanlar! Ben sizin için sadece apaçık bir uyarıcıyım.' İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar için bir bağışlanma ve bol ve tükenmez bir rızık vardır. Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennemliklerdir.”

{وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا} أَيْ أَمْهَلْتُهَا، {وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} . {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ} . {فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} الرِّزْقُ الْكَرِيمُ الَّذِي لَا يَنْقَطِعُ أَبَدًا. وَقِيلَ: هُوَ الْجَنَّةُ. {وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا} أَيْ عَمِلُوا فِي إِبْطَالِ آيَاتِنَا، {مُعَاجِزِينَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو: "مُعَجِّزَيْنِ" بِالتَّشْدِيدِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ سَبَإٍ أَيْ: مُثَبِّطِينَ النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ، وَقَرَأَ الآخرون: "معاجزين" بالأف أَيْ مُعَانِدِينَ مُشَاقِّينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَاهُ ظَانِّينَ وَمُقَدِّرِينَ أَنَّهُمْ يُعْجِزُونَنَا بِزَعْمِهِمْ أَنْ لَا بَعْثَ وَلَا نُشُورَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ، وَمَعْنَى يُعْجِزُونَنَا، أَيْ: يَفُوتُونَنَا فَلَا نَقْدِرُ عَلَيْهِمْ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا} (الْعَنْكَبُوتِ: ٤) ، {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} وَقِيلَ: "مُعَاجِزِينَ" مُغَالِبِينَ، يُرِيدُ كُلُّ وَاحِدٍ أَنْ يُظْهِرَ عَجْزَ صَاحِبِهِ.

{وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا} “Nice şehirler vardı ki Ben onlara mühlet verdim”, yani onlara süre tanıdım, {وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ} “onlar ise zulmedip duruyorlardı. Sonra onları yakalayıverdim; dönüş ancak Banadır.” {قُلْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا أَنَا لَكُمْ نَذِيرٌ مُبِينٌ} “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için ancak apaçık bir uyarıcıyım.” {فَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ كَرِيمٌ} “İman edip salih ameller işleyenlere bir bağışlanma ve değerli bir rızık vardır.” Değerli rızık, asla kesintiye uğramayacak olandır. Bunun cennet olduğu da söylenmiştir. {وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آيَاتِنَا} “Ayetlerimiz hakkında çaba gösterenler”, yani ayetlerimizi boşa çıkarmak için çalışanlar, {مُعَاجِزِينَ} “[Bizi] âciz bırakacaklarını sanarak...” İbn Kesîr ve Ebû Amr burada ve Sebe' suresinde [şedde ile] "mu'accizîn" şeklinde okumuşlardır; yani insanları imandan alıkoyanlar demektir. Diğer [kıraat imamları] ise elif ile "mu'âcizîn" şeklinde okumuşlardır; yani inatlaşıp düşmanlık edenler demektir. Katâde şöyle demiştir: Bunun anlamı; yeniden dirilişin, mahşerin, cennet ve cehennemin olmadığını iddia ederek Bizi âciz bırakacaklarını zanneden ve hesaplayan kimselerdir. 'Bizi âciz bırakırlar' ifadesinin anlamı, [azabımızdan] kaçıp kurtulurlar da onlara güç yetiremeyiz [zannetmeleridir]. Bu, Yüce Allah'ın: {أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا} (el-Ankebût: 4) “Yoksa kötülükleri işleyenler Bizden kaçıp kurtulacaklarını mı sandılar?” ayeti gibidir. {أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ} “İşte onlar cehennemliklerdir.” Şöyle de denilmiştir: "Mu'âcizîn", birbirine üstün gelmeye çalışan kimselerdir; her biri diğerinin acziyetini ortaya çıkarmak ister.

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) }

{وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٢) } “[Ey Muhammed!] Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey arzu ettiğinde (veya okuduğunda), şeytan onun arzusuna (okuyuşuna) bir şey katmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir, sonra da ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} الْآيَةَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ وَغَيْرُهُمَا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: لَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَوَلِّي قَوْمِهِ عَنْهُ وَشَقَّ عَلَيْهِ مَا رَأَى مِنْ مُبَاعَدَتِهِمْ عَمَّا جَاءَهُمْ بِهِ مِنَ اللَّهِ تَمَنَّى فِي نَفْسِهِ أَنْ يَأْتِيَهُ مِنَ اللَّهِ مَا يُقَارِبُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ لِحِرْصِهِ عَلَى إِيمَانِهِمْ، فَكَانَ يَوْمًا فِي مَجْلِسِ قُرَيْشٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى سُورَةَ "النَّجْمِ" فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى بَلَغَ قَوْلَهُ: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِهِ بِمَا كَانَ يُحَدِّثُ بِهِ نَفْسَهُ وَيَتَمَنَّاهُ: "تِلْكَ الْغَرَانِيقُ العلى وإن شفاعتهم لِتُرْتَجَى"، فَلَمَّا سَمِعَتْ قُرَيْشٌ ذَلِكَ فَرِحُوا بِهِ وَمَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قِرَاءَتِهِ، فَقَرَأَ السُّورَةَ كُلَّهَا وَسَجَدَ فِي آخِرِ السُّورَةِ فَسَجَدَ الْمُسْلِمُونَ بِسُجُودِهِ، وَسَجَدَ جَمِيعُ مَنْ فِي الْمَسْجِدِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَلَمْ يَبْقَ فِي الْمَسْجِدِ مُؤْمِنٌ وَلَا كَافِرٌ إِلَّا سَجَدَ إِلَّا الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَأَبُو أُحَيْحَةَ سَعِيدُ بْنُ العاصِ، فَإِنَّهُمَا أَخَذَا حَفْنَةً مِنَ الْبَطْحَاءِ وَرَفَعَاهَا إِلَى جَبْهَتَيْهِمَا وَسَجَدَا عَلَيْهَا، لِأَنَّهُمَا كَانَا شَيْخَيْنِ كَبِيرَيْنِ فَلَمْ يَسْتَطِيعَا السُّجُودَ. وَتَفَرَّقَتْ قُرَيْشٌ وَقَدْ سَرَّهُمْ مَا سَمِعُوا مِنْ ذِكْرِ آلِهَتِهِمْ وَيَقُولُونَ: قَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدٌ آلِهَتَنَا بِأَحْسَنِ الذِّكْرِ، وَقَالُوا: قَدْ عَرَفْنَا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَيَخْلُقُ وَيَرْزُقُ وَلَكِنَّ آلِهَتَنَا هَذِهِ تَشْفَعُ لَنَا عِنْدَهُ، فَإِذَا جَعَلَ لَهَا نَصِيبًا فَنَحْنُ مَعَهُ، فَلَمَّا أَمْسَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَتَاهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ مَاذَا صَنَعْتَ؟ لَقَدْ تَلَوْتَ عَلَى النَّاسِ مَا لَمْ آتِكَ بِهِ عَنِ اللَّهِ ﷿! فَحَزِنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حُزْنًا شَدِيدًا وَخَافَ مِنَ اللَّهِ خَوْفًا كَثِيرًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ يُعَزِّيهِ، وَكَانَ بِهِ رَحِيمًا، وَسَمِعَ بِذَلِكَ مَنْ كَانَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ وَبَلَغَهُمْ سُجُودُ قُرَيْشٍ. وَقِيلَ: أَسْلَمَتْ قُرَيْشٌ وَأَهْلُ مَكَّةَ فَرَجَعَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى عَشَائِرِهِمْ، وَقَالُوا: هُمْ أَحَبُّ إِلَيْنَا حَتَّى إِذَا دَنَوْا مِنْ مَكَّةَ بَلَغَهُمْ أَنَّ الَّذِي كَانُوا تُحَدَّثُوا بِهِ مِنْ إِسْلَامِ أَهْلِ مَكَّةَ كَانَ بَاطِلًا فَلَمْ يَدْخُلْ أَحَدٌ إِلَّا بِجِوَارٍ أَوْ مُسْتَخْفِيًا، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَتْ قُرَيْشٌ: نَدِمَ مُحَمَّدٌ عَلَى مَا ذَكَرَ مِنْ مَنْزِلَةِ آلِهَتِنَا عِنْدَ اللَّهِ فَغَيَّرَ ذَلِكَ. وَكَانَ الْحَرْفَانِ اللَّذَانِ أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَدْ وَقَعَا فِي فَمِ كُلِّ مُشْرِكٍ فَازْدَادُوا شَرًّا إِلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ، وَشِدَّةً عَلَى مَنْ أَسْلَمَ.

Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey arzu ettiğinde, şeytan onun arzusuna bir şey katmış olmasın” ayeti... İbn Abbâs, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve diğer müfessirler şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin kendisinden yüz çevirdiğini görünce ve Allah'tan getirdiği şeylerden onların bu denli uzaklaşmalarını görüp bu durum kendisine ağır gelince, onların iman etmelerine olan düşkünlüğünden ötürü içinden, kendisiyle kavmini birbirine yaklaştıracak bir şeyin Allah'tan gelmesini temenni etti. Bir gün Kureyş'in meclisinde bulunurken Yüce Allah "en-Necm" suresini indirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o sureyi: {أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı?” buyruğuna gelene kadar okudu. Şeytan onun nefsinde geçirdiği ve arzuladığı şu sözleri diline attı: "Bunlar yüce kuğulardır (turnalardır) ve şüphesiz onların şefaati umulur." Kureyş bunu işitince çok sevindi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okumasına devam etti, surenin tamamını okudu ve surenin sonunda secde etti. Onun secdesiyle beraber Müslümanlar da secde etti, mescitte bulunan müşriklerin tamamı da secde etti. Mescitte bulunan hiçbir mümin ve kâfir kalmadı ki hepsi secde etmiş olsun; ancak el-Velîd b. el-Mugīre ile Ebû Üheyha Saîd b. el-Âs müstesna. Onlar yerden bir avuç toprak alıp alınlarına kaldırdılar ve üzerine secde ettiler; zira ikisi de çok yaşlı kimselerdi ve secdeye güç yetiremiyorlardı. Kureyş, ilahlarının anılmasına sevinmiş olarak dağıldı ve şöyle diyorlardı: 'Muhammed ilahlarımızı en güzel şekilde andı.' Ve dediler ki: 'Biz Allah'ın dirilttiğini, öldürdüğünü, yarattığını ve rızık verdiğini biliyorduk; fakat şu ilahlarımız O'nun katında bize şefaat eder. Mademki onlara bir pay ayırdı, o halde biz onunlayız.' Akşam olunca Cebrâil, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Muhammed, ne yaptın? İnsanlara, Azîz ve Celîl olan Allah'tan sana getirmediğim şeyleri okudun!' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem çok derin bir üzüntü duydu ve Allah'tan son derece korktu. Bunun üzerine Allah, onu teselli etmek için bu ayeti indirdi; zira O, Peygamberine çok merhametliydi. Habeşistan topraklarında bulunan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bunu işittiler ve Kureyş'in secde ettiği haberi onlara ulaştı. Kureyş'in ve Mekke ehlinin Müslüman olduğu söylendi; bunun üzerine onların çoğu akrabalarının yanına döndüler ve: 'Onlar bize daha sevimlidir' dediler. Mekke'ye yaklaştıklarında, Mekke ehlinin Müslüman olduğuna dair kendilerine anlatılanların asılsız olduğunu öğrendiler ve hiçbir kimse birinin himayesi olmaksızın veya gizlenmeksizin içeri giremedi. Bu ayet indiğinde Kureyş: 'Muhammed, ilahlarımızın Allah katındaki konumuna dair zikrettiklerinden pişman oldu da bunu değiştirdi' dedi. Şeytanın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in diline attığı bu iki cümle her müşrikin ağzına düşmüştü; bu yüzden bulundukları kötülük daha da arttı ve Müslüman olanlara karşı baskıları daha da şiddetlendi.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ} وَهُوَ الَّذِي يَأْتِيهِ جِبْرِيلُ بِالْوَحْيِ عَيَانًا، {وَلَا نَبِيٍّ} وَهُوَ الَّذِي تَكُونُ نُبُوَّتُهُ إِلْهَامًا أَوْ مَنَامًا، وَكُلُّ رَسُولٍ نَبِيٌّ، وَلَيْسَ كُلُّ نَبِيٍّ رَسُولًا {إِلَّا إِذَا تَمَنَّى} قَالَ بَعْضُهُمْ: أَيْ: أَحَبَّ شَيْئًا وَاشْتَهَاهُ وَحَدَّثَ بِهِ نَفْسَهُ مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِهِ. {أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} أَيْ مُرَادِهِ.

Yüce Allah buyurdu ki: {وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ} “Senden önce hiçbir resul göndermedik” o, Cebrâil'in kendisine vahyi bizzat açıkça getirdiği kimsedir; {وَلَا نَبِيٍّ} “ve hiçbir nebi de [göndermedik]” o da peygamberliği ilham veya rüya yoluyla olan kimsedir. Her resul bir nebidir, fakat her nebi resul değildir. {إِلَّا إِذَا تَمَنَّى} “o bir şey arzu ettiğinde”. Bazıları: Yani emredilmediği bir şeyi sevip arzuladığında ve içinden geçirdiğinde [demektir], dediler. {أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ} “şeytan onun arzusuna bir şey katmış olmasın” yani onun muradına [katmış olmasın].

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: إِذَا حَدَّثَ أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي حَدِيثِهِ وَوَجَدَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَا مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا تَمَنَّى

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: [Bir peygamber] içinden geçirdiği zaman şeytan onun bu konuşmasına [vesvese] katar ve ona bir yol bulur. Kavminin

أَنْ يُؤْمِنَ بِهِ قَوْمُهُ وَلَمْ يَتَمَنَّ ذَلِكَ نَبِيٌّ إِلَّا أَلْقَى الشَّيْطَانُ عَلَيْهِ مَا يَرْضَى بِهِ قَوْمُهُ، فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ.

iman etmesini arzu etmeyen hiçbir peygamber yoktur; bir peygamber bunu arzu ettiği zaman ise şeytan mutlaka ona kavminin hoşnut olacağı şeyi fısıldayıp katar. Bunun üzerine Allah, şeytanın kattığı şeyi giderir.

وأكثر المفسرين ٢٨/ب قَالُوا: مَعْنَى قَوْلِهِ: {تَمَنَّى} أَيْ: تَلَا وَقَرَأَ كِتَابَ اللَّهِ تَعَالَى. "أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ" أَيْ: فِي تِلَاوَتِهِ، قَالَ الشَّاعِرُ فِي عُثْمَانَ حِينَ قُتِلَ: تَمَنَّى كِتَابَ اللَّهِ أَوَّلَ لَيْلَةٍ ... وَآخِرَهَا لَاقَى حِمَامَ الْمَقَادِرِ

Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: O'nun: {تَمَنَّى} “arzu ettiğinde (okuduğunda)” buyruğunun anlamı: Yüce Allah'ın Kitabı'nı tilavet edip okuduğunda, demektir. "Şeytan onun arzusuna (okuyuşuna) bir şey katmış olmasın" ifadesi de: Yani onun okuyuşuna [katmış olmasın] demektir. Şair, Osmân öldürüldüğü zaman onun hakkında şöyle demiştir: 'Gecenin başında Allah'ın Kitabı'nı okudu (temennâ)... Sonunda ise mukadder ecellerle karşılaştı.'

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الصَّلَاةِ أَوْ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ يَقْرَأُ فِي الصَّلَاةِ. وَقَالَ قَوْمٌ: كَانَ يَقْرَأُ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ. فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ الْغَلَطُ فِي التِّلَاوَةِ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَكَانَ مَعْصُومًا مِنَ الْغَلَطِ فِي أَصْلِ الدِّينِ، وَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ فِي الْقُرْآنِ: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} (فُصِّلَتْ: ٤٢) يَعْنِي إِبْلِيسَ؟

Namazda mı yoksa namaz dışında mı okuduğu konusunda ihtilaf ettiler. Bir topluluk: 'Namazda okuyordu' dedi. Bir diğer topluluk ise: 'Namaz dışında okuyordu' dedi. Eğer: 'Dinin aslında yanılgıdan korunmuş olduğu halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için tilavette yanılmak nasıl caiz olur? Kaldı ki zikri yüce olan Allah Kur'an hakkında: {لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ} “Ne önünden ne de arkasından ona batıl yaklaşamaz” (Fussilet: 42) buyurmuştur ki bununla İblis kastedilmektedir?' denilirse;

قِيلَ: قَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّ الرَّسُولَ ﷺ لَمْ يَقْرَأْ، وَلَكِنَّ الشَّيْطَانَ ذَكَرَ ذَلِكَ بَيْنَ قِرَاءَتِهِ، فَظَنَّ الْمُشْرِكُونَ أَنَّ الرَّسُولَ قَرَأَهُ.

Şöyle denilir: İnsanlar bunun cevabında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem [bunu] okumadı; fakat şeytan bunu onun okuyuşu arasına sıkıştırdı, müşrikler de Resûl'ün onu okuduğunu sandılar.

وَقَالَ قَتَادَةُ: أَغْفَى النَّبِيُّ ﷺ إِغْفَاءَةً فَجَرَى ذَلِكَ عَلَى لِسَانِهِ بِإِلْقَاءِ الشَّيْطَانِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ خَبَرٌ.

Katâde ise şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hafifçe uyukladı da şeytanın fısıldamasıyla bu sözler onun dilinden dökülüverdi ve bundan haberi olmadı.