وَرُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ تَفْتَخِرُ بِأَشْيَاءَ أُعْطِيَتْهَا لَمْ تُعْطَهَا امْرَأَةٌ غَيْرَهَا، مِنْهَا أَنَّ جِبْرِيلَ أَتَى بِصُورَتِهَا فِي سَرَقَةٍ (١) مِنْ حَرِيرٍ، وَقَالَ هَذِهِ زَوْجَتُكَ. وَرُوِيَ أَنَّهُ أَتَى بِصُورَتِهَا فِي رَاحَتِهِ وَأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَتَزَوَّجْ بِكْرًا غَيْرَهَا، وَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَرَأَسَهُ فِي حِجْرِهَا، وَدُفِنَ فِي بَيْتِهَا، وَكَانَ يَنْزِلُ عَلَيْهِ الْوَحْيُ وَهُوَ مَعَهَا فِي لِحَافِهِ، وَنَزَلَتْ بَرَاءَتُهَا مِنَ السَّمَاءِ، وَأَنَّهَا ابْنَةُ خَلِيفَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَصَدِيقِهِ، وَخُلِقَتْ طَيِّبَةً، وَوُعِدَتْ مَغْفِرَةً وَرِزْقًا كَرِيمًا (٢) .
Rivayet edildiğine göre Âişe, başka hiçbir kadına verilmeyip sadece kendisine verilen birtakım şeylerle övünürdü. Bunlardan bazıları şunlardır: Cibrîl onun suretini ipek bir kumaş parçası içinde (١) getirip "Bu senin zevcendir" demiştir. Bir rivayette de suretini avucunun içinde getirdiği aktarılmıştır. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun dışında hiçbir bakire ile evlenmemiştir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başı onun kucağındayken vefat etmiştir, onun evine defnedilmiştir, kendisiyle aynı örtü altındayken vahiy gelmiştir, onun masumiyeti gökten inmiştir, o Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem halifesi ve Sıddîk'ının kızıdır, tertemiz yaratılmıştır ve kendisine bağışlanma ile değerli bir rızık vaat edilmiştir (٢).
وَكَانَ مَسْرُوقٌ إِذَا رَوَى عَنْ عَائِشَةَ يَقُولُ: حَدَّثَتْنِي الصِّدِيقَةُ بِنْتُ الصَّدِيقِ حَبِيبَةُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمُبَرَّأَةُ مِنَ السَّمَاءِ (٣) .
Mesrûk, Âişe'den rivayette bulunduğu zaman şöyle derdi: "Bana Sıddîk'ın kızı Sıddîka, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sevgilisi ve gökten aklanmış olan hanımefendi anlattı" (٣).
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٢٧) } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi fark ettirip izin almadan ve halkına selam vermeden girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır, umulur ki düşünüp öğüt alırsınız.”
قَوْلُهُ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} قِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} أَيْ: حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا [وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقْرَأُ حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا] (٤) وَيَقُولُ: تَسْتَأْنِسُوا خَطَأٌ مِنَ الْكَاتِبِ (٥) . وَكَذَلِكَ كَانَ يَقْرَأُ أُبَيُّ ابْنُ كَعْبٍ، وَالْقِرَاءَةُ الْمَعْرُوفَةُ تَسْتَأْنِسُوا وَهُوَ بِمَعْنَى الِاسْتِئْذَانِ. وَقِيلَ: الِاسْتِئْنَاسُ طَلَبُ الْأُنْسِ، وَهُوَ أَنْ يَنْظُرَ هَلْ فِي الْبَيْتِ إِنْسَانٌ فَيُؤْذِنَهُمْ إِنِّي دَاخِلٌ. وَقَالَ الْخَلِيلُ: الِاسْتِئْنَاسُ الِاسْتِبْصَارُ مِنْ قَوْلِهِ: آنَسْتُ نَارًا، أَيْ: أَبْصَرَتْ. وَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَتَكَلَّمَ بِتَسْبِيحَةٍ أَوْ تَكْبِيرَةٍ أَوْ يَتَنَحْنَحَ، يُؤْذِنُ أَهْلَ الْبَيْتِ.
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ} “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi fark ettirip izin almadan ve halkına selam vermeden girmeyin. Bu sizin için daha hayırlıdır, umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” kavline dair denilmiştir ki: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “geldiğinizi fark ettirip izin almadan” kavlinin anlamı, yani izin isteyinceye kadardır. [İbn Abbâs 'حَتَّى تَسْتَأْذِنُوا' şeklinde okur] (٤) ve şöyle derdi: "'تَسْتَأْنِسُوا' kelimesi katibin bir hatasıdır" (٥). Übey b. Ka'b da böyle okurdu. Meşhur olan kıraat ise 'تَسْتَأْنِسُوا' şeklindedir ve bu da 'isti'zân' (izin istemek) anlamındadır. Şöyle de denilmiştir: İsti'nâs, ünsiyet talep etmektir; o da evde bir insanın olup olmadığına bakması ve onlara "Ben giriyorum" diye bildirmesidir. el-Halîl şöyle demiştir: İsti'nâs, 'آنَسْتُ نَارًا' yani 'bir ateş gördüm' ifadesinden hareketle 'görmek, fark etmek' demektir. Şöyle de denilmiştir: O, ev halkına haber vermek maksadıyla tesbih veya tekbir getirmesi yahut öksürüp ses çıkarmasıdır.
وَجُمْلَةُ حُكْمِ الْآيَةِ: أَنَّهُ لَا يَدْخُلُ بَيْتَ الْغَيْرِ إِلَّا بَعْدَ السَّلَامِ وَالِاسْتِئْذَانِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ يُقَدِّمُ الِاسْتِئْذَانَ أَمِ السَّلَامَ؟ فَقَالَ قَوْمٌ: يُقَدِّمُ الِاسْتِئْذَانَ فَيَقُولُ: أَأَدْخُلُ سَلَامٌ
Ayetin genel hükmü şudur: Başkasının evine ancak selam verip izin istedikten sonra girilebilir. İzin istemenin mi yoksa selamın mı öne alınacağı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: İzin istemeyi öne alır ve: "Girebilir miyim? Selam
عَلَيْكُمْ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} أَيْ: تَسْتَأْذِنُوا، {وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ يُقَدِّمُ السَّلَامَ فَيَقُولُ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ. وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهَا: حَتَّى تُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا وَتَسْتَأْذِنُوا. وَكَذَلِكَ هُوَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ. وَرُوِيَ عَنْ كَلَدَةَ بْنِ حَنْبَلٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَلَمْ أُسَلِّمْ وَلَمْ أَسْتَأْذِنْ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: ارْجِعْ فَقُلِ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ (١) .
üzerinize olsun" der; çünkü Allah Teâlâ: {حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا} “geldiğinizi fark ettirip izin alıncaya” yani izin isteyinceye {وَتُسَلِّمُوا عَلَى أَهْلِهَا} “ve halkına selam verinceye kadar” buyurmuştur. Çoğunluk ise önce selam verileceği ve "es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?" deneceği görüşündedir. Ayette bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri: 'Halkına selam verinceye ve izin isteyinceye kadar' şeklindedir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında da böyledir. Kelede b. Hanbel'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem huzuruna selam vermeden ve izin istemeden girdim. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Geri dön ve: 'es-Selâmu aleyküm, girebilir miyim?' de" buyurdu (١).
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ رَجُلًا اسْتَأْذَنَ عَلَيْهِ فَقَالَ: أَأَدْخُلُ؟ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: لَا فَأَمَرَ بَعْضُهُمُ الرَّجُلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَسَلَّمَ فَأَذِنَ لَهُ (٢) .
İbn Ömer'den rivayet edildiğine göre bir adam ondan izin isteyip: "Girebilir miyim?" dedi. İbn Ömer: "Hayır" dedi. [Oradakilerden] biri adama selam vermesini emretti, adam selam verince ona izin verdi (٢).
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنْ وَقَعَ بَصَرُهُ عَلَى إِنْسَانٍ قَدَّمَ السَّلَامَ، وَإِلَّا قَدَّمَ الِاسْتِئْذَانَ، ثُمَّ سَلَّمَ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ وَحُذَيْفَةُ: يَسْتَأْذِنُ عَلَى ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ، وَمِثْلُهُ عَنِ الْحَسَنِ، وَإِنْ كَانُوا فِي دَارٍ وَاحِدَةٍ يَتَنَحْنَحُ وَيَتَحَرَّكُ أَدْنَى حَرَكَةٍ.
Bazıları şöyle demiştir: Eğer gözü bir insana ilişirse önce selam verir; aksi takdirde önce izin ister, sonra selam verir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî ve Huzeyfe şöyle demişlerdir: Kişi mahremleri olan kadınların yanına girerken de izin ister. el-Hasan'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir; aynı evde bulunsalar bile öksürür ve en ufak bir hareketle ses çıkarır.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرَانَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ سَعِيدٍ الْجَرِيرِيِّ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: سَلَّمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ قَيْسٍ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فَلَمْ يَأْذَنْ لَهُ فَرَجَعَ فَأَرْسَلَ عُمَرُ فِي أَثَرِهِ فَقَالَ: لِمَ رَجَعْتَ؟ قَالَ: إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِذَا سَلَّمَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُجَبْ فَلْيَرْجِعْ". قَالَ عُمَرُ: لَتَأْتِيَنَّ عَلَى مَا تَقُولُ بِبَيِّنَةٍ وَإِلَّا لَأَفْعَلَنَّ بِكَ كَذَا وَكَذَا غَيْرَ أَنَّهُ قَدْ أَوْعَدَهُ، قَالَ: فَجَاءَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ مُمْتَقِعًا لَوْنُهُ وَأَنَا فِي حَلْقَةٍ جَالِسٌ، فَقُلْنَا: مَا شَأْنُكَ؟ فَقَالَ: سَلَّمْتُ عَلَى عُمَرَ، فَأَخْبَرَنَا خَبَرَهُ، فَهَلْ سَمِعَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ قَالُوا: نَعَمْ كُلُّنَا قَدْ سَمِعَهُ، قَالَ فَأَرْسَلُوا مَعَهُ رَجُلًا مِنْهُمْ حَتَّى أَتَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ (٣) .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Abdillâh b. Bişrân haber verdi, bize İsmâil b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, Saîd el-Cüreyrî'den, o Ebû Nadre'den, o da Ebû Saîd el-Hudrî'den naklen haber verdi, dedi ki: Abdullah b. Kays, Ömer b. el-Hattâb'a üç defa selam verdi de kendisine izin verilmeyince geri döndü. Ömer onun peşinden adam gönderip: "Niçin döndün?" dedi. O da: "Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Biriniz üç defa selam verdiğinde kendisine cevap verilmezse geri dönsün' buyurduğunu işittim" dedi. Ömer: "Bu söylediğine kesinlikle bir delil getireceksin, yoksa sana şunu şunu yaparım!" diyerek onu tehdit etti. [Ebû Saîd] dedi ki: Ebû Mûsâ el-Eş'arî, ben bir mecliste otururken yüzünün rengi atmış bir hâlde geldi. Biz: "Neyin var?" dedik. O: "Ömer'e selam verdim" dedi ve durumunu bize anlattı, ardından: "İçinizden bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işiten var mı?" diye sordu. "Evet, hepimiz işittik" dediler. [Ebû Saîd] dedi ki: Bunun üzerine Ömer'e varıp durumu haber vermesi için onunla birlikte kendilerinden bir adam gönderdiler (٣).
وَرَوَاهُ بُسْرُ بْنُ سَعِيدٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَفِيهِ: قَالَ أَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلَاثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلْيَرْجِعْ" . قَالَ الْحَسَنُ: الْأَوَّلُ إِعْلَامٌ وَالثَّانِي مُؤَامَرَةٌ، وَالثَّالِثُ اسْتِئْذَانٌ بِالرُّجُوعِ.
Bunu Büsr b. Saîd de Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet etmiştir. Bu rivayette şu da yer almaktadır: Ebû Mûsâ el-Eş'arî dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biriniz üç defa izin istediğinde kendisine izin verilmezse dönsün.» el-Hasan şöyle demiştir: Birincisi bildirim, ikincisi istişare, üçüncüsü ise dönmek için izin istemektir.
{فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) }
{فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا هُوَ أَزْكَى لَكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨) } “Eğer orada kimseyi bulamazsanız, size izin verilinceye kadar oraya girmeyin. Ve eğer size 'Dönün' denilirse hemen dönün; bu sizin için daha temizdir. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ ﷿: {فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا} أَيْ: إِنْ لَمْ تَجِدُوا فِي الْبُيُوتِ أَحَدًا يَأْذَنُ لَكُمْ فِي دُخُولِهَا فَلَا تَدْخُلُوهَا، {حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا} يَعْنِي: إِذَا كَانَ فِي الْبَيْتِ قَوْمٌ فَقَالُوا: ارْجِعْ فَلْيَرْجِعْ وَلَا يَقِفْ عَلَى الْبَابِ مُلَازِمًا، {هُوَ أَزْكَى لَكُمْ} يَعْنِي: الرُّجُوعُ أَطْهَرُ وَأَصْلَحُ لَكُمْ، قَالَ قَتَادَةُ: إِذَا لَمْ يُؤْذَنْ لَهُ فَلَا يَقْعُدْ على الباب ٣٨/ب فَإِنَّ لِلنَّاسِ حَاجَاتٍ، وَإِذَا حَضَرَ وَلَمْ يَسْتَأْذِنْ وَقَعَدَ عَلَى الْبَابِ مُنْتَظَرًا جَازَ.
Allah Azze ve Celle'nin: {فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيهَا أَحَدًا فَلَا تَدْخُلُوهَا} “Eğer orada kimseyi bulamazsanız girmeyin” kavli, yani: Evlerde içeri girmenize izin verecek birini bulamazsanız girmeyin, {حَتَّى يُؤْذَنَ لَكُمْ وَإِنْ قِيلَ لَكُمُ ارْجِعُوا فَارْجِعُوا} “size izin verilinceye kadar; ve eğer size 'Dönün' denilirse hemen dönün” demektir; yani: Evde insanlar olur da "Dönün" derlerse dönsün ve kapıda dikilip kalmasın. {هُوَ أَزْكَى لَكُمْ} “Bu sizin için daha temizdir” yani dönmek sizin için daha temiz ve daha uygundur. Katâde şöyle demiştir: Kendisine izin verilmediğinde kapıda oturmasın; zira insanların işleri güçleri vardır. Gelip de izin istemeden kapıda bekleyerek oturursa bu caizdir.
وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَأْتِي بَابَ الْأَنْصَارِ لِطَلَبِ الْحَدِيثِ فَيَقْعُدُ عَلَى الْبَابِ حَتَّى يَخْرُجَ، وَلَا يَسْتَأْذِنُ، فَيَخْرُجَ الرَّجُلُ وَيَقُولُ: يَا ابْنَ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ لَوْ أَخْبَرَتْنِي، فَيَقُولُ: هَكَذَا أُمِرْنَا أَنْ نَطْلُبَ الْعِلْمَ (١) وَإِذَا وَقَفَ فَلَا يَنْظُرْ مِنْ شَقِّ الْبَابِ إِذَا كَانَ الْبَابُ مَرْدُودًا: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ بِشْرَانَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ أَنَّ رَجُلًا اطَّلَعَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ مِنْ سِتْرِ الْحُجْرَةِ وَفِي يَدِ النَّبِيِّ ﷺ مِدْرًى (٢) ، فَقَالَ: "لَوْ عَلِمْتُ أَنَّ هَذَا يَنْظُرُنِي حَتَّى آتِيَهُ لَطَعَنْتُ بِالْمِدْرَى فِي عَيْنَيْهِ، وَهَلْ جُعِلَ الِاسْتِئْذَانُ إِلَّا مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ" (٣) .
İbn Abbâs hadis öğrenmek için Ensâr'ın kapısına gelir, o kimse çıkıncaya kadar kapıda oturur ve izin istemezdi. Adam çıkınca: "Ey Resûlullah'ın amcasının oğlu, bana haber verseydin ya!" derdi. O da: "İlim talep etmekle böyle emrolunduk" derdi (١). Kapıda durduğu zaman kapı kapalıysa kapı aralığından içeri bakmasın: Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebu'l-Hüseyn b. Bişrân haber verdi, bize İsmâil b. Muhammed es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Mansûr haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Sehl b. Sa'd es-Sâidî'den haber verdi ki bir adam odanın perdesinden Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem doğru gizlice baktı; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem elinde ise bir demir tarak (midrâ) vardı (٢). Bunun üzerine şöyle buyurdu: "Eğer senin bana baktığını bilseydim, o tarağı gözlerine saplardım! İzin istemek ancak göz [sakınması] için konulmuştur" (٣).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَوْ أَنَّ امْرَأً اطَّلَعَ عَلَيْكَ بِغَيْرِ إِذَنٍ فَحَذَفْتَهُ بِحَصَاةٍ فَفَقَأْتَ عَيْنَهُ مَا كَانَ عَلَيْكَ جُنَاحٌ" (٤) .
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Asamm haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Süfyân, Ebü'z-Zinâd'dan, o el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Bir adam izin almaksızın senin [evine] gizlice baksa da sen ona bir çakıl taşı atıp gözünü çıkarsan sana hiçbir günah yoktur" (٤).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} مِنَ الدُّخُولِ بِالْإِذْنِ وَغَيْرِ الْإِذْنِ. وَلَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الِاسْتِئْذَانِ قَالُوا: كَيْفَ بِالْبُيُوتِ الَّتِي بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَعَلَى ظَهْرِ الطَّرِيقِ،
Yüce Allah'ın: {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ} “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” buyruğu; izinli ya da izinsiz girmeyi [kapsamaktadır]. İsti'zân (izin isteme) ayeti indiğinde şöyle dediler: "Mekke, Medine ve Şam arasındaki ve yol üzerinde bulunan evlerin durumu nasıl olacak,
لَيْسَ فِيهَا سَاكِنٌ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿:
içinde oturan kimse olmayan evler ne olacak?" dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle şunu indirdi:
{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٢٩) قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ (٣٠) }
{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيهَا مَتَاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ (٢٩) قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ (٣٠) } “İçinde size ait bir menfaat bulunan oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir günah yoktur. Allah açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir. Mümin erkeklere söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha temizdir. Şüphesiz Allah onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır.”
{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ} (١) ، أَيْ: بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ، {فِيهَا مَتَاعٌ لَكُمْ} يَعْنِي مَنْفَعَةً لَكُمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْبُيُوتِ، فَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ الْخَانَاتُ وَالْبُيُوتُ وَالْمَنَازِلُ الْمَبْنِيَّةُ لِلسَّابِلَةِ ليأووا إليها ويؤوا أَمْتِعَتَهُمْ إِلَيْهَا، جَازَ دُخُولُهَا بِغَيْرِ اسْتِئْذَانِ، وَالْمَنْفَعَةُ فِيهَا بِالْنُزُولِ وَإِيوَاءِ الْمَتَاعِ وَالِاتِّقَاءِ مِنَ الْحَرِّ وَالْبَرْدِ.
{لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ مَسْكُونَةٍ} “Oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir günah yoktur” (١) yani izin istemeksizin [girmenizde], {فِيهَا مَتَاعٌ لَكُمْ} “içinde size ait bir menfaat bulunan” yani sizin için bir fayda bulunan [evlere]. Bu evler hakkında ihtilaf etmişlerdir; Katâde şöyle demiştir: Bunlar yolcuların konaklamaları ve eşyalarını yerleştirmeleri için inşa edilmiş hanlar, evler ve konaklama yerleridir; buralara izin istemeden girmek caizdir. Buradaki menfaat ise konaklamak, eşyayı koymak, sıcaktan ve soğuktan korunmaktır.
وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هِيَ بُيُوتُ التُّجَّارِ وَحَوَانِيتُهُمُ الَّتِي بِالْأَسْوَاقِ يَدْخُلُونَهَا لِلْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَهُوَ الْمَنْفَعَةُ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: لَيْسَ عَلَى حَوَانِيتِ السُّوقِ إِذْنٌ. وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ إِذَا جَاءَ إِلَى حَانُوتِ السُّوقِ يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ؟ ثُمَّ يَلِجُ. وَقَالَ عَطَاءٌ: هِيَ الْبُيُوتُ الْخَرِبَةُ، وَالْمَتَاعُ هُوَ قَضَاءُ الْحَاجَةِ فِيهَا مِنَ الْبَوْلِ وَالْغَائِطِ. وقيل: هي جمع الْبُيُوتِ الَّتِي لَا سَاكِنَ لَهَا لِأَنَّ الِاسْتِئْذَانَ إِنَّمَا جَاءَ لِئَلَّا يُطَّلَعَ عَلَى عَوْرَةٍ فَإِنْ لَمْ يُخَفْ ذَلِكَ فَلَهُ الدُّخُولُ بِغَيْرِ اسْتِئْذَانٍ ، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} قَوْلُهُ ﷿: {قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ} أَيْ: عَنْ النَّظَرِ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: "مِنْ" صِلَةٌ أَيْ: يَغُضُّوا أَبْصَارَهُمْ. وَقِيلَ: هُوَ ثَابِتٌ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ مَأْمُورِينَ بِغَضِّ الْبَصَرِ أَصْلًا لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ الْغَضُّ عَمَّا يَحِلُّ النَّظَرُ إِلَيْهِ، وَإِنَّمَا أُمِرُوا بِأَنْ يَغُضُّوا عَمَّا لَا يَحِلُّ النَّظَرَ إِلَيْهِ، {وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ} عَمَّا لَا يَحِلُّ، قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: كُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ حِفْظِ الْفَرْجِ فَهُوَ عَنِ الزِّنَا وَالْحَرَامِ، إِلَّا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَإِنَّهُ أَرَادَ بِهِ الِاسْتِتَارَ حَتَّى لَا يَقَعَ بَصَرُ الْغَيْرِ عَلَيْهِ، {ذَلِكَ} أَيْ: غَضُّ الْبَصَرِ وَحِفْظُ الْفَرْجِ، {أَزْكَى لَهُمْ} أَيْ: خَيْرٌ لَهُمْ وَأَطْهَرُ، {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ} عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ، رُوِيَ عَنْ بُرَيْدَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَعَلِيٍّ: "يَا عَلَيُّ لَا تُتْبِعِ النَّظْرَةَ النَّظْرَةَ فَإِنَّ لَكَ الْأُولَى وَلَيْسَتْ لَكَ الْآخِرَةُ" .
İbn Zeyd şöyle demiştir: Bunlar tüccarların evleri ve çarşılardaki dükkânlarıdır; oralara alım ve satım için girerler, menfaat de budur. İbrâhim en-Nehaî: "Çarşı dükkânları için izin isteme [şartı] yoktur" demiştir. İbn Sîrîn çarşıdaki bir dükkâna geldiğinde: "es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?" der, sonra girerdi. Atâ ise: "Bunlar harabe evlerdir; menfaat de oralarda küçük ve büyük abdest bozarak ihtiyacı gidermektir" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Bunlar içinde oturan kimsesi bulunmayan bütün evlerdir. Çünkü izin isteme [hükmü] sadece avret yerine muttali olunmasın (mahremiyet görülmesin) diye gelmiştir; şayet bundan endişe edilmiyorsa izin istemeksizin girmesi caizdir. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا تَكْتُمُونَ} “Allah, açığa vurduklarınızı da gizlediklerinizi de bilir.” Azîz ve Celîl olan [Allah]’ın: {قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ} “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar” kavli; yani bakılması helal olmayan şeylere bakmaktan [sakınsınlar] demektir. [Ayet metnindeki] "min" (مِنْ) edatının sıla (fazlalık/tekit) olduğu, yani "gözlerini yumsunlar/sakınsınlar" anlamına geldiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise o (min edatı), [kendi manasında] sabittir (kısmilik bildirir); zira müminler esasen gözlerini büsbütün yummakla emrolunmamışlardır, çünkü bakılması helal olan şeylerden göz yummak vacip değildir. Onlar ancak bakılması helal olmayan şeylerden gözlerini sakınmakla emrolunmuşlardır. {وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ} “ve mahrem yerlerini korusunlar”, helal olmayan şeylerden [korusunlar]. Ebu’l-Âliye şöyle demiştir: Kur'an'da yer alan mahrem yerin korunmasına dair bütün [ifadeler] zina ve haramdan [korunmak] hakkındadır; ancak bu yer müstesnadır, zira burada başkasının gözü değmesin diye örtünmeyi kastetmiştir. {ذَلِكَ} “İşte bu”, yani gözü sakınmak ve mahrem yerleri korumak, {أَزْكَى لَهُمْ} “onlar için daha temizdir”, yani onlar için daha hayırlı ve daha paktır. {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ} “Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır”, yani yaptıklarını hakkıyla bilendir. Büreyde'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye şöyle buyurdu: «Ey Ali! Bakışa bakış ekleme (ard arda bakma). Çünkü birinci [bakış] senin lehinedir, fakat sonraki senin lehine değildir.».
وَرُوِيَ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: سَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ عَنْ نَظْرَةِ الْفَجْأَةِ فَقَالَ: "اصْرِفْ بَصَرَكَ" (١) . أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ قَالَ: أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا يَنْظُرِ الرَّجُلُ إِلَى عَوْرَةِ الرَّجُلِ، وَلَا الْمَرْأَةُ إِلَى عَوْرَةِ الْمَرْأَةِ، وَلَا يُفْضِي الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، وَلَا تُفْضِي الْمَرْأَةُ إِلَى الْمَرْأَةِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ" (٢) .
Cerîr b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ansızın bakmayı sordum; "Gözünü çevir" buyurdu (١). Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî anlattı, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân anlattı, bize Müslim b. el-Haccâc anlattı, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe haber verdi, bize Zeyd b. el-Hubâb, ed-Dahhâk b. Osmân'dan naklen haber verdi, dedi ki: Bana Zeyd b. Eslem, Abdurrahman b. Ebî Saîd el-Hudrî'den, o babasından haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Erkek erkeğin avret yerine, kadın da kadının avret yerine bakmasın. Erkek erkekle bir örtü altında çıplak olarak bir arada bulunmasın, kadın da kadınla bir örtü altında çıplak olarak bir arada bulunmasın" (٢).
{وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١) }
{وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١) } “Mümin kadınlara da söyle: Gözlerini sakınsınlar, ırzlarını korusunlar; kendiliğinden görünen kısımları müstesna olmak üzere ziynetlerini açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Ziynetlerini kocalarından, babalarından, kocalarının babalarından, oğullarından, kocalarının oğullarından, erkek kardeşlerinden, erkek kardeşlerinin oğullarından, kız kardeşlerinin oğullarından, kendi kadınlarından, ellerinin altında bulunanlardan, erkeklerden kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden yahut kadınların avret yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ} عَمَّا لَا يَحِلُّ، {وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ} عَمَّنْ لَا يَحِلُّ. وَقِيلَ أَيْضًا: "يَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ" يَعْنِي: يَسْتُرْنَهَا حَتَّى لَا يَرَاهَا أَحَدٌ. وَرُوِيَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَيْمُونَةَ إِذْ أَقْبَلَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَدَخْلَ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ بَعْدَمَا أُمِرْنَا بِالْحِجَابِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: احْتَجِبَا مِنْهُ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَيْسَ هُوَ أَعْمَى لَا يُبْصِرُنَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَفَعَمْيَاوَانِ أَنْتُمَا، أَلَسْتُمَا تُبْصِرَانِهِ"؟
Allah Azze ve Celle'nin: {وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ} “Mümin kadınlara da söyle, gözlerini sakınsınlar” [yani] helal olmayan şeylerden; {وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ} “ve ırzlarını korusunlar” [yani] helal olmayan kimselerden [korusunlar] kavli. Şöyle de denilmiştir: "Irzlarını korusunlar", yani kimsenin görmemesi için [avret yerlerini] örtsünler demektir. Ümmü Seleme'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre, kendisi ve Meymûne Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanındayken İbn Ümmi Mektûm gelip onun huzuruna girdi. Bu durum, bize tesettür emredildikten sonra idi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ondan sakının (örtünün)» buyurdu. Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! O âmâ değil mi, bizi görmez ki?" dedim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Siz ikiniz de mi âmâsınız, siz onu görmüyor musunuz?» buyurdu.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} أَيْ لَا يُظْهِرْنَ زِينَتَهُنَّ لِغَيْرِ مَحْرَمٍ، وَأَرَادَ بِهَا الزِّينَةَ الْخَفِيَّةَ، وَهُمَا زِينَتَانِ خَفِيَّةٌ وَظَاهِرَةٌ، فَالْخَفِيَّةُ: مِثْلُ الْخَلْخَالِ، وَالْخِضَابِ فِي الرِّجْلِ، وَالسُّوَارِ فِي الْمِعْصَمِ، وَالْقُرْطِ وَالْقَلَائِدِ، فَلَا يَجُوزُ لَهَا إِظْهَارُهَا، وَلَا لِلْأَجْنَبِيِّ النَّظَرُ إِلَيْهَا، وَالْمُرَادُ مِنَ الزِّينَةِ مَوْضِعُ الزِّينَةِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} “Ziynetlerini açmasınlar” kavli, yani ziynetlerini mahrem olmayan kimselere göstermesinler demektir. Bununla gizli ziyneti kastetmiştir. Ziynet gizli ve zahir olmak üzere ikidir. Gizli olan: Halhal, ayaktaki kına, bilekteki bilezik, küpe ve gerdanlıklar gibidir; kadının bunları göstermesi de yabancı erkeğin bunlara bakması da caiz değildir. Ziynetten kastedilen ise ziynetin takıldığı yerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا} أَرَادَ بِهِ الزِّينَةَ الظَّاهِرَةَ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذِهِ الزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ الَّتِي اسْتَثْنَاهَا اللَّهُ تَعَالَى: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَالْأَوْزَاعِيُّ: هُوَ الْوَجْهُ وَالْكَفَّانِ. وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: هِيَ الثِّيَابُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: "خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ" (الْأَعْرَافِ-٣١) ، وَأَرَادَ بِهَا الثِّيَابَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: الْوَجْهُ وَالثِّيَابُ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْكُحْلُ وَالْخَاتَمُ وَالْخِضَابُ فِي الْكَفِّ.
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا} “Kendiliğinden görünen kısımları müstesna” kavliyle zahir ziyneti kastetmiştir. İlim ehli, Allah Teâlâ'nın istisna ettiği bu zahir ziynet konusunda ihtilaf etmiştir: Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk ve el-Evzâî: "O, yüz ve iki eldir" demişlerdir. İbn Mes'ûd: "O, elbiselerdir" demiş ve Allah Teâlâ'nın: "خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ" (el-A'râf, 31) kavlini delil getirmiştir; zira orada ziynet ile elbiseleri kastetmiştir. el-Hasan: "Yüz ve elbiselerdir" demiştir. İbn Abbâs: "Sürme, yüzük ve eldeki kınadır" demiştir.
فَمَا كَانَ مِنَ الزِّينَةِ الظَّاهِرَةِ جَازَ لِلرَّجُلِ الْأَجْنَبِيِّ النَّظَرُ إِلَيْهِ إِذَا لَمْ يَخَفْ فِتْنَةً وَشَهْوَةً، فَإِنْ خَافَ شَيْئًا مِنْهَا غَضَّ الْبَصَرَ، وَإِنَّمَا رُخِّصَ فِي هَذَا الْقَدْرِ أَنْ تُبْدِيَهُ الْمَرْأَةُ مِنْ بَدَنِهَا لِأَنَّهُ لَيْسَ بِعَوْرَةٍ وَتُؤْمَرُ بِكَشْفِهِ فِي الصَّلَاةِ، وَسَائِرُ بَدَنِهَا عَوْرَةٌ يَلْزَمُهَا سَتْرُهُ.
Zahir ziynetten olan kısımlara, fitne ve şehvet korkusu olmadığı takdirde yabancı bir erkeğin bakması caizdir; şayet bunlardan birinden korkarsa gözünü sakınır. Kadının bedeninden bu miktarını açmasına ancak avret olmadığı ve namazda onu açması emredildiği için ruhsat verilmiştir; bedeninin geri kalanı ise örtmesi gereken avrettir.
قَوْلُهُ ﷿: {وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ} أَيْ: لِيُلْقِينَ بِمَقَانِعِهِنَّ، {عَلَى جُيُوبِهِنَّ} وَصُدُورِهِنَّ [لِيَسْتُرْنَ بِذَلِكَ شُعُورَهُنَّ وَصُدُورَهُنَّ] (١) وَأَعْنَاقَهُنَّ وَأَقْرَاطَهُنَّ. قالت عائشة ٣٩/أرَحِمَ اللَّهُ نِسَاءَ الْمُهَاجِرَاتِ الْأُوَلَ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ} شَقَقْنَ مُرُوطَهُنَّ فَاخْتَمَرْنَ بِهَا (٢) .
Allah Azze ve Celle'nin: {وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ} “Başörtülerini salsınlar” yani başörtülerini koysunlar {عَلَى جُيُوبِهِنَّ} “yakalarının üzerine” ve göğüslerinin [bununla saçlarını, göğüslerini] (١), boyunlarını ve küpelerini örtsünler. Âişe şöyle demiştir: Allah ilk muhacir kadınlara rahmet etsin; Allah Azze ve Celle: {وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ} “Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar” ayetini indirince yünlü örtülerini yarıp bunlarla başlarını örttüler (٢).
{وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} يَعْنِي: الزِّينَةَ الْخَفِيَّةَ الَّتِي لَمْ يُبَحْ لَهُنَّ كَشْفُهَا فِي الصَّلَاةِ وَلَا لِلْأَجَانِبِ، وَهُوَ مَا عَدَا الْوَجْهَ وَالْكَفَّيْنِ {إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي لَا يَضَعْنَ الْجِلْبَابَ وَلَا الْخِمَارَ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ، أَيْ إِلَّا لِأَزْوَاجِهِنَّ، {أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ} فَيَجُوزُ لِهَؤُلَاءِ أَنْ يَنْظُرُوا إِلَى الزِّينَةِ الْبَاطِنَةِ، وَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ، وَيَجُوزُ لِلزَّوْجِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى جَمِيعِ بَدَنِهَا غَيْرَ أَنَّهُ يُكْرَهُ لَهُ النَّظَرُ إِلَى فَرْجِهَا.
{وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ} “Ziynetlerini açmasınlar”; yani namazda ve yabancılara açmaları mubah kılınmayan gizli ziyneti [açmasınlar]. Bu da yüz ve iki el dışındaki kısımlardır. {إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ} “Kocalarından başkasına”; İbn Abbâs ve Mukâtil şöyle demiştir: Yani cilbâbı ve başörtüsünü ancak kocalarının yanında çıkarırlar, yani eşlerinden başkasına [açmazlar]. {أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ} “Yahut babalarından, yahut kocalarının babalarından, yahut oğullarından, yahut kocalarının oğullarından, yahut erkek kardeşlerinden [başkasına]”; işte bunların, [kadının] bâtınî (gizli) ziynetine bakmaları caizdir; ancak göbek ile diz kapağı arasına bakamazlar. Kocanın ise onun bedeninin tamamına bakması caizdir; şu kadar var ki fercine bakması kendisi için mekruhtur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ نِسَائِهِنَّ} أَرَادَ أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى بَدَنِ الْمَرْأَةِ إِلَّا مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ كَالرَّجُلِ الْمَحْرَمِ، هَذَا إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مُسْلِمَةً، فَإِنْ كَانَتْ كَافِرَةً فَهَلْ يَجُوزُ لِلْمُسْلِمَةِ أَنْ تَنْكَشِفَ لَهَا؟ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَجُوزُ كَمَا يَجُوزُ أَنْ تَنْكَشِفَ لِلْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ لِأَنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ النِّسَاءِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَا يَجُوزُ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: "أَوْ نِسَائِهِنَّ" وَالْكَافِرَةُ لَيْسَتْ مِنْ نِسَائِنَا وَلِأَنَّهَا أَجْنَبِيَّةٌ فِي الدِّينِ، فَكَانَتْ أَبْعَدَ مِنَ الرَّجُلِ الْأَجْنَبِيِّ. كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ أَنْ يَمْنَعَ نِسَاءَ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنْ يَدْخُلْنَ الْحَمَّامَ مَعَ الْمُسْلِمَاتِ (١)
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ نِسَائِهِنَّ} “yahut kendi kadınlarından” kavli; kadının, mahrem bir erkek gibi diğer bir kadının göbek ile diz kapağı arası hariç bedenine bakmasının caiz olduğunu kastetmiştir. Bu durum kadın müslüman olduğu takdirdedir; şayet kâfir ise müslüman bir kadının onun yanında açılması caiz midir? İlim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir: Bazıları şöyle demiştir: Müslüman bir kadının yanında açılması caiz olduğu gibi onun yanında da caizdir, çünkü o da kadınlar zümresindendir. Bazıları da şöyle demiştir: Caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ: "Kendi kadınlarından" buyurmuştur, kâfir kadın ise bizim kadınlarımızdan değildir ve dinde yabancıdır, dolayısıyla yabancı bir erkekten daha uzaktır. Ömer b. el-Hattâb, Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'a, Ehl-i Kitap kadınlarının müslüman kadınlarla birlikte hamama girmelerini engellemesini yazmıştır (١).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} اخْتَلَفُوا فِيهَا، فَقَالَ قَوْمٌ: عَبْدُ الْمَرْأَةِ مَحْرَمٌ لَهَا، فَيَجُوزُ لَهُ الدُّخُولُ عَلَيْهَا إِذَا كَانَ عَفِيفًا، وَأَنْ يَنْظُرَ إِلَى بَدَنِ مَوْلَاتِهِ إِلَّا مَا بَيْنَ السُّرَّةِ وَالرُّكْبَةِ، كَالْمَحَارِمِ وَهُوَ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ. وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ، وَرَوَى ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ أَتَى فَاطِمَةَ بِعَبْدٍ قَدْ وَهَبَهُ لَهَا، وَعَلَى فَاطِمَةَ ثَوْبٌ إِذَا قَنَّعَتْ بِهِ رَأْسَهَا لَمْ يَبْلُغْ رِجْلَيْهَا، وَإِذَا غَطَّتْ رِجْلَيْهَا لَمْ يَبْلُغْ رَأْسَهَا، فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا تَلْقَى قَالَ: "إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْكِ بَأْسٌ إِنَّمَا هُوَ أَبُوكِ وَغُلَامُكِ" (٢) . وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ كَالْأَجْنَبِيِّ مَعَهَا، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْإِمَاءُ دُونَ الْعَبِيدِ. وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّهُ قَالَ: أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ مُسْلِمَةٍ أَنْ تَتَجَرَّدَ بَيْنَ يَدَيِ امْرَأَةٍ مُشْرِكَةٍ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْمَرْأَةُ الْمُشْرِكَةُ أَمَةً لَهَا.
Allah Teâlâ'nın: {أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} “yahut ellerinin altında bulunanlardan” kavlinde ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: "Kadının kölesi onun mahremidir; iffetli olduğu takdirde yanına girmesi ve diğer mahremler gibi hanımefendisinin göbek ile diz kapağı arası hariç bedenine bakması caizdir" demiştir ki Kur'an'ın zahiri de budur. Bu görüş Âişe ve Ümmü Seleme'den rivayet edilmiştir. Sâbit, Enes'ten rivayet etmiştir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Fâtıma'ya hibe ettiği bir köleyi getirdi. Fâtıma'nın üzerinde öyle bir elbise vardı ki başını örtse ayaklarına yetmiyor, ayaklarını örtse başına yetmiyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun çektiği sıkıntıyı görünce: "Sana bir sakınca yoktur; o sadece senin baban ve kölendir" buyurdu (٢). Bir grup ise: "O kadın için yabancı gibidir" demiştir; bu Saîd b. el-Müseyyeb'in görüşüdür ve o: "Ayetten murat erkek köleler değil, cariyelerdir" demiştir. İbn Cüreyc'den rivayet edildiğine göre o: "{أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} kavli gereğince, müslüman bir kadının müşrik bir kadının önünde soyunması helal değildir; meğerki o müşrik kadın kendisinin cariyesi olsun" demiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ "غَيْرَ" بِنَصْبِ الرَّاءِ عَلَى الْقَطْعِ لِأَنَّ "التَّابِعِينَ" مَعْرِفَةٌ وَ"غَيْرَ" نَكِرَةٌ. وَقِيلَ: بِمَعْنَى "إِلَّا" فَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ، مَعْنَاهُ: يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ لِلتَّابِعِينَ إِلَّا ذَا الْإِرْبَةِ مِنْهُمْ فَإِنَّهُنَّ لَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ لِمَنْ كَانَ مِنْهُمْ ذَا إِرْبَةٍ. وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْجَرِّ عَلَى نَعْتِ "التَّابِعِينَ" وَالْإِرْبَةِ وَالْأَرَبِ: الْحَاجَةُ. وَالْمُرَادُ بِـ "التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ" هُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الْقَوْمَ لِيُصِيبُوا مِنْ فَضْلِ طَعَامِهِمْ لَا هِمَّةَ لَهُمْ إِلَّا ذَلِكَ، وَلَا حَاجَةَ لَهُمْ فِي النِّسَاءِ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ الْأَحْمَقُ الْعِنِّينُ. وَقَالَ الْحَسَنُ هُوَ الَّذِي لَا يَنْتَشِرُ وَلَا يَسْتَطِيعُ غِشْيَانَ النِّسَاءِ وَلَا يَشْتَهِيهِنَّ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الْمَعْتُوهُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: الْمَجْبُوبُ. وَقِيلَ: هُوَ الْمُخَنَّثُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الشَّيْخُ الْهَرِمُ وَالْعِنِّينُ وَالْخَصِيُّ وَالْمَجْبُوبُ وَنَحْوُهُ.
Azîz ve Celîl olan Allah'ın: {أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ} “yahut erkeklerden kadına ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden” kavli hakkında; Ebû Ca'fer, İbn Âmir ve Ebû Bekr, "et-Tâbiîn" marife (belirli), "ğayr" ise nekire (belirsiz) olduğu için kat' (bağımsız öge kılma) üzere râ harfinin nasbıyla "ğayra" (غَيْرَ) şeklinde okumuşlardır. "İllâ" (إِلَّا / ancak, hariç) manasında olup istisna olduğu da söylenmiştir; bunun manası şudur: [Kadınlar] ziynetlerini tâbi kimselere gösterebilirler; ancak onlardan [kadınlara] ihtiyacı ve arzusu olan kimse müstesnadır, zira onlar kendilerinden bir ihtiyacı/arzusu olan kimseye ziynetlerini göstermezler. Diğer [kıraat imamları] ise "et-Tâbiîn" kelimesinin sıfatı (nâtı) olarak cer ile ["ğayri" şeklinde] okumuşlardır. "el-İrbe" (الْإِرْبَة) ve "el-Ereb" (الْأَرَب), ihtiyaç demektir. "İhtiyacı olmayan tâbiler" ifadesinden kasıt; kendilerine ait yemek artıklarından nasiplenmek için bir topluluğa tâbi olan, bundan başka hiçbir gayeleri bulunmayan ve kadınlara karşı hiçbir arzuları/ihtiyaçları olmayan kimselerdir. Bu, Mücâhid, İkrime ve Şa'bî'nin görüşüdür. İbn Abbâs'tan [gelen rivayette] onun ahmak ve iktidarsız (innîn) kimse olduğu bildirilmiştir. Hasan[-ı Basrî]: "O, [uzvu] sertleşmeyen, kadınlarla ilişkiye güç yetiremeyen ve onlara arzu duymayan kimsedir" demiştir. Saîd b. Cübeyr: "O, aklı kıt (ma'tûh) kimsedir" demiştir. İkrime: "[Cinsel organı kökünden] kesilmiş (mecbûb) kimsedir" demiştir. Muhannes (kadınsı erkek) olduğu da söylenmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: "Pîr-i fânî yaşlı, iktidarsız, hadım edilmiş, [organı] kesilmiş ve benzeri kimselerdir."
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْمَيْدَانِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كَانَ رَجُلٌ يَدْخُلُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ مُخَنَّثٌ وَكَانُوا يَعُدُّونَهُ مِنْ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ، فَدَخْلَ النَّبِيُّ ﷺ يَوْمًا وَهُوَ عِنْدَ بَعْضِ نِسَائِهِ وَهُوَ يَنْعِتُ امْرَأَةً فَقَالَ: إِنَّهَا إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ بِأَرْبَعٍ وَإِذَا أَدْبَرَتْ أَدْبَرَتْ بِثَمَانٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَلَا أَرَى هَذَا يَعْلَمُ مَا هَاهُنَا لَا يَدْخُلَنَّ عَلَيْكُنَّ هَذَا" فَحَجَبُوهُ (١) {أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ} أَرَادَ بِالطِّفْلِ الْأَطْفَالَ، يَكُونُ وَاحِدًا وَجَمْعًا، أَيْ: لَمْ يَكْشِفُوا عَنْ عَوْرَاتِ النِّسَاءِ لِلْجِمَاعِ فَيَطَّلِعُوا عَلَيْهَا. وَقِيلَ: لَمْ يَعْرِفُوا الْعَوْرَةَ مِنْ غَيْرِهَا مِنَ الصِّغَرِ، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ. وَقِيلَ: لَمْ يُطِيقُوا أَمْرَ النِّسَاءِ. وَقِيلَ: لَمْ يَبْلُغُوا حَدَّ الشَّهْوَةِ.
Bize İmam Ebu Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî haber verdi, bize Ahmed b. el-Hüseyn el-Hîrî haber verdi, bize Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ma'kıl b. Muhammed el-Meydânî haber verdi, bize Muhammed b. Yahyâ haber verdi, bize Abdürrezzâk haber verdi, bize Ma'mer, ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den haber verdi, Âişe dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarının yanına giren muhannes bir adam vardı ve onu kadına ihtiyacı olmayanlardan sayarlardı. Bir gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, o adam hanımlarından birinin yanındayken içeri girdi; adam bir kadını tarif ediyor ve: "O gelirken dört [kıvrımla] gelir, giderken sekiz [kıvrımla] gider" diyordu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Görüyorum ki bu adam burada ne olup bittiğini biliyor, sakın bu sizin yanınıza bir daha girmesin!" buyurdu ve kadınlar ondan tesettüre girdiler (١). {أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ} “yahut kadınların avret yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklardan”; 'et-tıfl' kelimesiyle çocukları kastetmiştir; bu lafız hem tekil hem de çoğul olarak kullanılır. Yani: Cinsel ilişki amacıyla kadınların avret yerlerine muttali olmamışlardır. Şöyle de denilmiştir: Küçük olduklarından dolayı avret olan yeri olmayandan ayırt edemezler; bu Mücâhid'in görüşüdür. Şöyle de denilmiştir: Kadınlarla ilgili şeylere güç yetiremezler. Şöyle de denilmiştir: Şehvet çağına ulaşmamışlardır.
{وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ} كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا مَشَتْ ضَرَبَتْ بِرِجْلِهَا لِيُسْمَعَ صَوْتُ خَلْخَالِهَا أَوْ يُتَبَيَّنَ خَلْخَالُهَا، فَنُهِيَتْ عَنْ ذَلِكَ.
{وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ} “Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar.” Kadın yürüdüğü zaman halhalının sesi duyulsun veya halhalı belli olsun diye ayağını yere vururdu; işte bundan nehyedildi.
{وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا} مِنَ التَّقْصِيرِ الْوَاقِعِ فِي أَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَقِيلَ: رَاجِعُوا طَاعَةَ اللَّهِ فِيمَا أَمَرَكُمْ بِهِ وَنَهَاكُمْ عَنْهُ مِنَ الْآدَابِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، {أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ: "أَيُّهُ المؤمنون" و"يآيه السَّاحِرُ" وَ"أَيُّهُ الثَّقَلَانِ" بِضَمِّ الْهَاءِ فِيهِنَّ، وَيَقِفُ بِلَا أَلْفٍ عَلَى الْخَطِّ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْهَاءَاتِ عَلَى الْأَصْلِ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ أَنَّهُ سَمِعَ الْأَغَرَّ يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "يَا أَيُّهَا النَّاسُ تُوبُوا إِلَى رَبِّكُمْ، فَإِنِّي أَتُوبُ إِلَى رَبِّي كُلَّ يَوْمٍ مِائَةَ مَرَّةٍ" (٢) .
{وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا} “Hepiniz toptan Allah'a tövbe ediniz” O'nun emir ve yasaklarında vuku bulan kusurlardan dolayı. Şöyle de denilmiştir: Bu surede zikredilen edepler hususunda O'nun size emrettiği ve nehyettiği şeylerde Allah'ın taatine dönünüz, {أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ} “ey müminler! Ki kurtuluşa eresiniz.” İbn Âmir; 'أَيُّهُ الْمُؤْمِنُونَ', 'يَآيُّهُ السَّاحِرُ' ve 'أَيُّهُ الثَّقَلَانِ' ifadelerinde he harfini ötre ile okumuştur ve resm-i hatta uyarak elifsiz durur; diğerleri ise asıl üzere he harflerini fetha ile okumuşlardır. Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize Vehb b. Cerîr haber verdi, bize Şu'be, Amr b. Mürre'den, o Ebû Bürde'den haber verdi; o el-Eğarr'ın İbn Ömer'den rivayet ettiğini işitmiştir ki kendisi Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitmiştir: "Ey insanlar! Rabbinize tövbe ediniz; zira ben Rabbime her gün yüz defa tövbe ederim" (٢).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الدَّاوُدِيِّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ حَمَّوَيْهِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ حُزَيْمٍ الشَّاشِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ الْكَشِّيُّ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنْ كُنَّا لَنَعُدُّ، لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْمَجْلِسِ يَقُولُ: "رَبِّ اغْفِرْ لِي، وَتُبْ عَلَيَّ، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ" مِائَةَ مَرَّةٍ .
Bize Ebu'l-Hasan, Abdurrahman b. Muhammed ed-Dâvûdî'den haber verdi; bize Muhammed b. Abdillâh b. Ahmed b. Hameveyh es-Serahsî haber verdi; bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Huzeym eş-Şâşî haber verdi; bize Ebû Muhammed Abd b. Humeyd el-Keşşî haber verdi; bana İbn Ebî Şeybe anlattı; bize Abdullah b. Nümeyr, Mâlik b. Miğvel'den, o Muhammed b. Sûka'dan, o Nâfi'den, o da İbn Ömer'den [şöyle dediğini] haber verdi: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir mecliste yüz defa: « رَبِّ اغْفِرْ لِي، وَتُبْ عَلَيَّ، إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » «Rabbim! Beni bağışla ve tövbemi kabul eyle; şüphesiz Sen tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olansın.» dediğini sayardık."
وَجُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي بَيَانِ الْعَوْرَاتِ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلنَّاظِرِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى عَوْرَةِ الرَّجُلِ، وَعَوْرَتُهُ مَا بَيْنَ السُّرَّةِ إِلَى الرُّكْبَةِ، وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ مَعَ الْمَرْأَةِ، وَلَا بَأْسَ بِالنَّظَرِ إِلَى سَائِرِ الْبَدَنِ إِذَا لَمْ يَكُنْ خَوْفُ فِتْنَةٍ. وَقَالَ مَالِكٌ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ: الْفَخِذُ لَيْسَ بِعَوْرَةٍ لِمَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ عَنْ أَنَسٍ قَالَ أَجْرَى نَبِيُّ اللَّهِ ﷺ فَرَسًا فِي زُقَاقِ خَيْبَرَ وَإِنَّ ركبتي لتمس ٣٩/ب فَخِذَ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ، ثُمَّ حَسَرَ الْإِزَارَ عَنْ فَخِذِهِ حَتَّى إِنِّي لَأَنْظُرُ إِلَى بَيَاضِ فَخِذِ نَبِيِّ اللَّهِ ﷺ (١) .
Avret yerlerinin beyanına dair sözün özü şudur: Bakan kişinin erkeğin avret yerine bakması caiz değildir; erkeğin avreti ise göbekten dize kadar olan kısımdır. Kadının diğer kadınla durumu da böyledir; fitne korkusu olmadığında bedenin geri kalan kısmına bakmakta bir beis yoktur. Mâlik ve İbn Ebî Zi'b ise: Abdülazîz b. Suheyb'in Enes'ten rivayet ettiği şu hadisten ötürü uyluk avret değildir demişlerdir: Enes demiştir ki: Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem Hayber sokağında bir at koşturdu; dizim Allah'ın Nebisinin sallallâhu aleyhi ve sellem uyluğuna değiyordu, sonra Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem izarını uyluğundan öyle sıyırdı ki ben O'nun uyluğunun beyazlığına bakıyordum (١).
وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْفَخِذَ عَوْرَةٌ، لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الْطَيْسَفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَحْش، قَالَ: مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَعْمَرٍ وَفَخِذَاهُ مَكْشُوفَتَانِ، قَالَ: "يَا مَعْمَرُ غَطِّ فَخِذَيْكَ، فَإِنَّ الْفَخِذَيْنِ عَوْرَةٌ" (٢) وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَرْهَدِ بْنِ خُوَيْلِدٍ، كَانَ مِنْ أَصْحَابِ الصُّفَّةِ، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: إِنَّ الْفَخِذَ عَوْرَةٌ" (٣)
İlim ehlinin çoğunluğu ise uyluğun avret olduğu görüşündedir; nitekim bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Harakî haber verdi, bize Ebu'l-Hasan et-Taysefûnî haber verdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî haber verdi, bize Ahmed b. Ali el-Küşmîhenî anlattı, bize Ali b. Hucr haber verdi, bize İsmâil b. Ca'fer, el-Alâ b. Ebî Kesîr'den, o Muhammed b. Cahş'tan naklen haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, uylukları açık olan Ma'mer'in yanından geçti ve: "Ey Ma'mer! Uyluklarını ört, zira iki uyluk da avrettir" buyurdu (٢). İbn Abbâs ve Suffe ehlinden olan Cerhed b. Huveylid'den de rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Şüphesiz uyluk avrettir" buyurmuştur (٣).
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ: "وَحَدِيثُ أَنَسٍ أَسْنَدُ، وَحَدِيثُ جَرْهَدٍ أَحْوَطُ" . أَمَّا الْمَرْأَةُ مَعَ الرَّجُلِ فَإِنْ كَانَتْ أَجْنَبِيَّةً حُرَّةً: فَجَمِيعُ بَدَنِهَا فِي حَقِّ الْأَجْنَبِيِّ عَوْرَةٌ، وَلَا يَجُوزُ النَّظَرُ إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا إِلَّا الْوَجْهَ وَالْكَفَّيْنِ، وَإِنْ كَانَتْ أَمَةً: فَعَوْرَتُهَا مِثْلُ عَوْرَةِ الرَّجُلِ، مَا بَيْنَ السُّرَّةِ
Muhammed b. İsmâil [el-Buhârî] şöyle dedi: «Enes'in hadisi sened bakımından daha sağlam, Cerhed'in hadisi ise daha ihtiyatlıdır.» Kadının erkekle olan durumuna gelince; şayet yabancı [ve] hür bir kadın ise yabancı erkeğe nispetle bedeninin tamamı avrettir; yüz ve iki el ayası müstesna bedeninden hiçbir yere bakmak caiz değildir. Şayet bir cariye ise onun avreti tıpkı erkeğin avreti gibi göbek ile
إِلَى الرُّكْبَةِ، وَكَذَلِكَ الْمَحَارِمُ بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ. وَالْمَرْأَةُ فِي النَّظَرِ إِلَى الرَّجُلِ الْأَجْنَبِيِّ كَهُوَ مَعَهَا. وَيَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى جَمِيعِ بَدَنِ امْرَأَتِهِ وَأَمَتِهِ الَّتِي تَحِلُّ لَهُ، وَكَذَلِكَ هِيَ مِنْهُ إِلَّا نَفْسَ الْفَرَجِ فَإِنَّهُ يُكْرَهُ النَّظَرُ إِلَيْهِ، وَإِذَا زَوَّجَ الرَّجُلُ أَمَتَهُ حَرُمَ عَلَيْهِ النَّظَرُ إِلَى عَوْرَتِهَا كَالْأَمَةِ الْأَجْنَبِيَّةِ، وَرُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا زَوَّجَ أَحَدُكُمْ عَبْدَهُ أَمَتَهُ فَلَا يَنْظُرَنَّ إِلَى مَا دُونُ السُّرَّةِ وَفَوْقَ الرُّكْبَةِ" .
[göbekten] dize kadardır; birbirine mahrem olan kimselerin birbirlerine karşı [avret durumu] da böyledir. Kadının yabancı bir erkeğe bakması hususundaki durumu da, erkeğin ona bakması gibidir. Kişinin, nikâhı altındaki hanımının ve kendisine helal olan cariyesinin bütün bedenine bakması caizdir; aynı şekilde kadının da erkeğin bedenine bakması böyledir; ancak avret yerinin (ferc) bizzat kendisine bakmak mekruhtur. Kişi cariyesini evlendirdiği zaman, yabancı bir cariye gibi artık onun avret yerine bakması haram olur. Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِذَا زَوَّجَ أَحَدُكُمْ عَبْدَهُ أَمَتَهُ فَلَا يَنْظُرَنَّ إِلَى مَا دُونُ السُّرَّةِ وَفَوْقَ الرُّكْبَةِ » «Sizden biriniz kölesini cariyesiyle evlendirdiği zaman, artık [o cariyenin] göbeğin altı ile dizin üstü arasına kesinlikle bakmasın.».
{وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) }
{وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) } “İçinizden bekâr olanları, kölelerinizden ve cariyelerinizden durumu uygun bulunanları evlendirin. Eğer bunlar yoksul iseler, Allah kendi lütfuyla onları zenginleştirir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ} "الْأَيَامَى": جَمْعُ أَيِّمٍ، وَهُوَ مَنْ لَا زَوْجَ لَهُ [مِنْ رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ، يُقَالُ: رَجُلٌ أَيِّمٌ وَامْرَأَةٌ أَيِّمَةٌ، وَأَيِّمٌ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: زَوِّجُوا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ] (١) مَنْ لَا زَوْجَ لَهُ مِنْ أَحْرَارِ رِجَالِكُمْ وَنِسَائِكُمْ، {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ} وَهَذَا الْأَمْرُ أَمْرُ نَدْبٍ وَاسْتِحْبَابٍ.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ} “İçinizden bekâr olanları evlendirin” kavlinde 'el-eyâmâ': 'Eyyim' kelimesinin çoğuludur; o da [erkek olsun kadın olsun] eşi bulunmayan kimsedir. ['Racülün eyyimün' ve 'imraetün eyyimetün' veya 'eyyimün' denilir. Ayetin anlamı şudur: Ey müminler,] hür erkek ve kadınlarınızdan eşi olmayanları evlendirin {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ} “kölelerinizden ve cariyelerinizden durumu uygun bulunanları da”. Bu emir mendupluk ve istihbap bildiren bir emirdir.
يُسْتَحَبُّ لِمَنْ تَاقَتْ نَفْسُهُ إِلَى النِّكَاحِ وَوَجَدَ أُهْبَةَ النِّكَاحِ أَنْ يَتَزَوَّجَ، وَإِنْ لَمْ يَجِدْ أُهْبَةَ النِّكَاحِ يَكْسِرُ شَهْوَتَهُ بِالصَّوْمِ، لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ الطُّوسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بن إبراهيم الإسفرايني، [أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَجَلِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ] (٢) عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا مَعْشَرَ الشَّبَابِ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمُ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ، فَإِنَّهُ أَغُضُّ لِلْبَصَرِ، وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ، وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ فَإِنَّهُ لَهُ وِجَاءٌ" (٣) .
Evlenmeyi arzulayan ve evlilik masraflarını karşılayacak gücü bulan kimsenin evlenmesi müstehaptır; evlilik masraflarını bulamazsa şehvetini oruçla kırar. Nitekim bize Ebû Bekr Muhammed b. Ali b. el-Hüseyn et-Tûsî haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. İbrâhîm el-İsferâyînî haber verdi, [bize Ebû Bekr Muhammed b. Dâvûd b. Mes'ûd haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Eyyûb el-Becelî haber verdi, bize Muhammed b. Kesîr haber verdi, bize Süfyân haber verdi,] (٢) el-A'meş'ten, o Umâre b. Umeyr'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o da Abdullah b. Mes'ûd'dan haber verdi, dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Ey gençler topluluğu! İçinizden kimin evlenmeye gücü yetiyorsa evlensin; zira o, gözü haramdan daha çok sakındırır ve ırzı daha çok muhafaza eder. Kimin de buna gücü yetmezse oruca sarılsın; zira oruç onun için bir kalkandır (şehveti kırıcıdır)" (٣).
وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمُ الْأُمَمَ حَتَّى بِالسَّقْطِ"
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَإِنِّي أُبَاهِي بِكُمُ الْأُمَمَ حَتَّى بِالسَّقْطِ» «Evleniniz, çoğalınız; zira ben diğer ümmetlere karşı sizinle, düşük [çocukla] dahi olsa övünürüm»
وَقَالَ ﷺ: "مِنْ أَحَبَّ فِطْرَتِي فَلْيَسْتَنَّ بِسُنَّتِي، وَمِنْ سُنَّتِي النِّكَاحُ" (١) . أَمَّا مَنْ لَا تَتُوقُ نَفْسُهُ إِلَى النِّكَاحِ وَهُوَ قَادِرٌ عَلَيْهِ فَالتَّخَلِّي لِلْعِبَادَةِ لَهُ أَفْضَلُ مِنَ النِّكَاحِ [عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵀، وَعِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ النِّكَاحُ أَفْضَلُ] (٢) .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim benim fıtratımı severse sünnetimle amel etsin; nikâh da benim sünnetimdendir" (١). Canı evlilik arzulamayan ancak buna gücü yeten kimseye gelince, [Şâfiî'ye rahimehullâh göre] ibadet için [dünyadan] el etek çekmesi evlenmesinden daha faziletlidir; [re'y ehline göre ise evlenmek daha faziletlidir] (٢).
قَالَ الشَّافِعِيُّ: وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى عَبْدًا كَرَّمَهُ فَقَالَ: "وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ" (آلِ عِمْرَانَ-٣٩) ، وَالْحَصُورُ الَّذِي لَا يَأْتِي النِّسَاءَ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ، وَذَكَرَ الْقَوَاعِدَ مِنَ النِّسَاءِ وَلَمْ يَنْدُبْهُنَّ إِلَى النِّكَاحِ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ تَزْوِيجَ النِّسَاءِ الْأَيَامَى إِلَى الْأَوْلِيَاءِ؛ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَاطَبَهُمْ بِهِ، كَمَا أَنَّ تَزْوِيجَ الْعَبِيدِ وَالْإِمَاءِ إِلَى السَّادَاتِ، لِقَوْلِهِ ﷿: {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ} وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، رُوِيَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ، وَعَائِشَةَ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَالْحَسَنُ، وَشُرَيْحٌ، وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الثَّوْرِيُّ، وَالْأَوْزَاعِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَالشَّافِعِيُّ، وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ. وَجَوَّزَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ لِلْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ تَزْوِيجَ نَفْسِهَا.
eş-Şâfiî şöyle demiştir: Allah Teâlâ şereflendirdiği bir kulunu zikrederek: "وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ" (Âl-i İmrân, 39) “...bir efendi, nefsine hâkim (hasûr) ve sâlihlerden bir peygamber olarak...” buyurmuştur. Hasûr ise güç yetirdiği hâlde kadınlara yaklaşmayan kimsedir. Yine Allah yaşlı kadınları (kavâid) zikretmiş ve onları evliliğe teşvik etmemiştir. Ayette bekâr kadınları evlendirmenin velilere ait olduğuna dair delil vardır; çünkü Allah Teâlâ onlara hitap etmiştir; tıpkı köle ve cariyeleri evlendirmenin efendilerine ait olması gibi; zira Allah Azze ve Celle: {وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ} “kölelerinizden ve cariyelerinizden durumu uygun bulunanları” buyurmuştur. Sahabe ve sonrasından ilim ehlinin çoğunun görüşü budur. Bu görüş Ömer, Ali, Abdullah b. Mes'ûd, Abdullah b. Abbâs, Ebû Hüreyre ve Âişe'den rivayet edilmiştir; Saîd b. el-Müseyyeb, el-Hasan, Şüreyh, İbrâhîm en-Nehaî ve Ömer b. Abdilazîz de böyle demiştir. es-Sevrî, el-Evzâî, Abdullah b. el-Mübârek, eş-Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüşe meyletmiştir. Re'y ehli ise hür bir kadının kendisini bizzat evlendirmesini caiz görmüştür.
وَقَالَ مَالِكٌ: إِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ دَنِيئَةً يَجُوزُ لَهَا تَزْوِيجُ نَفْسِهَا، وَإِنْ كَانَتْ شَرِيفَةً فَلَا. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْوَلِيَّ شَرْطٌ مِنْ جِهَةِ الْأَخْبَارِ: مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ السَّرَّاجُ، أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ أَبِي بُرْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ"
Mâlik ise şöyle demiştir: Eğer kadın düşük [sosyal/maddi konumda] bir kadınsa bizzat kendisini evlendirmesi caizdir; şayet soylu/seçkin bir kadınsa caiz değildir. Hadisler cihetinden velinin şart olduğuna delil ise şudur: Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Muhammed b. el-Hasen b. Ahmed el-Mahledî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. İshâk es-Serrâc haber verdi, bize Kuteybe b. Saîd haber verdi, bize Ebû Avâne, Ebû İshâk'tan, o Ebû Bürde'den, o Ebû Mûsâ'dan, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdi; [Efendimiz sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «لَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ» «Velisiz nikâh olmaz.»
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "أَيُّمَا امْرَأَةٍ نَكَحَتْ نَفْسَهَا بِغَيْرِ إِذَنِ وَلَيِّهَا فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ، ثَلَاثًا، فَإِنْ أَصَابَهَا فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا، فَإِنِ اشْتَجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لَا وَلِيَّ لَهُ" (١)
Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb haber verdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Asamm haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Saîd b. Sâlim, İbn Cüreyc'den, o Süleymân b. Mûsâ'dan, o İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o Âişe'den, o da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem haber verdi ki şöyle buyurmuştur: "Hangi kadın velisinin izni olmaksızın evlenirse onun nikâhı bâtıldır -üç defa [tekrarladı]-. Eğer erkek onunla birlikte olmuşsa, fercini helal sayması karşılığında mehir kadına aittir. Şayet [veliler] ihtilafa düşerlerse, velisi olmayanın velisi sultandır (devlet otoritesidir)" (١).
قَوْلُهُ ﷿: {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} قِيلَ: الْغِنَى هَاهُنَا: الْقَنَاعَةُ. وَقِيلَ: اجْتِمَاعُ الرِّزْقَيْنِ، رِزْقُ الزَّوْجِ وَرِزْقُ الزَّوْجَةِ. وَقَالَ عُمَرُ: عَجِبْتُ لِمَنِ ابْتَغَى الْغِنَى بِغَيْرِ النِّكَاحِ، وَاللَّهُ ﷿ يَقُولُ: {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} [وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِهِمْ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَعَدَ الْغِنَيَّ بِالنِّكَاحِ وَبِالتَّفَرُّقِ فَقَالَ تَعَالَى: {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} ] (٢) ،، وَقَالَ تَعَالَى: "وإن يتفرقا يغني اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ" (النِّسَاءِ-١٣٠) .
Allah Azze ve Celle'nin: {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} “Eğer bunlar yoksul iseler, Allah kendi lütfuyla onları zenginleştirir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir” kavline dair denilmiştir ki: Buradaki zenginlik kanaattir. Şöyle de denilmiştir: İki rızkın; yani kocanın rızkı ile kadının rızkının bir araya gelmesidir. Ömer şöyle demiştir: "Zenginliği nikâhtan başka yolda arayan kimseye şaşarım; zira Allah Azze ve Celle: {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer bunlar yoksul iseler, Allah kendi lütfuyla onları zenginleştirir” buyurmaktadır." [Onlardan birinden şöyle rivayet edilmiştir: Şüphesiz Allah Teâlâ hem evlenmekle hem de boşanıp ayrılmakla zenginleşmeyi vadetmiş ve: {إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Eğer bunlar yoksul iseler, Allah kendi lütfuyla onları zenginleştirir” buyurmuş,] (٢) ayrıca Allah Teâlâ: "وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ" (en-Nisâ, 130) “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla zenginleştirir” buyurmuştur.
{وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) }
{وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) } “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah onları kendi lütfuyla zenginleştirinceye kadar iffetlerini korusunlar. Sahip olduğunuz köle ve cariyelerden mükâtebe (bedel ödeyerek azat olma sözleşmesi) yapmak isteyenlerle, kendilerinde bir hayır görürseniz hemen mükâtebe yapın. Ve Allah'ın size verdiği malından onlara verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا} أَيْ: لِيَطْلُبِ الْعِفَّةَ عَنِ الْحَرَامِ وَالزِّنَا الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا لَا يَنْكِحُونَ بِهِ لِلصَّدَاقِ وَالنَّفَقَةِ، {حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} أَيْ: يُوَسِّعَ عَلَيْهِمْ مِنْ رِزْقِهِ.
{وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لَا يَجِدُونَ نِكَاحًا} “Evlenmeye imkân bulamayanlar da iffetlerini korusunlar” yani mehir ve nafaka gibi kendisiyle evlenebilecekleri bir imkân bulamayanlar haramdan ve zinadan kaçınarak iffet talep etsinler, {حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah kendi lütfuyla onları zenginleştirinceye kadar” yani rızkından [onlara lütfedip] imkânlarını genişletinceye kadar.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ} أَيْ: يَطْلُبُونَ الْمُكَاتَبَةَ، {مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا رُوِيَ أَنَّ غُلَامًا لِحُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى سَأَلَ مَوْلَاهُ أَنْ يُكَاتِبَهُ فَأَبَى عَلَيْهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَكَاتَبَهُ حُوَيْطِبٌ عَلَى مِائَةِ دِينَارٍ، وَوَهَبَ لَهُ مِنْهَا عِشْرِينَ دِينَارًا فَأَدَّاهَا، وَقُتِلَ يَوْمَ حُنَيْنٍ فِي الْحَرْبِ (١)
Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ} “Mükâtebe yapmak isteyenlerle” yani bedel karşılığı azatlık sözleşmesi talep eden {مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ} “köle ve cariyelerinizle hemen mükâtebe yapın” kavlinin iniş sebebi şöyle rivayet edilmiştir: Huveytıb b. Abdiluzzâ'nın bir kölesi, efendisinden mükâtebe yapmasını istedi fakat efendisi buna yanaşmadı. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi; böylece Huveytıb yüz dinar karşılığında onunla mükâtebe yaptı ve bu bedelden yirmi dinarını ona bağışladı. Köle borcunu ödedi ve Huneyn Savaşı gününde harpte şehit edildi (١).
وَالْكِتَابَةُ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِمَمْلُوكِهِ: كَاتَبْتُكَ عَلَى كَذَا مِنَ الْمَالِ، وَيُسَمِّيَ مَالًا مَعْلُومًا، يُؤَدَّى ذَلِكَ فِي نَجْمَيْنِ أَوْ نُجُومٍ مَعْلُومَةٍ فِي كُلِّ نَجْمٍ كَذَا، فَإِذَا أَدَّيْتَ فَأَنْتَ حُرٌّ، وَالْعَبْدُ يَقْبَلُ ذَلِكَ، فَإِذَا أَدَّى الْمَالَ عَتَقَ، ويصير العبد ٤٠/أأَحَقَّ بِمَكَاسِبِهِ بَعْدَ الْكِتَابَةِ، وَإِذَا أُعْتِقَ بَعْدَ أَدَاءِ الْمَالِ فَمَا فَضَلَ فِي يَدِهِ مِنَ الْمَالِ، يَكُونُ لَهُ، وَيَتْبَعُهُ أَوْلَادُهُ الَّذِينَ حَصَلُوا فِي حَالِ الْكِتَابَةِ فِي الْعِتْقِ، وَإِذَا عَجْزَ عَنْ أَدَاءِ الْمَالِ كَانَ لِمَوْلَاهُ أَنْ يَفْسِخَ كِتَابَتَهُ وَيَرُدَّهُ إِلَى الرِّقِّ، وَمَا فِي يَدِهِ مِنَ الْمَالِ يَكُونُ لِمَوْلَاهُ، لِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ عَنْ نَافِعٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ كَانَ يَقُولُ: "الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابَتِهِ [شَيْءٌ" (٢) . وَرَوَاهُ عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ مَرْفُوعًا: "الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابَتِهِ] (٣) دِرْهَمٌ" (٤) .
Kitâbet (mükâtebe), kişinin kölesine şöyle demesidir: "Şu kadar mal karşılığında seninle mükâtebe yaptım." Efendi belirli bir mal tayin eder; bu mal iki taksitte veya her taksitte şu kadar olmak üzere bilinen taksitlerde ödenir [ve efendi]: "Ödediğin zaman sen hürsün" der. Köle de bunu kabul eder; malı ödediğinde azat olur. Köle, mükâtebe akdinden sonra kazancına daha çok hak sahibi olur. Malı ödedikten sonra azat edildiğinde elinde kalan fazla mal kendisine ait olur. Mükâtebe halindeyken doğan çocukları da hürriyete kavuşmada ona tâbi olur. Malı ödemekten âciz kalırsa, efendisinin onun mükâtebesini feshetme ve onu tekrar köleliğe döndürme hakkı vardır; elinde kalan mal da efendisine ait olur. Nitekim bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebu İshak el-Hâşimî bildirdi, bize Ebu Mus'ab, Mâlik'ten, o Nâfi'den bildirdi; bize Abdullah b. Ömer'in şöyle dediğini bildirdi: "Mükâtep köle, mükâtebe borcundan üzerinde [bir şey] kaldığı müddetçe [hâlâ] köledir" (٢). Bunu Amr b. Şuayb babasından, o da dedesinden merfû olarak şöyle rivayet etmiştir: "[Mükâtep köle, mükâtebe borcundan üzerinde bir] dirhem dahi kalsa [hâlâ] köledir" (٤).
وَذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: {فَكَاتِبُوهُمْ} أَمْرُ إِيجَابٍ، يَجِبُ عَلَى الْمَوْلَى أَنْ يُكَاتِبَ عَبْدَهُ الَّذِي عَلِمَ فِيهِ خَيْرًا إِذَا سَأَلَ الْعَبْدُ ذَلِكَ، عَلَى قِيمَتِهِ أَوْ أَكْثَرَ، وَإِنْ سَأَلَ عَلَى أَقَلَّ مِنْ قِيمَتِهِ فَلَا يَجِبُ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، وَلِمَا رُوِيَ أَنَّ سِيرِينَ سَأَلَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ أَنْ يُكَاتِبَهُ فَتَلَكَّأَ عَنْهُ فَشَكَا إِلَى عُمَرَ، فَعَلَاهُ بِالدِّرَّةِ وَأَمَرَهُ بِالْكِتَابَةِ فَكَاتَبَهُ . وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّهُ أَمْرُ نَدْبٍ وَاسْتِحْبَابٍ. وَلَا تَجُوزُ الْكِتَابَةُ عَلَى أَقَلِّ مِنْ نَجْمَيْنِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ؛ لِأَنَّهُ عَقْدٌ جُوِّزَ إِرْفَاقًا بِالْعَبْدِ، وَمِنْ تَتِمَّةِ الْإِرْفَاقِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَالُ عَلَيْهِ إِلَى أَجَلٍ حَتَّى يُؤَدِّيَهُ عَلَى مَهَلٍ، فَيَحْصُلَ الْمَقْصُودُ، كَالدِّيَةِ فِي قَتْلِ
İlim ehlinden bazıları, Allah Teâlâ'nın: {فَكَاتِبُوهُمْ} “onlarla mükâtebe yapın” kavlinin bir vücûb (zorunluluk) emri olduğu; köle bunu talep ettiği takdirde efendinin, kendisinde hayır gördüğü kölesiyle değeri veya değerinden fazlası karşılığında mükâtebe yapmasının vacip olduğu, şayet değerinden daha azına talep ederse vacip olmadığı görüşüne varmışlardır. Bu, Atâ ve Amr b. Dînâr'ın görüşüdür. Nitekim Sîrîn'in, Enes b. Mâlik'ten kendisiyle mükâtebe yapmasını istediği, Enes'in buna ağırdan aldığı, bunun üzerine [Sîrîn'in] durumu Ömer'e şikâyet ettiği, [Ömer'in de] kamçısıyla Enes'in üzerine yürüyüp mükâtebe yapmasını emrettiği ve onun da mükâtebe yaptığı rivayet edilmiştir. İlim ehlinin çoğunluğu ise bunun bir nedb ve istihbâb (tavsiye) emri olduğu görüşüne varmışlardır. Şâfiî'ye göre ise iki taksitten daha azı üzerine mükâtebe akdi yapmak caiz değildir; zira bu akit, köleye bir kolaylık sağlamak amacıyla meşru kılınmıştır. Kolaylığın tamamlayıcı bir unsuru da kölenin bunu peyderpey ödeyebilmesi ve maksadın hasıl olması için bu malın vadeli olmasıdır; tıpkı hataen adam öldürme
الْخَطَأِ، وَجَبَتْ عَلَى الْعَاقِلَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمُوَاسَاةِ فَكَانَتْ عَلَيْهِمْ مُؤَجَّلَةً مُنَجَّمَةً، وَجَوَّزَ أَبُو حَنِيفَةَ الْكِتَابَةَ عَلَى نَجْمٍ وَاحِدٍ وَحَالَّةً (١) .
âkileye (katilin akrabalarına) yardımlaşma ve destek yoluyla vacip kılınan ve onlar üzerine vadeli ve taksitlendirilmiş olan diyet gibi. Ebu Hanîfe ise tek taksit üzerine ve peşin olarak mükâtebe yapılmasını caiz görmüştür (١).
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} اخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْخَيْرِ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: قُوَّةً عَلَى الْكَسْبِ. وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالثَّوْرِيِّ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: مَالًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنْ ترك خيرا" (لبقرة-١٨٠) أَيْ: مَالًا وَرُوِيَ أَنَّ عَبْدًا لِسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ قَالَ لَهُ كَاتِبْنِي، قَالَ: أَلَكَ مَالٌ؟ قَالَ: لَا. قَالَ: تُرِيدُ أَنْ تُطْعِمَنِي مِنْ أَوْسَاخِ النَّاسِ، وَلَمْ يُكَاتِبْهُ (٢) . قَالَ الزَّجَّاجُ: لَوْ أَرَادَ بِهِ الْمَالَ لَقَالَ: إِنْ عَلِمْتُمْ لَهُمْ خَيْرًا. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ وَابْنُ زَيْدٍ وَعُبَيْدَةُ: صِدْقًا وَأَمَانَةً (٣) وَقَالَ طَاوُسٌ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: مَالًا وَأَمَانَةً (٤) وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: وَأَظْهَرُ مَعَانِي الْخَيْرِ فِي الْعَبْدِ: الِاكْتِسَابُ مَعَ الْأَمَانَةِ، فَأُحِبُّ أَنْ لَا يُمْنَعَ مِنْ كِتَابَتِهِ إِذَا كَانَ هَكَذَا.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا} “kendilerinde bir hayır görürseniz” kavlinde geçen "hayır" kelimesinin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Ömer: "Kazanma gücü [görürseniz]" demiştir. Mâlik ve Sevrî'nin görüşü de budur. Hasan, Mücâhid ve Dahhâk ise: "Mal [görürseniz]" demişlerdir; nitekim Allah Teâlâ'nın: "إِنْ تَرَكَ خَيْرًا" (el-Bakara, 180) “Eğer bir hayır (mal) bırakırsa” ayetinde olduğu gibi, yani mal demektir. Rivayet edildiğine göre Selmân-ı Fârisî'nin bir kölesi ona: "Benimle mükâtebe yap" dedi. Selmân: "Senin malın var mı?" diye sordu. Köle: "Hayır" dedi. Selmân: "Sen bana insanların [sadaka ve zekât gibi] kirlerinden mi yedirmek istiyorsun?" dedi ve onunla mükâtebe yapmadı (٢). Zeccâc şöyle demiştir: "Eğer bununla mal kastedilseydi: 'Eğer onlara ait bir hayır bilirseniz' derdi." İbrahim, İbn Zeyd ve Ubeyde: "Doğruluk ve güvenilirlik" demişlerdir (٣). Tâvûs ve Amr b. Dînâr: "Mal ve güvenilirlik" demiştir (٤). Şâfiî ise şöyle demiştir: "Kölede hayır anlamının en belirgin olanı, güvenilirlikle beraber kazanma gücüdür; köle bu şekilde olduğu zaman onunla mükâtebe yapmaktan imtina edilmemesini uygun görürüm."
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَرِيكٍ الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ الْجُورَبَذِيُّ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ أَخْبَرَنِي اللَّيْثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "ثَلَاثَةٌ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَوْنُهُمْ: الْمُكَاتَبُ الَّذِي يُرِيدُ الْأَدَاءَ، وَالنَّاكِحُ يُرِيدُ الْعَفَافَ، وَالْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ" (٥) . وَحَكَى مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ عَنْ عُبَيْدَةَ: "إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْرًا" أَيْ: أَقَامُوا الصَّلَاةَ (٦) . وَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَكُونَ الْعَبْدُ بَالِغًا عَاقِلًا فَأَمَّا الصَّبِيُّ وَالْمَجْنُونُ فَلَا تَصْحُ كِتَابَتُهُمَا لِأَنَّ الِابْتِغَاءَ مِنْهُمَا لَا يَصِحُّ. وَجَوَّزَ أَبُو حَنِيفَةَ كِتَابَةَ الصَّبِيِّ الْمُرَاهِقِ.
Bize Ebu'l-Hasan Ali b. Yûsuf el-Cüveynî bildirdi, bize Ebu'l-Hasan b. Ali b. Şerîk eş-Şâfiî bildirdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Müslim bildirdi, bize Ebu Bekr el-Cûrebezî bildirdi, bize Yûnus b. Abdila'lâ bildirdi, bize İbn Vehb bildirdi, bana el-Leys, Muhammed b. Aclân'dan, o Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, o da Ebu Hureyre radıyallâhu anh'tan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Üç kişi vardır ki onlara yardım etmek Allah'ın üzerine bir haktır: Borcunu ödemek isteyen mükâtep köle, iffetini korumak isteyen evlenen kimse ve Allah yolunda cihat eden." (٥) Muhammed b. Sîrîn, Ubeyde'den naklettiğine göre: "Kendilerinde bir hayır görürseniz" yani: "Namazı ikame ederlerse" demektir (٦). Kölenin bâliğ ve akıllı olması gerektiği de söylenmiştir; çocuk ve delinin mükâtebesi geçerli olmaz, zira bunlardan talep sahih olmaz. Ebu Hanîfe ise bülûğa yaklaşmış (mürâhik) çocuğun mükâtebesini caiz görmüştür.
قَوْلُهُ ﷿: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا خِطَابٌ لِلْمَوَالِي، يَجِبُ عَلَى الْمَوْلَى أَنْ يَحُطَّ عَنْ مُكَاتَبِهِ مِنْ مَالِ كِتَابَتِهِ شَيْئًا، وَهُوَ قَوْلُ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَالزُّبَيْرِ وَجَمَاعَةٍ، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَآتُوهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي آتَاكُمْ} “Allah'ın size verdiği malından onlara da verin” kavli hususunda ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazısı şöyle demiştir: Bu, efendilere yönelik bir hitaptır; efendinin, mükâtep kölesinin mükâtebe bedelinden bir miktar indirmesi vaciptir. Bu, Osman, Ali, Zübeyr ve bir grubun görüşü olup Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir.
ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي قَدْرِهِ، فَقَالَ قَوْمٌ: يَحُطُّ عَنْهُ رُبُعَ مَالِ الْكِتَابَةِ، وَهُوَ قَوْلُ عَلَيٍّ، وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَلَيٍّ مَرْفُوعًا (١) ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا يَحُطُّ عَنْهُ الثُّلُثَ. وَقَالَ الْآخَرُونَ: لَيْسَ لَهُ حَدٌّ بَلْ عَلَيْهِ أَنْ يَحُطَّ عَنْهُ مَا شَاءَ (٢) وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ.
Sonra bunun miktarı hususunda ihtilaf ettiler. Bir grup: "Mükâtebe bedelinin dörtte birini ondan indirir" demiştir ki bu Ali'nin kavlidir; bazıları bunu Ali'den merfû olarak rivayet etmiştir (١). İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan ise üçte birini indireceği rivayet edilmiştir. Diğerleri ise: "Bunun belirli bir sınırı yoktur, aksine dilediği kadarını indirmesi gerekir" demiştir (٢) ve bu Şâfiî'nin kavlidir.
قَالَ نَافِعٌ: كَاتَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ غُلَامًا لَهُ عَلَى خَمْسَةٍ وَثَلَاثِينَ أَلْفَ دِرْهَمٍ فَوَضَعَ عَنْهُ مِنْ آخِرِ كِتَابَتِهِ خَمْسَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ (٣) . وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا كَاتَبَ مُكَاتَبَهُ لَمْ يَضَعْ عَنْهُ شَيْئًا مِنْ أَوَّلِ نُجُومِهِ مَخَافَةَ أَنْ يَعْجِزَ فَتَرْجِعَ إِلَيْهِ صَدَقَتُهُ، وَوَضَعَ مِنْ آخِرِ كِتَابَتِهِ مَا أَحَبَّ (٤) . وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ أَمْرُ اسْتِحْبَابٍ. وَالْوُجُوبُ أَظْهَرُ. وَقَالَ قَوْمٌ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ: "وَآتَوْهُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ" أَيْ سَهْمَهُمُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الصَّدَقَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ، بِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَفِي الرِّقَابِ" (التَّوْبَةِ-٦٠) وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ (٥) . وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: هُوَ حَثٌّ لِجَمِيعِ النَّاسِ عَلَى مَعُونَتِهِمْ (٦)
Nâfi' şöyle dedi: Abdullah b. Ömer, bir kölesiyle otuz beş bin dirhem karşılığında mükâtebe yaptı ve mükâtebe borcunun son taksitinden beş bin dirhemini indirdi (٣). Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: İbn Ömer, mükâtep kölesiyle akit yaptığında, kölenin âciz kalıp da tasadduk ettiği şeyin kendisine geri dönmesi korkusuyla ilk taksitlerinden hiçbir şey indirmez, mükâtebesinin sonundan dilediği kadarını indirirdi (٤). Bazıları da bunun müstehaplık bildiren bir emir olduğunu söylemiştir; ancak vacip olması daha açıktır. Bir grup da: "'Onlara Allah'ın malından verin' buyruğuyla, Allah Teâlâ'nın: 'وَفِي الرِّقَابِ' (et-Tevbe, 60) 've köleler uğrunda' kavliyle farz kılınan sadakalardan (zekâttan) onlar için belirlediği payı kastetmiştir" demiştir ki bu Hasan ve Zeyd b. Eslem'in kavlidir (٥). İbrahim ise: "Bu, bütün insanları onlara yardım etmeye bir teşviktir" demiştir (٦).
وَلَوْ مَاتَ الْمُكَاتَبُ قَبْلَ أَدَاءِ النُّجُومِ، اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيهِ: فَذَهَبَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ إِلَى أَنَّهُ يَمُوتُ رَقِيقًا، وَتَرْتَفِعُ الْكِتَابَةُ سَوَاءٌ تَرَكَ مَالًا أَوْ لَمْ يَتْرُكْ، كَمَا لَوْ تَلِفَ الْمَبِيعُ قَبْلَ الْقَبْضِ يَرْتَفِعُ الْبَيْعُ. وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ، وَابْنِ عُمَرَ، وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَبِهِ قَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَالزُّهْرِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ. وَقَالَ قَوْمٌ: إِنْ تَرَكَ وَفَاءً بِمَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنَ الْكِتَابَةِ كَانَ حُرًّا وَإِنْ كَانَ فِيهِ فَضْلٌ، فَالزِّيَادَةُ لِأَوْلَادِهِ الْأَحْرَارِ، وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَالنَّخَعِيِّ، وَالْحَسَنِ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ، وَالثَّوْرِيُّ، وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. وَلَوْ كَاتَبَ عَبْدَهُ كِتَابَةً فَاسِدَةً يَعْتِقُ بِأَدَاءِ الْمَالِ لِأَنَّ عِتْقَهُ مُعَلَّقٌ بِالْأَدَاءِ، وَقَدْ وُجِدَ وَتَبِعَهُ الْأَوْلَادُ وَالِاكْتِسَابُ كَمَا فِي الْكِتَابَةِ الصَّحِيحَةِ، وَيَفْتَرِقَانِ فِي بَعْضِ الْأَحْكَامِ: وَهِيَ أَنَّ الْكِتَابَةَ الصَّحِيحَةَ لَا يَمْلِكُ الْمَوْلَى فَسْخَهَا مَا لَمْ يَعْجِزِ الْمُكَاتَبُ عَنْ أَدَاءِ النُّجُومِ، [وَلَا تَبْطُلُ بِمَوْتِ الْمَوْلَى، وَيَعْتِقُ بِالْإِبْرَاءِ
Şayet mükâtep [köle], taksitleri ödemeden önce vefat ederse ilim ehli bu konuda ihtilaf etmiştir: Onlardan birçoğu, -kabzdan (teslim almadan) önce satılan malın helak olmasıyla satış akdinin kalkması gibi- geride mal bırakmış olsun veya bırakmamış olsun köle olarak vefat edeceği ve mükâtebe akdinin ortadan kalkacağı görüşüne varmıştır. Bu; Ömer, İbn Ömer ve Zeyd b. Sâbit'in kavlidir; Ömer b. Abdilazîz, Zührî ve Katâde de bunu söylemiş olup Şâfiî ile Ahmed de bu görüşe gitmiştir. Bir grup ise şöyle demiştir: Eğer mükâtebe borcundan üzerinde kalan miktarı karşılayacak kadar [mal] bırakmışsa hür olur; şayet bundan arta kalan bir fazlalık olursa, bu fazlalık onun hür çocuklarına aittir. Bu; Atâ, Tâvûs, Nehaî ve Hasan'ın kavlidir; Mâlik, Sevrî ve re'y ehli de bu görüşü benimsemiştir. Kişi kölesiyle fâsit bir mükâtebe akdi yaparsa, malı ödemesiyle [köle] azat olur; çünkü onun azat olması ödemeye bağlanmıştır ve bu da gerçekleşmiştir; sahih mükâtebede olduğu gibi çocuklar ve kazanç da ona tâbi olur. Fakat bazı hükümlerde birbirinden ayrılırlar: Sahih mükâtebede, mükâtep taksitleri ödemekten âciz kalmadıkça efendi akdi feshetme hakkına sahip değildir, [efendinin ölümüyle akit bâtıl olmaz ve taksitlerden ibra edilmesiyle azat olur
عَنِ النُّجُومِ] (١) وَالْكِتَابَةُ الْفَاسِدَةُ يَمْلِكُ الْمَوْلَى فَسْخَهَا قَبْلَ أَدَاءِ الْمَالِ، [حَتَّى لَوْ أَدَّى الْمَالَ] (٢) بَعْدَ الْفَسْخِ لَا يَعْتِقُ وَيَبْطُلُ بِمَوْتِ الْمَوْلَى، وَلَا يَعْتِقُ بِالْإِبْرَاءِ عَنِ النُّجُومِ، وَإِذَا عَتَقَ الْمُكَاتَبُ بِأَدَاءِ الْمَالِ لَا يَثْبُتُ التَّرَاجُعُ فِي الْكِتَابَةِ الصَّحِيحَةِ، وَيَثْبُتُ فِي الْكِتَابَةِ الْفَاسِدَةِ، فَيَرْجِعُ الْمَوْلَى عَلَيْهِ بِقِيمَةِ رَقَبَتِهِ، وَهُوَ يَرْجِعُ عَلَى الْمَوْلَى بِمَا دَفَعَ إِلَيْهِ إِنْ كَانَ مَالًا.
] (١) Fâsit mükâtebede ise efendi, mal ödenmeden önce akdi feshetme hakkına sahiptir. [Hatta fesihten sonra malı ödese bile] (٢) azat olmaz; efendinin ölümüyle akit hükümsüz kalır ve taksitlerin ibra edilmesiyle de azat olmaz. Mükâtep malı ödemek suretiyle azat olduğunda, sahih mükâtebede karşılıklı geri isteme (terâcu') sabit olmaz; fâsit mükâtebede ise sabit olur, böylece efendi ona kölelik bedeliyle rücû eder, köle de efendiye ödediği miktar eğer malsa onu geri ister.
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بن سَلُولَ الْمُنَافِقِ، كَانَتْ لَهُ جَارِيَتَانِ: مُعَاذَةُ وَمُسَيْكَةُ، وَكَانَ يُكْرِهُهُمَا عَلَى الزِّنَا بِالضَّرِيبَةِ يَأْخُذُهَا مِنْهُمَا، وَكَذَلِكَ كَانُوا يَفْعَلُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، يُؤَجِّرُونَ إِمَاءَهُمْ، فَلَمَّا جاء الإسلام ٤٠/ب قَالَتْ مُعَاذَةُ لِمُسَيْكَةَ: إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ الَّذِي نَحْنُ فِيهِ لَا يَخْلُو مِنْ وَجْهَيْنِ، فَإِنْ يَكُ خَيْرًا فَقَدِ اسْتَكْثَرْنَا مِنْهُ، وَإِنْ يَكُ شَرًّا فَقَدْ آنَ لَنَا أَنْ نَدَعَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ (٣) . وَرُوِيَ أَنَّهُ جَاءَتْ إِحْدَى الْجَارِيَتَيْنِ يَوْمًا بِبُرْدٍ وَجَاءَتِ الْأُخْرَى بِدِينَارٍ، فَقَالَ لَهُمَا: ارْجِعَا فَازْنِيَا، قَالَتَا: وَاللَّهِ لَا نَفْعَلُ، قَدْ جَاءَ الْإِسْلَامُ وَحَرَّمَ الزِّنَا، فَأَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ وَشَكَتَا إِلَيْهِ، فَأَنْزَلَ هَذِهِ الْآيَةَ (٤)
Allah azz ve celle'nin: {وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” ayeti, münafık Abdullah b. Übey b. Selûl hakkında indi. Onun Muâze ve Müseyke adında iki cariyesi vardı; onlardan aldığı vergi/kazanç karşılığında onları zinaya zorlardı. Câhiliye devrinde de böyle yapar, cariyelerini kiraya verirlerdi. İslam gelince Muâze, Müseyke'ye: "İçinde bulunduğumuz bu durum iki hâlden uzak değildir: Eğer bu hayır idiyse biz bundan fazlasıyla yaptık; eğer şer idiyse artık onu terk etme vaktimiz gelmiştir" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi (٣). Şöyle de rivayet edilmiştir: Bir gün cariyelerden biri bir kumaşla, diğeri ise bir dinarla geldi. [İbn Übey] onlara: "Geri dönün ve zina edin" dedi. Onlar: "Vallahi yapmayız, İslam geldi ve zinayı haram kıldı" dediler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu ona şikâyet ettiler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi (٤).
{وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ} إِمَاءَكُمْ {عَلَى الْبِغَاءِ} أَيْ: الزِّنَا {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} أَيْ: إِذَا أَرَدْنَ، وَلَيْسَ مَعْنَاهُ الشَّرْطُ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِكْرَاهُهُنَّ عَلَى الزِّنَا وَإِنْ لَمْ يُرِدْنَ تَحَصُّنًا، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" (آلِ عِمْرَانَ-١٣٩) ، [أَيْ: إِذَا كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ] (٥) وَقِيلَ: شَرَطَ إِرَادَةَ التَّحَصُّنِ لِأَنَّ الْإِكْرَاهَ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ إِرَادَةِ التَّحَصُّنِ، فَإِذَا لَمْ تُرِدِ التَّحَصُّنَ بَغَتْ طَوْعًا، وَالتَّحَصُّنُ: التَّعَفُّفُ. وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ الْفَضْلِ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ تَقْدِيرُهَا: وَأَنْكَحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ.
{وَلَا تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ} “Cariyelerinizi zorlamayın”, {عَلَى الْبِغَاءِ} “fuhşa” yani zinaya, {إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّنًا} “iffetli kalmak isterlerse” yani istedikleri zaman. Bunun manası şart değildir; çünkü iffetli kalmak istemeseler dahi onları zinaya zorlamak caiz değildir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: "وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ" (Âl-i İmrân, 139) “Eğer inanıyorsanız en üstün sizsiniz” [yani: İnanmış olduğunuz zaman] (٥) kavlinde olduğu gibi. Bir görüşe göre, iffetli kalma iradesi şart kılınmıştır; çünkü zorlama ancak iffetli kalmak istendiğinde söz konusu olur. Şayet iffetli kalmak istemezse kendi isteğiyle zina eder. Tehassun (تَحَصُّن), iffetli davranmak demektir. Hasan b. el-Fadl ise şöyle demiştir: "Ayette takdim ve tehir vardır, takdiri şöyledir: 'İffetli kalmak isterlerse içinizden bekâr olanları evlendirin ve cariyelerinizi fuhşa zorlamayın.'"
{لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} أَيْ: لِتَطْلُبُوا مِنْ أَمْوَالِ الدُّنْيَا، يُرِيدُ مِنْ كَسْبِهِنَّ وَبَيْعِ أَوْلَادِهِنَّ، {وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} يَعْنِي لِلْمُكْرَهَاتِ، وَالْوِزْرُ عَلَى الْمُكْرِهِ. وَكَانَ الْحَسَنُ إِذَا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ قَالَ: لَهُنَّ وَاللَّهِ لَهُنَّ وَاللَّهِ.
{لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا} “Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için” yani dünya mallarından talep etmek için; [bununla] onların kazançlarını ve çocuklarının satışını kastetmektedir. {وَمَنْ يُكْرِهُّنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edendir” yani zorlanan [cariye]ler için [bağışlayıcıdır]; günah ise zorlayanın üzerinedir. Hasan[-ı Basrî] bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: “Vallahi onlar (zorlanan kadınlar) içindir, vallahi onlar içindir!”
{وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤) اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥) }
{وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤) اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥) } “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik. (34) Allah, göklerin ve yerin nurudur. O'nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandillik (oyuk) gibidir. O kandil bir sırça (cam) içindedir; o cam sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Ne doğuya ne de batıya ait olan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verir. Nur üstüne nurdur! Allah dilediği kimseyi kendi nuruna iletir. Allah insanlara misaller verir ve Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (35)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ} مِنَ الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، {وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} أَيْ: شَبَهًا مِنْ حَالِكُمْ بِحَالِهِمْ أَيُّهَا الْمُكَذِّبُونَ، وَهَذَا تَخْوِيفٌ لَهُمْ أَنْ يَلْحَقَهُمْ مَا لَحِقَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ، {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَتَّقُونَ الشِّرْكَ وَالْكَبَائِرَ. قَوْلُهُ ﷿: {اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَادِي أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَهُمْ بِنُورِهِ إِلَى الْحَقِّ يَهْتَدُونَ وَبِهُدَاهُ مِنَ الضَّلَالَةِ يَنْجُونَ. وَقَالَ الضحاك: منوّر السموات وَالْأَرْضِ، يُقَالُ: نَوَّرَ السَّمَاءَ بِالْمَلَائِكَةِ وَنَوَّرَ الْأَرْضَ بِالْأَنْبِيَاءِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مُدَبِّرُ الأمور في السموات وَالْأَرْضِ (١) وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَالْحَسَنُ وَأَبُو العالية: مزِّين السموات وَالْأَرْضِ، زَيَّنَ السَّمَاءَ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالنُّجُومِ، وَزَيَّنَ الْأَرْضَ بِالْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ وَالْمُؤْمِنِينَ. وَيُقَالُ: بِالنَّبَاتِ وَالْأَشْجَارِ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ الْأَنْوَارُ كُلُّهَا مِنْهُ، كَمَا يُقَالُ: فَلَانٌ رَحْمَةٌ أَيْ مِنْهُ الرَّحْمَةُ. وَقَدْ يُذْكَرُ مِثْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى طَرِيقِ الْمَدْحِ كَمَا قَالَ الْقَائِلُ: إِذَا سَارَ عَبْدُ اللَّهِ مِنْ مَرْوَ لَيْلَةً ... فَقَدْ سَارَ مِنْهَا نُورُهَا وَجَمَالُهَا
Allah azz ve celle'nin: {وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ} “Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler indirdik” kavli, helal ve haramdan [açıklayıcı ayetler demektir]. {وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} “sizden önce gelip geçenlerden bir misal” yani ey yalanlayanlar, sizin durumunuzun onların durumuna benzerliğini [indirdik]. Bu, öncekilerden yalanlayanların başına gelenlerin onların da başına gelmesinden onları bir korkutmadır. {وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ} “ve takva sahipleri için bir öğüt” şirkten ve büyük günahlardan sakınan müminler için [bir öğüt indirdik]. Allah azz ve celle'nin: {اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ} “Allah, göklerin ve yerin nurudur” kavli hakkında İbn Abbas: "Gökler ve yer ehlinin yol göstericisidir (hâdîsidir); onlar O'nun nuruyla hakka ererler ve O'nun hidayetiyle sapıklıktan kurtulurlar" demiştir. Dahhâk: "Gökleri ve yeri aydınlatandır; semayı meleklerle aydınlattı, yeri peygamberlerle aydınlattı denilir" demiştir. Mücâhid: "Göklerdeki ve yerdeki işleri idare edendir" demiştir (١). Übey b. Ka'b, Hasan ve Ebu'l-Âliye: "Gökleri ve yeri süsleyendir; semayı güneş, ay ve yıldızlarla süsledi, yeri peygamberler, âlimler ve müminlerle süsledi" demişlerdir. Bitkiler ve ağaçlarla [süsledi] de denilmiştir. Bir görüşe göre anlamı: "Bütün nurlar O'ndandır; tıpkı 'falan kişi rahmettir' yani 'rahmet ondandır' denildiği gibi." Bu tür bir lafız bazen övgü yoluyla zikredilir; nitekim şairin şöyle dediği gibi: "Abdullah bir gece Merv'den ayrıldığında... / Şüphesiz oranın nuru ve güzelliği de onunla gitmiştir."
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَثَلُ نُورِهِ} أَيْ: مَثَلَ نُورِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ، وَهُوَ النُّورُ الَّذِي يَهْتَدِي بِهِ، كَمَا قَالَ "فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ" (الزُّمَرِ-٢٢) ، وَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَقْرَأُ: "مَثَلُ نُورِهِ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ". وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَثَلُ نُورِهِ الَّذِي أَعْطَى الْمُؤْمِنَ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْكِنَايَةُ عَائِدَةٌ إِلَى الْمُؤْمِنِ، أَيْ: مَثَلُ نُورِ قَلْبِ الْمُؤْمِنِ، وَكَانَ أُبَيٌّ يَقْرَأُ: "مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ" وَهُوَ عَبْدٌ جُعِلَ الْإِيمَانُ وَالْقُرْآنُ، فِي صَدْرِهِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: أَرَادَ بِالنُّورِ الْقُرْآنَ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ: هُوَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِالنُّورِ الطَّاعَةَ، سَمَّى طَاعَةَ اللَّهِ نُورًا وَأَضَافَ هَذِهِ الْأَنْوَارَ إِلَى نَفْسِهِ تَفْضِيلًا
Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ نُورِهِ} “O'nun nurunun misali” kavli; yani Allah Teâlâ'nın müminin kalbindeki nurunun misali [demektir]. Bu, kendisiyle doğru yolu bulduğu nurdur; nitekim [Allah Teâlâ]: {فَهُوَ عَلَى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ} “...İşte o, Rabbinden bir nur üzere değil midir?” (Zümer-22) buyurmuştur. İbn Mes‘ûd: "مَثَلُ نُورِهِ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ" (Müminin kalbindeki nurunun misali) şeklinde okurdu. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "Mümine verdiği nurunun misalidir" demiştir. Bazıları ise şöyle demiştir: Zamir mümine dönmektedir; yani müminin kalbinin nurunun misali [demektir]. Übey [b. Kâ‘b] ise: "مَثَلُ نُورِ مَنْ آمَنَ بِهِ" (O'na iman edenin nurunun misali) şeklinde okurdu; bu da göğsüne iman ve Kur'an yerleştirilen kuldur. Hasan ve Zeyd b. Eslem: "Nur ile Kur'an'ı kastetmiştir" dediler. Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk ise: "O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir" dediler. Bir diğer görüşte de: "Nur ile itaati kastetmiştir; Allah'a itaati nur olarak isimlendirmiş ve bu nurları bir üstünlük/şeref olsun diye zatına nispet etmiştir" denildi.
{كَمِشْكَاةٍ} وَهِيَ الْكُوَّةُ الَّتِي لَا مَنْفَذَ لَهَا فَإِنْ كَانَ لَهَا مَنْفَذٌ فَهِيَ كُوَّةٌ. وَقِيلَ: الْمِشْكَاةُ حَبَشِيَّةٌ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الْقِنْدِيلُ (١) {فِيهَا مِصْبَاحٌ} أَيْ: سِرَاجٌ، أَصْلُهُ مِنَ الضَّوْءِ، وَمِنْهُ الصُّبْحُ، وَمَعْنَاهُ: كَمِصْبَاحٍ فِي مِشْكَاةٍ، {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ} يَعْنِي الْقِنْدِيلَ، قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّمَا ذَكَرَ الزُّجَاجَةَ لِأَنَّ النُّورَ وَضَوْءَ النَّارِ فِيهَا أَبْيَنُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ، وَضَوْءُهُ يَزِيدُ فِي الزُّجَاجِ، ثُمَّ وَصَفَ الزُّجَاجَةَ، فَقَالَ: {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} قرأ أبو عمر وَالْكِسَائِيُّ: "دِرِّيءٍ" بِكَسْرِ الدَّالِ وَالْهَمْزَةِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ بِضَمِّ الدَّالِ وَالْهَمْزَةِ، فَمَنْ كَسَرَ الدَّالَ فَهُوَ فَعِيلٌ مِنَ الدَّرْءِ، وَهُوَ الدَّفْعُ، لِأَنَّ الْكَوْكَبَ يَدْفَعُ الشَّيَاطِينَ مِنَ السَّمَاءِ، وَشَبَّهَهُ بِحَالَةِ الدَّفْعِ لِأَنَّهُ يَكُونُ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ أَضْوَأَ وَأَنْوَرَ وَيُقَالُ: هُوَ مِنْ دَرَأَ الْكَوْكَبَ إِذَا انْدَفَعَ مُنْقَبِضًا فَيَتَضَاعَفُ ضَوْءُهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. وَقِيلَ: "دُرِّيٍّ" أَيْ: طَالِعٍ، يُقَالُ: دَرَأَ النَّجْمُ إِذَا طَلَعَ وَارْتَفَعَ. وَيُقَالُ: دَرَأَ عَلَيْنَا فُلَانٌ أَيْ طَلَعَ وَظَهَرَ، فَأَمَّا رَفْعُ الدَّالِ مَعَ الْهَمْزَةِ كَمَا قَرَأَ حَمْزَةُ، قَالَ أَكْثَرُ النُّحَاةِ: هُوَ لَحْنٌ، لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فُعِّيلٌ بِضَمِّ الْفَاءِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ.
{كَمِشْكَاةٍ} “bir kandillik (oyuk) gibidir”; bu, arkasında delik/menfez bulunmayan duvardaki oyuktur. Eğer deliği varsa o küvvedir (menfezli penceredir). Mişkât kelimesinin Habeşçe olduğu da söylenmiştir. Mücâhid: "O kandildir" demiştir (١). {فِيهَا مِصْبَاحٌ} “içinde kandil bulunan” yani çırağ/lamba; aslı ışıktan (dav') gelir ve 'subh' (sabah) kelimesi de bundandır. Manası: Bir oyuk içindeki kandil gibidir. {الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ} “O kandil bir sırça (cam) içindedir” yani kandil camı içindedir. Zeccâc şöyle demiştir: "Camı özellikle zikretti; çünkü nur ve ateşin ışığı onda her şeyden daha belirgindir ve ışığı camın içinde daha da artar." Sonra camı tavsif ederek şöyle buyurdu: {الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ} “o cam sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır.” Ebu Amr ve Kisâî, dâl harfinin ve hemzenin kesresiyle "دِرِّيء" şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Ebu Bekr ise dâl harfinin ve hemzenin zammesiyle [dûrri'] okumuşlardır. Dâl harfini kesre ile okuyanlara göre bu, defetmek anlamına gelen ed-der' (الدَّرْء) kökünden fa'îl veznindedir; çünkü yıldız şeytanları semadan defeder. Onu defetme hâline benzetti; zira o durumda daha aydınlık ve daha nurlu olur. Bunun, yıldız hızla kayıp aktığında o vakitte ışığının katlanması anlamına gelen "dera'e'l-kevkeb" ifadesinden geldiği de söylenmiştir. "Dürrî"nin doğan/yükselen anlamına geldiği de söylenmiştir; nitekim yıldız doğup yükseldiğinde "dera'e'n-necm" denir. "Falan kişi üzerimize doğup göründü" manasında "Dera'e aleynâ fulânun" denilir. Hamza'nın okuduğu gibi dâlın zammesi ve hemze ile okunmasına gelince, nahivcilerin çoğu: "Bu bir kıraat hatasıdır (lahndir); çünkü Arap kelamında fâ'sı zammeli ve ayn'ı kesreli fu''îl vezni yoktur" demişlerdir.
قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَأَنَا أَرَى لَهَا وَجْهًا وَذَلِكَ أَنَّهَا دُرُّوءٌ عَلَى وَزْنِ فُعُّولٍ مِنْ دَرَاتُ، مِثْلُ سُبُّوحٍ وَقُدُّوسٍ، وَقَدِ اسْتَثْقَلُوا كَثْرَةَ الضَّمَّاتِ فَرَدُّوا بَعْضَهَا إِلَى الْكَسْرِ، كَمَا قَالُوا: عِتِيًّا وَهُوَ فُعُولٌ مِنْ عَتَوْتُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {دُرِّيُّ} بِضَمِّ الدَّالِّ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ بِلَا هَمْزٍ، أَيْ: شَدِيدُ الْإِنَارَةِ، نُسِبَ إِلَى الدُّرِ فِي صَفَائِهِ وَحُسْنِهِ، وَإِنْ كَانَ الْكَوْكَبُ أَكْثَرَ ضَوْءًا مِنَ الدُّرِّ لَكِنَّهُ يَفْضُلُ الْكَوَاكِبَ بِضِيَائِهِ، كَمَا يَفْضُلُ الدُّرُّ، سَائِرَ الْحَبِّ. وَقِيلَ: الْكَوْكَبُ الدُّرِّيُّ وَاحِدٌ مِنَ الْكَوَاكِبِ الْخَمْسَةِ الْعِظَامِ، وَهِيَ زُحَلُ وَالْمِرِّيخُ، وَالْمُشْتَرِي، وَالزُّهَرَةُ، وَعُطَارِدُ. وَقِيلَ: شَبَّهَهُ بِالْكَوْكَبِ، وَلَمْ يُشَبِّهْهُ بِالشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، لِأَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ يَلْحَقُهُمَا الْخُسُوفُ وَالْكَوَاكِبَ لَا يَلْحَقُهَا الْخُسُوفُ.
Ebu Ubeyde şöyle dedi: "Benim nazarımda bunun bir izahı vardır; o da 'dere'tü' fiilinden sübbûh ve kuddûs gibi fu''ûl vezninde 'dürrû'' olmasıdır. Zamme çokluğunu ağır bularak bazısını kesreye çevirdiler; nitekim 'atevtü' fiilinden fu'ûl vezninde 'ıtiyyâ' dedikleri gibi." Diğerleri ise {دُرِّيٌّ} lafzını dâlın zammesi ve yâ'nın şeddesiyle, hemzesiz olarak okumuşlardır; yani son derece parlak demektir. Saflığı ve güzelliği bakımından inciye (dürr) nispet edilmiştir. Yıldız inciden daha parlak olsa da, inci diğer tanelere üstün geldiği gibi o da ışığıyla diğer yıldızlara üstün gelir. Şöyle de denilmiştir: Dürrî yıldız, beş büyük yıldızdan biridir; bunlar Zuhal (Satürn), Merih (Mars), Müşteri (Jüpiter), Zühre (Venüs) ve Utarid (Merkür)'tir. Şöyle de denilmiştir: Onu güneşe ve aya benzetmeyip yıldıza benzetti; çünkü güneş ve aya tutulma (küsûf ve husûf) ârız olur, yıldızlara ise tutulma ârız olmaz.
{يُوقَدُ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ، وَابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ: "تَوَقَّدَ" بِالتَّاءِ وَفَتِحِهَا وَفَتْحِ الْوَاوِ وَالدَّالِ وَتَشْدِيدِ الْقَافِ عَلَى الْمَاضِي، يَعْنِي الْمِصْبَاحَ، أَيْ: اتَّقَدَ، يُقَالُ تَوَقَّدَتِ النَّارُ أَيْ: اتَّقَدَتْ. وَقَرَأَ
{يُوقَدُ} “tutuşturulur” [ifadesini]; Ebû Ca‘fer, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kûb; mazi [sîgasında] tâ'nın fethası, vâv ve dâlın fethası ve kâf'ın şeddesiyle "تَوَقَّدَ" (yandı/tutuştu) şeklinde okumuşlardır; [bununla] kandil kastedilmektedir, yani tutuştu [demektir]. Nitekim ateş parlayıp alevlendiğinde "تَوَقَّدَتِ النَّارُ" (ateş tutuştu) denir. [Diğer kıraat imamları ise şöyle] okumuştur:
أَهْلُ الْكُوفَةِ غَيْرَ حَفْصٍ "تُوقَدُ" بِالتَّاءِ وَضَمِّهَا وَفَتْحِ الْقَافِ خَفِيفًا، يَعْنِي الزُّجَاجَةَ أَيْ: نَارَ الزُّجَاجَةِ لِأَنَّ الزُّجَاجَةَ لَا تُوقَدُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا خَفِيفًا يَعْنِي الْمِصْبَاحَ، {مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ} أَيْ: مِنْ زَيْتِ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ} وَأَرَادَ بِالشَّجَرَةِ المباركة: الزيتونة ٤١/أوَهِيَ كَثِيرَةُ الْبَرَكَةِ، وَفِيهَا مَنَافِعُ كَثِيرَةٌ، لِأَنَّ الزَّيْتَ يُسْرَجُ بِهِ، وَهُوَ أَضْوَأُ وَأَصْفَى الْأَدْهَانِ، وَهُوَ إِدَامٌ وَفَاكِهَةٌ، وَلَا يُحْتَاجُ فِي اسْتِخْرَاجِهِ إِلَى إِعْصَارٍ بَلْ كُلُّ أَحَدٍ يَسْتَخْرِجُهُ، وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "أَنَّهُ مَصَحَّةٌ مِنَ الْبَاسُورِ" (١) ، وَهِيَ شَجَرَةٌ تُورِقُ مِنْ أَعْلَاهَا إِلَى أَسْفَلِهَا.
Hafs dışındaki Kûfe ehli, tâ'nın zammesi ve kâf'ın fethasıyla şeddesiz olarak "تُوقَدُ" şeklinde okumuşlardır; camı, yani camın ateşini kastetmektedir, zira camın kendisi tutuşturulmaz. Diğerleri ise yâ harfi ve zammesiyle şeddesiz olarak [yûkadu] şeklinde okumuşlardır; kandili kastetmektedir. {مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ} “mübarek bir zeytin ağacından” yani mübarek bir ağacın yağından; nitekim Allah Teâlâ'nın: {يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ} “neredeyse yağı ışık verir” kavli deliliyle muzaf hazfedilmiştir. Mübarek ağaç ile zeytin ağacını kastetmiştir; o, bereketi çok olan ve içinde pek çok menfaatler bulunan bir ağaçtır. Çünkü zeytinyağı ile kandil yakılır, o yağların en aydınlığı ve en saf olanıdır; aynı zamanda hem katıktır hem de meyvedir. Çıkarılması için sıkma aletine ihtiyaç duyulmaz, aksine herkes onu çıkarabilir. Hadiste şöyle gelmiştir: "O, basur için bir şifadır" (١). O, tepesinden aşağısına kadar yapraklanan bir ağaçtır.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الْقَاسِمُ بْنُ بَكْرٍ الطَّيَالِسِيُّ، أَخْبَرَنَا أبو أمية الطرسوسي، أَخْبَرَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى، عَنْ عَطَاءٍ الَّذِي كَانَ بِالشَّامِ، وَلَيْسَ بِابْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَسَدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي أَسْلَمَ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كُلُوا الزَّيْتَ وَادَّهِنُوا بِهِ فَإِنَّهُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ" (٢) .
Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebu'l-Hasan el-Kâsım b. Bekr et-Tayâlisî bildirdi, bize Ebu Ümeyye et-Tarsûsî bildirdi, bize Kabîsa b. Ukbe bildirdi, bize Süfyân es-Sevrî, Abdullah b. Îsâ'dan, o İbn Ebî Rebâh olmayan Şam'daki Atâ'dan, o Esed b. Sâbit ve Ebu Eslem el-Ensârî'den bildirdi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Zeytinyağını yiyiniz ve onunla yağlanınız; çünkü o, mübarek bir ağaçtandır." (٢)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} أَيْ: لَيْسَتْ شَرْقِيَّةً وَحْدَهَا حَتَّى لَا تُصِيبَهَا الشَّمْسُ إِذَا غَرَبَتْ، وَلَا غَرْبِيَّةً وَحْدَهَا فَلَا تُصِيبُهَا الشَّمْسُ بِالْغَدَاةِ إِذَا طَلَعَتْ، بَلْ هِيَ ضَاحِيَةُ الشَّمْسِ طُولَ النَّهَارِ، تُصِيبُهَا الشَّمْسُ عِنْدَ طُلُوعِهَا وَعِنْدَ غُرُوبِهَا، فَتَكُونُ شَرْقِيَّةً وَغَرْبِيَّةً تَأْخُذُ حَظَّهَا مِنَ الْأَمْرَيْنِ، فَيَكُونُ زَيْتُهَا أَضْوَأَ، وَهَذَا كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ لَيْسَ بِأَسْوَدَ وَلَا بِأَبْيَضَ، يُرِيدُ لَيْسَ بِأَسْوَدَ خَالِصٍ وَلَا بِأَبْيَضَ خَالِصٍ، بَلِ اجْتَمَعَ فِيهِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا، وَهَذَا الرُّمَّانُ لَيْسَ بِحُلْوٍ وَلَا حَامِضٍ، أَيِ اجْتَمَعَتْ فِيهِ الْحَلَاوَةُ وَالْحُمُوضَةُ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسِ فِي رِوَايَةِ عِكْرِمَةَ وَالْكَلْبِيِّ، وَالْأَكْثَرِينَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ وَجَمَاعَةٌ: مَعْنَاهُ أَنَّهَا لَيْسَتْ فِي مَقْنَاةٍ لَا تُصِيبُهَا الشَّمْسُ وَلَا فِي مَضْحَاةٍ لَا يُصِيبُهَا الظِّلُّ، فَهِيَ لَا تَضُرُّهَا شَمْسٌ وَلَا ظِلٌّ.
Yüce Allah'ın: {لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ} “ne doğuya ne de batıya aittir” buyruğu; yani ne battığında güneşin kendisine isabet etmeyeceği şekilde sadece doğuda, ne de doğduğunda sabahleyin güneşin kendisine isabet etmeyeceği şekilde sadece batıdadır. Bilakis o, gün boyunca güneşe açıktır; güneş doğarken de batarken de ona isabet eder. Böylece hem doğulu hem batılı olup her iki durumdan da payını alır ve yağı daha parlak olur. Bu, tıpkı şöyle denilmesine benzer: "Falan kişi ne siyahtır ne beyazdır"; yani ne sırf siyah ne de sırf beyazdır, bilakis onda her ikisi de bir araya gelmiştir. "Bu nar ne tatlıdır ne ekşidir"; yani onda tatlılık ile ekşilik bir araya gelmiştir. Bu, İkrime ve el-Kelbî'nin rivayetinde İbn Abbâs'ın ve çoğunluğun görüşüdür. es-Süddî ve bir topluluk ise şöyle demiştir: Bunun manası, o ne güneşin isabet etmediği gölgelik bir yerde [maknâe] ne de gölgenin isabet etmediği güneşlik bir yerdedir [madhât]; dolayısıyla ona ne güneş ne de gölge zarar verir.
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَنَّهَا مُعْتَدِلَةٌ لَيْسَتْ فِي شَرْقٍ يَضُرُّهَا الْحَرُّ، وَلَا فِي غَرْبٍ يَضُرُّهَا الْبَرْدُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ هِيَ شَامِيَّةٌ لِأَنَّ الشَّامَ لَا شَرْقِيٌّ وَلَا غَرْبِيٌّ. وَقَالَ الْحَسَنُ: لَيْسَتْ هَذِهِ مِنْ أَشْجَارِ الدُّنْيَا وَلَوْ كَانَتْ فِي الدُّنْيَا لَكَانَتْ شَرْقِيَّةً أَوْ غَرْبِيَّةً وَإِنَّمَا هُوَ مَثَلٌ ضَرْبَهُ اللَّهُ لِنُورِهِ (١) .
Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, o mutedil bir yerdedir; ona sıcağın zarar vereceği doğuda da değildir, soğuğun zarar vereceği batıda da değildir. Bir görüşe göre anlamı: O Şam'a aittir; çünkü Şam ne doğuludur ne batılıdır. Hasan ise: "Bu dünya ağaçlarından değildir; şayet dünyada olsaydı ya doğulu ya da batılı olurdu. Bu ancak Allah'ın kendi nuru için verdiği bir misaldir" demiştir (١).
{يَكَادُ زَيْتُهَا} دُهْنُهَا، {يُضِيءُ} مِنْ صَفَائِهُ {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} أَيْ: قَبْلَ أَنْ تُصِيبَهُ النَّارُ، {نُورٌ عَلَى نُورٍ} يَعْنِي نُورُ الْمِصْبَاحِ عَلَى نُورِ الزُّجَاجَةِ. وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي مَعْنَى هَذَا التَّمْثِيلِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَقَعَ هَذَا التَّمْثِيلُ لِنُورِ مُحَمَّدٍ ﷺ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِكَعْبِ الْأَحْبَارِ: أَخْبِرْنِي عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} فَقَالَ كَعْبٌ: هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ ﷺ، فَالْمِشْكَاةُ صَدْرُهُ، وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُهُ، وَالْمِصْبَاحُ فِيهِ النُّبُوَّةُ، تُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ هِيَ شَجَرَةُ النُّبُوَّةِ، يَكَادُ نُورُ مُحَمَّدٍ وَأَمْرُهُ يَتَبَيَّنُ لِلنَّاسِ وَلَوْ لَمْ يَتَكَلَّمْ أَنَّهُ نَبِيٌّ كَمَا يَكَادُ ذَلِكَ الزَّيْتُ يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ (٢) . وَرَوَى سَالِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: الْمِشْكَاةُ: جَوْفُ مُحَمَّدٍ، وَالزُّجَاجَةُ: قَلْبُهُ، وَالْمِصْبَاحُ: النُّورُ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّهُ فِيهِ، لَا شَرْقِيَّةً وَلَا غَرْبِيَّةً: وَلَا يَهُودِيّ وَلَا نَصْرَانِيّ، تُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ: إِبْرَاهِيمُ، نُورٌ عَلَى نُورٍ، قَلْبُ إِبْرَاهِيمَ، وَنُورٌ: قَلَبُ مُحَمَّدٍ ﷺ (٣) .
{يَكَادُ زَيْتُهَا} “Neredeyse yağı”, {يُضِيءُ} saflığından dolayı “ışık verir”, {وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ} “kendisine ateş dokunmasa bile” yani ateş ona isabet etmeden önce. {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nurdur” yani sırçanın nuru üzerinde kandilin nurudur. İlim ehli bu temsilin anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları: Bu temsil Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nuru için yapılmıştır demişlerdir. İbn Abbas, Ka'b el-Ahbâr'a: "Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ} 'O'nun nurunun misali, bir kandillik gibidir' kavlini bana haber ver" dedi. Ka'b şöyle dedi: "Bu, Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için verdiği bir misaldir. Kandillik onun göğsü, sırça (cam) onun kalbi, kandil ise içindeki nübüvvettir. Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur ki o nübüvvet ağacıdır. Tıpkı o yağın kendisine ateş dokunmasa bile neredeyse ışık verecek olması gibi, Muhammed'in nuru ve hâli de kendisi peygamber olduğunu söylemese dahi neredeyse insanlara apaçık belli olacaktı" (٢). Sâlim, İbn Ömer'den bu ayet hakkında şöyle rivayet etmiştir: "Kandillik: Muhammed'in içi; sırça: onun kalbi; kandil: Allah'ın onun içine koyduğu nurdur. Ne doğuya ne batıya ait: Ne Yahudi ne Hristiyan. Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur: İbrahim'dir. Nur üstüne nur: İbrahim'in kalbi ve [diğer] nur da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbidir" (٣).
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ: "الْمِشْكَاةُ" إِبْرَاهِيمُ، وَ"الزُّجَاجَةُ": إِسْمَاعِيلُ وَ"الْمِصْبَاحُ": مُحَمَّدٌ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ سَمَّاهُ اللَّهُ مِصْبَاحًا كَمَا سَمَّاهُ سِرَاجًا فَقَالَ تَعَالَى: "وَسِرَاجًا مُنِيرًا" (الْأَحْزَابِ-٤٦) ، "تُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ" وَهِيَ إِبْرَاهِيمُ، سَمَّاهُ مُبَارَكَةً لِأَنَّ أَكْثَرَ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ صُلْبِهِ، "لَا شَرْقِيَّةً وَلَا غَرْبِيَّةً" يَعْنِي: إِبْرَاهِيمَ لَمْ يَكُنْ يَهُودِيًّا وَلَا نَصْرَانِيًّا وَلَكِنْ كَانَ حَنِيفًا مُسْلِمًا لِأَنَّ الْيَهُودَ تُصَلِّي قِبَلَ الْمَغْرِبِ وَالنَّصَارَى تُصَلِّي قِبَلَ الْمَشْرِقِ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ، تَكَادُ مَحَاسِنُ مُحَمَّدٍ ﷺ تَظْهَرُ لِلنَّاسِ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ "نُورٌ عَلَى نُورٍ": نَبِيٌّ مِنْ نَسْلِ نَبِيٍّ، نُورُ مُحَمَّدٍ عَلَى نُورِ إِبْرَاهِيمَ.
Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: "Kandillik: İbrahim; sırça: İsmail; kandil ise Muhammed'dir -Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun-. Allah Teâlâ: 'وَسِرَاجًا مُنِيرًا' (el-Ahzâb, 46) 've nur saçan bir kandil' buyurarak onu sirâc (kandil) olarak isimlendirdiği gibi burada da misbâh (kandil) olarak isimlendirmiştir. 'Mübarek bir ağaçtan tutuşturulur': O İbrahim'dir; peygamberlerin çoğu onun sulbünden geldiği için onu mübarek kıldı. 'Ne doğuya ne batıya ait': Yani İbrahim ne Yahudi ne de Hristiyan idi, bilakis hanîf bir Müslümandı; çünkü Yahudiler batıya doğru, Hristiyanlar ise doğuya doğru namaz kılarlar. 'Neredeyse yağı kendisine ateş dokunmasa bile ışık verir': Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in güzellikleri kendisine vahiy gelmeden önce de neredeyse insanlara aşikâr olacaktı. 'Nur üstüne nur': Peygamber neslinden bir peygamberdir; İbrahim'in nuru üzerine Muhammed'in nurudur."
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَقَعَ هَذَا التَّمْثِيلُ لِنُورِ قَلْبِ الْمُؤْمِنِ. رَوَى أَبُو الْعَالِيَةِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: هَذَا مَثَلُ الْمُؤْمِنِ، فَالْمِشْكَاةُ نَفْسُهُ وَالزُّجَاجَةُ صَدْرُهُ، وَالْمِصْبَاحُ مَا جَعَلَ اللَّهُ فِيهِ مِنَ الْإِيمَانِ، وَالْقُرْآنِ
Bazıları da şöyle demiştir: Bu temsil, müminin kalbinin nuru için getirilmiştir. Ebu’l-Âliye’nin, Übey b. Ka‘b’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu, müminin misalidir; kandillik onun nefsi (bedeni), sırça göğsü, kandil ise Allah’ın onun içine yerleştirdiği iman ve Kur’an’dır.”
فِي قَلْبِهِ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ وَهِيَ الْإِخْلَاصُ لِلَّهِ وَحْدَهُ، فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الشَّجَرَةِ الَّتِي الْتَفَّ بِهَا الشَّجَرُ خَضْرَاءُ نَاعِمَةٌ لَا تُصِيبُهَا الشَّمْسُ لَا إِذَا طَلَعَتْ وَلَا إِذَا غَرَبَتْ فَكَذَلِكَ الْمُؤْمِنُ، قَدِ احْتَرَسَ مِنْ أَنْ يُصِيبَهُ شَيْءٌ مِنَ الْفِتَنِ فَهُوَ بَيْنُ أَرْبَعِ خِلَالٍ إِنْ أُعْطِيَ شَكَرَ وَإِنِ ابْتُلِيَ صَبْرَ، وَإِنْ حَكَمَ عَدَلَ، وَإِنْ قَالَ صَدَقَ، يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ أَيْ: يَكَادُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ يَعْرِفُ الْحَقَّ قَبْلَ أَنْ يَتَبَيَّنَ لَهُ لِمُوَافَقَتِهِ إِيَّاهُ نُورٌ عَلَى نُورٍ. قَالَ أُبَيٌّ فَهُوَ يَتَقَلَّبُ فِي خَمْسَةِ أَنْوَارٍ: قَوْلُهُ نُورٌ، وَعَمَلُهُ نُورٌ، وَمَدْخَلُهُ نُورٌ، وَمَخْرَجُهُ نُورٌ، وَمَصِيرُهُ إِلَى النُّورِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ (١)
Kalbinde mübarek bir ağaçtan tutuşturulur ki o da yalnızca Allah'a olan ihlastır. Müminin misali, etrafını ağaçların sardığı yemyeşil, taptaze ve ne doğarken ne de batarken güneşin doğrudan vurmadığı bir ağacın misali gibidir. Mümin de böyledir; fitnelerden herhangi birinin kendisine isabet etmesinden korunmuştur. O dört haslet arasındadır: Kendisine verildiğinde şükreder, imtihan edildiğinde sabreder, hükmettiğinde adaletle davranır, konuştuğunda doğru söyler. 'Neredeyse yağı ışık verir': Yani müminin kalbi, hak kendisine apaçık bildirilmeden önce de ona uygunluğu sebebiyle neredeyse hakkı bilecektir; bu, nur üstüne nurdur." Übey şöyle demiştir: "O beş nur içinde dönüp durur: Sözü nurdur, ameli nurdur, girdiği yer nurdur, çıktığı yer nurdur ve kıyamet gününde varacağı yer de nurdur (Cennettir)" (١).
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا مَثَلُ نُورِ اللَّهِ وَهُدَاهُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِ كَمَا يَكَادُ الزَّيْتُ الصَّافِي يُضِيءُ قَبْلَ أَنْ تَمَسَّهُ النَّارُ، فَإِذَا مَسَّتْهُ النَّارُ ازْدَادَ ضَوْءًا عَلَى ضَوْئِهِ، كَذَلِكَ يَكَادُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ يَعْمَلُ بِالْهُدَى قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُ الْعِلْمُ، فَإِذَا جَاءَهُ الْعِلْمُ ازْدَادَ هُدًى عَلَى هُدًى وَنُورًا عَلَى نُورٍ (٢) قَالَ الْكَلْبِيُّ: قَوْلُهُ {نُورٌ عَلَى نُورٍ} يَعْنِي: إِيمَانَ الْمُؤْمِنِ وَعَمَلَهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: نُورُ الْإِيمَانِ وَنُورُ الْقُرْآنِ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ (٣) هَذَا مَثَلُ الْقُرْآنِ، فَالْمِصْبَاحُ هُوَ الْقُرْآنُ فَكَمَا يُسْتَضَاءُ بِالْمِصْبَاحِ يُهْتَدَى بِالْقُرْآنِ، وَالزُّجَاجَةُ قَلْبُ الْمُؤْمِنِ وَالْمِشْكَاةُ فَمُهُ وَلِسَانُهُ وَالشَّجَرَةُ الْمُبَارَكَةُ شَجَرَةُ الْوَحْيِ، "يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ" تَكَادُ حُجَّةُ الْقُرْآنِ تَتَّضِحُ وَإِنْ لَمْ يُقْرَأْ، نُورٌ عَلَى نُورٍ: يَعْنِي الْقُرْآنُ نُورٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لِخَلْقِهِ مَعَ مَا أَقَامَ لَهُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْأَعْلَامِ قَبِلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، فَازْدَادَ بِذَلِكَ نُورًا عَلَى نُورٍ (٤)
İbn Abbas şöyle dedi: "Bu, saf zeytinyağının ateşe dokunmadan önce neredeyse ışık verecek olması gibi Allah'ın nurunun ve hidayetinin müminin kalbindeki misalidir; ona ateş dokunduğunda ışığı üzerine ışığı artar. Tıpkı bunun gibi müminin kalbi de kendisine ilim gelmeden önce neredeyse hidayetle amel eder; ilim geldiğinde ise hidayet üzerine hidayet, nur üzerine nuru artar" (٢). Kelbî: {نُورٌ عَلَى نُورٍ} “Nur üstüne nur” kavli, müminin imanı ve amelidir demiştir. Süddî: "İman nuru ve Kur'an nurudur" demiştir. Hasan ve İbn Zeyd (٣): "Bu Kur'an'ın misalidir; kandil Kur'an'dır, nitekim kandille aydınlanıldığı gibi Kur'an'la da hidayete erilir. Sırça müminin kalbidir, kandillik onun ağzı ve dilidir, mübarek ağaç ise vahiy ağacıdır. 'Neredeyse yağı ışık verir': Kur'an'ın hücceti okunmasa bile neredeyse apaçık ortaya çıkacaktır. Nur üstüne nur: Yani Kur'an indirilmeden önce Allah'ın onlar için ikame ettiği deliller ve işaretlerle birlikte, mahlûkatı için Allah azz ve celle'den bir nurdur; böylece bununla nur üstüne nur artmıştır" demişlerdir (٤).
قَوْلُهُ ﷿: {يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لِدِينِ الْإِسْلَامِ، وَهُوَ نُورُ الْبَصِيرَةِ، وَقِيلَ: الْقُرْآنُ {وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ} يُبَيِّنُ اللَّهُ الْأَشْيَاءَ لِلنَّاسِ تَقْرِيبًا لِلْأَفْهَامِ وَتَسْهِيلًا لِسُبُلِ الْإِدْرَاكِ، {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}
Allah azz ve celle'nin: {يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediği kimseyi kendi nuruna iletir” kavli hakkında İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: "İslam dinine iletir; o da basiret nurudur" demiştir. Kur'an olduğu da söylenmiştir. {وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ} “Allah insanlara misaller verir”; Allah, anlayışlara yaklaştırmak ve idrak yollarını kolaylaştırmak için insanlara şeyleri açıklar. {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Ve Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
{فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦) }
{فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ (٣٦) } “(Bu kandil) Allah'ın, yüceltilmesine ve içlerinde kendi isminin anılmasına izin verdiği evlerdedir. Oralarda sabah akşam O'nu tesbih ederler. (36)”
قَوْلُهُ: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ} أَيْ: ذَلِكَ الْمِصْبَاحُ فِي بُيُوتٍ. وَقِيلَ: يُوقَدُ فِي بُيُوتٍ، وَالْبُيُوتُ: هِيَ الْمَسَاجِدُ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: "الْمَسَاجِدُ بُيُوتُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ، وهي تضيء ٤١/ب لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا تُضِيءُ النُّجُومُ لِأَهْلِ الْأَرْضِ".
[Cenâb-ı Hakk'ın]: {فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ} “Allah'ın [...] izin verdiği evlerdedir” kavli; yani o kandil evlerdedir, [demektir]. Evlerde yakılır, da denilmiştir. Bu evler mescitlerdir. Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Mescitler, yeryüzünde Allah'ın evleridir; yıldızların yeryüzü halkı için parıldadığı gibi onlar da gök ehli için parıldarlar."
وَرَوَى صَالِحُ بْنُ حَيَّانَ عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى" "فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ"، قَالَ: إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ مَسَاجِدَ لَمْ يَبْنِهَا إِلَّا نَبِيٌّ: الْكَعْبَةُ بَنَاهَا إِبْرَاهِيمُ وَإِسْمَاعِيلُ فَجَعَلَاهَا قِبْلَةً، وَبَيْتُ الْمَقْدِسِ بَنَاهُ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ، وَمَسْجِدُ الْمَدِينَةِ بَنَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَمَسْجِدُ قُبَاءٍ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوَى بَنَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ (١)
Sâlih b. Hayyân, İbn Büreyde'den Allah Teâlâ'nın: "فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ" “Allah'ın izin verdiği evlerdedir” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar ancak peygamberlerin inşa ettiği dört mescittir: İbrahim ve İsmail'in inşa edip kıble kıldıkları Kâbe; Dâvûd ve Süleyman'ın inşa ettiği Beytülmakdis; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in inşa ettiği Medine Mescidi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in takva üzerine kurduğu Kubâ Mescidi'dir" (١).
قَوْلُهُ: {أَنْ تُرْفَعَ} قَالَ مُجَاهِدٌ: أَنْ تُبْنَى، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ من البيت" (لبقرة-١٢٧) ، قَالَ الْحَسَنُ: أَيْ تُعَظَّمَ أَيْ لَا يُذْكَرَ فِيهِ الْخَنَا مِنَ الْقَوْلِ. {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُتْلَى فِيهَا كِتَابُهُ، {يُسَبِّحُ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ "يُسَبَّحُ" بِفَتْحِ الْبَاءِ عَلَى غَيْرِ تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ، وَالْوَقْفُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ" "وَالْآصَالِ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ الْبَاءِ، جَعَلُوا التَّسْبِيحَ فِعْلًا لِلرِّجَالِ، {يُسَبِّحُ لَهُ} أَيْ: يُصَلِّي، {لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} أَيْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ. قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: أَرَادَ بِهِ الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَاتِ. فَالَّتِي تُؤَدَّى بِالْغَدَاةِ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَالَّتِي تُؤَدَّى بِالْآصَالِ صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعِشَاءَيْنِ لِأَنَّ اسْمَ الْأَصِيلِ يَجْمَعُهُمَا. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ صَلَاةَ الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ.
{أَنْ تُرْفَعَ} “yüceltilmesine” kavli hakkında Mücâhid: "İnşa edilmesine [izin verdi]" demiştir; bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: "وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَيْتِ" (el-Bakara, 127) “Hani İbrahim Beyt'in temellerini yükseltiyordu” ayetidir. Hasan ise: "Yani tazim edilmesine, içlerinde çirkin ve müstehcen sözlerin anılmamasına [izin verdi]" demiştir. {وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ} “ve içlerinde kendi isminin anılmasına”; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: "İçinde O'nun Kitabı okunur" demiştir. {يُسَبِّحُ} “tesbih eder(ler)”; İbn Âmir ve Ebu Bekr, fâili zikredilmeyen fiil olarak (meçhul sîgada) bâ harfinin fethasıyla "يُسَبَّحُ" (tesbih olunur) şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre vakıf "وَالْآصَالِ" kelimesindedir. Diğerleri ise tesbihi ricalin (erlerin) fiili kılarak bâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. {يُسَبِّحُ لَهُ} “O'nu tesbih eder(ler)” yani O'nun için namaz kılarlar, {فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ} “oralarda sabah akşam” yani sabah vakitlerinde ve akşamüstlerinde. Tefsir ehli şöyle demiştir: Bununla farz namazları kastetmiştir. Sabah vakti kılınan namaz sabah namazıdır; âsâl (akşamüstleri) vaktinde kılınan namaz ise öğle, ikindi ve iki yatsı (akşam ve yatsı) namazıdır, zira asîl ismi bunların hepsini içine alır. Bununla sabah ve ikindi namazlarının kastedildiği de söylenmiştir.
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ ابن الْحُسَيْنِ الْحِيرِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْقِلٍ الْمَيْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ، أَخْبَرَنَا هَمَّامُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "مَنْ صَلَّى الْبَرْدَيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ" . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: التَّسْبِيحُ بِالْغُدُوِّ صَلَاةُ الضُّحَى أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّمْعَانِ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ الْحَارِثِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ وَهُوَ مُتَطَهِّرٌ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْحَاجِّ الْمُحْرِمِ، وَمَنْ مَشَى إِلَى تَسْبِيحِ الضُّحَى لَا يَنْصِبُهُ إِلَّا إِيَّاهُ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْمُعْتَمِرِ، وَصَلَاةٌ عَلَى أَثَرِ صَلَاةٍ لَا لَغْوَ بَيْنَهُمَا كِتَابٌ فِي عِلِّيِّينَ"
İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kâdî bize bildirdi, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn el-Hîrî bize bildirdi, Muhammed b. Ahmed b. Muhammed b. Ma'kıl el-Meydânî bize bildirdi, Muhammed b. Yahyâ bize rivayet etti, Abdullah b. Recâ bize bildirdi, Hemmâm b. Ebî Hamze bize bildirdi; Ebû Bekr b. Abdillâh b. Kays ona babasından rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ صَلَّى الْبَرْدَيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ» «Kim iki serinlik (sabah ve ikindi) namazını kılarsa cennete girer.» İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Sabah vakti tesbih (namazı), duhâ (kuşluk) namazıdır." Abdülvâhid el-Melîhî bize bildirdi, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. es-Sem'ân bize bildirdi, Ebû Ca'fer er-Reyyânî bize bildirdi, Humeyd b. Zenceveyh bize bildirdi, Abdullah b. Yûsuf bize bildirdi, el-Heysem b. Humeyd bize bildirdi, Yahyâ b. el-Hâris bana Kâsım b. Abdirrahmân'dan, o da Ebû Ümâme'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «مَنْ مَشَى إِلَى صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ وَهُوَ مُتَطَهِّرٌ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْحَاجِّ الْمُحْرِمِ، وَمَنْ مَشَى إِلَى تَسْبِيحِ الضُّحَى لَا يَنْصِبُهُ إِلَّا إِيَّاهُ فَأَجْرُهُ كَأَجْرِ الْمُعْتَمِرِ، وَصَلَاةٌ عَلَى أَثَرِ صَلَاةٍ لَا لَغْوَ بَيْنَهُمَا كِتَابٌ فِي عِلِّيِّينَ» «Her kim temizlenmiş (abdestli) olarak farz bir namaza yürürse, onun mükâfatı ihramlı hacının mükâfatı gibidir. Kim de sadece onu kast ederek duhâ tesbihine (kuşluk namazına) yürürse, onun mükâfatı umre yapanın mükâfatı gibidir. Aralarında hiçbir boş/lüzumsuz söz bulunmayan, namazın ardından kılınan diğer bir namaz ise İlliyyîn'de [kaydedilmiş] bir kitaptır.»
{رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨) }
{رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ (٣٧) لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٨) } “(Öyle) erler ki, onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoymaz. Onlar, kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetten allak bullak olacağı) bir günden korkarlar. (37) Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın ve kendi lütfundan onlara daha da artırsın diye (böyle yaparlar). Allah dilediğini hesapsızca rızıklandırır. (38)”
{رِجَالٌ} قِيلَ: خَصَّ الرِّجَالَ بِالذِّكْرِ فِي هَذِهِ الْمَسَاجِدِ لِأَنَّهُ لَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ جُمُعَةٌ وَلَا جَمَاعَةٌ فِي الْمَسْجِدِ، {لَا تُلْهِيهِمْ} لَا تُشْغِلُهُمْ، {تِجَارَةٌ} قِيلَ خَصَّ التِّجَارَةَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهَا أَعْظَمُ مَا يَشْتَغِلُ بِهِ الْإِنْسَانُ عَنِ الصَّلَاةِ وَالطَّاعَاتِ، وَأَرَادَ بِالتِّجَارَةِ الشِّرَاءَ وَإِنْ كَانَ اسْمُ التِّجَارَةِ يَقَعُ عَلَى الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ جَمِيعًا لِأَنَّهُ ذَكَرَ الْبَيْعَ بَعْدَ هَذَا، كَقَوْلِهِ: "وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً" (الْجُمُعَةِ-١١) يَعْنِي: الشِّرَاءَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: التِّجَارَةُ لِأَهْلِ الْجَلْبِ وَالْبَيْعِ مَا بَاعَهُ الرَّجُلُ عَلَى يَدَيْهِ. قَوْلُهُ: {وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} عَنْ حُضُورِ الْمَسَاجِدِ لِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ، {وَإِقَامِ} أَيْ: لِإِقَامَةِ، {الصَّلَاةِ} حَذَفَ الْهَاءَ وَأَرَادَ أَدَاءَهَا فِي وَقْتِهَا، لِأَنَّ مَنْ أَخَّرَ الصَّلَاةَ عَنْ وَقْتِهَا لَا يَكُونُ مِنْ مُقِيمِي الصَّلَاةِ، وَأَعَادَ ذِكْرَ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ لِأَنَّهُ أَرَادَ بِإِقَامِ الصَّلَاةِ حِفْظَ الْمَوَاقِيتِ. رَوَى سَالِمٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ فِي السُّوقِ فَأُقِيمَتِ الصَّلَاةُ فَقَامَ النَّاسُ وَأَغْلَقُوا حَوَانِيتَهُمْ فَدَخَلُوا الْمَسْجِدَ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: فِيهِمْ نَزَلَتْ: {رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} (١)
{رِجَالٌ} “(Öyle) erler”; kadınlar üzerine mescitte cuma ve cemaat farz olmadığı için bu mescitlerde özellikle erkeklerin zikredildiği söylenmiştir. {لَا تُلْهِيهِمْ} “onları alıkoymaz”, meşgul etmez, {تِجَارَةٌ} “bir ticaret”; insanın namazdan ve taatlerden alıkonulmasında en büyük meşgale olduğu için özellikle ticaretin zikredildiği söylenmiştir. Ticaret ismi hem alımı hem de satımı kapsasa da, bundan sonra satışı (el-bey') zikrettiği için burada ticaret ile satın almayı kastetmiştir; nitekim: "وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً" (el-Cuma, 11) “Bir ticaret gördükleri zaman” ayetinde olduğu gibi, yani satın almayı kastetmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Ticaret mal getiren tüccarlar içindir; bey' ise kişinin bizzat kendi eliyle sattığı şeydir. Allah Teâlâ'nın: {وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ} “ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan” kavli, namazı ikame etmek için mescitlerde bulunmaktan [alıkoymaz demektir]. {وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “ve namazı kılmaktan” yani ikame etmekten; hâ harfini hazfetmiştir ve namazı vaktinde eda etmeyi kastetmiştir; zira namazı vaktinden tehir eden kimse namazı kılanlardan (ikame edenlerden) olmaz. Allah'ı anmaktan maksat beş vakit namaz olduğu halde namazın ikamesini tekrar zikretmiştir; çünkü namazı kılmakla vakitleri korumayı kastetmiştir. Sâlim, İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre İbn Ömer çarşıdaydı; namaz için kamet getirildiğinde insanlar kalkıp dükkânlarını kapattılar ve mescide girdiler. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: Onlar hakkında şu ayet indi: {رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ} “(Öyle) erler ki, onları ne bir ticaret ne de bir alışveriş Allah'ı anmaktan, namazı kılmaktan alıkoymaz.” (١)
{وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ} الْمَفْرُوضَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: إِذَا حَضَرَ وَقْتُ أَدَاءِ الزَّكَاةِ لَمْ يَحْبِسُوهَا. وَقِيلَ: هِيَ الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ. {يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} قِيلَ: تَتَقَلَّبُ الْقُلُوبُ عَمَّا كَانَتْ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا مِنَ الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ، وَتَنْفَتِحُ الْأَبْصَارُ مِنَ الْأَغْطِيَةِ، وَقِيلَ: تَتَقَلَّبُ الْقُلُوبُ بَيْنَ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ تَخْشَى الْهَلَاكَ وَتَطْمَعُ فِي النَّجَاةِ، وَتَقَلُّبُ الْأَبْصَارِ مِنْ هَوْلِهِ أَيْ: نَاحِيَةَ يُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ أَمْ ذَاتَ الشِّمَالِ، وَمِنْ أَيْنَ يُؤْتُونَ الْكُتُبَ أَمْ من قبل الأيمان أم مِنْ قِبَلِ الشَّمَائِلِ، وَذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقِيلَ: تَتَقَلَّبُ الْقُلُوبُ فِي الْجَوْفِ فَتَرْتَفِعُ إِلَى الْحَنْجَرَةِ فَلَا تَنْزِلُ وَلَا تَخْرُجُ، وَتَقَلُّبُ الْبَصَرِ شُخُوصُهُ مِنْ هَوْلِ الْأَمْرِ وَشِدَّتِهِ. {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} يُرِيدُ: أَنَّهُمُ اشْتَغَلُوا بِذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسُنَ مَا عَمِلُوا، أَيْ بِأَحْسَنَ مَا عَمِلُوا، يُرِيدُ: يَجْزِيهِمْ بِحَسَنَاتِهِمْ، وَمَا كَانَ مِنْ مَسَاوِئِ أَعْمَالِهِمْ لَا يَجْزِيهِمْ بِهَا، {وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} مَا لَمْ يَسْتَحِقُّوهُ بِأَعْمَالِهِمْ، {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} ثُمَّ ضَرَبَ لِأَعْمَالِ الْكُفَّارِ مَثَلًا فَقَالَ تَعَالَى:
{وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ} “ve zekâtı vermekten” [yani] farz olan [zekâtı vermekten]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Zekâtı ödeme vakti geldiğinde onu bekletip geciktirmezler. Bunun sâlih ameller olduğu da söylenmiştir. {يَخَافُونَ يَوْمًا تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ} “Kalplerin ve gözlerin döneceği bir günden korkarlar”; kalplerin dünyada üzerinde bulunduğu şirk ve küfürden [başka bir hâle] döneceği, gözlerin ise perdelerden sıyrılıp açılacağı söylenmiştir. Kalplerin korku ile ümit arasında dönüp duracağı, helak olmaktan korkup kurtuluşu umacağı; gözlerin dönmesinin ise o günün dehşetinden ötürü hangi yöne, sağ tarafa mı yoksa sol tarafa mı götürüleceklerine ve [amel] defterlerinin kendilerine nereden, sağ taraflarından mı yoksa sol taraflarından mı verileceğine [bakması olduğu] söylenmiştir ki bu da kıyamet günüdür. Kalplerin göğüs boşluğunda dönüp gırtlağa kadar yükseleceği, ne aşağı ineceği ne de dışarı çıkacağı; gözlerin dönmesinin ise meselenin dehşet ve şiddetinden ötürü donup kalması (şuhûs) olduğu da söylenmiştir. {لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا} “Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın”; yani onlar, Allah kendilerini yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın diye Allah'ı zikretmekle, namazı kılmakla ve zekâtı vermekle meşgul olmuşlardır. Yani [Allah'ın] onları yaptıkları amellerin en güzeli sebebiyle, yani haseneleri (iyilikleri) karşılığında mükâfatlandıracağını, kötü amellerinden ötürü ise onları cezalandırmayacağını kastetmektedir. {وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ} “ve lütfundan onlara fazlasını da versin diye”; amelleriyle hak etmedikleri şeyleri de [ihsan etsin diye]. {وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشَاءُ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır”. Daha sonra [Allah Teâlâ] inkâr edenlerin amelleri için bir misal getirerek şöyle buyurdu:
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠) }
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠) } “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir; susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz ve yanında Allah'ı bulur; O da onun hesabını eksiksiz görür. Allah hesabı çok çabuk görendir. (39) Yahut derin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, onun üstünde bir dalga, onun üstünde de bir bulut vardır. Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar! Elini çıkardığında neredeyse onu bile göremez. Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur. (40)”
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} "السَّرَابُ" الشُّعَاعُ الَّذِي يُرَى نِصْفَ النَّهَارِ عِنْدَ شِدَّةِ الْحَرِّ فِي الْبَرَارِيِّ، يُشْبِهُ الْمَاءَ الْجَارِيَ عَلَى الْأَرْضِ يَظُنُّهُ مَنْ رَآهُ مَاءً، فَإِذَا قَرُبَ مِنْهُ انْفَشَّ فَلَمْ يَرَ شَيْئًا وَ"الْآلُ" مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ، وَهُوَ شُعَاعٌ يُرَى بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ بِالْغَدَوَاتِ شِبْهُ الْمُلَاءَةِ يُرْفَعُ فِيهِ الشُّخُوصُ يُرَى فِيهِ الصَّغِيرُ كَبِيرًا وَالْقَصِيرُ طَوِيلًا وَ"الرَّقْرَاقُ" يَكُونُ بِالْعَشَايَا، وَهُوَ مَا تَرَقْرَقَ مِنَ السَّرَابِ، أَيْ جَاءَ وَذَهَبَ. وَ"الْقِيعَةُ": جَمْعُ الْقَاعِ وَهُوَ الْمُنْبَسِطُ الْوَاسِعُ مِنَ الْأَرْضِ، وَفِيهِ يَكُونُ السَّرَابُ، {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ} أَيْ: يَتَوَهَّمُهُ الْعَطْشَانُ، {مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ} أَيْ: جَاءَ مَا قَدْ رَأَى أَنَّهُ مَاءٌ. وَقِيلَ: جَاءَ مَوْضِعَ السَّرَابِ، {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} عَلَى مَا قَدَّرَهُ وَحَسِبَهُ كَذَلِكَ الْكَافِرُ يَحْسَبُ أَنَّ عَمَلَهُ نَافِعُهُ فَإِذَا أَتَاهُ مَلَكُ الْمَوْتِ وَاحْتَاجَ إِلَى عَمَلِهِ لَمْ يَجِدْ عَمَلَهُ أَغْنَى مِنْهُ شَيْئًا وَلَا نَفَعَهُ. {وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ} أَيْ: عِنْدَ عَمَلِهِ، أَيْ: وَجَدَ اللَّهَ بِالْمِرْصَادِ. وَقِيلَ: قَدِمَ عَلَى اللَّهِ، {فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} أَيْ جَزَاءَ عَمَلِهِ، {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} {أَوْ كَظُلُمَاتٍ} وَهَذَا مَثَلٌ آخَرُ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِأَعْمَالِ الْكُفَّارِ، يَقُولُ: مَثَلُ أَعْمَالِهِمْ مِنْ فَسَادِهَا وَجَهَالَتِهِمْ فِيهَا كَظُلُمَاتٍ، {فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ} وَهُوَ الْعَمِيقُ الْكَثِيرُ الْمَاءِ، وَلُجَّةُ الْبَحْرِ: مُعْظَمُهُ، {يَغْشَاهُ} يَعْلُوهُ، {مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ} مُتَرَاكِمٌ، {مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ} ٤٢/أ،، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِرِوَايَةِ الْقَوَّاسِ: "سَحَابٌ" بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، {ظُلُمَاتٍ} بِالْجَرِّ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ "أَوْ كَظُلُمَاتٍ". وَرَوَى أَبُو الْحَسَنِ الْبُرِّيُّ عَنْهُ: "سَحَابُ، ظُلُمَاتٍ" بِالْإِضَافَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ"، كِلَاهُمَا بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ، فَيَكُونُ تَمَامُ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ "سَحَابٌ" ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: {ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ} ظُلْمَةُ السَّحَابِ وَظُلْمَةُ الْمَوْجِ وَظُلْمَةُ الْبَحْرِ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، أَيْ: ظُلْمَةُ الْمَوْجِ عَلَى ظُلْمَةِ الْبَحْرِ، وَظُلْمَةُ الْمَوْجِ فَوْقَ الْمَوْجِ، وَظُلْمَةُ السَّحَابِ عَلَى ظُلْمَةِ الْمَوْجِ، وَأَرَادَ بِالظُّلُمَاتِ أَعْمَالَ الْكَافِرِ وَبِالْبَحْرِ اللُّجِّيِّ قَلْبَهُ، وَبِالْمَوْجِ مَا يَغْشَى قَلْبَهُ مِنَ الْجَهْلِ وَالشَّكِّ وَالْحَيْرَةِ، وَبِالسَّحَابِ الْخَتْمَ وَالطَّبْعَ عَلَى قَلْبِهِ.
{وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ كَسَرَابٍ بِقِيعَةٍ} “İnkâr edenlerin amelleri ise düz arazideki serap gibidir”; serap (السَّرَاب), sıcaklığın şiddetli olduğu güpegündüz vakti çöllerde görülen ve yeryüzünde akan suya benzeyen ışıltıdır; onu gören kimse su sanır, fakat yanına yaklaştığında dağılır ve hiçbir şey göremez. Âl (الْآل) ise yeryüzünden yükselen şeydir; sabah vakitlerinde yer ile gök arasında çarşaf gibi görünen, içinde şahısların yükselip küçüğün büyük, kısanın uzun göründüğü ışıltıdır. Rakrâk (الرَّقْرَاق) ise akşamüstleri olur; serabın dalgalanıp parıldayan, yani gidip gelen kısmıdır. Kî'ah (الْقِيعَة) ise kâ' (الْقَاع) kelimesinin çoğuludur ve serabın oluştuğu düz ve geniş arazidir. {يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ} “susayan kimse onu sanır”, susuzluk çeken kimse onu vehmeder, {مَاءً حَتَّى إِذَا جَاءَهُ} “su sanır. Nihayet ona vardığında” yani su olduğunu gördüğü şeye vardığında; serabın bulunduğu yere vardığında da denilmiştir, {لَمْ يَجِدْهُ شَيْئًا} “hiçbir şey bulamaz” takdir ettiği ve sandığı üzere hiçbir şey bulamaz. Kâfir de böyledir; amelinin kendisine fayda vereceğini sanır, fakat ölüm meleği gelip de ameline muhtaç olduğunda, amelinin kendisinden hiçbir şeyi savmadığını ve kendisine hiçbir fayda vermediğini görür. {وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ} “ve yanında Allah'ı bulur” yani amelinin yanında bulur, yani Allah'ı gözetleyici olarak bulur. Allah'ın huzuruna vardı da denilmiştir. {فَوَفَّاهُ حِسَابَهُ} “O da onun hesabını eksiksiz görür” yani amelinin cezasını/karşılığını verir. {وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ} “Allah hesabı çok çabuk görendir.” {أَوْ كَظُلُمَاتٍ} “Yahut karanlıklar gibidir”; bu, Allah'ın kâfirlerin amelleri için verdiği diğer bir misaldir. Şöyle buyurur: Onların amellerinin misali, bozukluğu ve içindeki cehaletleri bakımından karanlıklar gibidir, {فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ} “derin bir denizdeki”; bu, suyu çok ve derin denizdir; denizin lüccesi onun en derin ve büyük kısmıdır. {يَغْشَاهُ} “onu kaplar”, örter, {مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ} “bir dalga, onun üstünde bir dalga” üst üste yığılmış, {مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ} “onun üstünde de bir bulut vardır.” İbn Kesîr, el-Kavvâs rivayetinde: "سَحَابٌ" lafzını ref ve tenvin ile, {ظُلُمَاتٍ} lafzını ise "أَوْ كَظُلُمَاتٍ" kavlinden bedel olarak cer ile okumuştur. Ebu'l-Hasan el-Bürrî ise ondan izafetle "سَحَابُ ظُلُمَاتٍ" şeklinde rivayet etmiştir. Diğerleri ise her ikisini de ref ve tenvin ile "سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ" şeklinde okumuşlardır; buna göre kelamın tamamı "سَحَابٌ" kavlinde olur, sonra yeniden başlayarak şöyle buyurmuştur: {ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ} “Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar!” Bulutun karanlığı, dalganın karanlığı ve denizin karanlığı birbiri üstünedir; yani dalganın karanlığı denizin karanlığı üstünde, dalganın karanlığı dalganın üstünde ve bulutun karanlığı dalganın karanlığı üstündedir. Karanlıklar ile kâfirin amellerini, derin deniz ile onun kalbini, dalga ile kalbini kaplayan cehalet, şüphe ve hayreti, bulut ile de kalbi üzerindeki mühür ve örtüyü kastetmiştir.
قَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْكَافِرُ يَتَقَلَّبُ فِي خَمْسَةٍ مِنَ الظُّلَمِ: فَكَلَامُهُ ظُلْمَةٌ، وَعَمَلُهُ ظُلْمَةٌ، وَمَدْخَلُهُ ظُلْمَةٌ، وَمَخْرَجُهُ ظُلْمَةٌ، وَمَصِيرُهُ إِلَى الظُّلُمَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى النَّارِ (١) .
Übey b. Ka'b bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Kâfir beş karanlık içinde dönüp durur: Sözü karanlıktır, ameli karanlıktır, girdiği yer karanlıktır, çıktığı yer karanlıktır ve kıyamet gününde varacağı yer de karanlıklara, yani ateşe doğrudur" (١).
{إِذَا أَخْرَجَ} يَعْنِي: النَّاظِرَ، {يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} يَعْنِي لَمْ يَقْرُبْ مِنْ أَنْ يَرَاهَا مِنْ شِدَّةِ الظُّلْمَةِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: "يَكَدْ" صِلَةٌ، أَيْ: لَمْ يَرَهَا، [قَالَ الْمُبَرِّدُ: يَعْنِي لَمْ يَرَهَا] (٢) إِلَّا بَعْدَ الْجُهْدِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: مَا كِدْتُ أَرَاكَ مِنَ الظُّلْمَةِ وَقَدْ رَآهُ، وَلَكِنْ بَعْدَ يَأْسٍ وَشِدَّةٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ قَرُبَ مِنْ رُؤْيَتِهَا وَلَمْ يَرَهَا، كَمَا يُقَالُ: كَادَ النَّعَامُ يَطِيرُ. {وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ دِينًا وَإِيمَانًا فَلَا دِينَ لَهُ. وَقِيلَ: مَنْ لَمْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلَا إِيمَانَ لَهُ وَلَا يَهْدِيهِ أَحَدٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ أُمَيَّةَ كَانَ يَلْتَمِسُ الدِّينَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَيَلْبَسُ الْمُسُوحَ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ كَفْرَ. وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ عَامٌّ فِي جَمِيعِ الْكُفَّارِ (٣) .
{إِذَا أَخْرَجَ} yani bakan kimse, {يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} “elini çıkardığında neredeyse onu bile göremez”; yani karanlığın şiddetinden dolayı onu görmeye yaklaşamaz bile. Ferrâ: "'Yeked' zaittir (sıladır), yani onu göremez demektir" demiştir. [Müberred şöyle demiştir: Yani onu] ancak büyük bir çaba ve güçlükten sonra görebilir; tıpkı bir kimsenin: "Karanlıktan ötürü seni neredeyse göremiyordum" deyip de aslında onu görmüş olması, ancak bunun bir ümitsizlik ve güçlükten sonra gerçekleşmiş olması gibi (٢). Anlamının: Görmeye yaklaştı ama göremedi şeklinde olduğu da söylenmiştir; nitekim: "Devekuşu neredeyse uçacaktı" denilmesi gibi. {وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ} “Allah kime nur vermemişse artık onun hiçbir nuru yoktur.” İbn Abbas: "Allah kime din ve iman vermemişse onun dini yoktur" demiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah'ın hidayet etmediği kimsenin imanı yoktur ve ona hiç kimse hidayet veremez. Mukâtil: "Bu ayet, Câhiliye devrinde dini arayıp kaba yün giysiler (mesûh) giyen, ancak İslam gelince inkâr eden Utbe b. Rebîa b. Ümeyye hakkında indi" demiştir. Çoğunluk ise ayetin bütün kâfirler hakkında genel olduğu görüşündedir (٣).
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ (٤٣) }
{أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ (٤٣) } “Göklerde ve yerde bulunanlarla dizi dizi kanat çırpan kuşların Allah'ı tesbih ettiğini görmedin mi? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (41) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır ve dönüş yalnız Allah'adır. (42) Görmedin mi ki Allah bir bulutu sevk eder, sonra onun arasını birleştirir, sonra da onu üst üste yığar. Artık yağmurun onun arasından çıktığını görürsün. Gökten, oradaki dağlar gibi (bulutlardan) dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu çevirip uzaklaştırır. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverir. (43)”
قَوْلُهُ ﷿: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ} بَاسِطَاتٍ أَجْنِحَتَهُنَّ بِالْهَوَاءِ. قِيلَ خَصَّ الطَّيْرَ بِالذِّكْرِ مِنْ جُمْلَةِ الْحَيَوَانِ لِأَنَّهَا تَكُونُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَتَكُونُ خَارِجَةً عَنْ حُكْمِ مَنْ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ} قَالَ مُجَاهِدٌ: الصَّلَاةُ لِبَنِي آدَمَ، وَالتَّسْبِيحُ لِسَائِرِ الْخَلْقِ. وَقِيلَ: إِنَّ ضَرْبَ الْأَجْنِحَةِ صَلَاةُ الطَّيْرِ وَصَوْتَهُ تَسْبِيحُهُ. قَوْلُهُ: {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ} أَيْ: كُلُّ مُصَلٍّ وَمُسَبِّحٍ عَلِمَ اللَّهُ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ كُلُّ مُصَلٍّ وَمُسَبِّحٍ مِنْهُمْ قَدْ عَلِمَ صَلَاةَ نَفْسِهِ وَتَسْبِيحَهُ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} . {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} . {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي} يَعْنِي: يَسُوقُ بِأَمْرِهِ، {سَحَابًا} إِلَى حَيْثُ يُرِيدُ، {ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ} أي: بجمع بَيْنَ قِطَعِ السَّحَابِ الْمُتَفَرِّقَةِ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، {ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} مُتَرَاكِمًا بَعْضُهُ فَوْقَ
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ} “Göklerde ve yerde bulunanlarla kanatlarını çırparak uçan kuşların Allah’ı tesbih ettiğini görmedin mi?”; [yani] havada kanatlarını açmış halde [uçan kuşların]. Denildi ki: Kuşların hayvanlar arasından tahsis edilerek ayrıca zikredilmesi, onların gök ile yer arasında bulunmaları ve böylece göktekiler ile yerdekiler hükmünün zahiren dışında kalmalarındandır. {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلَاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ} “Her biri kendi duasını ve tesbihini kesinlikle bilmiştir.” Mücâhid şöyle demiştir: Namaz (ve dua) âdemoğullarına, tesbih ise diğer tüm mahlûkata aittir. Şöyle de denilmiştir: Kuşların kanat çırpması onların namazı, çıkardıkları ses ise onların tesbihidir. Ayetteki: {كُلٌّ قَدْ عَلِمَ} “Her biri kesinlikle bilmiştir” ifadesi; yani namaz kılıp tesbih eden her bir varlığın namazını ve tesbihini Allah bilmiştir, demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası; onlardan namaz kılıp tesbih eden herkes kendi namazını ve tesbihini bilmiştir, demektir. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِمَا يَفْعَلُونَ} “Ve Allah, onların yapmakta olduklarını hakkıyla bilendir.” {وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ} “Göklerin ve yerin mülkiyeti ve hükümranlığı yalnızca Allah’ındır ve nihai dönüş de ancak Allah’adır.” {أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي} “Görmedin mi ki Allah sevk eder”; yani emriyle sürer, {سَحَابًا} “bulutları” dilediği yere doğru, {ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ} “sonra onların arasını kaynaştırıp birleştirir”; yani dağınık bulut parçalarını birbiriyle bir araya getirir, {ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا} “sonra da onu bir yığın haline getirir”; bir kısmı birbiri üstüne...
بَعْضٍ، {فَتَرَى الْوَدْقَ} يَعْنِي الْمَطَرَ، {يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ} وَسَطِهِ وَهُوَ جَمْعُ الْخَلَلِ، كَالْجِبَالِ جَمْعِ الْجَبَلِ. {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} يَعْنِي: يُنَزِّلُ الْبَرَدَ، وَ"مِنْ" صِلَةٌ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ، أَيْ: مِقْدَارَ جِبَالٍ فِي الْكَثْرَةِ مِنَ الْبَرَدِ، وَ"مِنْ" فِي قَوْلِهِ "مِنْ جِبَالٍ" صِلَةٌ، أَيْ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ جِبَالًا مِنْ بَرَدٍ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ وَيُنَزِّلُ مِنْ جِبَالٍ فِي السَّمَاءِ تِلْكَ الْجِبَالُ مِنْ بَرَدٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا: أَخْبَرَ اللَّهُ ﷿ أَنَّ فِي السَّمَاءِ جِبَالًا مِنْ بَرَدٍ، وَمَفْعُولُ الْإِنْزَالِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا بَرَدٌ، فَاسْتَغْنَى عَنْ ذِكْرِ الْمَفْعُولِ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهِ. قَالَ أَهْلُ النَّحْوِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى "مِنْ" ثَلَاثَ مَرَّاتٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَوْلُهُ "مِنَ السَّمَاءِ" لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الْإِنْزَالِ مِنَ السَّمَاءِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى "مِنْ جِبَالٍ" لِلتَّبْعِيضِ لِأَنَّ مَا يُنْزِلُهُ اللَّهُ تَعَالَى بَعْضُ تِلْكَ الْجِبَالِ الَّتِي فِي السَّمَاءِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: "مِنْ بَرَدٍ" لِلتَّجْنِيسِ لِأَنَّ تِلْكَ الْجِبَالَ مَنْ جِنْسِ الْبَرَدِ. {فَيُصِيبُ بِهِ} يَعْنِي بِالْبَرَدِ {مَنْ يَشَاءُ} فَيُهْلِكُ زُرُوعَهُ وَأَمْوَالَهُ، {وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ} فَلَا يَضُرُّهُ، {يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ} يَعْنِي ضَوْءَ بَرْقِ السَّحَابِ، {يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ} شِدَّةُ ضَوْئِهِ وَبَرِيقِهِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: "يُذْهِبُ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الْهَاءِ.
yığılmış kılar. {فَتَرَى الْوَدْقَ} “Artık yağmurun”, yani yağmur damlalarının, {يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ} “onun arasından çıktığını”, yani ortasından çıktığını görürsün; hilâl (خِلَال), cebel'in çoğulunun cibâl olması gibi halel (خَلَل) kelimesinin çoğuludur. {وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ} “Gökten, oradaki dağlar gibi (bulutlardan) dolu indirir”; yani doluyu indirir ve buradaki "min" harf-i ceri sıladır (zaittir). Bir görüşe göre anlamı: Gökten dağlar kadar, yani çoklukta dağlar mikdarınca dolu indirir demektir; "min cibâlin" kavlindeki "min" sıladır, yani: Gökten dolu dağları indirir demektir. Anlamının: Gökteki dağlardan indirir, o dağlar da doludandır şeklinde olduğu da söylenmiştir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah azz ve celle gökte doludan dağlar olduğunu bildirmiştir; inzâl fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir ve takdiri: "Gökten, içinde dolu bulunan dağlardan [dolu] indirir" şeklindedir, karine bulunduğu için mef'ûlü zikretmeye gerek duyulmamıştır. Nahiv ehli şöyle demiştir: Allah Teâlâ bu ayette "min" edatını üç defa zikretmiştir; "mine's-semâi" kavli ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir, çünkü indirmenin başlangıcı semadandır. Allah Teâlâ'nın "min cibâlin" kavli teb'îz (kısmîlik) içindir, çünkü Allah Teâlâ'nın indirdiği şey semadaki o dağların bir kısmıdır. Allah Teâlâ'nın "min beradin" kavli ise tebcîs (cins beyanı) içindir; çünkü o dağlar dolu cinsindendir. {فَيُصِيبُ بِهِ} “onu isabet ettirir” yani doluyu isabet ettirir, {مَنْ يَشَاءُ} “dilediğine” ve böylece onun ekinlerini ve mallarını helak eder, {وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ} “dilediğinden de onu çevirip uzaklaştırır” ve ona zarar vermez. {يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ} “Şimşeğinin parıltısı neredeyse” yani bulutun şimşeğinin ışığı, {يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ} ışığının ve parıltısının şiddetinden “gözleri alıverir.” Ebu Ca'fer, yâ'nın zammesi ve he'nin kesresiyle "يُذْهِبُ" şeklinde okumuştur.
{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ (٤٤) }
{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ (٤٤) } “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için bir ibret vardır. (44)”
{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} يُصَرِّفُهُمَا فِي اخْتِلَافِهِمَا وَتَعَاقُبِهِمَا يَأْتِي بِاللَّيْلِ وَيَذْهَبُ بِالنَّهَارِ، وَيَأْتِي بِالنَّهَارِ وَيَذْهَبُ بِاللَّيْلِ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، أَخْبَرَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ، يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ، بِيَدِيَ الْأَمْرُ، أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ" قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنَّ فِي ذَلِكَ} يَعْنِي فِي ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرْتُ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، {لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ} يَعْنِي: دَلَالَةً لِأَهْلِ الْعُقُولِ وَالْبَصَائِرِ عَلَى قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَوْحِيدِهِ.
{يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ} “Allah gece ile gündüzü birbirine çevirir”; onları farklılıkları ve birbirinin ardı sıra gelmeleri hususunda evirip çevirir; geceyi getirir, gündüzü giderir; gündüzü getirir, geceyi giderir. Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Abdullah en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize el-Humeydî haber verdi, bize Süfyân haber verdi, bize ez-Zührî, Saîd b. el-Müseyyeb'den, o da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) [şöyle rivayet ettiğini] bildirdi: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: « قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ، يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ، بِيَدِيَ الْأَمْرُ، أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ » «Yüce Allah şöyle buyurdu: “Âdemoğlu zamana söverek bana eziyet eder. Hâlbuki zaman [sahibi ve idare edeni] benim; emir benim elimdedir, geceyi ve gündüzü ben çeviririm.”» Yüce Allah'ın: {إِنَّ فِي ذَلِكَ} “Şüphesiz bunda”, yani bu zikrettiğim şeylerde, {لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصَارِ} “basiret sahipleri için bir ibret vardır”, yani akıl ve basiret sahipleri için Yüce Allah'ın kudretine ve birliğine (tevhid) bir delil vardır.
{وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) }
{وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “Allah her canlıyı bir sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üstünde sürünür, kimi iki ayak üstünde yürür, kimi de dört ayak üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (45) Andolsun ki biz açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir. (46) 'Allah'a ve Peygamber'e inandık ve itaat ettik' derler; sonra da onlardan bir fırka bunun ardından yüz çevirir. Onlar mümin değillerdir. (47)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ، "خَالِقُ كُلِّ" بِالْإِضَافَةِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "خَلَقَ كُلَّ" عَلَى الْفِعْلِ، {مِنْ مَاءٍ} يَعْنِي: مِنْ نُطْفَةٍ، وَأَرَادَ بِهِ كُلَّ حَيَوَانٍ يُشَاهَدُ فِي الدُّنْيَا، وَلَا يَدْخُلُ فِيهِ الْمَلَائِكَةُ وَلَا الْجِنُّ، لِأَنَّا لَا نُشَاهِدُهُمْ. وَقِيلَ: أَصْلُ جَمِيعِ الْخَلْقِ مِنَ الْمَاءِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ مَاءً ثُمَّ جَعَلَ بَعْضَهُ رِيحًا فَخَلَقَ مِنْهَا الْمَلَائِكَةَ، وَبَعْضَهُ نَارًا فَخَلَقَ مِنْهَا الْجِنَّ، وَبَعْضَهَا طِينًا فَخَلَقَ مِنْهَا آدَمَ، {فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ} كَالْحَيَّاتِ وَالْحِيتَانِ وَالدِّيدَانِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ} مِثْلُ بَنِي آدَمَ وَالطَّيْرِ، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ} كَالْبَهَائِمِ وَالسِّبَاعِ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ مِثْلَ حَشَرَاتِ الْأَرْضِ، لِأَنَّهَا فِي الصُّورَةِ كَالَّتِي يَمْشِي عَلَى الْأَرْبَعِ، وَإِنَّمَا قَالَ: "مَنْ يَمْشِي" وَ"مَنْ" إِنَّمَا تُسْتَعْمَلُ فِيمَنْ يَعْقِلُ دُونَ مَنْ لَا يَعْقِلُ مِنَ الْحَيَّاتِ وَالْبَهَائِمِ، لِأَنَّهُ ذَكَرَ كُلَّ دَابَّةٍ، فَدَخْلَ فِيهِ النَّاسُ وَغَيْرُهُمْ، وَإِذَا جَمَعَ اللَّفْظُ مَنْ يَعْقِلُ وَمَنْ لَا يَعْقِلُ تُجْعَلُ الْغَلَبَةُ لِمَنْ يَعْقِلُ. {يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍقَدِيرٌ} {لَقَدْ أَنْزَلْنَا} إِلَيْكَ، {آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ، يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} {وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا} يَعْنِي: الْمُنَافِقِينَ يَقُولُونَهُ، {ثُمَّ يَتَوَلَّى} يُعْرِضُ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، {فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِك} ٤٢/ب،، أَيْ: مِنْ بَعْدِ قَوْلِهِمْ: آمَنَّا وَيَدْعُو إِلَى غَيْرِ حُكْمِ اللَّهِ. قَالَ اللَّهُ ﷿: {وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بِشْرٍ الْمُنَافِقِ، كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ خُصُومَةٌ فِي أَرْضٍ، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: نَتَحَاكَمُ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَالَ الْمُنَافِقُ نَتَحَاكَمُ إِلَى كَعْبِ بْنِ الْأَشْرَفِ، فَإِنَّ مُحَمَّدًا يَحِيفُ عَلَيْنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavlidir: {وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ} “Allah her canlıyı yaratmıştır” Hamza ve el-Kisâî, isim tamlaması (izâfet) ile "خَالِقُ كُلِّ" (Hâliku külli) şeklinde; diğer [kıraat imamları] ise fiil olarak "خَلَقَ كُلَّ" (Halaka külle) şeklinde okumuşlardır. {مِنْ مَاءٍ} “sudan” yani nutfeden [yarattı]. Bununla dünyada müşahede edilen bütün hayvanları kastetmiştir. Melekler ve cinler buna dahil değildir; çünkü biz onları görmeyiz. Şöyle de denilmiştir: Bütün yaratılmışların aslı sudandır. Şöyle ki: Yüce Allah suyu yarattı, sonra onun bir kısmını rüzgâr kıldı ve ondan melekleri yarattı; bir kısmını ateş kıldı ve ondan cinleri yarattı; bir kısmını da çamur kıldı ve ondan Âdem'i yarattı. {فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى بَطْنِهِ} “Onlardan kimi karnı üstünde sürünür” yılanlar, balıklar ve kurtçuklar gibi. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى رِجْلَيْنِ} “Kimi iki ayak üstünde yürür” insanoğlu ve kuşlar gibi. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلَى أَرْبَعٍ} “Kimi de dört [ayak] üstünde yürür” davarlar ve yırtıcı hayvanlar gibi. Yeryüzü haşereleri gibi dörtten fazla [ayak] üzerinde yürüyenleri ise zikretmemiştir; çünkü onlar görünüş itibarıyla dört ayak üzerinde yürüyenler gibidir. Yılanlar ve hayvanlar gibi akıl sahibi olmayan varlıklar için değil de ancak akıl sahipleri için kullanılan "مَنْ" (men) lafzıyla "مَنْ يَمْشِي" (men yemşî / yürüyen kimse) buyurmasının sebebi şudur: Çünkü O, "bütün canlıları" zikretmiştir; dolayısıyla insanlar ve diğerleri buna dahil olmuştur. Bir lafız akıl sahibi olan ile olmayanı bir arada topladığında, [tağlîb yoluyla] üstünlük akıl sahiplerine verilir. {يَخْلُقُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir”. {لَقَدْ أَنْزَلْنَا} “Andolsun ki indirdik” [ey Muhammed,] sana, {آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ} “açıklayıcı ayetler [indirdik]. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir”. {وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنَا} “Ve: 'Allah'a ve Resûl'e inandık ve itaat ettik' derler” yani bunu münafıklar söyler. {ثُمَّ يَتَوَلَّى} “Sonra yüz çevirir” Allah'a ve Resûlü'ne itaatten yüz çevirir, {فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِك} “bundan sonra onlardan bir grup” [42/b] yani "inandık" dedikten sonra [yüz çevirir] ve Allah'ın hükmünden başkasına çağırır. Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurdu: {وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ} “Onlar mümin değillerdir”. Bu ayet, münafık Bişr hakkında inmiştir. Onunla Yahudilerden bir adam arasında bir arazi hususunda dava (anlaşmazlık) vardı. Yahudi: "Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda muhakeme olalım" dedi. Münafık ise: "Ka'b b. el-Eşref'in huzurunda muhakeme olalım; çünkü Muhammed bize haksızlık eder" dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
{وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٥٣) }
{وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ (٥٣) } “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir fırka yüz çevirip dönmektedir. (48) Şayet hak kendi lehlerine olursa, ona boyun eğerek gelirler. (49) Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler? Yoksa Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir! (50) Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman, müminlerin sözü ancak 'İşittik ve itaat ettik' demeleridir. İşte kurtuluşa erenler onlardır. (51) Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'ndan sakınırsa, işte kazananlar onlardır. (52) Eğer kendilerine emredersen kesinlikle (cihada) çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: 'Yemin etmeyin; bilinen bir itaat (gösterin). Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.' (53)”
وَقَالَ: {وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} الرَّسُولُ بِحُكْمِ اللَّهِ، {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ} أَيْ عَنِ الْحُكْمِ. وَقِيلَ: عَنِ الْإِجَابَةِ. {وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ} مُطِيعِينَ مُنْقَادِينَ لِحُكْمِهِ، أَيْ: إِذَا كَانَ الْحَقُّ لَهُمْ عَلَى غَيْرِهِمْ أَسْرَعُوا إِلَى حُكْمِهِ لِثِقَتِهِمْ بِأَنَّهُ كَمَا يَحْكُمُ عَلَيْهِمْ بِالْحَقِّ يَحْكُمُ لَهُمْ أَيْضًا بِالْحَقِّ. {أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا} أَيْ: شَكُّوا، هَذَا اسْتِفْهَامُ ذَمٍّ وَتَوْبِيخٍ، أَيْ: هُمْ كَذَلِكَ، {أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ} أَيْ: بِظُلْمٍ، {بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} لِأَنْفُسِهِمْ بِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْحَقِّ. {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ} إِلَى كِتَابِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، {لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} هَذَا لَيْسَ عَلَى طَرِيقِ الْخَبَرِ لَكِنَّهُ تَعْلِيمُ أَدَبِ الشَّرْعِ عَلَى مَعْنَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ كَذَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونُوا، وَنَصْبُ الْقَوْلِ عَلَى الْخَبَرِ وَاسْمُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} أَيْ: سَمِعْنَا الدُّعَاءَ وَأَطَعْنَا بِالْإِجَابَةِ. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فِيمَا سَاءَهُ وَسَرَّهُ {وَيَخْشَ اللَّهَ} عَلَى مَا عَمِلَ مِنَ الذُّنُوبِ. {وَيَتَّقْهِ} فِيمَا بَعْدَهُ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ} النَّاجُونَ، قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ "يَتَّقِهْ" سَاكِنَةَ الْهَاءِ، وَيَخْتَلِسُهَا أَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ وَقَالُونُ، كَمَا فِي نَظَائِرِهَا وَيُشْبِعُهَا الْبَاقُونَ كَسْرًا، وَقَرَأَ حَفْصٌ "يَتَّقْهِ" بِسُكُونِ الْقَافِ وَاخْتِلَاسِ الْهَاءِ، وَهَذِهِ اللُّغَةُ إِذَا سَقَطَتِ الْيَاءُ لِلْجَزْمِ يُسَكِّنُونَ مَا قَبْلَهَا، يَقُولُونَ: لَمْ أَشْتَرْ طَعَامًا بِسُكُونِ الرَّاءِ. قَوْلُهُ ﷿: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} جَهْدُ الْيَمِينِ أَنْ يَحْلِفَ بِاللَّهِ، وَلَا حَلِفَ فَوْقَ
Şöyle buyurdu: {وَإِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında hüküm vermesi için Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman” yani Resûl Allah'ın hükmüyle hükmetsin diye çağrıldıklarında, {إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ} “bir de bakarsın ki onlardan bir fırka yüz çevirip dönmektedir” yani hükümden yüz çevirirler. Davete icabet etmekten [yüz çevirirler] de denilmiştir. {وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ} “Şayet hak kendi lehlerine olursa, ona boyun eğerek gelirler.” İtaat edip hükmüne boyun eğerek gelirler; yani hak başkasına karşı kendi lehlerine olduğu zaman, aleyhlerine hakla hükmettiği gibi lehlerine de hakla hükmedeceğine güvendikleri için onun hükmüne koşarlar. {أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتَابُوا} “Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler?” Yani şüphe mi ettiler; bu, kınama ve azarlama bildiren bir istifhamdır, yani: Onlar böyledirler. {أَمْ يَخَافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ} “Yoksa Allah'ın ve Resûlü'nün kendilerine haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar?” Yani zulüm ile [haksızlık edeceğinden mi korkuyorlar]? {بَلْ أُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Hayır, asıl zalimler kendileridir!” Haktan yüz çevirmekle kendi nefislerine zulmedenlerdir. {إِنَّمَا كَانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذَا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resûlü'ne çağrıldıkları zaman, müminlerin sözü ancak... demeleridir” yani Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'ne [çağrıldıklarında]. {لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ} “Aralarında hüküm vermesi için”; bu haber verme yoluyla değil, bilakis şer'î edebin öğretilmesi kabilindendir; yani müminlerin bu şekilde olması gerekir demektir. 'Kavle' (قَوْلَ) kelimesinin nasbı haber olması sebebiyledir; ismi ise Allah Teâlâ'nın: {أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا} “'İşittik ve itaat ettik' demeleridir” kavlindedir; yani çağrıyı işittik ve icabetle itaat ettik demeleridir. {وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ} “İşte kurtuluşa erenler onlardır.” {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder”; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: "Hoşuna giden ve gitmeyen hususlarda [itaat eder]" demiştir. {وَيَخْشَ اللَّهَ} “Allah'tan korkar” işlemiş olduğu günahlardan ötürü korkar, {وَيَتَّقْهِ} “ve O'ndan sakınırsa” bundan sonrası için O'ndan sakınırsa, {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَائِزُونَ} “işte kazananlar onlardır”, yani kurtulanlardır. Ebu Amr ve Ebu Bekr, he harfinin sükûnu ile "يَتَّقِهْ" şeklinde okumuşlardır; Ebu Ca'fer, Ya'kûb ve Kâlûn benzerlerinde olduğu gibi he harfini ihtilas ile (kısaltarak) okumuş, diğerleri ise kesreyi işbâ ile (doyurarak/uzatarak) okumuşlardır. Hafs ise kaf'ın sükûnu ve he'nin ihtilasıyla "يَتَّقْهِ" şeklinde okumuştur; bu lehçede yâ harfi cezm sebebiyle düştüğünde ondan önceki harfi sakin kılarlar; nitekim râ'nın sükûnu ile "لَمْ أَشْتَرْ طَعَامًا" (Yiyecek satın almadım) derler. Allah azz ve celle'nin: {وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ} “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler” kavlinde geçen yemin gayreti (cehdü'l-yemîn), kişinin Allah adına yemin etmesidir ve bunun ötesinde başka bir yemin yoktur.