الْحَلِفِ بِاللَّهِ، {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ} وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَقُولُونَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: أَيْنَمَا كُنْتَ نَكُنْ مَعَكَ، لَئِنْ خَرَجْتَ خَرَجْنَا، وَإِنْ أَقَمْتَ أَقَمْنَا، وَإِنْ أَمَرْتَنَا بِالْجِهَادِ جَاهَدْنَا، فَقَالَ تَعَالَى: {قُلْ} لَهُمْ {لَا تُقْسِمُوا} لَا تَحْلِفُوا، وَقَدْ تَمَّ الْكَلَامُ، ثُمَّ قَالَ: {طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ} أَيْ: هَذِهِ طَاعَةٌ بِالْقَوْلِ وَبِاللِّسَانِ دُونَ الِاعْتِقَادِ، وَهِيَ مَعْرُوفَةٌ أَيْ: أَمْرٌ عُرِفَ مِنْكُمْ أَنَّكُمْ تَكْذِبُونَ وَتَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ، هَذَا مَعْنَى قَوْلِ مُجَاهِدٍ ﵁. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ بِنِيَّةٍ خَالِصَةٍ أَفْضَلُ وَأَمْثَلُ مِنْ يَمِينٍ بِاللِّسَانِ لَا يُوَافِقُهَا الْفِعْلُ. وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: لِتَكُنْ مِنْكُمْ طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ. {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}
Allah adına yemin etmenin [ötesinde bir yemin yoktur]. {لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ} “Kendilerine emredersen mutlaka [sefere] çıkacaklarına [dair yemin ettiler].” Bunun sebebi şudur: Münafıklar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle diyorlardı: "Sen nerede olursan biz de seninle oluruz; sefere çıkarsan biz de çıkarız, kalırsan biz de kalırız, bize cihadı emredersen cihad ederiz." Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {قُلْ} “De ki” onlara: {لَا تُقْسِمُوا} “Yemin etmeyin”; yemin etmeyiniz. Burada kelâm tamamlanmıştır. Sonra şöyle buyurmuştur: {طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ} “[Sizden istenen] bilinen bir itaattir”; yani bu, kalpten bir inanç olmaksızın sadece sözle ve dille yapılan bir itaattir ve bu da bilinmektedir. Yani sizin yalan söylediğiniz ve yapmadığınız şeyleri söylediğiniz sizden bilinen bir durumdur. Bu, Mücâhid radıyallâhu anh'ın kavlinin anlamıdır. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı, ihlaslı bir niyetle [yapılan] bilinen bir itaat, fiilin uymadığı dille yapılan bir yeminden daha faziletli ve daha evladır. Mukâtil b. Süleyman ise şöyle demiştir: "Sizden bilinen [gerçek] bir itaat olsun." {إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ} “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٥٤) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٥٥) }
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ (٥٤) وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ (٥٥) } “De ki: 'Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin.' Eğer yüz çevirirseniz, bilesiniz ki onun sorumluluğu kendisine yüklenen [vazife], sizin sorumluluğunuz da size yüklenen [vazife]dir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Resûl'ün üzerine düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir. (54) Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki, kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvene kavuşturacaktır. Onlar Bana kulluk ederler ve Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (55)”
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا} أَيْ: تَوَلَّوْا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، {فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} يَعْنِي: عَلَى الرَّسُولِ مَا كُلِّفَ وَأُمِرَ بِهِ مِنْ تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ، {وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ} مِنَ الْإِجَابَةِ وَالطَّاعَةِ، {وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} أَيْ: التَّبْلِيغُ الْبَيِّنُ. قَوْلُهُ ﷿: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} قَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مَكَثَ النَّبِيُّ ﷺ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْوَحْيِ عَشْرَ سِنِينَ مَعَ أَصْحَابِهِ، وَأُمِرُوا بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَى الْكَفَّارِ، وَكَانُوا يُصْبِحُونَ وَيُمْسُونَ خَائِفِينَ، ثُمَّ أُمِرُوا بِالْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَأُمِرُوا بِالْقِتَالِ وَهُمْ عَلَى خَوْفِهِمْ لَا يُفَارِقُ أَحَدٌ مِنْهُمْ سِلَاحَهُ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ: مَا يَأْتِي عَلَيْنَا يَوْمٌ نَأْمَنُ فِيهِ وَنَضَعُ السِّلَاحَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ}
{قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا} “De ki: Allah’a itaat edin, Peygamber’e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz” yani Allah’a ve Resûlü’ne itaatten yüz çevirirseniz, {فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ} “bilesiniz ki onun [peygamberin] yükümlülüğü kendisine yüklenen [vazife]dir”; yani Resûl’ün üzerine düşen, risaleti tebliğ etme hususunda kendisine yüklenen ve emredilen görevdir. {وَعَلَيْكُمْ مَا حُمِّلْتُمْ} “Sizin yükümlülüğünüz de size yüklenen [vazife]dir”; [o da peygambere] icabet etmek ve itaat etmektir. {وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ} “Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber’e düşen ise apaçık tebliğden başkası değildir.” Yani açık ve anlaşılır tebliğdir. Yüce Allah’ın: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ} “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, kendilerini yeryüzünde mutlaka egemen kılacağını vaad etmiştir” kavli hakkında Ebü’l-Âliye şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, vahiy geldikten sonra ashâbıyla birlikte Mekke’de on yıl kaldı. Kâfirlerin eziyetlerine sabretmekle emrolunmuşlardı; sabah akşam korku içinde bulunuyorlardı. Sonra Medine’ye hicret etmekle emrolundular ve [orada] savaşmaları emredildi. Onlar yine korku içindeydiler, hiçbirisi silahını yanından ayırmıyordu. İçlerinden bir adam: “Güven içinde olup silahı bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?” dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ} “Allah, içinizden iman edip salih amel işleyenlere, kendilerini mutlaka egemen kılacağını vaad etmiştir...”
أَدْخَلَ اللَّامَ لِجَوَابِ الْيَمِينِ الْمُضْمَرَةِ، يَعْنِي: وَاللَّهِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ، أَيْ: لَيُوَرِّثَنَّهُمْ أَرْضَ الْكُفَّارِ مِنَ الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ، فَيَجْعَلُهُمْ مُلُوكَهَا وَسَاسَتَهَا وَسُكَّانَهَا، {كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: "كَمَا اسْتُخْلِفَ" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَاللَّامِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَعَدَ اللَّهُ". قَالَ قَتَادَةُ: {كَمَا اسْتَخْلَفَ} دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَغَيْرَهُمَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ. وَقِيلَ: "كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ" أَيْ: بَنِي إِسْرَائِيلَ حَيْثُ أَهْلَكَ الْجَبَابِرَةَ بِمِصْرَ وَالشَّامِ وَأَوْرَثَهُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ، {وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ} أَيْ: اخْتَارَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُوَسِّعُ لَهُمْ فِي الْبِلَادِ حَتَّى يُمَلَّكُوهَا وَيُظْهِرَ دِينَهُمْ عَلَى سَائِرِ الْأَدْيَانِ، {وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَيَعْقُوبُ بِالتَّخْفِيفِ مِنَ الْإِبْدَالِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّبْدِيلِ، وَهُمَا لُغَتَانِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: التَّبْدِيلُ تَغْيِيرُ حَالٍ إِلَى حَالٍ، وَالْإِبْدَالُ رَفْعُ الشَّيْءِ وَجَعْلُ غَيْرِهِ مكانه، {مِنْ بَعْدِخَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي} آمِنِينَ، {لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} فَأَنْجَزَ اللَّهُ وَعْدَهُ، وَأَظْهَرَ دِينَهُ، وَنَصَرَ أَوْلِيَاءَهُ، وَأَبْدَلَهُمْ بَعْدَ الْخَوْفِ أَمْنًا وَبَسْطًا فِي الْأَرْضِ.
Gizli yeminin cevabı olarak lâm harfini getirmiştir; yani 'Vallahi onları mutlaka egemen kılacaktır', yani Arap ve Acem kafirlerinin topraklarına onları mirasçı kılacak, onları oranın melikleri, yöneticileri ve sakinleri yapacaktır demektir. {كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “Kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi”; Âsım'dan rivayetle Ebu Bekr meçhul fiil kalıbında (mâ lem yüsemme fâilühû) olmak üzere tâ'nın dammesi ve lâm'ın kesresi ile "كَمَا اسْتُخْلِفَ" şeklinde okumuştur; diğerleri ise Allah Teâlâ'nın "وَعَدَ اللَّهُ" kavlinden ötürü tâ ve lâm harflerinin fethasıyla okumuşlardır. Katâde şöyle demiştir: {كَمَا اسْتَخْلَفَ} “Egemen kıldığı gibi”; Dâvûd'u, Süleyman'ı ve diğer peygamberleri [egemen kıldığı gibi]. Şöyle de denilmiştir: "Kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi" ifadesinden kasıt İsrâiloğullarıdır; zira Mısır ve Şam'daki zorbaları helak etmiş, onların topraklarını ve yurtlarını onlara miras bırakmıştır. {وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ} “Onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecektir” yani seçtiği [dinlerini]. İbn Abbas: 'Memleketlerde onlara genişlik verir, nihayet oraları mülk edinirler ve dinlerini diğer bütün dinlere üstün kılar' demiştir. {وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ} “ve onları mutlaka değiştirecektir”; İbn Kesîr, Ebu Bekr ve Ya'kûb ibdâl masdarından tahfif ile (şeddesiz) okumuşlardır. Diğerleri ise tebdîl masdarından teşdid ile (şeddeli) okumuşlardır; ikisi de iki ayrı lehçedir. Bazıları şöyle demiştir: Tebdîl bir hali başka bir hale dönüştürmektir; ibdâl ise bir şeyi kaldırıp yerine başkasını koymaktır. {مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي} “korkularının ardından güvene [kavuşturacaktır], Bana kulluk ederler” güvende olarak [kulluk ederler], {لَا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا} “Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar.” Allah vadini yerine getirmiş, dinini üstün kılmış, dostlarına yardım etmiş ve korkularının ardından onlara güven ve yeryüzünde bir genişlik/hâkimiyet vermiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَكَمِ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، أَخْبَرَنَا سَعِيدٌ الطَّاهِرِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلِيفَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ قَالَ: بَيْنَا أَنَا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ إِذْ أَتَاهُ رَجُلٌ فَشَكَى إِلَيْهِ الْفَاقَةَ، ثُمَّ أَتَاهُ آخَرُ فَشَكَى إِلَيْهِ قَطْعَ السَّبِيلِ، فَقَالَ: "يَا عَدِيُّ هَلْ رَأَيْتَ الْحِيرَةَ؟ قُلْتُ: لَمْ أَرَهَا وَقَدْ أُنْبِئْتُ عَنْهَا"، قَالَ: "فَإِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ فَلَتَرَيَنَّ الظَّعِينَةَ تَرْتَحِلُ مِنَ الْحِيرَةِ حَتَّى تَطُوفَ بِالْكَعْبَةِ لَا تَخَافُ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ"، قُلْتُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَ نَفْسِي: فَأَيْنَ دُعَّارُ طَيْءٍ الَّذِينَ قَدْ سَعَّرُوا الْبِلَادَ؟، "وَلَئِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ لَتُفْتَحَنَّ كُنُوزُ كِسْرَى" قُلْتُ: كِسْرَى بْنُ هُرْمُزَ؟ قَالَ: "كِسْرَى بْنُ هُرْمُزَ، لَئِنْ طَالَتْ بِكَ حَيَاةٌ لَتَرَيَنَّ الرَّجُلَ يُخْرِجُ مِلْءَ كَفِّهِ مَنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ يَطْلُبُ مَنْ يَقْبَلُهُ مِنْهُ فَلَا يَجِدُ أَحَدًا يَقْبَلُهُ مِنْهُ، وَلَيَلْقَيَنَّ اللَّهَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ تُرْجُمَانٌ يُتَرْجِمُ فَلَيَقُولَنَّ لَهُ: أَلَمْ أَبْعَثْ إِلَيْكَ رَسُولًا فَيُبَلِّغَكَ؟ فَيَقُولُ: بَلَى، فَيَقُولُ: أَلَمْ أعطك مالا ٤٣/أوَأُفْضِلْ عَلَيْكَ؟ فَيَقُولُ: بَلَى فَيَنْظُرُ عَنْ يَمِينِهِ فَلَا يَرَى إِلَّا جَهَنَّمَ، وَيَنْظُرُ عَنْ يَسَارِهِ فَلَا يَرَى إِلَّا جَهَنَّمَ"، قَالَ عَدِيٌّ: سَمِعَتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "اتَّقَوُا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ"، قَالَ عَدِيٌّ: فَرَأَيْتُ الظَّعِينَةَ تَرْتَحِلُ مِنَ الْحِيرَةِ حَتَّى تَطُوفَ بِالْكَعْبَةِ لَا تَخَافُ إِلَّا اللَّهَ، وَكُنْتُ مِمَّنِ افْتَتَحَ كُنُوزَ كِسْرَى بْنِ هُرْمُزَ، وَلَئِنْ طَالَتْ بِكُمْ حَيَاةٌ لَتَرَوُنَّ مَا قَالَ النَّبِيَّ أَبُو الْقَاسِمِ ﷺ يُخْرِجُ مَلْءَ كَفِّهِ
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Muhammed b. el-Hakem haber verdi, bize en-Nadr haber verdi, bize İsrâîl haber verdi, bize Saîd et-Tâhirî haber verdi, bize Muhammed b. Halîfe, Adiy b. Hâtim'den haber verdi; o şöyle dedi: Ben Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındayken bir adam geldi ve ona fakirlikten şikâyet etti. Sonra başka bir adam gelip yol kesilmesinden (yol emniyetsizliğinden) şikâyet etti. Bunun üzerine [Resûlullah]: «Ey Adiy! Sen Hîre'yi gördün mü?» buyurdu. Ben de: “Görmedim, fakat bana ondan bahsedildi” dedim. Şöyle buyurdu: «Eğer ömrün uzun olursa, Hîre'den yolculuğa çıkan bir kadının tek başına gelip Allah'tan başka kimseden korkmaksızın Kâbe'yi tavaf ettiğini mutlaka göreceksin.» İçimden, “Peki, memleketi kasıp kavuran Tayy kabilesinin yol kesicileri nerede olacak?” dedim. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devamla]: «Eğer ömrün uzun olursa Kisrâ'nın hazineleri mutlaka fethedilecektir» buyurdu. Ben: “Hürmüz oğlu Kisrâ mı?” dedim. «[Evet], Hürmüz oğlu Kisrâ! Eğer ömrün uzun olursa, bir adamın avuç dolusu altın veya gümüş çıkarıp bunu kendisinden kabul edecek birini aradığını, fakat kabul edecek hiç kimse bulamadığını mutlaka göreceksin. Sizden biri kıyamet günü aralarında tercüme yapacak bir tercüman olmaksızın Allah'ın huzuruna çıkacaktır. Allah ona: ‘Sana tebliğ etmesi için bir peygamber göndermedim mi?’ buyuracak; o da: ‘Evet [gönderdin]’ diyecektir. Allah: ‘Sana mal verip sana lütufta bulunmadım mı?’ buyuracak; o da: ‘Evet’ diyecektir. Sonra sağına bakacak, cehennemden başka bir şey göremeyecektir; soluna bakacak, cehennemden başka bir şey göremeyecektir» buyurdu. Adiy dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Yarım hurmayla da olsa ateşten korunun; bunu da bulamayan güzel bir sözle [korunsun].» Adiy [devamla] şöyle dedi: “Nihayet Hîre'den tek başına yolculuğa çıkıp Allah'tan başka kimseden korkmaksızın Kâbe'yi tavaf eden kadını bizzat gördüm. Hürmüz oğlu Kisrâ'nın hazinelerini fethedenlerin arasında ben de vardım. Eğer ömrünüz uzun olursa, Peygamber Ebü'l-Kâsım sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu şu kişinin avuç dolusu [malı çıkarıp da kabul edecek kimse bulamaması] halini de mutlaka göreceksiniz.”
وَفِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى خِلَافَةِ الصَّدِيقِ وَإِمَامَةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ. أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنِي حَمَّادٌ هُوَ ابْنُ مَسْلَمَةَ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنْ سَفِينَةَ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "الْخِلَافَةُ بَعْدِي ثَلَاثُونَ سَنَةً ثُمَّ تَكُونُ، مُلْكًا". ثُمَّ قَالَ: أَمْسِكْ خِلَافَةَ أَبِي بَكْرٍ سَنَتَيْنِ، وَخِلَافَةَ عُمَرَ عَشْرًا، وَعُثْمَانَ اثْنَتَا عَشْرَ، وَعَلِيٍّ سِتَّةً. قَالَ عَلَيٌّ: قُلْتُ لِحَمَّادٍ: سَفِينَةُ، الْقَائِلُ، لِسَعِيدٍ أَمْسِكْ؟ قَالَ: نَعَمْ . قَوْلُهُ ﷿: {وَمَنْ كَفَرَبَعْدَ ذَلِكَ} أَرَادَ بِهِ كُفْرَانَ النِّعْمَةِ، وَلَمْ يُرِدِ الْكُفْرَ بِاللَّهِ، {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} الْعَاصُونَ لِلَّهِ. قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ: أَوَّلُ مَنْ كَفَرَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ وَجَحَدَ حَقَّهَا الَّذِينَ قَتَلُوا عُثْمَانَ ﵁، فَلَمَّا قَتَلُوهُ غَيَّرَ اللَّهُ مَا بِهِمْ وَأَدْخَلَ عَلَيْهِمُ الْخَوْفَ حَتَّى صَارُوا يَقْتَتِلُونَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا إِخْوَانًا.
Bu ayette Sıddîk'ın hilafetine ve Hulefâ-yi Râşidîn'in imamlığına delil vardır. Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh haber verdi, bize Ebü'l-Kâsım el-Begavî haber verdi, bize Ali b. el-Ca'd haber verdi, bana Hammâd -ki o İbn Mesleme b. Dînâr'dır- Saîd b. Cümhân'dan, o da Sefîne'den haber verdi; o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Benden sonra hilafet otuz yıldır, sonra krallık/saltanat olacaktır." Sonra dedi ki: Say bakalım; Ebû Bekr'in hilafeti iki yıl, Ömer'in hilafeti on yıl, Osman'ın [hilafeti] on iki yıl ve Ali'nin [hilafeti] altı yıl. Ali dedi ki: Hammâd'a: "Saîd'e 'say' diyen Sefîne midir?" diye sordum. O da "Evet" dedi. Allah azz ve celle'nin: {وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ} “Artık bundan sonra kim inkâr ederse” kavlinde nimetin nankörlüğünü kastetmiş olup Allah'ı inkâr etmeyi kastetmemiştir; {فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ} “işte onlar fasıkların ta kendileridir”, yani Allah'a isyan edenlerdir. Tefsir ehli şöyle demiştir: Bu nimete karşı ilk nankörlük eden ve onun hakkını inkâr edenler Osman radıyallâhu anh'ı öldürenlerdir. Onu öldürdüklerinde, Allah onların durumunu değiştirdi ve üzerlerine korku saldı; öyle ki daha önce kardeş iken birbirleriyle savaşır hale geldiler.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التَّمِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ الْقَاسِمِ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ أَبِي نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَيْدَرَةَ الْمَعْرُوفُ بِالطَّرَابُلُسِيِّ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبَّادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلَالٍ قَالَ: قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ فِي عُثْمَانَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ تَزَلْ مُحِيطَةً بِمَدِينَتِكُمْ هَذِهِ مُنْذُ قَدِمَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى الْيَوْمَ، فَوَاللَّهِ لَئِنْ قَتَلْتُمُوهُ لَيَذْهَبُونَ ثُمَّ لَا يَعُودُونَ أَبَدًا، فَوَاللَّهِ لَا يَقْتُلُهُ رَجُلٌ مِنْكُمْ إِلَّا لَقِيَ اللَّهَ أَجْذَمَ لَا يَدَ لَهُ، وَإِنَّ سَيْفَ اللَّهِ لَمْ يَزَلْ مَغْمُودًا عَنْكُمْ، وَاللَّهِ لَئِنْ قَتَلْتُمُوهُ لَيَسُلَّنَّهُ اللَّهُ ثُمَّ لَا يَغْمِدُهُ عَنْكُمْ، إِمَّا قَالَ: أَبَدًا، وَإِمَّا قَالَ: إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَمَا قُتِلَ نَبِيٌّ قَطُّ إِلَّا قُتِلَ بِهِ سَبْعُونَ أَلْفًا، وَلَا خَلِيفَةٌ إِلَّا قُتِلَ بِهِ خَمْسَةٌ وَثَلَاثُونَ أَلْفًا
Bize Ebü'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed et-Temîmî haber verdi, bize İbn Ebî Nasr olarak bilinen Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Osmân b. el-Kâsım haber verdi, bize et-Trablusî olarak bilinen Ebü'l-Hasen Hayseme b. Süleymân b. Haydere haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm b. Abbâd, Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o Eyyûb'dan, o Humeyd b. Hilâl'den haber verdi; o şöyle dedi: Abdullah b. Selâm, Osman hakkında şöyle dedi: "Melekler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem oraya geldiğinden beri bugüne kadar bu şehrinizi kuşatıp korumaya devam etmişlerdir. Vallahi eğer onu öldürürseniz, melekler mutlaka çekip gider ve bir daha asla dönmezler. Vallahi sizden kim onu öldürürse Allah'ın huzuruna eli kesik (cüzamlı/elsiz) olarak çıkar. Allah'ın kılıcı üzerinizden kınına sokulmuş olarak durmaktaydı; vallahi eğer onu öldürürseniz, Allah o kılıcı mutlaka sıyırıp çeker ve sonra üzerinizden kınına sokmaz" –ya 'asla' dedi, ya da 'kıyamet gününe kadar' dedi–. "Hiçbir peygamber öldürülmemiştir ki onun uğruna yetmiş bin kişi öldürülmüş olmasın; hiçbir halife de öldürülmemiştir ki onun uğruna otuz beş bin kişi öldürülmüş olmasın."
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) }
{وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) } “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Resûl'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (56) İnkâr edenlerin yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacaklarını sanma! Onların varacağı yer ateştir ve o ne kötü bir varış yeridir! (57)”
قَوْلُهُ ﷿: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} أَيْ: افْعَلُوهَا عَلَى رَجَاءِ الرَّحْمَةِ. {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} قَرَأَ عَامِرٌ وَحَمْزَةُ "لَا يَحْسَبَنَّ" بِالْيَاءِ، أَيْ:
Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu: {وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Resûl'e itaat edin ki merhamet olunasınız.” Yani: Bunları rahmet umuduyla yerine getirin. {لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “İnkâr edenlerin [...] sanma” [ifadesine gelince; İbn] Âmir ve Hamza yâ harfiyle 'lâ yahsebenne' şeklinde okumuşlardır; yani:
لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسَهُمْ {مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ، يَقُولُ: لَا تَحْسَبَنَّ يَا مُحَمَّدُ الَّذِينَ كَفَّرُوا مُعْجِزِينِ فَائِتِينَ عَنَّا، {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ}
Kâfirler kendilerini {مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde [Bizi] aciz bırakacak” sanmasınlar. Diğerleri ise tâ harfi ile okumuşlardır; [buna göre] şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! İnkâr edenlerin [Bizi] aciz bırakıp elimizden kaçıp kurtulacaklarını sakın sanma! {وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ} “Onların varacağı yer ateştir ve o ne kötü bir varış yeridir!”
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köle ve cariyeleriniz) ile sizden henüz büluğ çağına ermemiş olanlar şu üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle vakti elbiselerinizi çıkardığınızda ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin için üç mahrem (açıkta bulunma) vaktidir. Bunların dışında size de onlara da bir günah yoktur; çünkü onlar yanınızda çokça dolaşan kimselerdir, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah size ayetleri böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (58)”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} الْآيَةَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَجَّهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ غُلَامًا مِنَ الْأَنْصَارِ يُقَالُ لَهُ مُدْلِجُ بْنُ عَمْرٍو إِلَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ وَقْتَ الظَّهِيرَةِ لِيَدْعُوَهُ، فَدَخَلَ فَرَأَى عُمَرَ بِحَالَةٍ كَرِهَ عُمَرُ رُؤْيَتَهُ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَسْمَاءَ بِنْتِ مَرْثَدٍ، كَانَ لَهَا غُلَامٌ كَبِيرٌ، فَدَخَلَ عَلَيْهَا فِي وَقْتٍ كَرِهَتْهُ، فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّ خَدَمَنَا وَغِلْمَانَنَا يَدْخُلُونَ عَلَيْنَا فِي حَالٍ نَكْرَهُهَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى "يَا أَيُّهَا الذين آمنوا ليستأنذكم: اللَّامُ لَامُ الْأَمْرِ. {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} يَعْنِي: الْعَبِيدَ وَالْإِمَاءَ، {وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ} مِنَ الْأَحْرَارِ، لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُمُ الْأَطْفَالَ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاءِ، بَلِ الَّذِينَ عَرَفُوا أَمْرَ النِّسَاءِ وَلَكِنْ لَمْ يَبْلُغُوا.
Allah azz ve celle'nin: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler sizden izin istesinler” ayeti hakkında İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ensar'dan Müdlic b. Amr adında bir çocuğu öğle vaktinde çağırması için Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a gönderdi. Çocuk içeri girdi ve Ömer'i, Ömer'in görülmesini hoş karşılamayacağı bir halde gördü. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Mukâtil ise şöyle demiştir: Esmâ bint Mersed hakkında indi. Onun yetişkin bir kölesi vardı, hoşlanmadığı bir vakitte yanına girmişti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Hizmetçilerimiz ve kölelerimiz hoşlanmadığımız hallerde yanımıza giriyorlar" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ "Ey iman edenler! Sizden izin istesinler..." ayetini indirdi; buradaki lâm emir lâmıdır. {الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler” yani köleler ve cariyeler; {وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ} “ve sizden henüz büluğ çağına ermemiş olanlar” hür olanlardan [henüz ergenliğe girmemişler]. Bunlardan kasıt, kadınların mahrem yerlerini henüz fark edemeyen küçük çocuklar değil, bilakis kadınlara dair meseleleri bilen fakat henüz büluğa ermemiş olanlardır.
{ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} أَيْ: لِيَسْتَأْذِنُوا فِي ثَلَاثِ أَوْقَاتٍ، {مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ} يُرِيدُ الْمَقِيلَ، {وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ} وَإِنَّمَا خَصَّ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ لِأَنَّهَا سَاعَاتُ الْخَلْوَةِ وَوَضْعِ الثِّيَابِ، فَرُبَّمَا يَبْدُو مِنَ الْإِنْسَانِ مَا لَا يُحِبُّ أَنَّ يَرَاهُ أَحَدٌ، أَمَرَ الْعَبِيدَ وَالصِّبْيَانَ بِالِاسْتِئْذَانِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ، وَأَمَّا غَيْرُهُمْ فَلْيَسْتَأْذِنُوا فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ: "ثَلَاثَ" بِنَصْبِ الثَّاءِ بَدَلًا عَنْ قَوْلِهِ: "ثَلَاثَ مَرَّاتٍ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ
{ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} “Üç defa” yani: Üç vakitte izin istesinler. {مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ} “Sabah namazından önce ve öğle sıcağında elbiselerinizi çıkardığınız vakitte”; [bununla] kaylûle (öğle istirahati) vaktini kastetmektedir. {وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ} “Ve yatsı namazından sonra”. Bu vakitleri özellikle tahsis etmiştir; çünkü bunlar tenhaya çekilme ve elbiseleri çıkarma saatleridir. Bazen insandan bir başkasının görmesini istemeyeceği yerleri açığa çıkabilir. [İşte Allah] kölelere ve çocuklara bu vakitlerde izin istemelerini emretmiştir. Onların dışındakiler ise bütün vakitlerde izin istesinler. {ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ} “[Bunlar] sizin için üç avrettir (mahrem vakittir)”. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr, {ثَلَاثَ مَرَّاتٍ} “üç defa” ifadesinden bedel olarak se (ث) harfinin nasbıyla "selâse" (ثَلَاثَ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise
بِالرَّفْعِ، أَيْ: هَذِهِ الْأَوْقَاتُ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ، سُمِّيَتْ هَذِهِ الْأَوْقَاتُ عَوْرَاتٍ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَضَعُ فِيهَا ثِيَابَهُ فَتَبْدُو عَوْرَتَهُ، {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} جُنَاحٌ، {وَلَا عَلَيْهِمْ} يَعْنِي: عَلَى الْعَبِيدِ وَالْخَدَمِ وَالصِّبْيَانِ، {جُنَاحٌ} فِي الدُّخُولِ عَلَيْكُمْ مِنْ غَيْرِ اسْتِئْذَانٍ، {بَعْدَهُنَّ} أَيْ: بَعْدَ هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ، {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} أَيْ: الْعَبِيدُ وَالْخَدَمُ يَطُوفُونَ عَلَيْكُمْ فَيَتَرَدَّدُونَ وَيَدْخُلُونَ وَيَخْرُجُونَ فِي أَشْغَالِهِمْ بِغَيْرِ إِذْنٍ، {بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ} أَيْ: يَطُوفُ، {بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي حُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ: فَقَالَ قَوْمٌ: مَنْسُوخٌ .
ref' ile okumuşlardır; yani bu vakitler sizin için üç açık/mahrem vakittir. Bu vakitlere 'avrat' denilmiştir çünkü insan buralarda elbiselerini çıkarır ve mahrem yeri açığa çıkar. {لَيْسَ عَلَيْكُمْ} bir günah, {وَلَا عَلَيْهِمْ} “ne size ne de onlara” yani kölelere, hizmetçilere ve çocuklara, {جُنَاحٌ} “bir günah [yoktur]” izin istemeksizin yanınıza girmelerinde, {بَعْدَهُنَّ} “bunların dışında” yani bu üç vaktin sonrasında. {طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ} “onlar yanınızda çokça dolaşan kimselerdir”; yani köleler ve hizmetçiler yanınızda dolaşırlar, işleri gereği izin almadan sürekli girip çıkarlar; {بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ} “birbirinizin yanına” yani bazınız bazınızın yanına dolaşıp girer. {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “İşte Allah size ayetleri böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” Âlimler bu ayetin hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır) demiştir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁: لَمْ يَكُنْ لِلْقَوْمِ سُتُورٌ وَلَا حِجَابٌ ، فَكَانَ الْخَدَمُ وَالْوَلَائِدُ يَدْخُلُونَ فَرُبَّمَا يَرَوْنَ مِنْهُمْ مَا لَا يُحِبُّونَ، فَأُمِرُوا بِالِاسْتِئْذَانِ، وَقَدْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ وَاتَّخَذَ النَّاسُ السُّتُورَ فَرَأَى أَنَّ ذَلِكَ أَغْنَى عَنِ الِاسْتِئْذَانِ وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، رَوَى سُفْيَانُ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ قَالَتْ: سَأَلْتُ الشَّعْبِيَّ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ: "لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ" أَمَنْسُوخَةٌ هِيَ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ، قُلْتُ: إِنَّ النَّاسَ لَا يَعْمَلُونَ بِهَا، قَالَ: اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ نَاسًا يَقُولُونَ نُسِخَتْ، وَاللَّهِ مَا نُسِخَتْ، وَلَكِنَّهَا مِمَّا تَهَاوَنَ بِهِ النَّاسُ .
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: "[Önceleri] insanların perdeleri ve örtüleri/paravanları yoktu. Hizmetçiler ve cariyeler [odaya habersizce] giriyor, bazen de onların [ev halkının] hoşlanmayacakları hallerini görüyorlardı. Bunun üzerine [bu vakitlerde] izin istemekle emrolundular. [Daha sonra] Allah rızkı bollaştırdı ve insanlar perdeler edindiler. Dolayısıyla o [İbn Abbâs], bunun izin isteme ihtiyacını ortadan kaldırdığı kanaatine vardı." Bir grup ise bu ayetin mensuh olmadığı (hükmünün kalkmadığı) görüşüne varmıştır. Süfyân, Mûsâ b. Ebî Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Şa‘bî'ye bu ayet hakkında, yani {لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ} “Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köle ve cariyeleriniz) sizden izin istesin” ayeti hakkında "Bu mensuh mudur?" diye sordum. O: "Hayır, vallâhi!" dedi. Ben: "İnsanlar bununla amel etmiyorlar?" deyince, "Yardımına sığınılacak ancak Allah'tır (Allahü'l-Müsteân)!" dedi. Saîd b. Cübeyr de bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bazı kimseler bunun neshedildiğini söylüyorlar; vallâhi neshedilmemiştir, bilakis o insanların gevşeklik gösterip ihmal ettikleri şeylerdendir."
{وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) }
{وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) } “Çocuklarınız büluğ çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (59)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} أَيْ: الِاحْتِلَامَ، يُرِيدُ الْأَحْرَارَ الَّذِينَ بَلَغُوا، {فَلْيَسْتَأْذِنُوا} أَيْ: يَسْتَأْذِنُونَ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ فِي الدخول عليكم، {كَمَااسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} الْأَحْرَارِ وَالْكِبَارِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِذَا بَلَغَ الْأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ} “Çocuklarınız büluğ çağına erdiklerinde” kavli, yani ihtilam olma çağına erdiklerinde; büluğa eren hürleri kastetmektedir. {فَلْيَسْتَأْذِنُوا} “izin istesinler” yani yanınıza girerken her vakitte izin istesinler, {كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ} “kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi” [yani] hür ve yetişkin kimseler gibi.
وَقِيلَ: يَعْنِي الَّذِينَ كَانُوا مَعَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى. {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ} دَلَالَاتِهِ. وَقِيلَ: أَحْكَامُهُ، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} بِأُمُورِ خَلْقِهِ، {حَكِيمٌ} بِمَا دَبَّرَ لَهُمْ. قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: يَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى أُمِّهِ، فإنما أنزلت ٤٣/ب هَذِهِ الْآيَةُ فِي ذَلِكَ . وَسُئِلَ حُذَيْفَةُ: أَيَسْتَأْذِنُ الرَّجُلُ عَلَى وَالِدَتِهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، إِنْ لَمْ يَفْعَلْ رَأَى مِنْهَا مَا يَكْرَهُ .
Şöyle de denilmiştir: İbrâhim, Mûsâ ve Îsâ ile beraber olanları kastetmektedir. {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ} “İşte Allah size ayetlerini böyle açıklar”, [yani] delillerini. Bir görüşe göre de hükümlerini [açıklar]. {وَاللَّهُ عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir”, kullarının durumlarını bilendir; {حَكِيمٌ} “hüküm ve hikmet sahibidir”, onlar hakkında takdir edip düzenlediği hususlarda [hikmet sahibidir]. Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: 'Kişi annesinin yanına girerken izin ister; zira bu ayet ancak bu hususta indirilmiştir.' Huzeyfe'ye: 'Kişi annesinin yanına girerken izin ister mi?' diye soruldu; o da: 'Evet, eğer bunu yapmazsa onda hoşlanmayacağı bir hal görür' dedi.
{وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١) }
{وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبَارَكَةً طَيِّبَةً كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١) } “Evlenme arzusu kalmamış, yaştan ötürü oturup kalmış (menopozdaki) kadınların, ziynet yerlerini açıp saçmaksızın dış giysilerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. Ancak sakınmaları (giysilerini çıkarmamaları) kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (60) Âmâya bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; sizin için de kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden veya erkek kardeşlerinizin evlerinden veya kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden veya halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden veya teyzelerinizin evlerinden veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden yahut arkadaşlarınızın [evlerinden] yemenizde bir sakınca yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereketli ve pek güzel bir sağlık dileği (esenlik temennisi) olarak kendinize (birbirinize) selam verin. İşte Allah, düşünesiniz diye size ayetleri böyle açıklar. (61)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ} يَعْنِي اللَّاتِي قَعَدْنَ عَنِ الْوَلَدِ وَالْحَيْضِ مِنَ الْكِبَرِ، لَا يَلِدْنَ وَلَا يَحِضْنَ، وَاحِدَتُهَا "قَاعِدٌ" بِلَا هَاءٍ. وَقِيلَ: قَعَدْنَ عَنِ الْأَزْوَاجِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ: {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا} أَيْ: لَا يُرِدْنَ الرِّجَالَ لِكِبَرِهِنَّ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: سُمِّيَتِ الْمَرْأَةُ قَاعِدًا إِذَا كَبُرَتْ، لِأَنَّهَا تُكْثِرُ الْقُعُودَ . وَقَالَ رَبِيعَةُ الرَّأْيُ: هُنَّ الْعُجَّزُ، اللَّائِي إِذَا رَآهُنَّ الرِّجَالُ اسْتَقْذَرُوهُنَّ، فَأَمَّا مَنْ كَانَتْ فِيهَا بَقِيَّةٌ مِنْ جِمَالٍ، وَهِيَ مَحَلُّ الشَّهْوَةِ، فَلَا تَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} عِنْدَ الرِّجَالِ، يَعْنِي: يَضَعْنَ بَعْضَ ثِيَابِهِنَّ، وَهِيَ الْجِلْبَابُ وَالرِّدَاءُ الَّذِي فَوْقَ الثِّيَابِ، وَالْقِنَاعِ الَّذِي فَوْقَ الْخِمَارِ، فَأَمَّا الْخِمَارُ فَلَا يَجُوزُ وَضْعُهُ، وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: "أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ"، {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} أَيْ: مِنْ غَيْرِ أَنْ يُرِدْنَ بِوَضْعِ الْجِلْبَابِ، وَالرِّدَاءُ إِظْهَارُ زِينَتِهِنَّ، وَالتَّبَرُّجُ هُوَ أَنْ تُظْهِرَ الْمَرْأَةُ مِنْ مَحَاسِنِهَا مَا يَنْبَغِي لَهَا أَنْ تَتَنَزَّهَ عَنْهُ. {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ} فَلَا يُلْقِينَ الْجِلْبَابَ وَالرِّدَاءَ، {خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَىالْمَرِيضِ حَرَجٌ} الْآيَةَ، اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ قَوْلَهُ: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ" (النِّسَاءِ-٢٩) ، تَحَرَّجَ الْمُسْلِمُونَ عَنْ مُؤَاكَلَةِ
Yüce Allah'ın: {وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ} “Kadınlardan artık oturmuş (çocuktan ve hayızdan kesilmiş) olanlar” kavli, yaşlılık sebebiyle çocuk doğurmaktan ve hayız görmekten kesilen, artık ne doğuran ne de âdet gören kadınlar demektir. Tekili, [müenneslik eki olan] hâ (tâ-i te'nîs) olmaksızın 'kâid' (قَاعِد) şeklindedir. Bir görüşe göre de evlenmekten ümidini kesip oturan kadınlardır. {اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا} “evlenme arzusu kalmamış olanlar” kavlinin anlamı da budur; yani yaşlılıklarından ötürü artık erkekleri istemezler. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Kadın yaşlandığında çokça oturduğu için ona 'kâid' denilmiştir. Rebîatü'r-Re'y ise şöyle demiştir: Onlar, erkeklerin gördüğünde [arzu duymayıp] hoşlanmayacağı yaşlı kadınlardır. Kendisinde henüz güzellikten bir kırıntı bulunan ve arzu duyulacak durumda olan kadın ise bu ayetin kapsamına girmez. {فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ} “elbiselerini çıkarmalarında kendileri için bir günah yoktur”, [yani] erkeklerin yanında elbiselerinin bir kısmını çıkarmalarında [bir sakınca yoktur]. Bu da cilbab ile elbiselerin üzerine giyilen ridâ (üst örtüsü) ve başörtüsünün üzerine takılan örtüdür. Başörtüsünün (hımâr) kendisine gelince, onu çıkarmak caiz değildir. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh ile Übey b. Ka‘b'ın kıraatinde bu kısım "elbiselerinden bir kısmını çıkarmalarında" (أَنْ يَضَعْنَ مِنْ ثِيَابِهِنَّ) şeklindedir. {غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ} “ziynetlerini açığa vurmaksızın”, yani cilbabı ve ridâyı çıkarmakla süslerini sergilemeyi kastetmeksizin [çıkarmalarında bir sakınca yoktur]. Teberrüc (تَبَرُّج), kadının sakınması gereken güzelliklerini açığa vurmasıdır. {وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ} “Sakınmaları”, yani cilbabı ve ridâyı üzerlerinden atmamaları, {خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} “kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir”. Yüce Allah'ın: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمَى حَرَجٌ وَلَا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَىالْمَرِيضِ حَرَجٌ} “Âmâya bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya da bir güçlük yoktur...” ayeti hakkında ilim adamları ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Allah Azze ve Celle “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda haksız ve haram yollarla yemeyin” (Nisâ, 4/29) kavlini indirince, Müslümanlar
الْمَرْضَى وَالزَّمْنَى وَالْعُمْيِ وَالْعُرْجِ، وَقَالُوا الطَّعَامَ أَفْضَلُ الْأَمْوَالِ، وَقَدْ نَهَانَا اللَّهُ عَنْ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ. وَالْأَعْمَى لَا يُبْصِرُ مَوْضِعَ الطَّعَامِ الطَّيِّبَ، وَالْأَعْرَجُ لَا يَتَمَكَّنُ مِنَ الْجُلُوسِ، وَلَا يَسْتَطِيعُ الْمُزَاحَمَةَ عَلَى الطَّعَامِ، وَالْمَرِيضُ يَضْعُفُ عَنِ التَّنَاوُلِ فَلَا يَسْتَوْفِي الطَّعَامَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَكُونُ "عَلَى" بِمَعْنَى "فِي" أَيْ: لَيْسَ فِي الْأَعْمَى، يَعْنِي: لَيْسَ عَلَيْكُمْ فِي مُؤَاكَلَةِ الْأَعْمَى وَالْأَعْرَجِ وَالْمَرِيضِ.
hastalarla, kötürümlerle, âmâlarla ve topallarla birlikte yemek yemekten çekindiler ve: 'Yemek malların en üstünüdür; Allah ise bizi haksız yere mal yemekten nehyetmiştir. Âmâ güzel yiyeceğin yerini göremez, topal rahat oturamaz ve yemeğe doğru sıkışıp uzanamaz, hasta ise yemek almakta zayıf kalır da hakkıyla yiyemez' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Bu tefsire göre 'alâ' (عَلَى) harfi 'fî' (فِي) manasındadır; yani âmâ hakkında [bir güçlük yoktur]; yani âmâ, topal ve hasta ile birlikte yemek yemenizde sizin üzerinize bir güçlük yoktur demektir.
وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُمَا كَانَ الْعُرْجَانُ وَالْعُمْيَانُ وَالْمَرْضَى يَتَنَزَّهُونَ عَنْ مُؤَاكَلَةِ الْأَصِحَّاءِ، لِأَنَّ النَّاسَ يَتَقَذَّرُونَ مِنْهُمْ وَيَكْرَهُونَ مُؤَاكَلَتَهُمْ، وَيَقُولُ الْأَعْمَى: رُبَّمَا أَكَلَ أَكْثَرَ، وَيَقُولُ الْأَعْرَجُ: رُبَّمَا أَخَذَ مَكَانَ الِاثْنَيْنِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ . وَقَالَ مُجَاهِدٌ: نَزَلَتِ الْآيَةُ تَرْخِيصًا لِهَؤُلَاءِ فِي الْأَكْلِ مِنْ بُيُوتِ مَنْ سَمَّى اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ أَنَّ هَؤُلَاءِ كَانُوا يَدْخُلُونَ عَلَى الرَّجُلِ لِطَلَبِ الطَّعَامِ فَإِذَا لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُطْعِمُهُمْ ذَهَبَ بِهِمْ إِلَى بُيُوتِ آبَائِهِمْ وَأُمَّهَاتِهِمْ أَوْ بَعْضِ مَنْ سَمَّى اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَانَ أَهْلُ الزَّمَانَةِ يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ الطَّعَامِ وَيَقُولُونَ ذَهَبَ بِنَا إِلَى بَيْتِ غَيْرِهِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ الْمُسْلِمُونَ إِذَا غَزَوْا خَلَّفُوا زَمْنَاهُمْ وَيَدْفَعُونَ إِلَيْهِمْ مَفَاتِيحَ أَبْوَابِهِمْ وَيَقُولُونَ قَدْ أَحْلَلْنَا لَكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِمَّا فِي بُيُوتِنَا، فَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ مِنْ ذَلِكَ وَيَقُولُونَ لَا نَدْخُلُهَا
Saîd b. Cübeyr, ed-Dahhâk ve başkaları şöyle demiştir: Topallar, âmâlar ve hastalar, sağlıklı kimselerle birlikte yemek yemekten çekinirlerdi; zira insanlar onlardan tiksinir ve onlarla birlikte yemek yemekten hoşlanmazlardı. Âmâ: “Belki [farkında olmadan diğerinden] daha çok yerim”, topal da: “Belki iki kişilik yer kaplarım” derdi. Bunun üzerine bu ayet indi. Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayet, Allah'ın bu ayette ismini zikrettiği kimselerin evlerinden yemeleri hususunda bunlara bir ruhsat olarak indirilmiştir. Şöyle ki, bu kimseler yemek istemek üzere bir kişinin yanına girerlerdi; şayet onun yanında kendilerini doyuracak bir şey yoksa, onları babalarının, annelerinin yahut Allah'ın bu ayette ismini zikrettiği bazılarının evlerine götürürdü. Bunun üzerine müzmin rahatsızlığı bulunan bu kimseler o yemekten sıkıntı duyar ve: “Bizi kendisinden başkasının evine mi götürdü?” derlerdi. Allah da bu ayeti indirdi. Saîd b. el-Müseyyeb ise şöyle demiştir: Müslümanlar savaşa çıktıklarında kötürümlerini geride bırakır, kapılarının anahtarlarını onlara verir ve: “Evlerimizde bulunan şeylerden yemenizi size helal kıldık” derlerdi. Onlar ise bundan çekinir ve: “Onlar yokken...
وَهُمْ غُيَّبٌ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ رُخْصَةً لَهُمْ قَالَ الْحَسَنُ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رُخْصَةً لِهَؤُلَاءِ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْجِهَادِ. قَالَ: تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ: "وَلَا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ"، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} كَلَامٌ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ
oralara girmeyiz' derlerdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti onlara bir ruhsat olarak indirdi. Hasen [-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu ayet, bunların cihaddan geri kalmaları hususunda kendilerine bir ruhsat olarak indirilmiştir. O: "Söz, 'hastaya bir güçlük yoktur' kavlinde tamamlanmıştır; Allah Teâlâ'nın: {وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} 'sizin için de [bir sakınca yoktur]' kavli ise öncesinden bağımsız (münkatı') bir sözdür" demiştir.
وَقِيلَ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ: "لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ" (النِّسَاءِ-٢٩) ، قَالُوا: لَا يَحِلُّ لِأَحَدٍ مِنَّا أَنْ يَأْكُلَ عِنْدَ أَحَدٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿ {وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} أَيْ: لَا حَرَجَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ. قِيلَ: أَرَادَ مِنْ أَمْوَالِ عِيَالِكُمْ وَأَزْوَاجِكُمُ وَبَيْتُ الْمَرْأَةِ كَبَيْتِ الزَّوْجِ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَرَادَ مِنْ بُيُوتِ أَوْلَادِكُمْ، نَسَبُ بُيُوتِ الْأَوْلَادِ إِلَى الْآبَاءِ كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ" ، {أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: عَنَيَ بِذَلِكَ وَكِيلَ الرَّجُلِ وَقَيِّمَهُ فِي ضَيْعَتِهِ وَمَاشِيَتِهِ، لَا بَأْسَ عَلَيْهِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ ثَمَرِ ضَيْعَتِهِ، وَيَشْرَبَ مِنْ لَبَنِ مَاشِيَتِهِ، وَلَا يَحْمِلُ وَلَا يَدَّخِرُ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَعْنِي فِي بُيُوتِ عَبِيدِكُمْ وَمَمَالِيكِكُمْ، وَذَلِكَ أَنَّ السَّيِّدَ يَمْلِكُ مَنْزِلَ عَبْدِهِ وَالْمَفَاتِيحُ الْخَزَائِنُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ" (الْأَنْعَامِ-٥٩) وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِي يَفْتَحُ بِهِ. قَالَ عِكْرِمَةُ: إِذَا مَلَكَ الرَّجُلُ
Şöyle de denilmiştir: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” (en-Nisâ, 29) ayeti indiğinde onlar: "Hiçbirimize bir başkasının yanında yemek yemek helal değildir" dediler. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: { وَلَا عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ } “Kendi evlerinizden yemenizde de size bir sakınca yoktur” ayetini indirdi. Yani; kendi evlerinizden yemenizde size bir güçlük/günah yoktur. Şöyle denilmiştir: [Burada] çoluk çocuğunuzun ve eşlerinizin mallarını kastetmiştir; kadının evi de kocanın evi gibidir. İbn Kuteybe ise şöyle demiştir: [Ayetle] çocuklarınızın evlerini kastetmiştir; hadiste « أَنْتَ وَمَالُكَ لِأَبِيكَ » «Sen de malın da babana aitsiniz» buyrulduğu gibi, çocukların evleri babalara nispet edilmiştir. { أَوْ بُيُوتِ آبَائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خَالَاتِكُمْ أَوْ مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ } “yahut babalarınızın evlerinden, yahut annelerinizin evlerinden, yahut erkek kardeşlerinizin evlerinden, yahut kız kardeşlerinizin evlerinden, yahut amcalarınızın evlerinden, yahut halalarınızın evlerinden, yahut dayılarınızın evlerinden, yahut teyzelerinizin evlerinden, yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bununla, kişinin arazisinde ve hayvanlarının başında duran vekilini ve yöneticisini kastetmiştir; onun, o arazinin meyvesinden yemesinde ve hayvanlarının sütünden içmesinde bir sakınca yoktur; ancak [yanında] taşıyıp götüremez ve biriktirip saklayamaz. Dahhâk ise şöyle demiştir: Yani kölelerinizin ve cariyelerinizin evlerinde [yemenizde de sakınca yoktur]; zira efendi, kölesinin evine maliktir. Allah Teâlâ'nın: { وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır” (el-En'âm, 59) kavlinden dolayı 'mefâtîh' (مَفَاتِيح), hazineler/depolar demektir. Kendisiyle kilit açılan alet (anahtar) olması da caizdir. İkrime şöyle demiştir: Kişi
الْمِفْتَاحَ فَهُوَ خَازِنٌ، فَلَا بَأْسَ أَنْ يَطْعَمَ الشَّيْءَ الْيَسِيرَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: الرَّجُلُ يُوَلِّي طَعَامَهُ غَيْرَهُ يَقُومُ عَلَيْهِ فَلَا بَأْسَ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ وَقَالَ قَوْمٌ: "مَا مَلَكْتُمْ مَفَاتِحَهُ" مَا خَزَنْتُمُوهُ عِنْدَكُمْ قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: مِنْ بُيُوتِ أَنْفُسِكُمْ مِمَّا أَحْرَزْتُمْ وَمَلَكْتُمْ.
anahtara malik olduğunda o bir hazinedardır (koruyucudur); dolayısıyla az bir şey yiyip tatmasında bir sakınca yoktur.' es-Süddî şöyle demiştir: 'Kişi yiyeceğinin idaresini bir başkasına verir de o da ona nezaret ederse, ondan yiyebilir, bir sakınca yoktur.' Bir topluluk da: "Anahtarlarına malik olduğunuz yerler", yanınızda muhafaza ettiğiniz (depoladığınız) yerlerdir demiştir. Mücâhid ve Katâde ise: 'Koruma altına alıp malik olduğunuz kendi evlerinizden [yemenizdir]' demişlerdir.
{أَوْ صَدِيقِكُمْ} الصَّدِيقُ الَّذِي صَدَقَكَ فِي الْمَوَدَّةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو ﵁، خَرَجَ غَازِيًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَخَلَّفَ مَالِكَ بْنَ زَيْدٍ عَلَى أَهْلِهِ، فَلَمَّا رَجَعَ وَجَدَهُ مَجْهُودًا فَسَأَلَهُ عَنْ حَالِهِ، فَقَالَ: تَحَرَّجْتُ أَنْ آكُلَ طَعَامَكَ بِغَيْرِ إِذْنِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ . وَكَانَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ يَرَيَانِ دُخُولَ الرَّجُلِ بَيْتَ صَدِيقِهِ وَالتَّحَرُّمَ بِطَعَامِهِ مِنْ غَيْرِ اسْتِئْذَانِ مِنْهُ فِي الْأَكْلِ بِهَذِهِ الْآيَةِ. وَالْمَعْنَى: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا} مِنْ مَنَازِلَ هَؤُلَاءِ إِذَا دَخَلْتُمُوهَا وَإِنْ لَمْ يَحْضُرُوا، مِنْ غَيْرِ أَنْ تَتَزَوَّدُوا وَتَحْمِلُوا.
{أَوْ صَدِيقِكُمْ} “yahut arkadaşlarınızın [evlerinden].” Sadîk, sana sevgisinde sadık olan kimsedir. İbn Abbas şöyle demiştir: el-Hâris b. Amr radıyallâhu anh hakkında indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber savaşa çıkmış ve Mâlik b. Zeyd'i ailesinin başına bırakmıştı. Döndüğünde onu bitkin bir halde buldu ve durumunu sordu. O da: 'Senin iznin olmadan yemeğinden yemeyi kendime uygun görmedim (çekindim)' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Hasen ve Katâde bu ayete dayanarak, kişinin arkadaşının evine girmesini ve yemek hususunda izin istemeksizin onun yemeğinden yemesini caiz görüyorlardı. Manası şudur: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا} “Yemenizde size bir sakınca yoktur”; bu kimselerin evlerine girdiğinizde, yanlarında bulunmasalar dahi, yanınıza azık alıp götürmeksizin [yemenizde bir sakınca yoktur].
قَوْلُهُ: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًاأَوْ أَشْتَاتًا} نَزَلَتْ فِي بَنِي لَيْثِ بْنِ عَمْرٍو، وَهُمْ حَيٌّ مِنْ بَنِي كِنَانَةَ كَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ لَا يَأْكُلُ وَحْدَهُ حَتَّى يَجِدَ ضَيْفًا يَأْكُلُ مَعَهُ، فَرُبَّمَا قَعَدَ الرَّجُلُ وَالطَّعَامُ، بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الصَّبَاحِ إِلَى الرَّوَاحِ، وَرُبَّمَا كَانَتْ مَعَهُ الْإِبِلُ الْحُفَّلُ، فَلَا يَشْرَبُ مِنْ أَلْبَانِهَا حَتَّى يَجِدَ مَنْ يُشَارِبُهُ، فَإِذَا أَمْسَى وَلَمْ يَجِدْ أَحَدًا أَكَلَ، هَذَا قَوْلُ قَتَادَةَ وَالضَّحَاكِ وَابْنِ جُرَيْجٍ وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَ الْغَنِيُّ يَدْخُلُ عَلَى الْفَقِيرِ مِنْ ذَوِي قَرَابَتِهِ وَصَدَاقَتِهِ فَيَدْعُوهُ إِلَى طَعَامِهِ، فَيَقُولُ: وَاللَّهِ إِنِّي لِأَجَّنَّحُ، أَيْ: أَتَحَرَّجُ أَنْ آكُلَ مَعَكَ وَأَنَا غَنِيٌّ وَأَنْتَ فَقِيرٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ . وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَأَبُو صَالِحٍ: نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْأَنْصَارِ كَانُوا لَا يَأْكُلُونَ إِذَا نَزَلَ بهم ضيف ٤٤/أإِلَّا مَعَ ضَيْفِهِمْ، فَرَخَّصَ لَهُمْ أَنْ يَأْكُلُوا كَيْفَ شَاءُوا، جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا مُتَفَرِّقِينَ .
[Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruğu: {لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعًا أَوْ أَشْتَاتًا} “Hep birlikte veya ayrı ayrı yemenizde sizin için bir günah yoktur.” [Bu ayet], Kinâne oğullarından bir kabile olan Leys b. Amr oğulları hakkında inmiştir. Onlardan bir adam, kendisiyle birlikte yiyecek bir misafir bulmadıkça tek başına yemezdi; öyle ki adamın önünde sabahtan akşama kadar yemek bekler dururdu. Bazen yanında memeleri süt dolu develer bulunurdu da kendisiyle beraber içecek birini bulmadıkça onların sütünden içmezdi; akşam olunca da kimseyi bulamazsa [artık kendisi] yerdi. Bu, Katâde, ed-Dahhâk ve İbn Cüreyc'in görüşüdür. Atâ el-Horasânî, İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Zengin kimse akrabalarından veya dostlarından olan fakir birinin yanına girer, fakir de onu yemeğine davet ederdi. Bunun üzerine zengin: 'Vallahi ben seninle birlikte yemekten çekinirim; [yani] ben zengin, sen ise fakir olduğun halde seninle beraber yemeyi kendime ağır/günah sayarım' derdi. Bunun üzerine bu ayet indi. İkrime ve Ebû Sâlih de şöyle demiştir: [Bu ayet], kendilerine bir misafir konakladığında ancak misafirleriyle birlikte yemek yiyen Ensâr'dan bir topluluk hakkında indi. [Bunun üzerine Allah] diledikleri gibi, hep birlikte veya ayrı ayrı yemeleri hususunda onlara ruhsat verdi.
{فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} أَيْ: يُسَلِّمُ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ، هَذَا فِي دُخُولِ الرَّجُلِ بَيْتَ نَفْسِهِ يُسَلِّمُ عَلَى أَهْلِهِ وَمَنْ فِي بَيْتِهِ، وَهُوَ قَوْلُ جَابِرٍ وَطَاوُسٍ وَالزُّهْرِيِّ وَقَتَادَةَ وَالضَّحَاكِ وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ . وَقَالَ قَتَادَةُ: إِذَا دَخَلْتَ بَيْتَكَ فَسَلِّمْ عَلَى أَهْلِكَ فَهُوَ أَحَقُّ مَنْ سَلَّمْتَ عَلَيْهِ، وَإِذَا دَخَلَتْ بَيْتًا لَا أَحَدَ فِيهِ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ. حُدِّثْنَا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ تَرُدُّ عَلَيْهِ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: إِنْ لَمْ يَكُنْ فِي الْبَيْتِ أَحَدٌ فَلْيَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، السَّلَامُ عَلَى أَهْلِ الْبَيْتِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ. وَرَوَى عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: {فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} قَالَ: إِذَا دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ {تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} نُصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ، أَيْ: تُحَيُّونَ أَنْفُسَكُمْ تَحِيَّةً، {مُبَارَكَةً طَيِّبَةً} وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: حَسَنَةٌ جَمِيلَةٌ. وَقِيلَ: ذَكَرَ الْبَرَكَةَ وَالطِّيبَةَ هَاهُنَا لِمَا فِيهِ مِنَ الثَّوَابِ وَالْأَجْرِ {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}
{فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} “Evlere girdiğiniz zaman kendinize selâm verin”; yani birbirinize selâm verin. Bu, kişinin kendi evine girdiğinde ailesine ve evinde bulunanlara selâm vermesi hakkındadır. Bu; Câbir, Tâvûs, ez-Zührî, Katâde, ed-Dahhâk ve Amr b. Dînâr'ın görüşüdür. Katâde şöyle demiştir: “Evine girdiğin zaman ailene selâm ver; zira onlar selâm vermene en lâyık olan kimselerdir. İçinde kimse bulunmayan bir eve girdiğinde ise: ‘es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Bize ve Allah'ın sâlih kullarına selâm olsun)’ de.” Bize bildirildiğine göre melekler onun [bu selâmını] alırlar. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan [şöyle dediği] rivayet edilmiştir: “Şayet evde kimse yoksa şöyle desin: ‘es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn, es-selâmu alâ ehli'l-beyti ve rahmetullâh (Bize ve Allah'ın sâlih kullarına selâm olsun; ev halkına selâm ve Allah'ın rahmeti olsun).’” Amr b. Dînâr'ın İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {فَإِذَا دَخَلْتُمْ بُيُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ} “Evlere girdiğiniz zaman kendinize selâm verin” kavli hakkında şöyle demiştir: “Mescide girdiğin zaman: ‘es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi's-sâlihîn (Bize ve Allah'ın sâlih kullarına selâm olsun)’ de.” {تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katından bir esenlik dileği olarak” ifadesindeki [tahiyyeten kelimesi] mastar (mef'ûlü mutlak) olarak mensûbdur; yani kendinize bir selâmlama ile selâm verirsiniz. {مُبَارَكَةً طَيِّبَةً} “mübarek ve hoş”. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: “Güzel ve hoş” demiştir. Şöyle de denilmiştir: Burada bereket ve hoşluğun (tayyib) zikredilmesi, selâmda bulunan sevap ve ecirden ötürüdür. {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ} “İşte Allah, akıl edesiniz diye size ayetlerini böyle açıklamaktadır.”
{إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ (٦٢) }
{إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ (٦٢) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzerinde bulundukları zaman, ondan izin almadıkça ayrılıp gitmezler. Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir. Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde, sen de onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (62)”
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَاكَانُوا مَعَهُ} أَيْ: مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، {عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ} يَجْمَعُهُمْ مِنْ حَرْبٍ حَضَرَتْ، أَوْ صَلَاةٍ أَوْ جُمُعَةٍ أَوْ عِيدٍ أَوْ جَمَاعَةٍ
Allah azz ve celle'nin: {إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذَا كَانُوا مَعَهُ} “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlü'ne iman etmişlerdir; onunla birlikte bulundukları zaman” yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte, {عَلَى أَمْرٍ جَامِعٍ} “toplu bir iş üzerinde” baş gösteren bir savaş, namaz, cuma, bayram veya cemaat gibi onları bir araya toplayan bir iş üzerinde,
أَوْ تَشَاوُرٍ فِي أَمْرٍ نَزَلَ، {لَمْ يَذْهَبُوا} يَتَفَرَّقُوا عَنْهُ، لَمْ يَنْصَرِفُوا عَمَّا اجْتَمَعُوا لَهُ مِنَ الْأَمْرِ، {حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ} قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا صَعَدَ الْمِنْبَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَأَرَادَ الرَّجُلُ أَنْ يُخْرِجَ مِنَ الْمَسْجِدِ، لِحَاجَةٍ أَوْ عُذْرٍ، لَمْ يَخْرُجْ حَتَّى يَقُومَ بِحِيَالِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَيْثُ يَرَاهُ، فَيَعْرِفُ أَنَّهُ إِنَّمَا قَامَ يَسْتَأْذِنُ، فَيَأْذَنُ لِمَنْ شَاءَ مِنْهُمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ: وَإِذْنُ الْإِمَامِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْ يُشِيرَ بِيَدِهِ .
yahut meydana gelen bir mesele hakkındaki istişarede [bulunduklarında], {لَمْ يَذْهَبُوا} “ayrılıp gitmezler” onun yanından dağılmazlar, kendisi için toplandıkları işi bırakıp dönmezler, {حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ} “ondan izin almadıkça.” Müfessirler şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem cuma günü minbere çıktığında, bir adam bir ihtiyaç veya mazeret sebebiyle mescitten çıkmak istediğinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in tam karşısında onu göreceği şekilde ayakta durmadıkça çıkmazdı; böylece Resûlullah onun izin istemek üzere ayağa kalktığını anlar ve onlardan dilediğine izin verirdi. Mücâhid şöyle demiştir: 'İmamın cuma günkü izni, eliyle işaret etmesidir.'
قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: وَكَذَلِكَ كُلُّ أَمْرٍ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ الْمُسْلِمُونَ مَعَ الْإِمَامِ لَا يُخَالِفُونَهُ وَلَا يَرْجِعُونَ عَنْهُ إِلَّا بِإِذْنٍ، وَإِذَا اسْتَأْذَنَ فَلِلْإِمَامِ إِنْ شَاءَ أَذِنَ لَهُ وَإِنْ شَاءَ لَمْ يَأْذَنْ، وَهَذَا إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ سَبَبٌ يَمْنَعُهُ مِنَ الْمَقَامِ، فَإِنْ حَدَثَ سَبَبٌ يَمْنَعُهُ مِنَ الْمَقَامِ بِأَنْ يَكُونَ فِي الْمَسْجِدِ فَتَحِيضُ مِنْهُمُ امْرَأَةٌ، أَوْ يَجْنُبُ رَجُلٌ، أَوْ يَعْرِضُ لَهُ مَرَضٌ، فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى الِاسْتِئْذَانِ. {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} أَيْ: أَمَرَهُمْ، {فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} فِي الِانْصِرَافِ، مَعْنَاهُ إِنْ شِئْتَ فَأْذَنْ وَإِنْ شِئْتَ فَلَا تَأْذَنْ، {وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}
İlim ehli şöyle demiştir: Aynı şekilde Müslümanların imamla birlikte üzerinde toplandıkları her işte ona muhalefet etmezler ve izin almadıkça oradan ayrılmazlar. Biri izin istediğinde, imam dilerse ona izin verir, dilerse izin vermez. Bu, kişinin orada kalmasına engel teşkil edecek bir sebebi bulunmadığı takdirdedir. Şayet mescitteyken kadının hayız görmesi, erkeğin cünüp olması veya bir hastalığın arız olması gibi kalmasına engel bir sebep meydana gelirse, o zaman izin istemeye ihtiyaç kalmaz. {إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ} “Senden izin isteyenler var ya, işte onlar Allah'a ve Resûlü'ne iman edenlerdir. Öyleyse bazı işleri için senden izin istediklerinde” yani kendi işleri için izin istediklerinde, {فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ} “sen de onlardan dilediğine izin ver” ayrılmaları hususunda; bunun anlamı, dilersen izin ver, dilersen verme demektir; {وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “ve onlar için Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
{لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦٣) }
{لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِوَاذًا فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ (٦٣) } “Peygamber'in çağrısını (veya ona seslenmenizi), aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın! İçinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri Allah elbette bilmektedir. Artık onun emrine muhalefet edenler, başlarına bir fitne gelmesinden yahut kendilerine elem verici bir azabın dokunmasından sakınsınlar! (63)”
{لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يَقُولُ احْذَرُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ عَلَيْكُمْ إِذَا أَسْخَطْتُمُوهُ، فَإِنَّ دُعَاءَهُ مُوجَبٌ لِنُزُولِ الْبَلَاءِ بِكُمْ لَيْسَ كَدُعَاءِ غَيْرِهِ وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: لَا تَدْعُوهُ بِاسْمِهِ كَمَا يَدْعُو بَعْضُكُمْ بَعْضًا: يَا مُحَمَّدُ، يَا عَبْدَ اللَّهِ، وَلَكِنْ فَخِّمُوهُ وَشَرِّفُوهُ، فَقُولُوا: يَا نَبِيَّ اللَّهِ، يَا رَسُولَ اللَّهِ، فِي لِينٍ وَتَوَاضُعٍ .
{لَا تَجْعَلُوا دُعَاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعَاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضًا} “Peygamber'in çağrısını aranızda birbirinizi çağırmanız gibi tutmayın!”; İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Yani, onu öfkelendirdiğinizde Peygamber'in sizin aleyhinize dua etmesinden (beddua etmesinden) sakının; zira onun bedduası üzerinize belanın inmesini gerektirir, başkasının duası gibi değildir. Mücâhid ve Katâde ise şöyle demiştir: Birbirinizi çağırdığınız gibi ona adıyla: 'Ey Muhammed, ey Abdullah' diye seslenmeyin; bilakis yumuşaklık ve tevazu içinde: 'Ey Allah'ın Nebisi, ey Allah'ın Resûlü' diyerek onu tazim ve tebcil edin.
{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ} أَيْ: يَخْرُجُونَ {مِنْكُمْ لِوَاذًا} أَيْ: يَسْتُرُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَرُوغُ فِي خِيفَةٍ، فَيَذْهَبُ "وَاللِّوَاذُ" مَصْدَرُ لَاوَذَ يُلَاوِذُ، مُلَاوَذَةً، وَلِوَاذًا.
{قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ} “Allah, içinizden sıvışıp gidenleri kesinlikle bilir”; yani [gizlice] çıkanları, {مِنْكُمْ لِوَاذًا} “birbirini siper ederek”; yani birbirlerini siper edip gizleyerek ve korku içinde sinsice sıvışıp gidenleri. “el-Livâz” (اللِّوَاذُ), lâveze - yülâvizü - mülâvezeten ve livâzen (لَاوَذَ يُلَاوِذُ مُلَاوَذَةً وَلِوَاذًا) fiilinin masdarıdır.
قِيلَ: كَانَ هَذَا فِي حَفْرِ الْخَنْدَقِ، فَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يَنْصَرِفُونَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُخْتَفِينَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: "لِوَاذًا" أَيْ: يَلُوذُ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانَ يَثْقُلُ عَلَيْهِمُ الْمَقَامُ فِي الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاسْتِمَاعُ خُطْبَةِ النَّبِيِّ ﷺ فَكَانُوا يَلُوذُونَ بِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فَيَخْرُجُونَ مِنَ الْمَسْجِدِ فِي اسْتِتَارٍ. وَمَعْنَى قَوْلِهِ: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ} للتهديد بالمجازاة. {فَلْيَحْذَرِالَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ} أَيْ: أَمْرَهُ وَ"عَنْ" صِلَةٌ. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُعْرِضُونَ عَنْ أَمْرِهِ وَيَنْصَرِفُونَ عَنْهُ بِغَيْرِ إِذْنِهِ. {أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} أَيْ لِئَلَّا تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ، قَالَ مُجَاهِدٌ: بَلَاءٌ فِي الدُّنْيَا، {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} وَجِيعٌ فِي الْآخِرَةِ. وَقِيلَ: عَذَابٌ أَلِيمٌ عَاجِلٌ فِي الدُّنْيَا. ثُمَّ عَظَّمَ نَفْسَهُ فَقَالَ:
Şöyle denilmiştir: Bu, Hendek kazısı esnasında idi; münafıklar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından gizlice ayrılıp gidiyorlardı. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ: "'Livâzâ' (لِوَاذًا), birinin diğerine sığınması/siper olması demektir. Şöyle ki: Münafıklara cuma günü mescitte kalmak ve Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbesini dinlemek ağır gelirdi; bu yüzden onun ashabından bazılarının arkasına gizlenir ve gizlice mescitten çıkıp giderlerdi" demiştir. Allah'ın: {قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ} “Allah elbette bilmektedir” kavlinin anlamı, cezalandırmakla tehdit içindir. {فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ} “Artık onun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” yani onun emrine muhalefet edenler; buradaki 'an' (عَنْ) edatı sıladır (zaittir). Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, onun emrinden yüz çeviren ve onun izni olmaksızın dönüp gidenlerdir. {أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ} “başlarına bir fitne gelmesinden” yani başlarına bir fitne gelmesin diye; Mücâhid: Dünyada bir bela [gelmesinden], {أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ} “yahut kendilerine elem verici bir azabın dokunmasından” ahirette can yakıcı bir azabın [dokunmasından sakınsınlar demiştir]. Dünyada peşin elem verici bir azap olduğu da söylenmiştir. Sonra Kendi yüceliğini belirterek şöyle buyurdu:
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤) }
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤) } “Bilesiniz ki göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir. O'na döndürülecekleri gün ise yaptıklarını kendilerine bir bir haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (64)”
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالأرْضِ} مَلِكًا وَعَبِيدًا، {قَدْ يَعْلَمُ مَاأَنْتُمْ عَلَيْهِ} الْإِيمَانِ وَالنِّفَاقِ أَيْ: يَعْلَمُ، وَ"قَدْ" صِلَةٌ {وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} يَعْنِي: يَوْمَ الْبَعْثِ، {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا} الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ فَنْجَوَيْهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْكَرَابِيسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْأَنْصَارِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشَّامِيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا تُنْزِلُوا النِّسَاءَ الْغُرَفَ، وَلَا تُعَلِّمُوهُنَّ الْكِتَابَةَ، وَعَلِّمُوهُنَّ الْغَزْلَ، وَسُورَةَ النُّورِ"
{أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَالأرْضِ} “Bilesiniz ki göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır”; mülk olarak da kullar olarak da [O'nundur]. {قَدْ يَعْلَمُ مَاأَنْتُمْ عَلَيْهِ} “O, sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir”; yani iman ve nifaktan [ne üzere olduğunuzu] bilir. Burada geçen “kad” (قَدْ) sıla (pekiştirme edatı)dır. {وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ} “O'na döndürülecekleri gün ise”; yani diriliş gününde, {فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا} “yaptıklarını kendilerine haber verecektir”; hayır ve şerden [yaptıklarını]. {وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.” Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshak es-Sa‘lebî haber verdi, bana el-Hüseyn b. Muhammed b. Fenceveyh haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Şeybe rivayet etti, bize Muhammed b. İbrâhim el-Kerâbîsî rivayet etti, bize Süleyman b. Tevbe rivayet etti, bize Ebû Dâvûd el-Ensârî rivayet etti, bize Muhammed b. İbrâhim eş-Şâmî haber verdi, bize Şuayb b. İshak, Hişâm b. Urve'den, o babasından, o da Âişe'den rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kadınları yüksek odalara oturtmayın, onlara yazı yazmayı öğretmeyin; onlara iğ ile iplik eğirmeyi ve Nûr Suresi'ni öğretin.»