قَالَ قَتَادَةُ: هَؤُلَاءِ نَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، كَانُوا يُثَبِّطُونَ أَنْصَارَ النَّبِيِّ ﷺ، وَيَقُولُونَ لِإِخْوَانِهِمْ: مَا مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَّا أَكْلَةُ رَأْسٍ، وَلَوْ كَانُوا لَحْمًا لَالْتَهَمَهُمْ، أَيِ: ابْتَلَعَهُمْ أَبُو سُفْيَانَ وَأَصْحَابُهُ، دَعُوا الرَّجُلَ فَإِنَّهُ هَالِكٌ .
Katâde şöyle demiştir: Bunlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ensarını [savaştan] alıkoyan ve kardeşlerine: 'Muhammed ve arkadaşları bir lokmalık baştan ibarettir; şayet onlar et olsalardı Ebû Süfyân ve adamları onları bir çırpıda yutar, yani mideye indirirdi. O adamı bırakın, çünkü o helak olmuştur!' diyen bir grup münafıktır.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْيَهُودَ أَرْسَلَتْ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَقَالُوا: مَا الَّذِي يَحْمِلُكُمْ عَلَى قَتْلِ أَنْفُسِكُمْ بِيَدِ أَبِي سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ، فَإِنَّهُمْ إِنْ قَدَرُوا عَلَيْكُمْ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ لَمْ يَسْتَبْقُوا مِنْكُمْ أَحَدًا، وَإِنَّا نُشْفِقُ عَلَيْكُمْ، أَنْتُمْ إِخْوَانُنَا وَجِيرَانُنَا هَلُمُّوا إِلَيْنَا، فَأَقْبَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبِيٍّ وَأَصْحَابُهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ يَعُوقُونَهُمْ وَيُخَوِّفُونَهُمْ بِأَبِي سُفْيَانَ وَمَنْ مَعَهُ، وَقَالُوا: لَئِنْ قَدَرُوا عَلَيْكُمْ لَمْ يَسْتَبْقُوا مِنْكُمْ أَحَدًا مَا تَرْجُونَ مِنْ مُحَمَّدٍ؟ مَا عِنْدَهُ خَيْرٌ، مَا هُوَ إِلَّا أن يقتلنا ها هنا، انْطَلِقُوا بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا، يَعْنِي الْيَهُودَ، فَلَمْ يَزْدَدِ الْمُؤْمِنُونَ بِقَوْلِ الْمُنَافِقِينَ إِلَّا إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا .
Mukâtil ise şöyle demiştir: [Bu ayet] münafıklar hakkında indi. Şöyle ki Yahudiler münafıklara haber gönderip dediler ki: 'Ebû Süfyân ve yanındakilerin eliyle kendinizi ölüme sürüklemenize sebep olan nedir? Çünkü onlar bu defa size üstün gelirlerse içinizden hiç kimseyi sağ bırakmazlar. Biz size acıyoruz; siz bizim kardeşlerimiz ve komşularımızsınız, bize gelin!' Bunun üzerine Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları müminlerin karşısına çıkıp onları alıkoymaya ve Ebû Süfyân ve yanındakilerle korkutmaya başladılar. Dediler ki: 'Eğer size üstün gelirlerse içinizden hiç kimseyi sağ bırakmazlar. Muhammed'den ne umuyorsunuz? Onun yanında hiçbir hayır yoktur. O ancak bizi burada öldürtmek istiyor. Kardeşlerimize, yani Yahudilere doğru gidelim.' Fakat müminlerin, münafıkların bu sözü sebebiyle sadece imanları ve [sevap] beklentileri arttı.
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ} ٧٩/أالْحَرْبَ {إِلَّا قَلِيلًا} رِيَاءً وَسُمْعَةً مِنْ غَيْرِ احْتِسَابٍ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْقَلِيلُ لِلَّهِ لَكَانَ كَثِيرًا. {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} بُخَلَاءَ بِالنَّفَقَةِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالنُّصْرَةِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: بُخَلَاءٌ عِنْدَ الْغَنِيمَةِ، وَصْفَهُمُ اللَّهُ بِالْبُخْلِ وَالْجُبْنِ، فَقَالَ: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ} في الرؤوس مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُبْنِ {كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} أَيْ: كَدَوَرَانِ الَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ،
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {وَلَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ} “Savaşa gelmezler” yani harbe, {إِلَّا قَلِيلًا} “ancak pek az [gelirler]” [o da] sevabını ummaksızın, gösteriş ve desinler diye [olur]. Şayet bu azıcık [katılım] Allah rızası için olsaydı elbette çok sayılırdı. {أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ} “Size karşı pek cimridirler” Allah yolunda infakta bulunma ve yardım etme hususunda cimridirler. Katâde şöyle demiştir: 'Ganimet [taksimi] sırasında pek cimridirler.' Allah onları cimrilik ve korkaklıkla niteleyerek şöyle buyurmuştur: {فَإِذَا جَاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ} “Korku geldiğinde, onların sana baktıklarını, gözlerinin döndüğünü görürsün” korku ve korkaklıktan ötürü [başlarının içinde gözleri döner], {كَالَّذِي يُغْشَى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ} “ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi” yani ölüm baygınlığına uğrayan kimsenin [gözlerinin] dönmesi gibi.
وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ قَرُبَ مِنَ الْمَوْتِ غَشِيَهُ أَسْبَابُهُ يَذْهَبُ عَقْلُهُ وَيَشْخَصُ بَصَرُهُ، فَلَا يَطْرِفُ، {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ} آذَوْكُمْ وَرَمَوْكُمْ فِي حَالِ الْأَمْنِ، {بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} ذَرِبَةٍ، جَمْعُ حَدِيدٍ. يُقَالُ لِلْخَطِيبِ الْفَصِيحِ الذَّرِبِ اللِّسَانِ: مِسْلَقٌ وَمِصْلَقٌ وَسَلَّاقٌ وَصَلَّاقٌ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: سلقوكم أي: عضدوكم وَتَنَاوَلُوكُمْ بِالنَّقْصِ وَالْغِيبَةِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: بَسَطُوا أَلْسِنَتَهُمْ فِيكُمْ وَقْتَ قِسْمَةِ الْغَنِيمَةِ، يَقُولُونَ أَعْطُونَا فَإِنَّا قَدْ شَهِدْنَا مَعَكُمُ الْقِتَالَ، فَلَسْتُمْ أَحَقَّ بِالْغَنِيمَةِ مِنَّا فَهُمْ عِنْدَ الْغَنِيمَةِ أَشَحُّ قَوْمٍ وَعِنْدَ الْبَأْسِ أَجْبَنُ قَوْمٍ، {أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ} أَيْ: عِنْدَ الْغَنِيمَةِ يُشَاحُّونَ الْمُؤْمِنِينَ، {أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ} قَالَ مُقَاتِلٌ: أَبْطَلَ اللَّهُ جِهَادَهُمْ، {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا}
Bu da şundandır: Ölümü yaklaşan kimseyi ölümün sebepleri kuşatır, aklı gider, gözleri dikilir ve gözünü kırpamaz. {فَإِذَا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ} “Korku gidince sizi incitirler” güven ortamında sizi incitir ve size laf atarlar, {بِأَلْسِنَةٍ حِدَادٍ} “keskin dillerle” sivri dillerle; hadîd (keskin) kelimesinin çoğuludur. Dili sivri ve fasih hatibe: mislek, mıslek, sellâk ve sallâk denir. İbn Abbâs: Selekûküm, yani sizi dilleriyle ısırdılar, eksikliğinizi sayıp dökerek ve gıybet ederek sizi hedef aldılar, demiştir. Katâde ise şöyle demiştir: Ganimet dağıtımı sırasında dillerini size uzatıp: 'Bize de verin; çünkü biz de sizinle birlikte savaşa katıldık, siz bu ganimete bizden daha layık değilsiniz' derler. Böylece onlar ganimet anında insanların en cimrisi/en hırslısı, savaş anında ise insanların en korkağıdırlar. {أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ} “hayra karşı pek cimri olarak” yani ganimet anında müminlerle çekişip hırslarını gösterirler. {أُولَئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمَالَهُمْ} “İşte onlar iman etmemişlerdir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır” Mukâtil: Allah onların cihatlarını iptal etmiştir, demiştir. {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu ise Allah'a pek kolaydır.”
{يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا (٢٠) لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (٢١) }
{يَحْسَبُونَ الْأَحْزَابَ لَمْ يَذْهَبُوا وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ وَلَوْ كَانُوا فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا (٢٠) لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا (٢١) } “Onlar müttefik kabilelerin gitmediğini sanıyorlar. Şayet müttefik kabileler tekrar gelecek olsa, çölde bedevilerin arasında bulunup da sizin haberlerinizi [uzaktan] sormayı candan arzu ederlerdi. İçinizde bulunsalardı bile pek az savaşırlardı. Andolsun ki Allah'ın Resûlü'nde sizin için; Allah'ı ve ahiret gününü umanlar ve Allah'ı çokça zikredenler için güzel bir örnek vardır.”
{يَحْسَبُونَ} يَعْنِي هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ، {الْأَحْزَابَ} يَعْنِي: قُرَيْشًا وَغَطَفَانَ وَالْيَهُودَ، {لَمْ يَذْهَبُوا} لَمْ يَنْصَرِفُوا عَنْ قِتَالِهِمْ جُبْنًا وَفَرَقًا وَقَدِ انْصَرَفُوا، {وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ} أَيْ: يَرْجِعُوا إِلَيْهِ لِلْقِتَالِ بَعْدَ الذَّهَابِ، {يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ} أَيْ يَتَمَنَّوْا لَوْ كَانُوا فِي بَادِيَةِ الْأَعْرَابِ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُبْنِ، يُقَالُ: بَدَا يَبْدُو بَدَاوَةً، إِذَا خَرَجَ إِلَى الْبَادِيَةِ، {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ} أَخْبَارِكُمْ وَمَا آلَ إِلَيْهِ أَمَرُكُمْ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ: "يَسَّاءَلُونَ" مُشَدَّدَةً مَمْدُودَةً، أَيْ: يَتَسَاءَلُونَ، {وَلَوْ كَانُوا} يَعْنِي: هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ، {فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا} تَعْذِيرًا، أَيْ: يُقَاتِلُونَ قَلِيلًا يُقِيمُونَ بِهِ عُذْرَهُمْ، فَيَقُولُونَ قَدْ قَاتَلْنَا. قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِلَّا قَلِيلًا أَيْ: رَمْيًا بِالْحِجَارَةِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِلَّا رِيَاءً وَسُمْعَةً مِنْ غَيْرِ احْتِسَابٍ . قَوْلُهُ ﷿: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} قَرَأَ عَاصِمٌ: "أُسْوَةٌ" حَيْثُ كَانَ، بِضَمِّ الْهَمْزَةِ، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا، وَهُمْ لُغَتَانِ، أَيْ: قُدْوَةٌ صَالِحَةٌ، [وَهِيَ فُعْلَةٌ مِنَ الِائْتِسَاءِ] كَالْقُدْوَةِ مِنَ الِاقْتِدَاءِ، اسْمٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ، أَيْ: بِهِ اقْتِدَاءٌ حَسَنٌ إِنْ تَنْصُرُوا دِينَ اللَّهِ وَتُؤَازِرُوا
{يَحْسَبُونَ} “Sanıyorlar” yani bu münafıklar, {الْأَحْزَابَ} “müttefik kabilelerin” yani Kureyş, Gatafân ve Yahudilerin, {لَمْ يَذْهَبُوا} “gitmediğini” korkaklık ve dehşetlerinden dolayı onlarla savaşmaktan çekip gitmediklerini [sanıyorlar], oysa onlar çekilip gitmişlerdir. {وَإِنْ يَأْتِ الْأَحْزَابُ} “Eğer müttefik kabileler [tekrar] gelecek olsa” yani gittikten sonra savaşmak için tekrar onun üzerine dönecek olsalar, {يَوَدُّوا لَوْ أَنَّهُمْ بَادُونَ فِي الْأَعْرَابِ} “çöldeki bedeviler arasında bulunup” yani korku ve korkaklık sebebiyle bedevilerin bulunduğu çölde yaşamayı temenni ederler. Kişi çöle çıktığında: بَدَا يَبْدُو بَدَاوَةً (bedâ / yebdû / bedâveten) denir. {يَسْأَلُونَ عَنْ أَنْبَائِكُمْ} “sizin haberlerinizi sormayı [isterlerdi]” sizin durumunuzu ve işinizin nereye vardığını [öğrenmek isterlerdi]. Yâkūb [bu kelimeyi] şeddeli ve medli olarak "يَسَّاءَلُونَ" (birbirlerine sorarlar) şeklinde okumuştur; yani يَتَسَاءَلُونَ (yetesâelûn) demektir. {وَلَوْ كَانُوا} “Ve şayet olsalardı” yani bu münafıklar, {فِيكُمْ مَا قَاتَلُوا إِلَّا قَلِيلًا} “içinizde [bulunsalardı], pek azı müstesna savaşmazlardı” [yalnızca] mazeret göstermek kabilinden [savaşırlardı]; yani "Biz de savaştık" diyebilmek ve mazeretlerini ileri sürebilmek için pek az savaşırlardı. el-Kelbî şöyle demiştir: 'Pek azı müstesna' yani sadece taş atarak [savaşırlardı]. Mukātil ise şöyle demiştir: [Allah rızası için] sevap ummaksızın, sadece gösteriş ve şöhret için [savaşırlardı]. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince: {لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ} “Andolsun ki sizin için Allah'ın Resûlü'nde güzel bir örnek vardır”. Âsım nerede geçerse geçsin "أُسْوَةٌ" kelimesini hemzenin zammesiyle (üsvetün), diğer [kıraat imamları] ise kesresiyle (isvetün) okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir; yani salih bir örnek demektir. [Bu kelime, tıpkı iktidâ kökünden gelen kudve gibi, i'tisâ kökünden gelen fu'leh veznindedir]; mastar yerine konulmuş bir isimdir. Yani şayet Allah'ın dinine yardım eder ve Resûl'e arka çıkarsanız O'nda [sizin için] güzel bir örnek [vardır]...
الرَّسُولَ وَلَا تَتَخَلَّفُوا عَنْهُ، وَتَصْبِرُوا عَلَى مَا يُصِيبُكُمْ كَمَا فَعَلَ هُوَ إِذْ كُسِرَتْ رُبَاعِيَّتُهُ وَجُرِحَ وَجْهُهُ، وَقُتِلَ عَمُّهُ وَأُوذِيَ بِضُرُوبٍ مِنَ الْأَذَى، فَوَاسَاكُمْ مَعَ ذَلِكَ بِنَفْسِهِ، فَافْعَلُوا أَنْتُمْ كَذَلِكَ أَيْضًا وَاسْتَنُّوا بِسُنَّتِهِ، {لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ} بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: "لَكُمْ" وَهُوَ تَخْصِيصٌ بَعْدَ تَعْمِيمٍ لِلْمُؤْمِنِينَ، يَعْنِي: أَنَّ الْأُسْوَةَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَرْجُو ثَوَابَ الله. وقال مقال: يَخْشَى اللَّهَ {وَالْيَوْمَ الْآخِرَ} أَيْ: يَخْشَى يَوْمَ الْبَعْثِ الَّذِي فِيهِ جَزَاءُ الْأَعْمَالِ، {وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا} فِي جَمِيعِ الْمَوَاطِنِ عَلَى السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ.
Nitekim O'nun ön dişi kırılmış, yüzü yaralanmış, amcası öldürülmüş ve türlü türlü eziyetlere maruz kalmıştı. Buna rağmen bizzat kendisiyle size teselli olmuştu. Siz de aynı şekilde davranın ve O'nun sünnetine uyun. {لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ} “Allah'ı umanlar için” ifadesi “لَكُمْ” (sizin için) ifadesinden bedeldir; müminler için genellemeden sonra yapılan bir özelleştirmedir. Yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i örnek almak, Allah'ı uman kimseler içindir. İbn Abbâs: 'Allah'ın sevabını uman' demiştir. Mukâtil ise: 'Allah'tan korkan' demiştir. {وَالْيَوْمَ الْآخِرَ} “ve ahiret gününü [umanlar için]” yani amellerin karşılığının verileceği yeniden diriliş gününden korkan kimse için, {وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا} “ve Allah'ı çokça zikredenler için” her durumda, darlıkta ve bollukta [zikredenler için].
{وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا (٢٢) }
{وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا (٢٢) } “Müminler [düşman] birliklerini gördükleri zaman: ‘Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vaad ettiği şeydir. Allah ve Resûlü doğru söylemiştir’ dediler. Bu [durum] onların yalnızca imanlarını ve teslimiyetlerini artırdı.”
{مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا (٢٣) }
{مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا (٢٣) } “Müminlerden öyle erler vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar. Onlardan kimi adağını yerine getirdi [şehit oldu], kimi de beklemektedir. Onlar [ahitlerini] asla değiştirmediler.”
ثُمَّ وَصَفَ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ عِنْدَ لِقَاءِ الْأَحْزَابِ فَقَالَ: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا} تَسْلِيمًا لِأَمْرِ اللَّهِ وَتَصْدِيقًا لِوَعْدِهِ: {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} وَعْدُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ مَا ذُكِرَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ: "أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ" إِلَى قَوْلِهِ: "أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ" (الْبَقَرَةِ-٢١٤) ، فَالْآيَةُ تَتَضَمَّنُ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَلْحَقُهُمْ مِثْلُ ذَلِكَ الْبَلَاءِ، فَلَمَّا رَأَوُا الْأَحْزَابَ وَمَا أَصَابَهُمْ مِنَ الشِّدَّةِ قَالُوا: هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ، {وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا} [أَيْ: تَصْدِيقًا لِلَّهِ وَتَسْلِيمًا لِأَمْرِ اللَّهِ] . قَوْلُهُ ﷿: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} أَيْ: قَامُوا بِمَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ وَوَفَّوْا بِهِ، {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} أَيْ: فَرَغَ مِنْ نَذْرِهِ، وَوَفَّى بِعَهْدِهِ، فَصَبْرَ عَلَى الْجِهَادِ حَتَّى اسْتُشْهِدَ، وَالنَّحْبُ: النَّذْرُ، وَالنَّحْبُ: الْمَوْتُ أَيْضًا، قَالَ مُقَاتِلٌ: "قَضَى نَحْبَهُ"، يَعْنِي: أَجْلَهُ فَقُتِلَ عَلَى الْوَفَاءِ، [يَعْنِي حَمْزَةَ وَأَصْحَابَهُ. وَقِيلَ: "قَضَى نَحْبَهُ" أَيْ: بَذَلَ جُهْدَهُ فِي الْوَفَاءِ] بِالْعَهْدِ مِنْ قَوْلِ الْعَرَبِ: نَحَبَ فُلَانٌ فِي سَيْرِهِ يومه وليلته أجمع، إِذَا مَدَّ فَلَمْ يَنْزِلْ، {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} الشَّهَادَةَ.
Sonra [Allah Teâlâ], [düşman] birlikleriyle karşılaştıklarında müminlerin durumunu vasfederek şöyle buyurdu: {وَلَمَّا رَأَى الْمُؤْمِنُونَ الْأَحْزَابَ قَالُوا} “Müminler [düşman] birliklerini gördükleri zaman” Allah'ın emrine teslimiyet göstererek ve vaadini tasdik ederek “şöyle dediler:” {هَذَا مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَصَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ} “Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir.” Allah'ın onlara vaadi, Bakara Suresi'nde zikredilen şu ayettir: {أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ} “Yoksa siz, sizden öncekilerin başına gelenler sizin de başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?” ayetinden {أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِيبٌ} “Haberiniz olsun ki Allah'ın yardımı yakındır!” (el-Bakara 2/214) kavline kadar olan kısımdır. Bu ayet, müminlerin de benzer bir imtihana maruz kalacaklarını ihtiva etmektedir. Nitekim [düşman] birliklerini ve başlarına gelen şiddetli sıkıntıyı gördüklerinde: “Bu, Allah'ın ve Resûlü'nün bize vadettiği şeydir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir” dediler. {وَمَا زَادَهُمْ إِلَّا إِيمَانًا وَتَسْلِيمًا} “Bu onların ancak imanını ve teslimiyetini artırdı” [yani Allah'ı tasdiklerini ve Allah'ın emrine teslimiyetlerini artırdı]. Allah Azze ve Celle'nin: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle erler vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” ayeti; yani Allah'a verdikleri ahdi yerine getirdiler ve ona vefa gösterdiler [demektir]. {فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ} “Onlardan kimi adağını yerine getirdi [şehit oldu]” yani adağını tamamladı, ahdine vefa gösterdi ve şehit oluncaya kadar cihada sabretti. Nahb (النَّحْبُ), adak demektir. Nahb, aynı zamanda ölüm anlamına da gelir. Mukâtil şöyle demiştir: “Nahbını tamamladı (قَضَى نَحْبَهُ)” yani eceline [ulaştı] ve [ahdine] vefa üzere öldürüldü [yani Hamza ve arkadaşları. Şöyle de denilmiştir: “Nahbını yerine getirdi” yani ahde vefa göstermek için bütün gayretini sarf etti]; bu da Arapların bir kimse mola vermeksizin gece gündüz yoluna devam ettiğinde söylediği «نَحَبَ فُلَانٌ فِي سَيْرِهِ يومه وليلته أجمع» “Filanca yolculuğunda bütün gün ve gece boyunca durmaksızın gayret etti” sözünden gelir. {وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ} “Kimi de beklemektedir” [yani] şehadeti [beklemektedir].
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: "فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَى نَحْبَهُ" مَنِ اسْتُشْهِدَ يَوْمَ بَدْرٍ وَأُحُدٍ "وَمِنْهُمْ مَنْ يَنْتَظِرُ" يَعْنِي: مَنْ بَقِيَ بَعْدَ هَؤُلَاءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يَنْتَظِرُونَ أَحَدَ الْأَمْرَيْنِ؛ إِمَّا الشَّهَادَةَ أَوِ النَّصْرَ {وَمَا بَدَّلُوا} عَهْدَهُمْ {تَبْدِيلًا}
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: “Onlardan kimi adağını yerine getirdi” Bedir ve Uhud günü şehit düşenlerdir. “Kimi de beklemektedir” yani bunlardan sonra geride kalan ve iki güzel şeyden birini; ya şehadeti ya da zaferi bekleyen müminlerdir. {وَمَا بَدَّلُوا} “Ve değiştirmediler” ahitlerini, {تَبْدِيلًا} “asla [değiştirmediler].”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْخُزَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى، عَنْ حُمَيْدٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَنَسًا \ح \ وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، أَخْبَرَنَا زِيَادٌ، حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: غَابَ عَمِّي أَنَسُ بْنُ النَّضْرِ عَنْ قِتَالِ بَدْرٍ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ قِتَالٍ قَاتَلْتَ الْمُشْرِكِينَ، لَئِنْ أَشْهَدَنِيَ اللَّهُ قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أَصْنَعُ، فَلَّمَا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ وَانْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلَاءِ -يَعْنِي أَصْحَابَهُ-وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلَاءِ -يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ-ثُمَّ تَقَدَّمَ فَاسْتَقْبَلَهُ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ، فَقَالَ: يَا سَعْدُ بْنَ مُعَاذٍ الْجَنَّةَ وَرَبِّ النَّضْرِ إِنِّي أَجِدُ رِيحَهَا مِنْ دُونِ أُحُدٍ، قَالَ سَعْدُ: فَمَا اسْتَطَعْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا صَنَعَ، قَالَ أَنَسٌ فَوَجَدْنَا بِهِ بِضْعًا وَثَمَانِينَ ضَرْبَةً بِالسَّيْفِ أَوْ طَعْنَةً بِرُمْحٍ أَوْ رَمْيَةً بِسَهْمٍ، وَوَجَدْنَاهُ قَدْ قُتِلَ وَقَدْ مَثَّلَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ، فَمَا عَرَفَهُ أَحَدٌ إِلَّا أُخْتُهُ بِبَنَانِهِ، قَالَ أَنَسٌ: كُنَّا نَظُنُّ أَوْ نَرَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِيهِ وَفِي أَشْبَاهِهِ: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} إِلَى آخِرِ الْآيَةِ .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî, bize Muhammed b. Yûsuf, bize Muhammed b. İsmâîl, bize Muhammed b. Saîd el-Huzâî, bize Abdülalâ, Humeyd'den naklederek haber verdi; o şöyle demiştir: Enes'e sordum (h). Bana Amr b. Zürâre de rivayet etti, bize Ziyâd, bana Humeyd et-Tavîl, Enes'ten naklederek rivayet etti, o şöyle demiştir: Amcam Enes b. en-Nadr, Bedir Savaşı'nda bulunamamıştı. Dedi ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Müşriklerle yaptığın ilk savaşta bulunamadım. Şayet Allah beni müşriklerle yapılacak bir savaşta bulundurursa, neler yapacağımı Allah mutlaka gösterecektir.' Uhud günü olup Müslümanlar dağılınca şöyle dedi: 'Allahım! Şunların -yani arkadaşlarının- yaptıklarından dolayı Senden özür dilerim; şunların da -yani müşriklerin- yaptıklarından Sana sığınırım.' Sonra ileri atıldı, karşısına Sa'd b. Muâz çıktı. Ona: 'Ey Sa'd b. Muâz! Nadr'ın Rabbine andolsun ki cennet! Şüphesiz ben Uhud'un berisinden onun kokusunu alıyorum!' dedi. Sa'd: 'Ey Allah'ın Resûlü, onun yaptığını ben yapamadım' dedi. Enes dedi ki: 'Onun üzerinde seksen küsur kılıç darbesi, mızrak saplaması veya ok yarası bulduk. Onu öldürülmüş ve müşrikler tarafından burnu kulağı kesilmiş halde bulduk; parmak uçlarından başka hiçbir yerinden onu kimse tanıyamadı, ancak kız kardeşi tanıyabildi.' Enes dedi ki: 'Biz şu ayetin onun ve benzerleri hakkında indiğini zannederdik veya görürdük: {مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ} “Müminlerden öyle erler vardır ki, Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar...” ayetin sonuna kadar'.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَخْبَرَنَا حَاجِبُ بْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا مُعَاوِيَةُ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ سُفْيَانَ عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ قَالَ: هَاجَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي سَبِيلِ اللَّهِ نَبْتَغِي وَجْهَ اللَّهِ فَوَجَبَ أَجْرُنَا عَلَى اللَّهِ، فَمِنَّا مَنْ مَضَى لَمْ يَأْكَلْ مَنْ أَجْرِهِ شَيْئًا، مِنْهُمْ مُصْعَبُ بْنُ عُمَيْرٍ، قُتِلَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَلَمْ يُوجَدْ لَهُ شَيْءٌ يُكَفَّنُ فِيهِ إِلَّا نَمِرَةٌ، فَكُنَّا إِذَا وَضَعْنَاهَا عَلَى رَأْسِهِ خَرَجَتْ رِجْلَاهُ، وَإِذَا وَضَعْنَاهُ على رجليه ٧٩/ب خَرَجَ رَأْسُهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "ضَعُوهَا مِمَّا يَلِي رَأْسَهُ وَاجْعَلُوا عَلَى رِجْلَيْهِ مِنَ الْإِذْخَرِ، قَالَ: وَمَنْ أَيْنَعَتْ لَهُ ثَمَرَتُهُ فَهُوَ يَهْدِ بِهَا" .
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî, bize Muhammed b. Hammâd, bize Muâviye, A'meş'ten, Süfyân'dan, Şakîk'ten, Habbâb b. el-Eret'ten naklederek haber verdi; o şöyle demiştir: Allah yolunda, Allah'ın rızasını dileyerek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte hicret ettik ve ecrimiz Allah'a ait oldu. Bizden kimi, ecfinden [dünyalık olarak] hiçbir şey yemeden göçüp gitti. Mus'ab b. Umeyr onlardandır; Uhud günü öldürüldü ve kendisi için çizgili bir hırkadan başka kefenlenecek hiçbir şey bulunamadı. Onu baş tarafına örttüğümüzde ayakları açılıyor, ٧٩/ب ayaklarına örttüğümüzde ise başı açılıyordu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Onu baş tarafına örtün, ayaklarının üzerine de ızhır otu koyun' buyurdu. [Habbâb] dedi ki: 'Bizden kiminin de meyvesi olgunlaştı ve o, bunu devşirmektedir'.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُظَفَّرِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ التَّيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ الْمَعْرُوفُ بِابْنِ أَبِي نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا خَيْثَمَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ حَيْدَرَةَ الْأَطْرَابُلُسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْجَوْهَرِيُّ
Bize Ebü'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed et-Teymî, bize İbn Ebî Nasr diye bilinen Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Osmân, bize Hayseme b. Süleymân b. Haydere el-Atrâbulusî, bize Muhammed b. Süleymân el-Cevherî haber verdi;
بِأَنْطَاكِيَةَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا الصَّلْتُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي نُصْرَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: نَظَرَ النَّبِيُّ ﷺ إِلَى طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ: "مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى رَجُلٍ يَمْشِي عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ وَقَدْ قَضَى نَحْبَهُ فَلْيَنْظُرْ إِلَى هَذَا" .
Antakya'da; bize Müslim b. İbrâhîm, bize es-Salt b. Dînâr, Ebû Nadra'dan, Câbir b. Abdillâh'tan naklederek haber verdi; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Talha b. Ubeydillâh'a baktı ve şöyle buyurdu: 'Yeryüzünde yürüyen ve adağını yerine getirmiş [şehitlik hükmünü kazanmış] bir adama bakmaktan hoşlanan kimse şu zata baksın'.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، أَخْبَرَنَا وَكِيعُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ قَالَ: رَأَيْتُ يَدَ طَلْحَةَ شَلَّاءَ وَقَى بِهَا النَّبِيَّ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî, bize Muhammed b. Yûsuf, bize Muhammed b. İsmâîl, bize Abdullâh b. Ebî Şeybe, bize Vekî' b. İsmâîl, Kays'tan naklederek haber verdi; o şöyle demiştir: Talha'nın Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i koruduğu elinin çolak olduğunu gördüm.
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٤) وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا (٢٥) وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا (٢٦) }
{لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا (٢٤) وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا (٢٥) وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا (٢٦) } “Çünkü Allah, sadıkları sadakatleriyle mükâfatlandıracak; dilerse münafıklara azap edecek yahut tevbelerini kabul edecektir. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Allah inkâr edenleri öfkeleriyle geri çevirdi, hiçbir hayra eremediler. Savaşta Allah müminlere yetti. Allah güçlüdür, mutlak galiptir. Kitap ehlinden onlara arka çıkanları kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz.”
قَوْلُهُ ﷿: {لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ} أَيْ جَزَاءَ صِدْقِهِمْ، وَصِدْقُهُمْ هُوَ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ، {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} فَيَهْدِيهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} مِنْ قُرَيْشٍ وَغَطَفَانَ، {بِغَيْظِهِمْ} لَمْ يَشْفِ صُدُورَهُمْ بِنَيْلِ مَا أَرَادُوا، {لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا} ظَفَرًا، {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ} بِالْمَلَائِكَةِ وَالرِّيحِ، {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} [قَوِيًّا فِي مُلْكِهِ عَزِيزًا] فِي انْتِقَامِهِ. {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} أَيْ: عَاوَنُوا الْأَحْزَابَ مِنْ قُرَيْشٍ وَغَطَفَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ وَهُمْ بَنُو قُرَيْظَةَ، {مِنْ صَيَاصِيهِمْ} حُصُونِهِمْ وَمَعَاقِلِهِمْ، وَاحِدُهَا صِيصِيَةٌ، [وَمِنْهُ قِيلَ لِلْقَرْنِ وَلِشَوْكَةِ الدِّيكِ وَالْحَاكَّةِ صِيصِيَةٌ] وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا
Yüce Allah'ın şu âyeti: {لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ} “Tâ ki Allah, sadıkları sadakatleri sebebiyle mükâfatlandırsın” yani sadakatlerinin karşılığını [versin]. Onların sadakati ise ahde vefâ göstermeleridir. {وَيُعَذِّبَ الْمُنَافِقِينَ إِنْ شَاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} “Dilerse münafıklara azap etsin yahut tevbelerini kabul buyursun” [tevbelerini kabul buyurmakla da] onları imana eriştirsin. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” {وَرَدَّ اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Allah, inkâr edenleri geri çevirdi” [yani] Kureyş ve Gatafân'dan [olan kâfirleri], {بِغَيْظِهِمْ} “öfkeleriyle” [öyle ki] istediklerini elde ederek içlerini soğutamadılar, {لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا} “hiçbir hayra eremediler” [yani hiçbir] zafer [elde edemediler]. {وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ} “Allah, savaşta müminlere yetti” melekler ve rüzgâr ile. {وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا} “Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir.” [mülkünde güçlü, intikamında] mutlak galiptir. {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ} “Kitap ehlinden onlara destek verenleri de indirdi” yani Kureyş ve Gatafân'dan müteşekkil Ahzâb'a (müttefik kabilelere), Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve Müslümanlara karşı yardım edenleri [indirdi]; bunlar da Benî Kurayza'dır. {مِنْ صَيَاصِيهِمْ} “kalelerinden” yani kalelerinden ve sığınaklarından [indirdi]. Tekili sîsıye (صِيصِيَة)'dir. [Bundan dolayı boynuza, horoz mahmuzuna ve dokuma tarağına da sîsıye denilmiştir.] Bu da şundan dolayıdır ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...
أَصْبَحَ مِنَ اللَّيْلَةِ الَّتِي انْصَرَفَ الْأَحْزَابُ فِيهَا رَاجِعِينَ إِلَى بِلَادِهِمْ وَانْصَرَفَ النَّبِيُّ ﷺ وَالْمُؤْمِنُونَ عَنِ الْخَنْدَقِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَوَضَعُوا السِّلَاحَ فَلَمَّا كَانَ الظُّهْرُ أَتَى جِبْرِيلُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ مُعْتَجِرًا بِعِمَامَةٍ مِنِ اسْتَبْرَقٍ عَلَى بَغْلَةٍ عَلَيْهَا رِحَالَةٌ وَعَلَيْهَا قَطِيفَةٌ مِنْ دِيبَاجٍ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ وَهِيَ تَغْسِلُ رأسه وقد غلست شِقَّهُ، فَقَالَ: قَدْ وَضَعْتَ السِّلَاحَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ مَا وَضَعَتِ الْمَلَائِكَةُ السِّلَاحَ مُنْذُ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً، وَمَا رَجَعْتُ الْآنَ إِلَّا مِنْ طَلَبِ الْقَوْمِ.
müttefik kabilelerin memleketlerine geri döndükleri gecenin sabahına erince, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminler hendekten Medine'ye döndüler ve silahları bıraktılar. Öğle vakti olunca Cibrîl, üzerinde atlas kumaştan eyer takımı ve ipekten bir örtü bulunan bir katır üstünde, kalın ipekten sarık sarmış vaziyette Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise Zeyneb bnt. Cahş'ın yanındaydı ve Zeyneb O'nun başını yıkıyordu, başının bir tarafını yıkamıştı. [Cibrîl]: 'Silahı bıraktın mı ey Allah'ın Resûlü?' dedi. O: 'Evet' buyurdu. Bunun üzerine Cibrîl: 'Allah seni bağışlasın! Melekler kırk geceden beri silahlarını bırakmadılar. Ben de şimdi o kavmin peşinden dönmekten başka bir şey yapmadım' dedi.
وَرُوِيَ أَنَّهُ كَانَ الْغُبَارُ عَلَى وَجْهِ جِبْرِيلَ ﵇ وَفَرَسِهِ فَجَعَلَ النَّبِيُّ ﷺ يَمْسَحُ الْغُبَارَ عَنْ وَجْهِهِ وَعَنْ فَرَسِهِ، فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ بِالسَّيْرِ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ فَانْهَدْ إِلَيْهِمْ فَإِنِّي قَدْ قَطَعْتُ أَوْتَارَهُمْ، وَفَتَحْتُ أَبْوَابَهُمْ وَتَرَكْتُهُمْ فِي زِلْزَالٍ وَبِلْبَالٍ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ مُنَادِيًا فَأَذَّنَ: أَنَّ مَنْ كَانَ سَامِعًا مُطِيعًا فَلَا يُصَلِّينَ الْعَصْرَ إِلَّا فِي بَنِي قُرَيْظَةَ، وَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ بِرَايَتِهِ إِلَيْهِمْ، وَابْتَدَرَهَا النَّاسُ فَسَارَ عَلِيٌّ ﵁ حثى إِذَا دَنَا مِنَ الْحُصُونِ سَمِعَ مِنْهَا مَقَالَةً قَبِيحَةً لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرَجَعَ حَتَّى لَقِيَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بِالطَّرِيقِ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَا عَلَيْكَ أَنْ تَدْنُوَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَخَابِثِ، قَالَ: لِمَ، أَظُنُّكَ سَمِعْتَ لِي مِنْهُمْ أَذَىً؟ قَالَ: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: لَوْ قَدْ رَأَوْنِي لَمْ يَقُولُوا مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا.
Rivayet edildiğine göre Cibrîl aleyhisselâm'ın ve atının yüzünde toz vardı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun yüzündeki ve atındaki tozu silmeye başladı. Cibrîl dedi ki: 'Allah sana Benî Kurayza'ya yürümeni emrediyor; hemen onlara doğru harekete geç. Zira ben onların kirişlerini kestim, kapılarını açtım ve onları sarsıntı ve kargaşa içinde bıraktım.' Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir münadiye emretti; o da şöyle nida etti: 'İşiten ve itaat eden hiç kimse ikindi namazını Benî Kurayza'dan başka bir yerde kılmasın!' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sancağını Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a vererek onu önden gönderdi, insanlar da aceleyle harekete geçtiler. Ali radıyallâhu anh ilerleyip kalelerin yakınına varınca, kalelerden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında çirkin sözler işitti. Bunun üzerine geri dönüp yolda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştı ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şu alçakların yanına yaklaşmasan olmaz mı?' dedi. Resûlullah: 'Niçin, sanırım onlar hakkında benden yana can sıkıcı bir şey işittin?' buyurdu. Ali: 'Evet ey Allah'ın Resûlü' dedi. Resûlullah: 'Eğer beni görselerdi böyle bir şey söyleyemezlerdi' buyurdu.
فَلَمَّا دَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنْ حُصُونِهِمْ قَالَ: يَا إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ هَلْ أَخْزَاكُمُ اللَّهُ وَأَنْزَلَ بِكُمْ نقمته؟. قالوا: يل أَبَا الْقَاسِمِ مَا كُنْتَ جَهُولًا.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların kalelerine yaklaşınca: 'Ey maymunların ve domuzların kardeşleri! Allah sizi rezil rüsvay etti ve intikamını başınıza indirdi mi?' diye seslendi. Onlar: 'Ey Ebü'l-Kâsım! Sen cahilce davranan biri değildin' dediler.
وَمَرَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى أَصْحَابِهِ بِالصَّوْرَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ فَقَالَ: هَلْ مَرَّ بِكُمْ أَحَدٌ؟ فَقَالُوا: نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَرَّ بِنَا دَحْيَةُ بْنُ خَلِيفَةَ الْكَلْبِيُّ عَلَى بَغْلَةٍ بَيْضَاءَ عَلَيْهَا رِحَالَةٌ عَلَيْهَا قَطِيفَةُ دِيبَاجٍ، فَقَالَ ﵇: ذَاكَ جِبْرِيلُ بُعِثَ إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ يُزَلْزِلُ بِهِمْ حُصُونَهُمْ وَيَقْذِفُ الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Kurayza'ya varmadan önce es-Savreyn mevkisindeki sahabelerinin yanından geçti ve: 'Yanınızdan kimse geçti mi?' diye sordu. Onlar: 'Evet ey Allah'ın Resûlü! Yanımızdan, üzerinde ipekten bir örtü serili binek takımı bulunan beyaz bir katır üstünde Dıhye b. Halîfe el-Kelbî geçti' dediler. Peygamber aleyhisselâm: 'O, kalelerini sarsmak ve kalplerine korku salmak üzere Benî Kurayza'ya gönderilen Cibrîl idi' buyurdu.
فَلَمَّا أَتَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَنِي قُرَيْظَةَ نَزَلَ عَلَى بِئْرٍ مِنْ آبَارِهَا فِي نَاحِيَةٍ مِنْ أَمْوَالِهِمْ، فَتَلَاحَقَ بِهِ النَّاسُ فَأَتَاهُ رِجَالٌ مِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ وَلَمْ يُصَلُّوا الْعَصْرَ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: "لَا يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلَّا فِي بَنِي قُرَيْظَةَ"، فَصَلُّوا الْعَصْرَ بِهَا بَعْدَ الْعِشَاءِ الْآخِرَةِ فَمَا عَابَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kurayza'ya varınca, onların mülklerinin bir tarafındaki kuyulardan birinin başına konakladı. İnsanlar da peş peşe gelip ona yetiştiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in: « لَا يُصَلِّيَنَّ أَحَدٌ الْعَصْرَ إِلَّا فِي بَنِي قُرَيْظَةَ » «Hiç kimse ikindi namazını Benî Kurayza'dan başka bir yerde kılmasın» sözünden ötürü ikindi namazını kılmamış olan birtakım kimseler, yatsı namazından sonra onun yanına geldiler ve ikindi namazını orada, yatsıdan sonra kıldılar. Ne Allah bundan dolayı onları ayıpladı
وَلَا عَنَّفَهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، قَالَ وَحَاصَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَمْسًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً حَتَّى جَهَدَهُمُ الْحِصَارُ، وَقَذَفَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ.
ne de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları azarladı. [Ravi] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları yirmi beş gece kuşattı; öyle ki kuşatma onları bunalttı ve Allah kalplerine korku saldı.
وَكَانَ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ دَخَلَ عَلَى بَنِي قُرَيْظَةَ فِي حِصْنِهِمْ حِينَ رَجَعَتْ عَنْهُمْ قُرَيْشٌ وَغَطَفَانُ وَفَاءً لِكَعْبِ بْنِ أَسَدٍ بِمَا كَانَ عَاهَدَهُ.
Huyey b. Ahtab, Kureyş ve Gatafân geri çekilip gittiğinde, Ka'b b. Esed'e verdiği söze vefa göstermek amacıyla Benî Kurayza'nın yanına, kalelerine girmişti.
فَلَمَّا أَيْقَنُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ عَنْهُمْ حَتَّى يُنَاجِزَهُمْ، قَالَ كَعْبُ بْنُ أَسَدٍ: يَا مَعْشَرَ يَهُودَ إِنَّهُ قَدْ نَزَلَ بِكُمْ مِنَ الْأَمْرِ مَا تَرَوْنَ وَإِنِّي عَارِضٌ عَلَيْكُمْ خِلَالًا ثَلَاثًا فَخُذُوا أَيَّهَا شِئْتُمْ، قَالُوا: وَمَا هُنَّ؟ قَالَ: نُتَابِعُ هَذَا الرَّجُلَ وَنُصَدِّقُهُ فَوَاللَّهِ لَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ أَنَّهُ نَبِيٌّ مُرْسَلٌ وَأَنَّهُ الَّذِي تَجِدُونَهُ فِي كِتَابِكُمْ، فَتَأْمَنُوا عَلَى دِيَارِكُمْ وَأَمْوَالِكُمْ وَأَبْنَائِكُمْ وَنِسَائِكُمْ، قَالُوا: لَا نُفَارِقُ حُكْمَ التَّوْرَاةِ أَبَدًا وَلَا نَسْتَبْدِلُ بِهِ غَيْرَهُ، قَالَ: فَإِذَا أَبَيْتُمْ هَذِهِ فَهَلُمَّ فَلْنَقْتُلْ أَبْنَاءَنَا وَنِسَاءَنَا ثُمَّ نَخْرُجْ إِلَى مُحَمَّدٍ رِجَالًا مُصَلَتِينَ بِالسُّيُوفِ وَلَمْ نَتْرُكْ وَرَاءَنَا ثِقَلًا يُهِمُّنَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَبَيْنَ مُحَمَّدٍ، فَإِنْ نَهْلَكْ نَهْلَكْ وَلَمْ نَتْرُكْ وَرَاءَنَا شَيْئًا نَخْشَى عَلَيْهِ، وَإِنْ نَظْهَرْ فَلَعَمْرِي لَنَتَّخِذَنَّ النِّسَاءَ وَالْأَبْنَاءَ، فَقَالُوا: نَقْتُلُ هَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينَ فَمَا خَيْرٌ فِي الْعَيْشِ بَعْدَهُمْ؟ قَالَ: فَإِنْ أَبَيْتُمْ هَذِهِ فَإِنَّ اللَّيْلَةَ لَيْلَةُ السَّبْتِ وَإِنَّهُ عَسَى أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ قَدْ أَمِنُوا فِيهَا فَانْزِلُوا لَعَلَّنَا أَنَّ نَصِيبَ مِنْ مُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ غِرَّةً. قَالُوا: أَنُفْسِدُ سَبْتَنَا وَنُحَدِثُ فِيهِ مَا لَمْ يَكُنْ أَحْدَثَ فِيهِ مَنْ كَانَ قَبْلَنَا؟ أَمَّا من قد عملت فَأَصَابَهُمْ مِنَ الْمَسْخِ مَا لَمْ يَخْفَ عَلَيْكَ؟ فَقَالَ: مَا بَاتَ رَجُلٌ مِنْكُمْ مُنْذُ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ لَيْلَةً وَاحِدَةً فِي الدَّهْرِ حَازِمًا؟ قَالَ ثُمَّ إِنَّهُمْ بَعَثُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنِ ابْعَثْ إِلَيْنَا أَبَا لُبَابَةَ بْنَ عَبْدِ الْمُنْذِرِ أَخَا بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ، وَكَانُوا حُلَفَاءَ الْأَوْسِ نَسْتَشِيرُهُ فِي أَمْرِنَا فَأَرْسَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَيْهِمْ، فَلَمَّا رَأَوْهُ قَامَ إِلَيْهِ الرِّجَالُ وَهَشَّ إِلَيْهِ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ يَبْكُونَ فِي وَجْهِهِ فَرَقَّ لَهُمْ، فَقَالُوا: يَا أَبَا لُبَابَةَ أَتَرَى أَنْ نَنْزِلَ عَلَى حُكْمِ مُحَمَّدٍ؟ قَالَ: نَعَمْ، [قَالُوا: مَاذَا يَفْعَلُ بِنَا إِذَا نَزَلْنَا] ؟ فَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَى حَلْقِهِ أَنَّهُ الذَّبْحُ، قَالَ أَبُو لُبَابَةَ: فَوَاللَّهِ مَا زَالَتْ قَدَمَايَ حَتَّى عَرَفْتُ أَنِّي قَدْ خُنْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، ثُمَّ انْطَلَقَ أَبُو لُبَابَةَ عَلَى وَجْهِهِ ولم يأت ٨٠/أرَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَتَّى ارْتَبَطَ فِي الْمَسْجِدِ إِلَى عَمُودٍ مِنْ عَمَدِهِ، وَقَالَ: لَا أَبْرَحُ مَكَانِي حَتَّى يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيَّ مِمَّا صَنَعْتُ، وَعَاهَدَ اللَّهَ أَنْ لَا يَطَأَ أَرْضَ بَنِي قُرَيْظَةَ أَبَدًا، وَلَا يَرَانِي اللَّهُ فِي بَلَدٍ خُنْتُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فِيهِ أَبَدًا، فَلَمَّا بَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ خَبَرُهُ وَأَبْطَأَ عَلَيْهِ قَالَ: أَمَا لَوْ جَاءَنِي لَاسْتَغْفَرْتُ لَهُ، فَأَمَّا إِذَا فَعَلَ مَا فَعَلَ فَمَا أَنَا بِالَّذِي أُطْلِقُهُ مِنْ مَكَانِهِ حَتَّى يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ تَوْبَةَ أَبِي لُبَابَةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ فِي بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ فَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَضْحَكُ فَقُلْتُ مِمَّا تَضْحَكُ يَا رَسُولَ
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendileriyle [sonuna kadar] vuruşmadıkça geri dönmeyeceğini kesin olarak anlayınca Ka'b b. Esed şöyle dedi: "Ey Yahudi topluluğu! Başınıza gelen durumu görüyorsunuz. Ben size üç seçenek sunuyorum; hangisini dilerseniz onu seçin." Onlar: "Nedir bunlar?" dediler. Ka'b: "Şu adama tâbi olup onu tasdik edelim. Vallahi onun gönderilmiş bir peygamber olduğu ve kitabınızda bulduğunuz kişi olduğu sizin için apaçık ortaya çıkmıştır. Böylece yurtlarınız, mallarınız, çocuklarınız ve kadınlarınız konusunda güvende olursunuz" dedi. Onlar: "Tevrat'ın hükmünden asla ayrılmayız ve onun yerine başka bir şeyi kabul etmeyiz" dediler. Ka'b: "Eğer bunu kabul etmiyorsanız, gelin çocuklarımızı ve kadınlarımızı öldürelim; sonra arkamızda bizi kaygılandıracak hiçbir ağırlık bırakmaksızın kınından sıyrılmış kılıçlarla Muhammed'in karşısına erkekler olarak çıkalım da Allah bizimle Muhammed arasında hüküm versin. Helak olursak helak oluruz ve geride endişe edeceğimiz bir şey bırakmamış oluruz; şayet galip gelirsek ömrüme yemin olsun ki kadınlar ve çocuklar ediniriz" dedi. Onlar: "Şu zavallıları mı öldüreceğiz? Onlardan sonra yaşamakta ne hayır var?" dediler. Ka'b: "Bunu da kabul etmiyorsanız, bu gece cumartesi gecesidir; Muhammed ve ashabının bu gecede güvende olduklarını düşünmeleri muhtemeldir. İnin, belki Muhammed ve ashabını gafil avlarız" dedi. Onlar: "Cumartesimizi bozup bizden öncekilerin onda yapmadığı bir şeyi mi ihdas edeceğiz? Bildiğin üzere [bunu yapanların] başına gelen sûret değişmesi (mesh) sana gizli değildir" dediler. Bunun üzerine Ka'b: "Anasından doğduğundan beri içinizden tek bir adam dahi ömründe bir gece olsun kararlı ve dirayetli davranmadı!" dedi. [Ravi] dedi ki: Sonra onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber göndererek: "Bize Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Ebû Lübâbe b. Abdilmünzir'i gönder -ki onlar Evs'in müttefikleri idi-, durumumuz hakkında ona danışalım" dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu kendilerine gönderdi. Ebû Lübâbe'yi gördüklerinde erkekler ayağa kalktı; kadınlar ve çocuklar ise ağlayarak onun önüne geldiler. Ebû Lübâbe onlara acıdı. "Ey Ebû Lübâbe! Muhammed'in hükmüne teslim olmamızı uygun görür müsün?" dediler. O: "Evet" dedi. [Onlar: "Teslim olursak bize ne yapacak?" dediler]. Bunun üzerine eliyle boğazına işaret ederek [bunun] boğazlanmak olduğunu belirtti. Ebû Lübâbe dedi ki: "Vallahi daha ayaklarım yerinden oynamadan Allah'a ve Resûlü'ne hıyanet ettiğimi anladım." Sonra Ebû Lübâbe dosdoğru gitti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e uğramadan mescide varıp oradaki direklerden birine kendini bağladı ve: "Yaptığım şeyden dolayı Allah tevbemi kabul edinceye kadar buradan ayrılmayacağım" dedi. Ayrıca Benî Kurayza topraklarına asla ayak basmayacağına ve Allah'ın kendisini, Allah'a ve Resûlü'ne hıyanet ettiği bir yerde asla görmeyeceğine dair Allah'a söz verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun haberi ulaşıp da gelişi gecikince şöyle buyurdu: «Bana gelseydi onun için mağfiret dilerdim. Fakat mademki yapacağını yaptı, Allah onun tevbesini kabul edinceye kadar onu bulunduğu yerden çözecek değilim.» Sonra Allah Teâlâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ümmü Seleme'nin evinde iken Ebû Lübâbe'nin tevbesini indirdi. Ümmü Seleme dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in güldüğünü işittim ve "Neye gülüyorsunuz ey Allah'ın Resûlü, Allah yüzünüzü güldürsün?" dedim.
اللَّهِ أَضْحَكَ اللَّهُ سِنَّكَ؟ قَالَ: تِيبَ عَلَى أَبِي لُبَابَةَ، فَقُلْتُ: إِلَّا أُبَشِّرُهُ بِذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ بَلَى إِنْ شِئْتِ، فَقَامَتْ عَلَى بَابِ حُجْرَتِهَا وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُضْرَبَ عَلَيْهِنَّ الْحِجَابُ، فَقَالَتْ يَا أَبَا لُبَابَةَ أَبْشِرْ فَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَيْكَ، قَالَ فَثَارَ النَّاسُ إِلَيْهِ لِيُطْلِقُوهُ فَقَالَ: لَا وَاللَّهِ حَتَّى يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ هُوَ الَّذِي يُطْلِقُنِي بِيَدِهِ فَلَمَّا مَرَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ خَارِجًا إِلَى الصُّبْحِ أَطْلَقَهُ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ ثَعْلَبَةَ بْنَ شُعْبَةَ وَأُسَيْدَ بْنَ شُعْبَةَ، وَأُسَيْدَ بْنَ عُبَيْدٍ وَهُمْ نَفَرٌ مِنْ بَنِي هُذَيْلٍ لَيْسُوا مِنْ قُرَيْظَةَ وَلَا النَّضِيرِ نَسَبُهُمْ فَوْقَ ذَلِكَ هُمْ بَنُو عَمِّ الْقَوْمِ أَسْلَمُوا تِلْكَ اللَّيْلَةَ الَّتِي نَزَلَتْ فِيهَا بَنُو قُرَيْظَةَ عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَخَرَجَ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ عَمْرُو بْنُ سُعْدَى الْقُرَظِيُّ فَمَرَّ بِحَرَسِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَلَيْهَا مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ الْأَنْصَارِيُّ تِلْكَ اللَّيْلَةَ، فَلَمَّا رَآهُ قَالَ: مَنْ هَذَا؟ قَالَ: عَمْرُو بْنُ سُعْدَى، وَكَانَ عَمْرُو قَدْ أَبَى أَنْ يَدْخُلَ مَعَ بَنِي قُرَيْظَةَ فِي غَدْرِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ: لَا أَغْدِرُ بِمُحَمَّدٍ أَبَدًا، فَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ حِينَ عَرَفَهُ: اللَّهُمَّ لَا تَحْرِمْنِي عَثَرَاتِ الْكِرَامِ ثُمَّ خَلَّى سَبِيلَهُ، فَخَرَجَ عَلَى وَجْهِهِ حَتَّى بَاتَ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِالْمَدِينَةِ تِلْكَ اللَّيْلَةَ ثُمَّ ذَهَبَ فَلَا يَدْرِي أَيْنَ ذَهَبَ مِنْ أَرْضِ اللَّهِ، فَذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ شَأْنُهُ، فَقَالَ: ذَاكَ رَجُلٌ قَدْ نَجَّاهُ اللَّهُ بِوَفَائِهِ . وَبَعْضُ النَّاسِ يَزْعُمُ أَنَّهُ كَانَ قَدْ أُوْثِقَ بِرُمَّةٍ فِيمَنْ أُوْثِقَ مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ حِينَ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَصْبَحَتْ رُمَّتُهُ مُلْقَاةً لَا يَدْرِي أَيْنَ ذَهَبَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيهِ تِلْكَ الْمَقَالَةَ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. فَلَمَّا أَصْبَحُوا نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ رَسُولِ اللَّهِ فَتَوَاثَبَتِ الْأَوْسُ فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُمْ مَوَالِينَا دُونَ الْخَزْرَجِ، وَقَدْ فَعَلْتَ فِي مَوَالِي الْخَزْرَجِ، بِالْأَمْسِ مَا قَدْ عَلِمْتَ، وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبْلَ بَنِي قُرَيْظَةَ حاصر بني قنيقاع وَكَانُوا حُلَفَاءَ الْخَزْرَجِ، فَنَزَلُوا عَلَى حُكْمِهِ فَسَأَلَهُمْ إِيَّاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيِّ بْنِ سَلُولٍ، فَوَهَبَهُمْ لَهُ فَلَمَّا كَلَّمَهُ الْأَوْسُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَلَّا تَرْضَوْنَ يَا مَعْشَرَ الْأَوْسِ أَنْ يَحْكُمَ فِيكُمْ رَجُلٌ مِنْكُمْ؟ " قَالُوا: بَلَى، قَالَ: فَذَاكَ إِلَى سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، وَكَانَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ قَدْ جَعَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي خَيْمَةِ امْرَأَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُقَالُ لَهَا رُفَيْدَةُ فِي مَسْجِدِهِ، وَكَانَتْ تُدَاوِي الْجَرْحَى، وَتَحْتَسِبُ بِنَفْسِهَا عَلَى خِدْمَةِ مَنْ كَانَتْ بِهِ ضَيْعَةٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ قَالَ لِقَوْمِهِ حِينَ أَصَابَهُ السَّهْمُ بِالْخَنْدَقِ اجْعَلُوهُ فِي خَيْمَةِ رُفَيْدَةَ حَتَّى أَعُودَهُ مِنْ قَرِيبٍ، فَلَمَّا حَكَّمَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ أَتَاهُ قَوْمُهُ فَاحْتَمَلُوهُ عَلَى حِمَارٍ قَدْ وَطَّأُوا لَهُ بِوِسَادَةٍ مَنْ أَدَمٍ، وَكَانَ رَجُلًا جَسِيمًا ثُمَّ أَقْبَلُوا مَعَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ يَقُولُونَ يَا أَبَا عَمْرٍو أَحْسِنْ فِي مَوَالِيكَ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنَّمَا وَلَّاكَ ذَلِكَ لِتُحْسِنَ فِيهِمْ، فَلَمَّا أَكْثَرُوا عَلَيْهِ قَالَ: قَدْ آنَ لِسَعْدٍ أَنْ لَا تَأْخُذَهُ فِي اللَّهِ لَوْمَةُ لَائِمٍ، فَرَجَعَ بَعْضُ مَنْ كَانَ مَعَهُ مَنْ قَوْمِهُ إِلَى دَارِ بَنِي الْأَشْهَلِ فَنَعَى لَهُمْ رِجَالَ بَنِي قُرَيْظَةَ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِمْ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ عَنْ كَلِمَتِهِ الَّتِي سَمِعَ مِنْهُ فَلَمَّا انْتَهَى سَعْدُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ فَأَنْزِلُوهُ، فَقَامُوا إِلَيْهِ فَقَالُوا: يَا أَبَا عَمْرٍو إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ وَلَّاكَ مَوَالِيكَ لِتَحْكُمَ فِيهِمْ، فَقَالَ سَعْدٌ: عَلَيْكُمْ بِذَلِكَ عَهْدُ اللَّهِ وَمِيثَاقُهُ أَنَّ الْحُكْمَ فِيهَا مَا حَكَمْتُ؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: وعلى من ها هنا فِي النَّاحِيَةِ الَّتِي فِيهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، [وَهُوَ مُعْرِضٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ] إِجْلَالًا لَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: نَعَمْ، قَالَ سَعْدٌ: فَإِنِّي أَحْكُمُ فِيهِمْ أَنْ تُقْتَلَ الرِّجَالُ وَتُقَسَّمَ الْأَمْوَالُ وَتُسْبَى الذَّرَارِي وَالنِّسَاءُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِسَعْدٍ: "لَقَدْ حَكَمْتَ فِيهِمْ بِحُكْمِ اللَّهِ مِنْ فَوْقِ سَبْعَةِ أَرْقِعَةٍ" ثُمَّ اسْتُنْزِلُوا فَحَبَسَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي دَارِ بِنْتِ الْحَارِثِ امْرَأَةٍ مِنْ بَنِي النَّجَّارِ، ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى سُوقِ الْمَدِينَةِ الَّتِي هِيَ سُوقُهَا الْيَوْمَ، فَخَنْدَقَ بِهَا خَنْدَقًا ثُمَّ بَعَثَ إِلَيْهِمْ فَضُرِبَتْ أَعْنَاقُهُمْ فِي تِلْكَ الْخَنَادِقِ، يَخْرُجُ بِهِمْ إِلَيْهِ أَرْسَالًا وَفِيهِمْ عَدُوُّ اللَّهِ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ وَكَعْبُ بْنُ أَسَدٍ رَئِيسُ الْقَوْمِ، وَهُمْ سِتُّمِائَةٍ أَوْ سَبْعُمِائَةٍ، وَالْمُكْثِرُ لَهُمْ يَقُولُ كَانُوا بَيْنَ ثَمَانِمِائَةٍ إِلَى تِسْعِمِائَةٍ، وَقَدْ قَالُوا لِكَعْبِ بْنِ أَسَدٍ وَهُمْ يُذْهَبُ بِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْسَالًا يَا كَعْبُ مَا تَرَى مَا يَصْنَعُ بِنَا فَقَالَ كَعْبُ: أَفِي كُلِّ مَوْطِنٍ لَا تَعْقِلُونَ أَلَا تَرَوْنَ الدَّاعِيَ لَا يَنْزِعُ وَإِنَّ مَنْ يُذْهَبُ بِهِ مِنْكُمْ لَا يَرْجِعُ، هُوَ وَاللَّهِ الْقَتْلُ، فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ الدَّأْبُ حَتَّى فَرَغَ مِنْهُمُ النَّبِيُّ ﷺ وَأَتَى حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ عَدُوُّ اللَّهِ عَلَيْهِ حُلَّةٌ تُفَّاحِيَّةٌ قَدْ شَقَّقَهَا عَلَيْهِ مِنْ كُلِّ نَاحِيَةٍ كَمَوْضِعِ الْأُنْمُلَةِ أنملة أنملة لئلا يسلبها مَجْمُوعَةً يَدَاهُ إِلَى عُنُقِهِ بِحَبْلٍ، فَلَمَّا نَظَرَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ أَمَا وَاللَّهِ مَا لُمْتُ نَفْسِي فِي عَدَاوَتِكَ وَلَكِنَّهُ مَنْ يَخْذُلُ اللَّهَ يُخْذَلُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا بَأْسَ بِأَمْرِ اللَّهِ كِتَابٍ وَقَدَرٍ وَمَلْحَمَةٍ كُتِبَتْ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ جَلَسَ فَضُرِبَتْ عُنُقُهُ.
Sonra şöyle dedi: Sa'lebe b. Şu'be, Useyd b. Şu'be ve Useyd b. Ubeyd -ki bunlar Benî Hüzeyl'den birkaç kişi olup Kurayza'dan ve Nadîr'den değillerdi, soyları onların üstündeydi, kavmin amcaoğulları idiler- Benî Kurayza'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne teslim olduğu o gece Müslüman oldular. O gece Kurayzalı Amr b. Su'dâ da çıkıp gitti ve o gece nöbette bulunan Muhammed b. Mesleme el-Ensârî kumandasındaki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in muhafızlarına rastladı. Muhammed onu görünce: 'Kim bu?' dedi. O: 'Amr b. Su'dâ' dedi. Amr, Benî Kurayza'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı yaptığı hıyanete ortak olmayı reddetmiş ve: 'Muhammed'e asla hıyanet etmem!' demişti. Muhammed b. Mesleme onu tanıyınca: 'Allahım! Beni şerefli kimselerin sürçmelerini [affetmekten] mahrum etme!' dedi ve onun yolunu açtı. Amr çekip gitti, o gece Medine'de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde geceledi, sonra gitti ve Allah'ın arzında nereye gittiği bilinmedi. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlatılınca: 'O, vefası sebebiyle Allah'ın kurtardığı bir adamdır' buyurdu. Bazı insanlar ise onun Benî Kurayza Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne boyun eğip teslim olduğunda bağlanan kimseler arasında bir iple bağlandığını, sabahleyin ipinin atılmış olarak bulunduğunu ve nereye gittiğinin bilinmediğini, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözü onun hakkında söylediğini iddia ederler; en doğrusunu Allah bilir. Sabah olunca Resûlullah'ın hükmüne teslim oldular. Bunun üzerine Evs kabilesi öne atılıp: 'Ey Allah'ın Resûlü! Onlar Hazrec'in değil bizim müttefiklerimizdir; dün Hazrec'in müttefiklerine ne yaptığını bildin' dediler. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kurayza'dan önce Benî Kaynukâ'ı kuşatmıştı, onlar Hazrec'in müttefikleriydi. Hükmüne teslim olunca Abdullah b. Übey b. Selûl onları istemiş, Resûlullah da onları ona bağışlamıştı. Evsliler O'nunla konuşunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Evs topluluğu! İçinizden bir adamın onlar hakkında hüküm vermesine razı olmaz mısınız?' buyurdu. 'Evet' dediler. Resûlullah: 'O halde bu iş Sa'd b. Muâz'a aittir' buyurdu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Sa'd b. Muâz'ı mescidinde Rüfeyde adında Müslüman bir kadının çadırına koydurmuştu. Bu kadın yaralıları tedavi eder, Müslümanlardan bakıma muhtaç olanların hizmetini Allah rızası için görürdü. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hendek'te Sa'd'a ok isabet ettiğinde kavmine: 'Onu Rüfeyde'nin çadırına koyun ki yakından ziyaret edebileyim' buyurmuştu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Kurayza hakkında onu hakem tayin edince, kavmi gelip onu deriden bir minderle hazırladıkları bir merkebin üzerine bindirdiler; kendisi iri yapılı bir adamdı. Sonra onunla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e doğru gelirken: 'Ey Ebû Amr! Müttefiklerin hakkında iyi davran; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni onlar hakkında iyi davranasın diye hakem yaptı' diyorlardı. Ona çok fazla ısrar edince Sa'd: 'Artık Sa'd için Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından çekinmeme vakti gelmiştir' dedi. Bunun üzerine kavminden yanında bulunanların bir kısmı Benî Eşhel yurduna dönüp, ondan işittikleri bu söz sebebiyle daha Sa'd b. Muâz yanlarına varmadan Benî Kurayza erkeklerinin ölüm haberini verdiler. Sa'd, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına varınca Peygamber: 'Efendiniz için ayağa kalkın ve onu indirin' buyurdu. Yanına varıp: 'Ey Ebû Amr! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müttefiklerin hakkında hüküm vermen için seni yetkili kıldı' dediler. Sa'd: 'Vereceğim hükmün geçerli olacağına dair Allah'ın ahdi ve mîsâkı üzerinize olsun mu?' dedi. 'Evet' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bulunduğu tarafı kastederek -O'na duyduğu saygıdan dolayı [yüzünü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den çevirerek]-: 'Şurada bulunan zat için de geçerli mi?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Evet' buyurdu. Sa'd: 'Ben onlar hakkında, erkeklerin öldürülmesine, malların taksim edilmesine, çocukların ve kadınların esir alınmasına hükmediyorum' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sa'd'a: 'Onlar hakkında yedi kat göğün üstünden Allah'ın hükmüyle hükmettin' buyurdu. Sonra kaleden indirildiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları Benî Neccâr'dan Bintü'l-Hâris adında bir kadının evinde hapsetti. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'nin -bugün çarşısı olan- çarşısına çıktı, orada hendekler kazdırdı, sonra onları getirtip o hendeklerde boyunları vuruldu. Aralarında Allah'ın düşmanı Huyey b. Ahtab ve kavmin reisi Ka'b b. Esed de olduğu halde bölük bölük O'na çıkarılıyorlardı. Onlar altı yüz veya yedi yüz kişiydiler; sayıyı çok veren ise sekiz yüz ile dokuz yüz arasında olduklarını söyler. Bölük bölük Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e götürülürlerken Ka'b b. Esed'e: 'Ey Ka'b! Bize ne yapılacağını düşünüyorsun?' dediler. Ka'b: 'Her mekânda aklınızı başınıza toplamayacak mısınız? Çağıranın durmadığını ve içinizden götürülenin geri dönmediğini görmüyor musunuz? Vallahi bu ölümdür!' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların işini bitirinceye kadar bu minval üzere devam etti. Allah düşmanı Huyey b. Ahtab da üzerinde, soyulmasın diye her tarafından parmak ucu kadar parmak ucu kadar yırtılmış elma rengi bir elbise bulunduğu ve elleri bir iple boynuna bağlanmış vaziyette getirildi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bakınca: 'Bilesin ki, vallahi sana düşmanlık etmekten ötürü kendimi kınamış değilim; lâkin Allah'ı terk edip yardımsız bırakan kimse terk edilir' dedi. Sonra insanlara dönüp: 'Ey insanlar! Allah'ın emrinde bir sakınca yoktur; bu, İsrailoğulları üzerine yazılmış bir kader, bir yazı ve büyük bir savaştır' dedi, ardından oturdu ve boynu vuruldu.
وَرَوَى عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ لَمْ يُقْتَلْ مِنْ نِسَاءِ بَنِي قُرَيْظَةَ إِلَّا امْرَأَةً وَاحِدَةً قَالَتْ وَاللَّهِ إِنَّهَا لَعِنْدِي تَتَحَدَّثُ مَعِي وَتَضْحَكُ ظَهْرًا وَبَطْنًا، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَيَقْتُلُ رِجَالَهُمْ بِالسُّيُوفِ إِذْ هَتَفَ هَاتِفٌ بِاسْمِهَا: أَيْنَ فلانة قالت: ٨٠/ب أَنَا وَاللَّهِ قُلْتُ: وَيْلَكِ مَالَكِ؟ قَالَتْ: أُقْتَلُ، قُلْتُ: وَلِمَ؟ قَالَتْ: حَدَثٌ أَحْدَثْتُهُ، قَالَتْ: فَانْطَلَقَ بِهَا فَضُرِبَ عُنُقُهَا، وَكَانَتْ عَائِشَةُ تَقُولُ: مَا أَنْسَى عَجَبًا مِنْهَا طِيبَ نَفْسٍ وَكَثْرَةَ ضَحِكٍ، وَقَدْ عَرَفَتْ إِنَّهَا تُقْتَلُ. قَالَ الْوَاقِدِيُّ: وَكَانَ اسْمُ تِلْكَ الْمَرْأَةِ شَبَابَةُ، امْرَأَةُ الْحَكَمِ الْقُرَظِيِّ وَكَانَتْ قَتَلَتْ خَلَّادَ بْنَ سُوِيدٍ، رَمَتْ عَلَيْهِ رَحًى فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِهَا فَضُرِبَ عُنُقُهَا بِخَلَّادِ بْنِ سُوِيدٍ قَالَ: وَكَانَ عَلِيٌّ وَالزُّبَيْرُ يَضْرِبَانِ أَعْنَاقَ بَنِي قُرَيْظَةَ، وَرَسُولُ اللَّهِ ﷺ جَالِسٌ هُنَالِكَ.
Urve b. ez-Zübeyr, Âişe radıyallâhu anhâ'dan şöyle rivayet etti: “Benî Kurayza kadınlarından sadece bir tek kadın öldürüldü. Vallâhi o, benim yanımda oturmuş benimle konuşuyor, katıla katıla gülüyordu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onların erkeklerini kılıçlarla öldürüyordu. O esnada bir seslenen onun adını haykırdı: 'Falan kadın nerede?' Kadın: 'Vallâhi benim' dedi. Ben: 'Yazıklar olsun sana, neyin var [ne oldu]?' dedim. Kadın: 'Öldürüleceğim' dedi. Ben: 'Niçin?' dedim. O: 'İşlediğim bir cürümden (yaptığım bir işten) ötürü' dedi. Kadın götürüldü ve boynu vuruldu.” Âişe şöyle derdi: “Öldürüleceğini bildiği hâlde onun gönül rahatlığına ve çokça gülmesine duyduğum hayreti hiç unutamam.” Vâkıdî dedi ki: “O kadının adı Şebâbe idi; Kurayzalı Hakem'in hanımıydı. O, Hallâd b. Süveyd'in üzerine bir değirmen taşı atarak onu öldürmüştü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırtıp getirtti ve Hallâd b. Süveyd'e karşılık [kısas olarak] boynu vuruldu. Ali ve ez-Zübeyr, Benî Kurayza'nın boyunlarını vuruyorlardı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de orada oturuyordu.”
وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ الزُّبَيْرَ بْنَ بَاطَا الْقُرَظِيَّ، وَكَانَ يُكَنَّى أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ، كَانَ قَدْ مَنَّ عَلَى ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَوْمَ بُعَاثٍ، أَخَذَهُ فَجَزَّ نَاصِيَتَهُ، ثُمَّ خَلَّى سَبِيلَهُ، فَجَاءَهُ يَوْمَ قُرَيْظَةَ وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ فَقَالَ: يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَلْ تَعْرِفُنِي؟ قَالَ: وَهَلْ يَجْهَلُ مِثْلِي مِثْلَكَ؟ قَالَ: إِنِّي أَرَدْتُ أَنْ أَجْزِيَكَ بِيَدِكَ عِنْدِي، قَالَ: إِنَّ الْكَرِيمَ يَجْزِي الْكَرِيمَ، قَالَ: ثُمَّ أَتَى ثَابِتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ كَانَتْ لِلزُّبَيْرِ عِنْدِي يَدٌ وَلَهُ عَلَيَّ مِنَّةٌ، وَقَدْ أَحْبَبْتُ أَنْ أَجْزِيَهُ بِهَا فَهَبْ لِي دَمَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "هُوَ لَكَ" فَأَتَاهُ فَقَالَ لَهُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ وَهَبَ لِي دَمَكَ، قَالَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا أَهْلَ لَهُ وَلَا وَلَدَ فَمَا يَصْنَعُ بِالْحَيَاةِ، فَأَتَى ثَابِتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهْلُهُ وَمَالُهُ؟ قَالَ هُمْ لَكَ فَأَتَاهُ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَعْطَانِي امْرَأَتَكَ وَوَلَدَكَ فَهُمْ لَكَ، قَالَ: أَهْلُ بَيْتٍ بِالْحِجَازِ لَا مَالَ لَهُمْ فَمَا بَقَاؤُهُمْ عَلَى ذَلِكَ، فَأَتَى ثَابِتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: مَالُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: هُوَ لَكَ، قَالَ: فَأَتَاهُ فَقَالَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَعْطَانِي مَالَكَ فَهُوَ لَكَ، فَقَالَ: أَيْ ثَابِتُ مَا فَعَلَ اللَّهُ بِمَنْ كَانَ وَجْهُهُ مِرْآةً صِينِيَّةً تَتَرَاءَى فِيهَا عَذَارَى الْحَيِّ كَعْبِ بْنِ أَسَدٍ، قَالَ: قُتِلَ، قَالَ: فَمَا فَعَلَ سَيِّدُ الْحَاضِرِ وَالْبَادِي حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ؟ قَالَ: قُتِلَ، قَالَ: فَمَا فَعَلَ مُقَدِّمِنَا إِذَا شَدَدْنَا وَحَامِيْنَا إِذَا كَرَرْنَا عَزَالُ بْنُ شَمْوَئِيلَ؟ قَالَ: قُتِلَ، قَالَ: فَمَا فَعَلَ الْمَجْلِسَانِ يَعْنِي بَنِي كَعْبِ ابْنِ قُرَيْظَةَ وَبَنِي عَمْرِو بْنِ قُرَيْظَةَ؟ قَالَ: ذَهَبُوا وَقُتِلُوا، قَالَ: فَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِيَدِي عِنْدَكَ يَا ثَابِتُ إِلَّا مَا أَلْحَقَتْنِي بِالْقَوْمِ، فَوَاللَّهِ مَا فِي الْعَيْشِ بَعْدَ هَؤُلَاءِ خَيْرٌ، فَمَا أَنَا بِصَابِرٍ لِلَّهِ فَتْرَةَ دَلْوٍ نَضَحَ حَتَّى أَلْقَى الْأَحِبَّةَ فَقَدَّمَهُ ثَابِتٌ فَضُرِبَ عُنُقُهُ، فَلَمَّا بَلَغَ أَبَا بَكْرٍ الصَّدِيقَ قَوْلُهُ أَلْقَى الْأَحِبَّةَ، قَالَ: يَلْقَاهُمْ وَاللَّهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا مُخَلَّدًا أَبَدًا .
Muhammed b. İshâk, Zührî'den rivayet etti ki: Ebû Abdirrahmân künyesiyle anılan Kurayzalı Zübeyr b. Bâtâ, Câhiliye döneminde Buâs gününde Sâbit b. Kays b. Şemmâs'a bir iyilikte bulunmuştu; onu esir almış, perçemini kesmiş ve sonra serbest bırakmıştı. Kurayza günü Sâbit, yaşlı bir ihtiyar olan Zübeyr'e gelip: 'Ey Ebû Abdirrahmân, beni tanıdın mı?' dedi. Zübeyr: 'Benim gibisi senin gibisini tanımaz mı?' dedi. Sâbit: 'Bana yaptığın iyiliğin karşılığını ödemek istiyorum' dedi. Zübeyr: 'Şüphesiz kerem sahibi, kerem sahibinin hakkını öder' dedi. Sâbit sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Zübeyr'in bana bir iyiliği ve üzerimde bir hakkı vardı. Ben de ona bunun karşılığını vermek istiyorum; onun canını bana bağışla' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'O senindir' buyurdu. Sâbit ona gelip: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem canını bana bağışladı' dedi. Zübeyr: 'Ailesi ve çocuğu olmayan yaşlı bir ihtiyar hayatı ne yapsın?' dedi. Sâbit tekrar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip: 'Ey Allah'ın Resûlü, ailesi ve malı?' dedi. Resûlullah: 'Onlar da senindir' buyurdu. Sâbit gelip: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşini ve çocuğunu bana verdi, onlar senindir' dedi. Zübeyr: 'Hicaz'da malı mülkü olmayan bir ev halkı bu durumda nasıl yaşar?' dedi. Sâbit yine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, malı?' dedi. Resûlullah: 'O da senindir' buyurdu. Sâbit gelip: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem malını da bana verdi, o senindir' dedi. Zübeyr: 'Ey Sâbit! Yüzü Çin aynası gibi parlayan ve kabilenin bakire kızlarının içinde seyrettiği Ka'b b. Esed'e Allah ne yaptı?' dedi. Sâbit: 'Öldürüldü' dedi. Zübeyr: 'Şehirlilerin ve bedevilerin efendisi Huyey b. Ahtab ne yaptı?' dedi. Sâbit: 'Öldürüldü' dedi. Zübeyr: 'Hücum ettiğimizde öncümüz, geri çekildiğimizde koruyucumuz olan Azzâl b. Şemvîl ne yaptı?' dedi. Sâbit: 'Öldürüldü' dedi. Zübeyr: 'İki meclis halkı, yani Benî Ka'b b. Kurayza ile Benî Amr b. Kurayza ne yaptı?' dedi. Sâbit: 'Gittiler ve öldürüldüler' dedi. Zübeyr dedi ki: 'Ey Sâbit! Üzerindeki hakkım hürmetine senden beni o kavme ulaştırmanı istiyorum. Vallahi onlardan sonra yaşamakta hiçbir hayır yoktur. Sevdiklerime kavuşuncaya kadar kuyudan çekilen bir kovanın boşalma süresi kadar bile sabredecek değilim!' Bunun üzerine Sâbit onu öne çıkardı ve boynu vuruldu. Zübeyr'in: 'Sevdiklerime kavuşuncaya kadar...' sözü Ebû Bekr es-Sıddîk'a ulaşınca şöyle dedi: 'Vallahi onlara cehennem ateşinde kavuşacak, orada ebedî ve temelli kalacaktır'.
قَالُوا: وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدْ أَمَرَ بِقَتْلِ مَنْ أَنْبَتَ مِنْهُمْ ثُمَّ قَسَّمَ أَمْوَالَ بَنِي قُرَيْظَةَ وَنِسَاءَهُمْ وَأَبْنَاءَهُمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، وَأُعْلِمَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ سَهْمَانِ الْخَيْلِ وَسَهْمَانِ الرِّجَالِ وَأَخْرَجَ مِنْهَا الْخُمُسَ، فَكَانَ لِلْفَارِسِ ثَلَاثَةُ أَسْهُمٍ لِلْفَرَسِ سَهْمَانِ وَلِفَارِسِهِ سَهْمٌ وَلِلرَّاجِلِ مِمَّنْ لَيْسَ لَهُ فَرَسٌ سَهْمٌ، وَكَانَتِ الْخَيْلُ سِتَّةً وَثَلَاثِينَ فَرَسًا وَكَانَ أَوَّلَ فَيْءٍ وَقَعَ فِيهِ السَّهْمَانِ، ثُمَّ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ سَعْدَ بْنَ زَيْدٍ الْأَنْصَارِيَّ أَخَا بَنِي عَبْدِ الْأَشْهَلِ بِسَبَايَا مِنْ سَبَايَا بَنِي قُرَيْظَةَ إِلَى نَجْدٍ فَابْتَاعَ لَهُمْ بِهِمْ خَيْلًا وَسِلَاحًا، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَدِ اصْطَفَى لِنَفْسِهِ مِنْ نِسَائِهِمْ رَيْحَانَةَ بِنْتَ عَمْرِو بْنِ خَنَانَةَ إِحْدَى نِسَاءِ بَنِي عَمْرِو بْنِ قُرَيْظَةَ، فَكَانَتْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى تُوُفِّيَ عَنْهَا وَهِيَ فِي مِلْكِهِ، وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَحْرِصُ عَلَيْهَا أَنْ يَتَزَوَّجَهَا وَيَضْرِبَ عَلَيْهَا الْحِجَابَ، فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ بَلْ تَتْرُكُنِي
[Râviler] dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onlardan bülûğ çağına ermiş (kıllanmış) olanların öldürülmesini emretmişti. Ardından Benî Kurayza'nın mallarını, kadınlarını ve çocuklarını Müslümanlar arasında paylaştırdı. O gün atlıların payı ile yayaların payı belirlendi ve bunlardan beşte bir (humus) ayrıldı. Süvariye üç hisse –at için iki hisse, süvarisi için bir hisse– ve atı olmayan yayaya bir hisse verildi. [Müslümanların] atları otuz altı taneydi. Bu, iki hissenin (at ve süvari hisselerinin) uygulandığı ilk fey (ganimet) oldu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Benî Abdileşhel'in kardeşi Sa'd b. Zeyd el-Ensârî'yi Benî Kurayza esirlerinden bir kısmıyla Necid'e gönderdi; Sa'd da onlar karşılığında kendilerine at ve silah satın aldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların kadınlarından Benî Amr b. Kurayza kadınlarından biri olan Reyhâne bint Amr b. Hanâne'yi kendisi için seçmişti. Reyhâne, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edene dek onun mülkiyeti altında (câriyesi olarak) yanında kaldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenip ona hicâb (örtünme) uygulamayı çok arzu ediyordu; ancak o: "Ey Allah'ın Resûlü! Bilakis beni
فِي مِلْكِكَ فَهُوَ أَخَفُّ عَلَيَّ وَعَلَيْكَ فَتَرَكَهَا وَقَدْ كَانَتْ حِينَ سَبَاهَا كَرِهَتِ الْإِسْلَامَ وَأَبَتْ إِلَّا الْيَهُودِيَّةَ، فَعَزَلَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَوَجَدَ فِي نَفْسِهِ بِذَلِكَ مِنْ أَمْرِهَا، فَبَيْنَا هُوَ مَعَ أَصْحَابِهِ إِذْ سَمِعَ وَقْعَ نَعْلَيْنِ خَلْفَهُ فَقَالَ إِنَّ هَذَا لَثَعْلَبَةُ بْنُ شُعْبَةَ يُبَشِّرُنِي بِإِسْلَامِ رَيْحَانَةَ فَجَاءَهُ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَسْلَمَتْ رَيْحَانَةُ، فَسَّرَهُ ذَلِكَ .
bu hem benim için hem senin için daha kolaydır' dedi ve Resûlullah onu öylece bıraktı. İlk esir alındığında İslam'ı istememiş ve Yahudilikten başkasına yanaşmamıştı; bu yüzden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu ayrı tutmuş ve bu durumundan dolayı üzülmüştü. Resûlullah ashabıyla beraberken arkasından bir pabuç sesi duydu ve: 'Bu, Reyhâne'nin Müslüman olduğunu bana müjdeleyen Sa'lebe b. Şu'be olmalı' buyurdu. Sa'lebe gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, Reyhâne Müslüman oldu' dedi ve bu durum O'nu sevindirdi.
فَلَمَّا انْقَضَى شَأْنُ بَنِي قُرَيْظَةَ انْفَجَرَ جُرْحُ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ دَعَا بَعْدَ أَنْ حَكَمَ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ مَا حَكَمَ فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّكَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَوْمٌ أَحَبَّ إِلَيَّ أَنْ أُجَاهِدَهُمْ مِنْ قَوْمٍ كَذَّبُوا رَسُولَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ أَبْقَيْتَ مِنْ حَرْبِ قُرَيْشٍ عَلَى رَسُولِكَ شَيْئًا فَأَبْقِنِي لَهَا وَإِنْ كُنْتَ قَدْ قَطَعْتَ الْحَرْبَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فَاقْبِضْنِي إِلَيْكَ، فَانْفَجَرَ كَلْمُهُ فَرَجَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى خَيْمَتِهِ الَّتِي ضُرِبَتْ عَلَيْهِ فِي الْمَسْجِدِ، قَالَتْ عَائِشَةُ: فَحَضَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمْرُ فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنِّي لِأَعْرِفُ بُكَاءَ عُمَرَ مِنْ بُكَاءِ أَبِي بَكْرٍ وَإِنِّي لَفِي حُجْرَتِي، قَالَتْ: وَكَانُوا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ (٢) (الْفَتْحِ-٢٩) ، وَكَانَ فَتْحُ بَنِي قُرَيْظَةَ فِي آخِرِ ذِي الْقِعْدَةِ سَنَةَ خَمْسٍ مِنَ الْهِجْرَةِ.
Benî Kurayza işi tamamlanınca Sa'd b. Muâz'ın yarası açıldı. Şöyle ki Sa'd, Benî Kurayza hakkında hükmünü verdikten sonra dua edip şöyle demişti: 'Allahım! Şüphesiz Sen biliyorsun ki, Senin Resûlü'nü yalanlayan bir kavimle cihat etmek kadar bana sevimli gelen başka bir kavim yoktur. Allahım! Kureyş'in Resûlü'ne karşı savaşından geriye bir şey bıraktıysan beni o savaş için yaşat; şayet onunla onlar arasındaki savaşı bitirdiysen beni Kendi katına al.' Bunun üzerine yarası açıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu mescitte kendisi için kurulan çadırına geri götürdü. Âişe dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekr ve Ömer onun başında bulundular. Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a andolsun ki, ben odamda olduğum halde Ömer'in ağlamasını Ebû Bekr'in ağlamasından ayırt edebiliyordum. Âişe: 'Onlar Allah Teâlâ'nın: “Kendi aralarında pek merhametlidirler” (el-Fetih, 29) buyurduğu gibiydiler' dedi. Benî Kurayza'nın fethi hicretin beşinci yılı Zilkade ayının sonlarında gerçekleşmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يَقُولُ، سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ صُرْدٍ يَقُولُ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ حِينَ أَجْلَى الْأَحْزَابَ عَنْهُ: "الْآنَ نَغْزُوهُمْ وَلَا يَغْزُونَا، نَحْنُ نَسِيرُ إِلَيْهِمْ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî, bize Muhammed b. Yûsuf, bize Muhammed b. İsmâîl, bize Abdullâh b. Muhammed, bize Yahyâ b. Âdem, bize İsrâîl haber verdi; Ebû İshâk'tan işittim, o Süleymân b. Surad'dan işittiğini söyledi; o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem müttefik kabileleri uzaklaştırdığı vakit şöyle buyururken işittim: 'Artık biz onlara gazveye gideceğiz, onlar bize gazveye gelemeyecekler; biz onların üzerine yürüyeceğiz'.
أَخْبَرَنَا عبد الواحد الميحي، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقُولُ: "لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، أَعَزَّ جُنْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَغَلَبَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ" فَلَا شَيْءَ بَعْدَهُ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî, bize Muhammed b. Yûsuf, bize Muhammed b. İsmâîl, bize Kuteybe, bize Leys, Saîd b. Ebî Saîd'den, babasından, Ebû Hüreyre'den naklederek haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: 'Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur, O tektir; ordusunu aziz kıldı, kuluna yardım etti ve müttefik kabileleri tek başına hezimete uğrattı; O'ndan sonra hiçbir şey yoktur'.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ بَنِي قُرَيْظَةَ: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ} وَهْمُ الرِّجَالُ، يُقَالُ: كَانُوا سِتَّمِائَةٍ، {وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا} وَهْمُ النِّسَاءُ وَالذَّرَارِي، يُقَالُ: كَانُوا سَبْعَمِائَةٍ وَخَمْسِينَ، وَيُقَالُ: تِسْعَمِائَةٍ
Allah Teâlâ Benî Kurayza kıssasında şöyle buyurmuştur: {وَأَنْزَلَ الَّذِينَ ظَاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ صَيَاصِيهِمْ وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ فَرِيقًا تَقْتُلُونَ} “Kitap ehlinden onlara yardım edenleri kalelerinden indirdi ve kalplerine korku saldı; bir kısmını öldürüyordunuz”, bunlar erkeklerdir; altı yüz kişi oldukları söylenir, {وَتَأْسِرُونَ فَرِيقًا} “bir kısmını da esir alıyordunuz”, bunlar da kadınlar ve çocuklardır; yedi yüz elli kişi oldukları söylenir, dokuz yüz kişi oldukları da söylenmiştir.
{وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢٧) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا (٢٩) }
{وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا (٢٧) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٢٨) وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا (٢٩) } “Onların topraklarını, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı da size miras bıraktı. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedeli vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim. Eğer Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, şüphesiz Allah içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.'”
{وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} بَعْدُ، قَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَمُقَاتِلٌ: يَعْنِي خَيْبَرَ، قَالَ قَتَادَةُ: كُنَّا نُحَدَّثُ أَنَّهَا مَكَّةُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: فَارِسُ وَالرُّومُ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كُلُّ أَرْضٍ تُفْتَحُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ . {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا} قَوْلُهُ ﷿ {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ} مُتْعَةَ الطَّلَاقِ، {وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} {وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا} سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ سألنه شيئا ٨١/أمِنْ عَرَضِ الدُّنْيَا، وَطَلَبْنَ مِنْهُ زِيَادَةً فِي النَّفَقَةِ، وَآذَيْنَهُ بِغَيْرَةِ بَعْضِهِنَّ عَلَى بَعْضٍ، فَهَجَرَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَآلَى أَنْ لَا يَقَرَبَهُنَّ شَهْرًا وَلَمْ يَخْرُجْ إِلَى أَصْحَابِهِ، فَقَالُوا: مَا شَأْنُهُ؟ وَكَانُوا يَقُولُونَ: طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ، فَقَالَ عُمَرُ لَأَعْلَمَنَّ لَكُمْ شَأْنَهُ، قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَهُنَّ؟ قَالَ: لَا قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَالْمُسْلِمُونَ يَقُولُونَ: طَلَّقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ، أَفَأَنْزِلُ فَأُخْبِرَهُمْ أَنَّكَ لَمْ تُطَلِّقْهُنَّ؟ قَالَ: نَعَمْ إِنْ شِئْتَ، فَقُمْتُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ وَنَادَيْتُ بِأَعْلَى صَوْتِي لَمْ يُطَلِّقْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ نِسَاءَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: "وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ" (النِّسَاءِ-٨٣) ، فَكُنْتُ أَنَا اسْتَنْبَطْتُ ذَاكَ الْأَمْرَ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ التَّخْيِيرِ، وَكَانَتْ تَحْتَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يَوْمَئِذٍ تِسْعُ نِسْوَةٍ خَمْسٌ مِنْ قُرَيْشٍ: عَائِشَةُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ الصَّدِيقِ، وَحَفْصَةُ بِنْتُ عُمَرَ، وَأُمُّ حَبِيبَةَ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ، وَأُمُّ سَلَمَةَ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ، وَسَوْدَةُ بِنْتُ زمعة، وغير القرشيان: زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشٍ الْأَسَدِيَةُ، وَمَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ الْهِلَالِيَّةُ، وَصَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ الْخَيْبَرِيَةُ، وَجُوَيْرِيَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ الْمُصْطَلِقِيَّةُ، رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ بَدَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِعَائِشَةَ، وَكَانَتْ أَحَبَّهُنَّ إِلَيْهِ فَخَيَّرَهَا وَقَرَأَ عَلَيْهَا الْقُرْآنَ
{وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا} “Onların yerlerini, yurtlarını, mallarını ve henüz ayak basmadığınız toprakları size miras bıraktı” [ifadesindeki topraklar hakkında] İbn Zeyd ve Mukâtil: “[Bundan kasıt] Hayber'dir” demişlerdir. Katâde: “Bize anlatıldığına göre burası Mekke'dir” demiştir. Hasan [el-Basrî]: “Fars ve Rum [topraklarıdır]” demiştir. İkrime ise şöyle demiştir: “Kıyamet gününe kadar fethedilecek olan her topraktır.” {وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا} “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” Allah Azze ve Celle'nin şu buyruğu: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de: 'Eğer dünya hayatını ve onun süsünü istiyorsanız, gelin size boşanma bedellerinizi vereyim”, yani boşanma müt'asını vereyim, {وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “ve sizi güzel bir şekilde salıvereyim (boşayayım).” {وَإِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ فَإِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا} “Eğer Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu istiyorsanız, şüphesiz Allah, içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat hazırlamıştır.” Bu ayetin iniş sebebi şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları kendisinden dünyalıktan bir şeyler istediler, nafakalarının artırılmasını talep ettiler ve birbirlerini kıskanarak ona eziyet verdiler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan uzak durdu (ilâ yaptı) ve bir ay boyunca onların yanına yaklaşmamaya yemin etti; ashabının yanına da çıkmadı. [Ashab]: “Onun durumu nedir?” dediler ve “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşadı” diyorlardı. Ömer: “Sizin için onun durumunu mutlaka öğreneceğim” dedi. [Ömer devamla] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdim ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Onları boşadın mı?” dedim. O: “Hayır” buyurdu. Ben: “Ey Allah'ın Resûlü! Mescide girdim, Müslümanlar 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşadı' diyorlar; [aşağı] inip onlara senin onları boşamadığını haber vereyim mi?” dedim. “Evet, dilersen [haber ver]” buyurdu. Ben de mescidin kapısında durdum ve en yüksek sesimle: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşamadı!” diye seslendim. Bunun üzerine şu ayet indi: {وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ} “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Hâlbuki onu Resûl'e ve aralarındaki yetki sahiplerine iletselerdi, içlerinden hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi” (en-Nisâ, 83). İşte bu işten hüküm çıkaran (istinbât eden) kişi bendim. Ve Allah tahyîr (eşlere boşanma veya kalma serbestisi verme) ayetini indirdi. O gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in nikâhı altında dokuz hanım bulunuyordu. Beşi Kureyş'tendi: Ebû Bekir es-Sıddîk'ın kızı Âişe, Ömer'in kızı Hafsa, Ebû Süfyân'ın kızı Ümmü Habîbe, Ebû Ümeyye'nin kızı Ümmü Seleme ve Zem'a'nın kızı Sevde. Kureyşli olmayanlar ise: el-Esediyye olan Cahş kızı Zeyneb, el-Hilâliyye olan Hâris kızı Meymûne, Hayberli Huyey b. Ahtab'ın kızı Safiyye ve el-Mustalikıyye olan Hâris kızı Cüveyriye -rıdvânullâhi aleyhinne- idiler. Tahyîr ayeti inince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, hanımları arasında kendisine en sevimli olan Âişe ile başladı; onu muhayyer bıraktı ve ona Kur'an okudu.
فَاخْتَارَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ والدار الآخرة، فرؤي الْفَرَحُ فِي وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَتَابَعَتْهَا عَلَى ذَلِكَ .
Âişe Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçti; böylece Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünde sevinç görüldü ve diğer hanımları da bu hususta ona uydular.
قَالَ قَتَادَةُ: فَلَمَّا اخْتَرْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ شَكَرَهُنَّ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ وَقَصَرَهُ عَلَيْهِنَّ فَقَالَ: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ}
Katâde şöyle demiştir: Onlar Allah'ı ve Resûlü'nü seçince, Allah bundan dolayı onlara teşekkür etti ve [evliliği] sadece onlarla sınırlayarak şöyle buyurdu: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ} “Bundan sonra sana [başka] kadınlar helal olmaz.”
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبَدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: دَخَلَ أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَوَجَدَ النَّاسَ جُلُوسًا بِبَابِهِ وَلَمْ يُؤْذَنْ لِأَحَدٍ مِنْهُمْ، قَالَ: فَأَذِنَ لِأَبِي بَكْرٍ فَدَخَلَ ثُمَّ أَقْبَلَ عُمَرُ فَاسْتَأْذَنَ لَهُ فَوَجَدَ النَّبِيَّ ﷺ جَالِسًا حَوْلَهُ نِسَاؤُهُ وَاجِمًا سَاكِتًا، فَقَالَ: لَأَقُولَنَّ شَيْئًا أُضْحِكُ النَّبِيَّ ﷺ، فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ رَأَيْتَ بِنْتَ خَارِجَةً سَأَلَتْنِي النَّفَقَةَ، فَقُمْتُ إِلَيْهَا فَوَجَأْتُ عُنُقَهَا، فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقَالَ: هُنَّ حَوْلِي كَمَا تَرَى يَسْأَلْنَنِي النَّفَقَةَ، فَقَامَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى عَائِشَةَ يَجَأُ عُنُقَهَا، وَقَامَ عُمَرُ إِلَى حَفْصَةَ يَجَأُ عُنُقَهَا، كِلَاهُمَا يَقُولُ: لَا تَسْأَلِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ شَيْئًا أَبَدًا لَيْسَ عِنْدَهُ، ثُمَّ اعْتَزَلَهُنَّ شَهْرًا أَوْ تِسْعًا وَعِشْرِينَ، ثُمَّ نَزَلَتِ الْآيَةُ: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ} حَتَّى بَلَغَ: {لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا} قَالَ: فَبَدَأَ بِعَائِشَةَ فَقَالَ: يَا عَائِشَةُ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَعْرِضَ عَلَيْكِ أَمْرًا أُحِبُّ أَنْ لَا تَعْجَلِي فِيهِ حَتَّى تَسْتَشِيرِي أَبَوَيْكِ، قَالَتْ: وَمَا هُوَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَتَلَا عَلَيْهَا الْآيَةَ، قَالَتْ: أَفِيكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَشِيرُ أَبَوَيَّ؟ بَلْ أَخْتَارُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ، وَأَسْأَلُكَ أَنْ لَا تُخْبِرَ امْرَأَةً مِنْ نِسَائِكَ بِالَّذِي قُلْتُ، قَالَ: " لَا تَسْأَلُنِي امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلَّا أَخْبَرْتُهَا، إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَبْعَثْنِي مُعَنِّتًا وَلَا مُتَعَنِّتًا وَلَكِنْ بَعَثَنِي مُعَلِّمًا مُيَسِّرًا" .
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir, bize Abdülgaffâr b. Muhammed, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân, bize Müslim b. el-Haccâc, bize Züheyr b. Harb, bize Ravh b. Ubâde, bize Zekeriyyâ b. İshâk, Ebü'z-Zübeyr'den, Câbir b. Abdillâh'tan naklederek haber verdi; o şöyle demiştir: Ebû Bekr, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girmek için izin istemeye geldi; insanların O'nun kapısında oturduklarını ve hiçbirine izin verilmediğini gördü. [Câbir] dedi ki: Ebû Bekr'e izin verildi ve içeri girdi. Sonra Ömer geldi, onun için de izin istendi [ve girdi]. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i hanımları etrafında olduğu halde üzgün ve sessiz bir şekilde otururken buldu. Ömer: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i güldürecek bir şey söyleyeyim' dedi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, Hârice'nin kızını bir görseydin; benden nafaka istedi, ben de kalkıp onun boynuna vurdum!' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü ve: 'İşte onlar da gördüğün gibi etrafımda benden nafaka istiyorlar' buyurdu. Bunun üzerine Ebû Bekr kalkıp Âişe'nin boynuna vurmaya, Ömer de kalkıp Hafsa'nın boynuna vurmaya yöneldi. Her ikisi de: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den yanında olmayan bir şeyi asla istemeyin!' diyordu. Sonra [Resûlullah] onlardan bir ay yahut yirmi dokuz gün uzaklaştı. Ardından: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ} “Ey Peygamber! Eşlerine şöyle de...” ayetinden başlayarak {لِلْمُحْسِنَاتِ مِنْكُنَّ أَجْرًا عَظِيمًا} “içinizden güzel davrananlara büyük bir mükâfat [hazırlamıştır]” kavline kadar olan ayet indi. [Câbir] dedi ki: Âişe ile başladı ve: 'Ey Âişe! Sana bir husus arz etmek istiyorum; anne babana danışıncaya kadar onda acele etmemeni arzu ederim' buyurdu. Âişe: 'O nedir ey Allah'ın Resûlü?' dedi. Resûlullah ona ayeti okudu. Âişe: 'Senin hakkında mı anne babama danışacağım ey Allah'ın Resûlü? Bilakis ben Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu seçiyorum. Senden ricam, söylediklerimi hanımlarından hiçbirine haber vermemendir' dedi. Resûlullah: 'Onlardan herhangi biri bana soracak olursa mutlaka ona haber veririm. Şüphesiz Allah beni zorlaştırıcı ve yanıltıcı olarak göndermedi; aksine beni bir öğretici ve kolaylaştırıcı olarak gönderdi' buyurdu.
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ بْنُ بَشْرَانَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّفَّارُ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أَقْسَمَ أَنْ لَا يَدْخُلَ عَلَى أَزْوَاجِهِ شَهْرًا، قَالَ الزُّهْرِيُّ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ أَعُدُّهُنَّ دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: بَدَأَ بِي فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ أَقْسَمْتَ أَلَّا تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا وَإِنَّكَ دَخَلْتَ فِي تِسْعٍ وَعِشْرِينَ أَعُدُّهُنَّ؟ فَقَالَ: "إِنَّ الشَّهْرَ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ"
Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî, bize Ebu'l-Hüseyn b. Bişrân, bize İsmâîl b. Muhammed es-Saffâr, bize Ahmed b. Mansûr er-Remâdî, bize Abdürrezzâk, bize Ma'mer, ez-Zührî'den haber verdi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hanımlarının yanına bir ay boyunca girmemeye yemin etti. Zührî dedi ki: Bana Urve b. ez-Zübeyr, Âişe'den naklen haber verdi; o şöyle demiştir: [Tek tek] saydığım yirmi dokuz [gün] geçince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi. Âişe: [Odaya girmeye] ilk benden başladı. Bunun üzerine ben: “Ey Allah'ın Resûlü! Sen bizim yanımıza bir ay girmeyeceğine yemin etmiştin; oysa sen [tek tek] saydığım yirmi dokuzuncu [günde] girdin?” dedim. Resûlullah: « إِنَّ الشَّهْرَ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ » «[Bazen] ay yirmi dokuz [gündür].» buyurdu.
وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذَا الْخِيَارِ أَنَّهُ هَلْ كَانَ ذَلِكَ تَفْوِيضُ الطَّلَاقِ إِلَيْهِنَّ حَتَّى يَقَعَ بِنَفْسِ الِاخْتِيَارِ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ الْحَسَنُ، وَقَتَادَةُ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ: إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ تَفْوِيضَ الطَّلَاقِ، وَإِنَّمَا خَيَّرَهُنَّ عَلَى أَنَّهُنَّ إِذَا اخْتَرْنَ الدُّنْيَا فَارَقَهُنَّ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ جَوَابُهُنَّ عَلَى الْفَوْرِ فَإِنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ: "لَا تَعْجَلِي حَتَّى تَسْتَشِيرِي أَبَوَيْكِ"، وَفِي تَفْوِيضِ الطَّلَاقِ يَكُونُ الْجَوَابُ عَلَى الْفَوْرِ.
İlim ehli bu muhayyerlik (tahyîr) konusunda; bunun boşanmanın onların iradesine bırakılması (tefvîz-i talâk) olup olmadığı ve seçimin bizzat kendisiyle boşanmanın meydana gelip gelmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan, Katâde ve ilim ehlinin çoğunluğu; bunun talâkın tefvîzi olmadığı, aksine Allah Teâlâ'nın: {فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “Gelin size boşanma bedeli vereyim ve sizi güzellikle salıvereyim” buyruğu gereğince, dünyayı tercih ettikleri takdirde onları boşayacağı şartıyla muhayyer bıraktığı görüşüne varmışlardır. Nitekim Âişe'ye: 'Anne babana danışıncaya kadar acele etme' buyurması sebebiyle onların cevaplarının derhal (fevrî) olmaması da buna delildir; zira talâkın tefvîzinde cevabın derhal olması gerekir.
وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ تَفْوِيضَ الطَّلَاقِ لَوِ اخْتَرْنَ أَنْفُسَهُنَّ كَانَ طَلَاقًا.
Bir grup ise bunun talâkın tefvîzi olduğu, şayet kendilerini seçselerdi bunun boşanma sayılacağı görüşüne varmıştır.
وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي حُكْمِ التَّخْيِيرِ: فَقَالَ عُمَرُ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا خَيَّرَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فَاخْتَارَتْ زَوْجَهَا لَا يَقَعُ شَيْءٌ، وَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا يَقَعُ طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَابْنِ أَبِي لَيْلَى، وَسُفْيَانَ، وَالشَّافِعِيِّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ، إِلَّا عِنْدَ أَصْحَابِ الرَّأْيِ تَقَعُ طَلْقَةٌ بَائِنَةٌ إِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا، وَعِنْدَ الْآخَرِينَ رَجْعِيَّةٌ.
İlim ehli muhayyer kılmanın hükmü konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ömer, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs: 'Kişi hanımını muhayyer bıraktığında, kadın kocasını seçerse hiçbir şey vaki olmaz. Kendisini seçerse bir talâk vaki olur' demişlerdir. Bu; Ömer b. Abdilazîz, İbn Ebî Leylâ, Süfyân, Şâfiî ve re'y ehlinin de kavlidir; ancak re'y ehline göre kadın kendisini seçtiğinde bâin (kesin) bir talâk vaki olur, diğerlerine göre ise ric'î (dönüşü olan) bir talâktır.
وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ: إِذَا اخْتَارَتِ الزَّوْجَ تَقَعُ طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ، وَإِذَا اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَثَلَاثٌ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ.
Zeyd b. Sâbit ise şöyle demiştir: Kadın kocasını seçerse bir talâk, kendisini seçerse üç talâk vaki olur. Bu, Hasan'ın kavlidir ve Mâlik de bunu söylemiştir.
وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَيْضًا أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا تَقَعُ طَلْقَةٌ وَاحِدَةٌ وَإِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَطَلْقَةٌ بَائِنَةٌ.
Ali'den de kadının kocasını seçmesi halinde bir talâk, kendisini seçmesi halinde ise bir bâin talâk vaki olacağı rivayet edilmiştir.
وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهَا إِذَا اخْتَارَتْ زَوْجَهَا لَا يَقَعُ شَيْءٌ.
Âlimlerin çoğunluğuna göre ise kadın kocasını seçtiğinde hiçbir şey vaki olmaz.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، أَخْبَرَنَا أَبِي، أَخْبَرَنَا الْأَعْمَشُ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاخْتَرْنَا اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَلَمْ يَعُدَّ ذَلِكَ عَلَيْنَا شَيْئًا .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî, bize Muhammed b. İsmâîl, bize Ömer b. Hafs, bize babam, bize el-A'meş, bize Müslim, Mesrûk'tan, Âişe'den naklederek haber verdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi muhayyer bıraktı, biz de Allah'ı ve Resûlü'nü seçtik; O da bunu aleyhimize hiçbir şey saymadı [boşanma saymadı].
{يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠) }
{يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا (٣٠) } “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa, onun azabı iki katına çıkarılır. Bu ise Allah'a pek kolaydır.”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} بِمَعْصِيَةٍ ظَاهِرَةٍ، قِيلَ: هِيَ كَقَوْلِهِ ﷿: "لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ" (الزُّمَرِ-٦٥) لَا أَنَّ مِنْهُنَّ مَنْ أَتَتْ بِفَاحِشَةٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْمُرَادُ بِالْفَاحِشَةِ النُّشُوزُ وَسُوءُ الْخُلُقِ. {يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ: "نُضَعِّفُ" بِالنُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِهَا، "الْعَذَابَ" نَصْبٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ وَفَتَحِ العين "العذاب" ٨١/ب رَفْعٌ وَيُشَدِّدُهَا أَبُو جَعْفَرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ، وَشَدَّدَ أَبُو عَمْرٍو هَذِهِ وَحْدَهَا لِقَوْلِهِ:
Yüce Allah'ın: {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ مَنْ يَأْتِ مِنْكُنَّ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Ey Peygamber'in hanımları! Sizden kim açık bir hayâsızlık yaparsa” kavli, açık bir günah ile [demektir]. Şöyle denilmiştir: Bu, Yüce Allah'ın {لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ} “Andolsun, eğer şirk koşarsan amelin mutlaka boşa gider” (ez-Zümer, 65) kavli gibidir; yoksa onlardan hayâsızlık yapan biri olduğu anlamına gelmez. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hayâsızlıktan kasıt, serkeşlik (nüşûz) ve kötü ahlaktır. {يُضَاعَفْ لَهَا الْعَذَابُ ضِعْفَيْنِ} “Onun azabı iki katına çıkarılır”. İbn Kesîr ve İbn Âmir, nûn ile, ayın harfinin kesrası ve şeddesiyle “نُضَعِّفُ” ve nasb ile “الْعَذَابَ” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise yâ ile ve ayın harfinin fethasıyla okumuşlar, “الْعَذَابُ” [kelimesini] ref etmişlerdir. Ebû Ca'fer ve Basra ehli [ayın harfini] şeddeler; Ebû Amr ise yalnız bu kelimeyi [sonra gelen] şu kavlinden ötürü şeddeli okumuştur:
"ضِعْفَيْنِ"، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ: "يُضَاعَفُ" بِالْأَلِفِ وَفَتْحِ الْعَيْنِ، "الْعَذَابُ" رَفْعٌ، وَهُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ بَعَّدَ وَبَاعَدَ، قَالَ أَبُو عَمْرٍو وَأَبُو عُبَيْدَةَ: ضَعَّفْتَ الشَّيْءَ إِذَا جَعَلْتَهُ مِثْلَيْهِ وَضَاعَفْتَهُ إِذَا جَعَلْتَهُ أَمْثَالَهُ. {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} قَالَ مُقَاتِلٌ: كَانَ عَذَابُهَا عَلَى اللَّهِ هَيِّنًا وَتَضْعِيفُ عُقُوبَتِهِنَّ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لِشَرَفِهِنَّ كَتَضْعِيفِ عُقُوبَةِ الْحُرَّةِ عَلَى الْأَمَةِ وَتَضْعِيفِ ثَوَابِهِنَّ لِرَفْعِ مَنْزِلَتِهِنَّ؛ وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُنَّ أَشْرَفُ نِسَاءِ الْعَالَمِينَ.
“ضِعْفَيْنِ” lafzı gereğince. Diğerleri ise elifle ve ayın harfinin fethasıyla “يُضَاعَفُ” ve ref ile “الْعَذَابُ” şeklinde okumuşlardır. Bunlar 'بَعَّدَ' ve 'بَاعَدَ' gibi iki ayrı lehçedir. Ebû Amr ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bir şeyi iki misli yaptığında 'ضَعَّفْتَ', kat kat yaptığında ise 'ضَاعَفْتَهُ' dersin. {وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا} “Bu ise Allah'a pek kolaydır.” Mukâtil: 'Onun azaplandırılması Allah'a pek kolaydı' demiştir. Onların şereflerinden ötürü günah işlemeleri durumunda cezalarının katlanması, hür kadının cezasının cariyeninkine göre katlanması gibidir. Mertebelerinin yüksekliğinden ötürü de mükâfatları katlanmaktadır; bunda onların âlemlerin kadınlarının en şereflileri olduklarına bir işaret vardır.
{وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا (٣١) يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٣٢) }
{وَمَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا (٣١) يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا (٣٢) } “Sizden kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat eder ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz ve onun için bol ve tükenmez bir rızık hazırlamışızdır. Ey Peygamber'in hanımları! Sizler herhangi bir kadın gibi değilsiniz; eğer sakınırsanız sözü yumuşak (ve edalı) söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse ümide kapılmasın. Uygun ve güzel söz söyleyin.”
{وَمَنْ يَقْنُتْ} يُطِعْ، {مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} قَرَأَ يَعْقُوبُ: "مَنْ تَأْتِ مِنْكُنَّ، وَتَقْنُتْ" بِالتَّاءِ فِيهِمَا، وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِالْيَاءِ لِأَنَّ "مَنْ" أَدَاةٌ تَقُومُ مَقَامَ الِاسْمِ يُعَبَّرُ بِهِ عَنِ الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، {وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ} أَيْ: مِثْلَيْ أَجْرِ غَيْرِهَا، قَالَ مُقَاتِلٌ: مَكَانَ كُلِّ حَسَنَةٍ عِشْرِينَ حَسَنَةً.
{وَمَنْ يَقْنُتْ} itaat ederse, {مِنْكُنَّ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ} “Sizden [kim] Allah'a ve Resûlü'ne”. Ya'kûb her iki fiili de tâ ile “مَنْ تَأْتِ مِنْكُنَّ، وَتَقْنُتْ” şeklinde okumuştur. Çoğunluk ise yâ ile okumuştur; çünkü “مَنْ” tekil, çoğul, müzekker ve müennesi ifade etmek üzere ismin yerine geçen bir edattır. {وَتَعْمَلْ صَالِحًا نُؤْتِهَا أَجْرَهَا مَرَّتَيْنِ} “ve salih amel işlerse, ona mükâfatını iki kat veririz” yani başkasının ecrinin iki mislini [veririz]. Mukâtil: 'Her bir iyilik yerine yirmi iyilik [verilir]' demiştir.
وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "يَعْمَلُ، يُؤْتِهَا" بِالْيَاءِ فِيهِمَا نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ: "وَمَنْ يَأْتِ، وَيَقْنُتْ" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ، {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} حَسَنًا يَعْنِي الْجَنَّةَ. {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ لَيْسَ قَدْرُكُنَّ عِنْدِي مِثْلَ قَدْرِ غَيْرِكُنَّ مِنَ النِّسَاءِ الصَّالِحَاتِ، أَنْتُنَّ أَكْرَمُ عَلِيَّ، وَثَوَابُكُنَّ أَعْظَمُ لَدَيَّ، وَلَمْ يَقُلْ: كَوَاحِدَةٍ، لِأَنَّ الْأَحَدَ عَامٌّ يَصْلُحُ لِلْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ وَالْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ" (الْبَقَرَةِ-٢٨٥) ، وَقَالَ: "فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ" (الْحَاقَّةِ-٤٧) .
Hamza ve el-Kisâî “وَمَنْ يَأْتِ، وَيَقْنُتْ” kavline atıfla her ikisini de yâ ile “يَعْمَلُ، يُؤْتِهَا” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise tâ ile okumuşlardır. {وَأَعْتَدْنَا لَهَا رِزْقًا كَرِيمًا} “ve onun için bol ve tükenmez bir rızık hazırlamışızdır” güzel [bir rızık], yani Cennet. {يَا نِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ} “Ey Peygamber'in hanımları! Sizler herhangi bir kadın gibi değilsiniz”. İbn Abbâs: 'Sizin katımdaki kıymetiniz, diğer salih kadınların kıymeti gibi değildir; siz benim için daha değerlisiniz ve katımdaki mükâfatınız daha büyüktür' demektir, demiştir. 'كَوَاحِدَةٍ' (bir kadın gibi) denmemiştir; çünkü 'ahad' (أحد) tekile, ikiye, çoğula, müzekkere ve müennese uygun olan umumi bir lafızdır. Nitekim Allah Teâlâ: “O'nun elçileri arasından hiçbirini ayırt etmeyiz” (el-Bakara, 285) ve “Artık hiçbiriniz de buna engel olamazdınız” (el-Hâkka, 47) buyurmuştur.
{إِنِ اتَّقَيْتُنَّ} اللَّهَ فَأَطَعْتُنَّهُ، {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} لَا تَلِنَّ بِالْقَوْلِ لِلرِّجَالِ وَلَا تُرَقِّقْنَ الْكَلَامَ، {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} أَيْ: فُجُورٌ وَشَهْوَةٌ، وَقِيلَ نِفَاقٌ، وَالْمَعْنَى: لَا تَقُلْنَ قَوْلًا يَجِدُ مُنَافِقٌ أَوْ فَاجِرٌ بِهِ سَبِيلًا إِلَى الطَّمَعِ فِيكُنَّ.
{إِنِ اتَّقَيْتُنَّ} “eğer sakınırsanız” Allah'tan korkup O'na itaat ederseniz, {فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ} “sözü yumuşak (ve edalı) söylemeyin” erkeklere sözü yumuşatmayın, konuşmayı inceltmeyin, {فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ} “ki kalbinde hastalık bulunan kimse ümide kapılmasın” yani günahkârlık ve şehvet, nifak olduğu da söylenmiştir. Anlamı şudur: Münafık veya günahkâr bir kimsenin size karşı tamah etmesine yol açacak bir söz söylemeyin.
وَالْمَرْأَةُ مَنْدُوبَةٌ إِلَى الْغِلْظَةِ فِي الْمَقَالَةِ إِذَا خَاطَبَتِ الْأَجَانِبَ لِقَطْعِ الْأَطْمَاعِ.
Kadının, yabancı erkeklerle konuştuğunda tama'ları kesmek için sözde sert davranması menduptur.
{وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا} لِوَجْهِ الدِّينِ وَالْإِسْلَامِ بِتَصْرِيحٍ وَبَيَانٍ مِنْ غَيْرِ خُضُوعٍ.
{وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Uygun ve güzel söz söyleyin” din ve İslâm'a uygun, kırıtmadan, açık ve net bir söz [söyleyin].
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (٣٣) }
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا (٣٣) } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın; namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak günah kirini gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَعَاصِمٌ: "وَقَرَنَ" بِفَتْحِ الْقَافِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِهَا، فَمَنْ فَتْحَ الْقَافَ فَمَعْنَاهُ، اقْرَرْنَ أَيْ: الْزَمْنَ بُيُوتَكُنَّ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَرَرْتُ بِالْمَكَانِ أَقَرُّ قَرَارًا، يُقَالُ: قَرَرْتُ أَقَرُّ وَقَرَرْتُ أَقِرُّ، وَهُمَا لُغَتَانِ، فَحُذِفَتِ الرَّاءُ الْأُولَى الَّتِي هِيَ عَيْنُ الْفِعْلِ لِثِقَلِ التَّضْعِيفِ وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الْقَافِ كَقَوْلِهِمْ: فِي ظَلَلْتُ ظَلْتُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: " فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ" (الْوَاقِعَةِ-٦٥) ، "وظلت عَلَيْهِ عَاكِفًا" (طَهَ-٩٧) .
{وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ} “Evlerinizde vakarla oturun”. Medine ehli ve Âsım kaf harfinin fethasıyla “وَقَرَنَ” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır. Kaf harfini fethalı okuyana göre bunun manası 'اقْرَرْنَ' yani 'evlerinizde kalın/sabit durun' demektir. Bu, 'قَرَرْتُ بِالْمَكَانِ أَقَرُّ قَرَارًا' (mekânda yerleştim, durdum) sözündendir; hem 'قَرَرْتُ أَقَرُّ' hem de 'قَرَرْتُ أَقِرُّ' denir ki bunlar iki ayrı lehçedir. Şeddenin ağırlığından ötürü fiilin aynü'l-fiili olan birinci râ harfi hazfedilmiş ve harekesi, 'ظَلَلْتُ' yerine 'ظَلْتُ' denmesi gibi, kaf harfine nakledilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: “Şaşırıp kalırdınız” (el-Vâkıa, 65) ve “Başında durup beklediğin” (Tâhâ, 97) buyurmuştur.
وَمَنْ كَسَرَ الْقَافَ فَقَدْ قِيلَ: هُوَ مِنْ قَرَرْتُ أَقَرُّ، مَعْنَاهُ اقْرَرْنَ -بِكَسْرِ الرَّاءِ-فَحُذِفَتِ الْأُولَى وَنُقِلَتْ حَرَكَتُهَا إِلَى الْقَافِ كَمَا ذَكَرْنَا وَقِيلَ: -وَهُوَ الْأَصَحُّ-أَنَّهُ أَمَرٌ مِنَ الْوَقَارِ، كَقَوْلِهِمْ مِنَ الْوَعْدِ: عِدْنَ، وَمِنَ الْوَصْلِ: صِلْنَ، أَيْ: كُنَّ أَهْلَ وَقَارٍ وَسُكُونٍ، مِنْ قَوْلِهِمْ وَقَرَ فُلَانٌ يَقِرُ وُقُورًا إِذَا سَكَنَ وَاطْمَأَنَّ.
Kaf harfini kesreli okuyana göre ise bunun 'قَرَرْتُ أَقَرُّ' kökünden geldiği söylenmiştir; anlamı -râ harfinin kesresiyle- 'اقْرَرْنَ' demektir. Zikrettiğimiz üzere birinci râ hazfedilmiş ve harekesi kaf harfine aktarılmıştır. Daha sahih olan diğer görüşe göre ise bu 'vakâr' (ağırbaşlılık) kelimesinden bir emir kipidir; nitekim 'el-va'd'den (söz vermek) 'عِدْنَ' ve 'el-vasl'dan (kavuşmak) 'صِلْنَ' denildiği gibi 'vakarlı ve sükûnet sahibi olun' demektir. Bu, bir kimse sakinleşip huzur bulduğunda söylenen 'وَقَرَ فُلَانٌ يَقِرُ وُقُورًا' sözündendir.
{وَلَا تَبَرَّجْنَ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ: التَّبَرُّجُ هُوَ التَّكَسُّرُ وَالتَّغَنُّجُ، وَقَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ: هُوَ التَّبَخْتُرُ. وَقِيلَ: هُوَ إِظْهَارُ الزِّينَةِ وَإِبْرَازُ الْمَحَاسِنِ لِلرِّجَالِ، {تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} [اخْتَلَفُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى] .
{وَلَا تَبَرَّجْنَ} “açılıp saçılmayın”. Mücâhid ve Katâde: 'Teberrüc (تَبَرُّج), kırıntı ve edalı yürüyüştür' demişlerdir. İbn Ebî Necîh: 'O, çalımlı yürümektir' demiştir. Ziyneti açığa vurmak ve güzellikleri erkeklere göstermek olduğu da söylenmiştir. {تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى} “önceki Cahiliye açılıp saçılması gibi” [İlk Cahiliye hakkında ihtilaf etmişlerdir].
قَالَ الشَّعْبِيُّ: هِيَ مَا بَيْنَ عِيسَى وَمُحَمَّدٍ ﷺ. .
Şa'bî: 'O, Îsâ ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem arasındaki dönemdir' demiştir.
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هِيَ فِي زَمَنِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉، كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَلْبَسُ قَمِيصًا مِنَ الدُّرِّ غَيْرَ مَخِيطٍ مِنَ الْجَانِبَيْنِ فَيُرَى خَلْقُهَا فِيهِ .
Ebû'l-Âliye ise: 'O, Dâvûd ve Süleymân aleyhimesselâm zamanındaydı; kadın iki yanı dikilmemiş inciden bir gömlek giyerdi de vücut hatları onun içinden görünürdü' demiştir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانَ ذَلِكَ فِي زَمَنِ نَمْرُودِ الْجَبَّارِ، كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَتَّخِذُ الدِّرْعَ مِنَ اللُّؤْلُؤِ فَتَلْبَسُهُ وَتَمْشِي وَسَطَ الطَّرِيقِ لَيْسَ عَلَيْهَا شَيْءٌ غَيْرُهُ وَتَعْرِضُ نَفْسَهَا عَلَى الرِّجَالِ.
Kelbî şöyle demiştir: 'Bu, zorba Nemrûd zamanındaydı. Kadın inciden bir zırh/elbise edinip onu giyer, üzerinde ondan başka bir şey bulunmaksızın yolun ortasında yürür ve kendisini erkeklere arz ederdi'.
وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى فِيمَا بَيْنَ نُوحٍ وَإِدْرِيسَ، وَكَانَتْ أَلْفَ سَنَةٍ، وَأَنَّ بَطْنَيْنِ مِنْ وَلَدِ آدَمَ كَانَ أَحَدُهُمَا يَسْكُنُ السَّهْلَ وَالْآخَرُ يَسْكُنُ الْجَبَلَ، وَكَانَ رِجَالُ الْجَبَلِ صِبَاحًا وَفِي النِّسَاءِ دَمَامَةٌ، وَكَانَ نِسَاءُ السَّهْلِ صِبَاحًا وَفِي الرِّجَالِ دَمَامَةٌ، وَأَنَّ إِبْلِيسَ أَتَى رَجُلًا
İkrime'den, [o da] İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "İlk Câhiliye, Nûh ile İdrîs arasındaki dönemdi ve bin yıl sürmüştü. Âdemoğullarından iki kabile vardı; bunlardan biri ovada, diğeri ise dağda ikamet ediyordu. Dağdaki erkekler yakışıklı, kadınlar ise çirkindi; ovadaki kadınlar güzel, erkekler ise çirkindi. İblis [ovadaki] bir adama..."
مِنْ أَهْلِ السَّهْلِ وَأَجَّرَ نَفْسَهُ مِنْهُ، فَكَانَ يَخْدِمُهُ وَاتَّخَذَ شَيْئًا مِثْلَ الَّذِي يُزَمِّرُ بِهِ الرِّعَاءُ فَجَاءَ بِصَوْتٍ لَمْ يَسْمَعِ النَّاسُ مِثْلَهُ، فَبَلَغَ ذَلِكَ مَنْ حَوْلَهُمْ فَانْتَابُوهُمْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْهِ، وَاتَّخَذُوا عِيدًا يَجْتَمِعُونَ إِلَيْهِ فِي السَّنَةِ، فَتَتَبَرَّجُ النِّسَاءُ لِلرِّجَالِ وَيَتَزَيَّنَّ الرِّجَالُ لَهُنَّ، وَإِنَّ رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْجَبَلِ هَجَمَ عَلَيْهِمْ فِي عِيدِهِمْ ذَلِكَ فَرَأَى النِّسَاءَ وَصَبَاحَتَهُنَّ فَأَتَى أَصْحَابَهُ فَأَخْبَرَهُمْ بِذَلِكَ [فَتَحَوَّلُوا إِلَيْهِمْ] فَنَزَلُوا مَعَهُمْ فَظَهَرَتِ الْفَاحِشَةُ فِيهِمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى".
ovadaki halktan birine gelip kendini ona kiraladı ve ona hizmet etmeye başladı. Çobanların çaldığı düdüğe benzer bir alet yaptı ve insanların benzerini hiç işitmediği bir ses çıkardı. Bu ses çevrelerindekilere ulaştı ve onu dinlemek için akın ettiler. Yılda bir toplandıkları bir bayram günü edindiler; kadınlar erkeklere açılıp saçılır, erkekler de kadınlar için süslenirdi. Dağ halkından bir adam bu bayramlarında onların arasına daldı ve kadınları ile güzelliklerini gördü; hemen arkadaşlarının yanına gelip bunu haber verdi, [bunun üzerine onlara doğru göç ettiler] ve onlarla birlikte indiler; böylece aralarında hayâsızlık zuhur etti. İşte Allah Teâlâ'nın: “önceki Cahiliye açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın” kavli budur.
وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَا قَبْلَ الْإِسْلَامِ .
Katâde: 'O, İslâm'dan önceki dönemdir' demiştir.
وَقِيلَ: الْجَاهِلِيَّةُ الْأُولَى: مَا ذَكَرْنَا، وَالْجَاهِلِيَّةُ الْأُخْرَى: قَوْمٌ يَفْعَلُونَ مِثْلَ فِعْلِهِمْ فِي آخِرِ الزَّمَانِ.
Şöyle de denilmiştir: İlk Cahiliye zikrettiğimiz şeydir; diğer Cahiliye ise âhir zamanda onların yaptıkları fiilin benzerini yapacak olan bir topluluktur.
وَقِيلَ: قَدْ تُذْكَرُ الْأُولَى وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا أُخْرَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى" (النَّجْمِ-٥٠) ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا أُخْرَى.
Şöyle de denilmiştir: Bazen, ikincisi olmasa bile 'el-Ûlâ' (ilk) zikredilebilir; nitekim Allah Teâlâ: “Ve O'dur önceki Âd'ı helak eden” (en-Necm, 50) buyurmuştur, oysa onun başka bir [ikincisi] yoktur.
قَوْلُهُ ﷿: {وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ} أَرَادَ بِالرِّجْسِ: الْإِثْمَ الَّذِي نَهَى اللَّهُ النِّسَاءَ عَنْهُ، قَالَهُ مُقَاتِلٌ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي: عَمَلَ الشَّيْطَانِ وَمَا لَيْسَ لِلَّهِ فِيهِ رِضًى، وَقَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي: السُّوءَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الرِّجْسُ الشَّكُّ.
Allah Azze ve Celle'nin: {وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ} “namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a ve Resûlü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak günah kirini gidermek ister” kavli. Rics (الرِّجْسَ) ile Allah'ın kadınlara yasakladığı günahı kastetmiştir; bunu Mukâtil söylemiştir. İbn Abbâs: 'Yani şeytanın ameli ve Allah'ın rızasının bulunmadığı şeylerdir' demiştir. Katâde: 'Yani kötülüktür' demiştir. Mücâhid: 'Rics, şüphedir' demiştir.
وَأَرَادَ بِأَهْلِ الْبَيْتِ: نِسَاءَ النَّبِيِّ ﷺ لِأَنَّهُنَّ فِي بَيْتِهِ، وَهُوَ رِوَايَةُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَتَلَا قَوْلَهُ: " وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ "، وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ وَمُقَاتِلٍ.
Ehl-i Beyt ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını kastetmiştir; çünkü onlar O'nun evindedir. Bu, Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbâs'tan rivayetidir ve o: “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini hatırlayın” ayetini okumuştur. Bu aynı zamanda İkrime ve Mukâtil'in de kavlidir.
وَذَهَبَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ، وَجَمَاعَةٌ مِنَ التَّابِعَيْنَ، مِنْهُمْ مُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَغَيْرُهُمَا: إِلَى أَنَّهُمْ عَلِيٌّ وَفَاطِمَةُ وَالْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ .
Ebû Saîd el-Hudrî ve aralarında Mücâhid, Katâde ve başkalarının da bulunduğu tâbiînden bir grup ise onların Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin olduğu görüşüne varmışlardır.
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ زِيَادُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَنَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْأَنْصَارِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ صَاعِدِيٍّ، أَخْبَرَنَا أَبُو هَمَّامٍ الْوَلِيدُ بْنُ شُجَاعٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا أَبِي عَنْ مُصْعَبِ بْنِ شَيْبَةَ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ الْحَجَبِيَّةِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ قَالَتْ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ذَاتَ غَدَاةٍ وَعَلَيْهِ مِرْطٌ مُرَحَّلٌ مِنْ شَعَرٍ أَسْوَدَ، فَجَلَسَ فَأَتَتْ فَاطِمَةُ فَأَدْخَلَهَا فِيهِ [ثُمَّ جَاءَ عَلِيٌّ فَأَدْخَلَهُ فِيهِ] ثُمَّ جَاءَ حَسَنٌ فَأَدْخَلَهُ فِيهِ، ثُمَّ جَاءَ حُسَيْنٌ فَأَدْخَلَهُ فِيهِ، ثُمَّ قَالَ: "إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا" .
Bize Ebu'l-Fazl Ziyâd b. Muhammed el-Hanefî anlattı, bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed el-Ensârî haber verdi, bize Ebû Muhammed Yahyâ b. Muhammed b. Sâid haber verdi, bize Ebû Hemmâm el-Velîd b. Şucâ' haber verdi, bize Yahyâ b. Zekeriyyâ b. Zâide haber verdi, bize babam Mus'ab b. Şeybe'den, o Safiyye bint Şeybe el-Hacebiyye'den, o da Müminlerin Annesi Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan haber verdi; o şöyle demiştir: Bir sabah Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, üzerinde siyah yünden (deve semeri nakışlı) desenli bir abâ/örtü bulunduğu hâlde çıktı. Oturdu; derken Fâtıma geldi, onu örtünün altına aldı. [Sonra Ali geldi, onu da altına aldı]. Sonra Hasan geldi, onu da altına aldı; sonra Hüseyin geldi, onu da altına aldı. Sonra da şöyle buyurdu: { إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا } “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden sadece kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister”.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْحَافِظُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُكَرَّمٍ، أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ أَبِي نمر، عن ٨٢/أعَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ قَالَتْ: فِي بَيْتِي أُنْزِلَتْ: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ} قَالَتْ: فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى فَاطِمَةَ وَعَلِيٍّ وَالْحَسَنِ وَالْحُسَيْنِ، فَقَالَ "هَؤُلَاءِ أَهْلُ بَيْتِي"، قَالَتْ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَا أَنَا مِنْ أَهْلِ الْبَيْتِ؟ قَالَ: "بَلَى إِنْ شَاءَ اللَّهُ" .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed el-Humeydî haber verdi, bize el-Hâfız Abdullah haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ya'kûb haber verdi, bize el-Hasan b. Mükerrem anlattı, bize Osmân b. Ömer haber verdi, bize Abdurrahmân b. Abdillâh b. Dînâr, Şerîk b. Ebî Nemir'den, o ٨٢/a Atâ b. Yesâr'dan, o da Ümmü Seleme'den naklederek anlattı; Ümmü Seleme şöyle demiştir: {إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ} “Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak günah kirini gidermek [ister]” ayeti benim evimde indi. Dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin'e haber gönderdi ve 'İşte bunlar benim Ehl-i Beytimdir' buyurdu. Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü, ben Ehl-i Beyt'ten değil miyim? 'Evet, inşallah' buyurdu.
قَالَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ: أَهْلُ بَيْتِهِ مَنْ حَرُمَ الصَّدَقَةُ عَلَيْهِ بَعْدَهُ، آلُ عَلِيٍّ وَآلُ عَقِيلٍ وَآلُ جَعْفَرٍ وَآلُ عَبَّاسٍ .
Zeyd b. Erkâm şöyle demiştir: O'nun Ehl-i Beyti, kendisinden sonra sadaka almaları haram kılınan kimselerdir; Ali'nin ailesi, Akîl'in ailesi, Ca'fer'in ailesi ve Abbâs'ın ailesidir.
{وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا (٣٤) إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٣٥) }
{وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا (٣٤) إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا (٣٥) } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, her şeyden haberdardır. Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaate devam eden erkekler ve itaate devam eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, saygılı erkekler ve saygılı kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler ve iffetlerini koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve çok zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {وَالْحِكْمَةِ} قَالَ قَتَادَةُ: يَعْنِي السَّنَةَ وَقَالَ مُقَاتِلٌ: أَحْكَامُ الْقُرْآنِ وَمَوَاعِظُهُ. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} أَيْ: لَطِيفًا بِأَوْلِيَائِهِ خَبِيرًا بِجَمِيعِ خَلْقِهِ. قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} الْآيَةَ. وَذَلِكَ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ قُلْنَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ ذَكَرَ اللَّهُ الرِّجَالَ فِي الْقُرْآنِ وَلَمْ يَذْكُرِ النِّسَاءَ بِخَيْرٍ، فَمَا فِينَا خَيْرٌ نُذْكَرُ بِهِ، إِنَّا نَخَافُ أَنْ لَا يَقْبَلَ اللَّهُ مِنَّا طَاعَةً، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ .
Allah Azze ve Celle'nin: {وَاذْكُرْنَ مَا يُتْلَى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ} “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini” yani Kur'an'ı {وَالْحِكْمَةِ} “ve hikmeti hatırlayın” kavli. Katâde: 'Sünneti kastetmektedir' demiştir. Mukâtil ise: 'Kur'an'ın hükümleri ve öğütleridir' demiştir. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ لَطِيفًا خَبِيرًا} “Şüphesiz Allah Latîf'tir, her şeyden haberdardır” yani dostlarına karşı lütufkârdır, bütün yarattıklarından haberdardır. Allah Azze ve Celle'nin: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ} “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar” ayeti. Bu [ayetin inişi] şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları: 'Ey Allah'ın Resûlü, Allah Kur'an'da erkekleri andı, kadınları ise hayırla anmadı; bizde kendisiyle anılacağımız hiçbir hayır yok mudur? Allah'ın bizden hiçbir itaati kabul etmeyeceğinden korkuyoruz' dediler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ بِنْتُ أَبِي أُمَيَّةَ وَنِيسَةُ بِنْتُ كَعْبٍ الْأَنْصَارِيَّةُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: مَا بَالُ رَبِّنَا يَذْكُرُ الرِّجَالَ وَلَا يَذْكُرُ النِّسَاءَ فِي شَيْءٍ مِنْ كِتَابِهِ، نَخْشَى أَنْ لَا يَكُونَ فِيهِنَّ خَيْرٌ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ .
Mukâtil şöyle demiştir: Ümmü Seleme bint Ebî Ümeyye ve el-Ensâriyye olan Nîse bint Ka'b, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Rabbimiz ne diye Kitab'ında erkekleri anıyor da kadınları hiçbir hususta anmıyor? Kadınlarda bir hayır bulunmamasından endişe ediyoruz” dediler. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَرُوِيَ أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ رَجَعَتْ مِنَ الْحَبَشَةِ مَعَ زَوْجِهَا جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فَدَخَلَتْ عَلَى نِسَاءِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ: هَلْ نَزَلَ فِينَا شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ؟ قُلْنَ: لَا. فَأَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النِّسَاءَ لَفِي خَيْبَةٍ وَخَسَارٍ، قَالَ: وَمِمَّ ذَاكَ؟ قَالَتْ: لِأَنَّهُنَّ لَا يُذْكَرْنَ بِخَيْرٍ كَمَا يُذْكَرُ الرِّجَالُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ} الْمُطِيعِينَ {وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ} فِي إِيمَانِهِمْ وَفِيمَا سَاءَهُمْ وَسَرَّهُمْ، {وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ} عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، {وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ} الْمُتَوَاضِعِينَ، {وَالْخَاشِعَاتِ} وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْخُشُوعَ فِي الصَّلَاةِ، وَمِنَ الْخُشُوعِ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ، {وَالْمُتَصَدِّقِينَ} مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ، {وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ} عَمَّا لَا يَحِلُّ، {وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ} قَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَكُونُ الْعَبْدُ مِنَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا حَتَّى يَذْكُرَ اللَّهَ قَائِمًا وَقَاعِدًا وَمُضْطَجِعًا .
Rivayet edildiğine göre Esmâ bint Umeys, eşi Ca'fer b. Ebî Tâlib ile birlikte Habeşistan'dan döndü ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına girerek: 'Bizim hakkımızda Kur'an'dan bir şey indi mi?' dedi. Onlar: 'Hayır' dediler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü, kadınlar tam bir hüsran ve ziyandadır' dedi. [Hz. Peygamber]: 'Bu da neden?' diye sordu. O: 'Çünkü onlar, erkeklerin anıldığı gibi hayırla anılmıyorlar' dedi. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ} “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, itaate devam eden erkekler” itaatkâr olanlar {وَالْقَانِتَاتِ وَالصَّادِقِينَ} “ve itaate devam eden kadınlar, doğru erkekler” imanlarında ve kendilerini üzen ile sevindiren hususlarda [doğru olanlar], {وَالصَّادِقَاتِ وَالصَّابِرِينَ} “ve doğru kadınlar, sabreden erkekler” Allah'ın emrettiği şeylere karşı [sabredenler], {وَالصَّابِرَاتِ وَالْخَاشِعِينَ} “ve sabreden kadınlar, saygılı erkekler” mütevazı olanlar, {وَالْخَاشِعَاتِ} “ve saygılı kadınlar”. Bununla namazdaki huşûun kastedildiği de söylenmiştir; sağa sola bakınmamak da huşûdandır. {وَالْمُتَصَدِّقِينَ} “sadaka veren erkekler” Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden [verenler], {وَالْمُتَصَدِّقَاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ} “ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkekler” helal olmayan şeylerden [koruyanlar], {وَالْحَافِظَاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ} “ve iffetlerini koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve çok zikreden kadınlar”. Mücâhid: 'Kul ayaktayken, otururken ve yan yatarken Allah'ı zikretmedikçe Allah'ı çok zikredenlerden olamaz' demiştir.
وَرُوِّينَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "قَدْ سَبَقَ الْمُفَرِّدُونَ"، قَالُوا: وَمَا الْمُفَرِّدُونَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "الذَّاكِرُونَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتُ" .
Bize rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Müferridûn öne geçtiler' buyurdu. 'Müferridûn kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?' dediler. 'Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlardır' buyurdu.
قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: مَنْ فَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى اللَّهِ ﷿ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسَلِمَاتِ"، وَمَنْ أَقَرَّ بِأَنَّ اللَّهَ رَبُّهُ وَمُحَمَّدًا رَسُولُهُ، وَلَمْ يُخَالِفْ قَلْبُهُ لِسَانَهُ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ"، وَمَنْ أَطَاعَ اللَّهَ فِي الْفَرْضِ، وَالرَّسُولَ فِي السُّنَّةِ: فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ وَمَنْ صَانَ قَوْلَهُ عَنِ الْكَذِبِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقَاتِ"، وَمَنْ صَبَرَ عَلَى الطَّاعَةِ، وَعَنِ الْمَعْصِيَةِ، وَعَلَى الرَّزِيَّةِ: فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِرَاتِ"، وَمَنْ صَلَّى وَلَمْ يَعْرِفْ مَنْ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ يَسَارِهِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالْخَاشِعِينَ وَالْخَاشِعَاتِ"، وَمَنْ تَصَدَّقَ فِي كُلِّ أُسْبُوعٍ بِدِرْهَمٍ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقَاتِ"، وَمَنْ صَامَ فِي كُلِّ شَهْرٍ أَيَّامَ الْبِيضِ: الثَّالِثَ عَشَرَ، وَالرَّابِعَ عَشَرَ، وَالْخَامِسَ عَشَرَ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِمَاتِ"، وَمِنْ حَفِظَ فَرْجَهُ عَمَّا لَا يَحِلُّ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالْحَافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحَافِظَاتِ"، وَمَنْ صَلَّى
Atâ b. Ebî Rebâh şöyle dedi: "Kim işini Azîz ve Celîl olan Allah'a havale ederse, O'nun: “Şüphesiz Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar” kavline dâhildir. Kim Allah'ın Rabbi, Muhammed'in de O'nun resûlü olduğunu ikrar eder ve kalbi diliyle çelişmezse, O'nun: “mümin erkekler ve mümin kadınlar” kavline dâhildir. Kim farz hususunda Allah'a, sünnet hususunda da Resûl'e itaat ederse, O'nun: “itaatkâr erkekler ve itaatkâr kadınlar” kavline dâhildir. Kim sözünü yalandan korursa, O'nun: “doğru sözlü erkekler ve doğru sözlü kadınlar” kavline dâhildir. Kim itaate, günahlara [karşı durmaya] ve musibetlere sabrederse, O'nun: “sabreden erkekler ve sabreden kadınlar” kavline dâhildir. Kim namaz kılar da sağında ve solunda kimin olduğunu fark etmezse, O'nun: “saygıyla ürperen (huşû sahibi) erkekler ve saygıyla ürperen kadınlar” kavline dâhildir. Kim her hafta bir dirhem sadaka verirse, O'nun: “sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar” kavline dâhildir. Kim her ay eyyâm-ı bîzı (üç beyaz günü): on üçüncü, on dördüncü ve on beşinci günleri oruçla geçirirse, O'nun: “oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar” kavline dâhildir. Kim avret yerini (iffetini) helal olmayandan korursa, O'nun: “ırzlarını koruyan erkekler ve koruyan kadınlar” kavline dâhildir. Kim de..."
الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ بِحُقُوقِهَا فَهُوَ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ: "وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيرًا وَالذَّاكِرَاتِ". {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا}
beş vakit namazı haklarıyla birlikte kılarsa, o kimse O'nun: “Allah'ı çok zikreden erkekler ve çok zikreden kadınlar” kavline dâhildir. {أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا} “işte Allah onlar için bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”
{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا (٣٦) }
{وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا (٣٦) } “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı olamaz. Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ}
Allah Azze ve Celle'nin kavli: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman, mümin bir erkek ve mümin bir kadın için kendi işlerinde bir tercih hakkı olamaz.”
نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ الْأَسَدِيَةِ وَأَخِيهَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ وَأُمِّهِمَا أُمَيَّةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِمَوْلَاهُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ اشْتَرَى زَيْدًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ بِعُكَاظٍ فَأَعْتَقَهُ وَتَبَنَّاهُ، فَلَمَّا خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَيْنَبَ رَضِيَتْ وَظَنَّتْ أَنَّهُ يَخْطِبُهَا لِنَفْسِهِ فَلَمَّا عَلِمَتْ أَنَّهُ يَخْطِبُهَا لِزَيْدٍ أَبَتْ وَقَالَتْ: أَنَا ابْنَةُ عَمَّتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَلَا أَرْضَاهُ لِنَفْسِي، وَكَانَتْ بَيْضَاءَ جَمِيلَةً فِيهَا حِدَّةٌ، وَكَذَلِكَ كَرِهَ أَخُوهَا ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ} يَعْنِي: عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جَحْشٍ، {وَلَا مُؤْمِنَةٍ} يَعْنِي: أُخْتَهُ زَيْنَبَ، {إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} أَيْ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا وهو نكاح زينت لِزَيْدٍ، {أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ: "أَنْ يَكُونَ" بِالْيَاءِ، لِلْحَائِلِ بَيْنَ التَّأْنِيثِ وَالْفِعْلِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ "الْخِيَرَةُ" مِنْ أَمْرِهِمْ، وَالْخِيَرَةُ: الِاخْتِيَارُ.
Bu ayet Zeyneb bint Cahş el-Esediyye, kardeşi Abdullah b. Cahş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası olan anneleri Ümeyye bint Abdilmuttalib hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, azatlısı Zeyd b. Hârise için dünürcü oldu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Cahiliye döneminde Ukâz'da Zeyd'i satın almış, sonra onu azat edip evlatlık edinmişti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb'e dünürcü olunca, Zeyneb razı oldu ve kendisini bizzat Peygamber'in kendisi için istediğini sandı. Ancak onun Zeyd için dünürcü olduğunu anlayınca reddetti ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben senin halanın kızıyım, dolayısıyla onu kendime layık görmüyorum' dedi. Zeyneb beyaz tenli, güzel ve mizaç olarak sert/gururlu bir kadındı; kardeşi de bu durumu hoş karşılamadı. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle: {وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ} “mümin bir erkek için olamaz” yani Abdullah b. Cahş için, {وَلَا مُؤْمِنَةٍ} “ve mümin bir kadın için” yani kız kardeşi Zeyneb için, {إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا} “Allah ve Resûlü bir işe hükmettiği zaman” yani Allah ve Resûlü bir iş dilediğinde -ki bu da Zeyneb'in Zeyd ile evlendirilmesidir-, {أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ} “kendi işlerinde bir tercih hakkı” ayetini indirdi. Kûfe ehli müenneslik ile fiil arasına fasıla girmesinden dolayı “أَنْ يَكُونَ” şeklinde yâ ile okumuştur; diğerleri ise emrlerindeki “الْخِيَرَةُ” (tercih) lafzının müennesliğinden ötürü tâ ile okumuşlardır. Hıyere (الْخِيَرَةُ) ise seçim/tercih demektir.
وَالْمَعْنَى أَنْ يُرِيدَ غَيْرَ مَا أَرَادَ اللَّهُ أَوْ يَمْتَنِعَ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ بِهِ. {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا} أَخْطَأَ خَطَأً ظَاهِرًا، فَلَمَّا سَمِعَا ذَلِكَ رَضِيَا بِذَلِكَ وَسَلَّمَا، وَجَعَلَتْ أَمْرَهَا بِيَدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَذَلِكَ أَخُوهَا، فَأَنْكَحَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ زَيْدًا، فَدَخَلَ بِهَا وَسَاقَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَيْهَا عَشَرَةَ دَنَانِيرَ، وَسِتِّينَ دِرْهَمًا، وَخِمَارًا، وَدِرْعًا، وَإِزَارًا وَمِلْحَفَةً، وَخَمْسِينَ مُدًّا مِنْ طَعَامٍ، وَثَلَاثِينَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ.
Bunun anlamı, [kişinin] Allah'ın dilediğinden başkasını istemesi veya Allah ve Resûlü'nün emrettiği şeyden kaçınmasıdır. {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا} “Kim de Allah'a ve Resûlü'ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır.” [Yani] apaçık bir hata etmiştir. [Zeyneb ve kardeşi] bunu işitince razı olup teslim oldular. [Zeyneb] kendi işini[n idaresini] Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bıraktı, erkek kardeşi de aynı şekilde yaptı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Zeyd ile evlendirdi. [Zeyd] onunla gerdeğe girdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona [mehir olarak] on dinar, altmış dirhem, bir başörtüsü (hımâr), bir gömlek (dir‘), bir izâr, bir çarşaf (milhafe), elli müdd yiyecek ve otuz sâ‘ hurma gönderdi.
{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٣٧) }
{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا (٣٧) } “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın' diyordun; Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha lâyıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesince biz onu sana nikâhladık ki, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere bir güçlük olmasın. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilmiştir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} الْآيَةَ، نزلت في زينت وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا زَوَّجَ زَيْنَبَ مِنْ زَيْدٍ مَكَثَتْ عِنْدَهُ حِينًا، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَتَى زَيْدًا ذَاتَ يَوْمٍ لِحَاجَةٍ، فَأَبْصَرَ زَيْنَبَ قَائِمَةً فِي دِرْعٍ وَخِمَارٍ وَكَانَتْ بَيْضَاءَ جَمِيلَةً ذَاتَ خَلْقٍ مِنْ أَتَمِّ نِسَاءِ قُرَيْشٍ، فَوَقَعَتْ فِي نَفْسِهِ وَأَعْجَبَهُ حُسْنُهَا، فَقَالَ: سُبْحَانَ اللَّهِ مُقَلِّبِ الْقُلُوبِ وَانْصَرَفَ، فَلَمَّا جَاءَ زَيْدٌ ذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ، فَفَطِنَ زَيْدٌ، فَأُلْقِيَ فِي نَفْسِ زَيْدٍ كَرَاهِيَتُهَا فِي الْوَقْتِ
Yüce Allah'ın: {وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ} “Hani Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de lütufta bulunduğun kimseye: 'Eşini tut...' diyordun” ayeti Zeyneb hakkında inmiştir. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb'i Zeyd ile evlendirdiğinde [Zeyneb] bir müddet onun yanında kaldı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün bir ihtiyaç için Zeyd'in yanına geldi. Zeyneb'i bir elbise ve başörtüsü içinde ayakta gördü. O; beyaz tenli, güzel ve endam bakımından Kureyş kadınlarının en kusursuz olanlarındandı. Bunun üzerine [Zeyneb] onun gönlüne düştü ve güzelliği hoşuna gitti; «سُبْحَانَ اللَّهِ مُقَلِّبِ الْقُلُوبِ» «Kalpleri halden hale çeviren Allah'ı tenzih ederim» deyip oradan ayrıldı. Zeyd geldiğinde [Zeyneb] bunu ona anlattı. Zeyd durumu fark etti ve o anda Zeyd'in kalbine ondan hoşlanmama hissi düştü.
فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: "إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُفَارِقَ صَاحِبَتِي"، قَالَ: مَا لَكَ أَرَابَكَ مِنْهَا شَيْءٌ؟ قَالَ: لَا وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا رَأَيْتُ مِنْهَا إِلَّا خَيْرًا، وَلَكِنَّهَا تَتَعَظَّمُ عَلَيَّ لِشَرَفِهَا وَتُؤْذِينِي بِلِسَانِهَا، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ"، يَعْنِي: زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ، {وَاتَّقِ اللَّهَ} فِي أَمْرِهَا، ثُمَّ طَلَّقَهَا زَيْدٌ فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿:
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ben eşimi boşamak istiyorum' dedi. Resûlullah: 'Ne oldu, onda seni şüphelendiren bir şey mi gördün?' buyurdu. O: 'Hayır, vallahi ey Allah'ın Resûlü, onda hayırdan başka bir şey görmedim; ancak o soyluluğundan ötürü bana karşı büyüklük taslıyor ve diliyle beni incitiyor' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Eşini yanında tut” yani Zeyneb bint Cahş'ı {وَاتَّقِ اللَّهَ} “ve Allah'tan sakın” onun hakkında [sakın] buyurdu. Sonra Zeyd onu boşadı. İşte Allah Azze ve Celle'nin şu kavli budur:
{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ} بِالْإِسْلَامِ، {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} بِالْإِعْتَاقِ، وَهُوَ زَيْدُ بن حارثة ٨٢/ب {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ} فِيهَا وَلَا تُفَارِقْهَا، {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} أَيْ: تُسِرُّ فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُظْهِرُهُ، أَيْ: كَانَ فِي قَلْبِهِ لَوْ فَارَقَهَا لَتَزَوَّجَهَا.
{وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ} İslâm ile “Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği”, {وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ} azat etmek suretiyle “ve senin de kendisine lütufta bulunduğun” -ki o Zeyd b. Hârise'dir- ٨٢/ب {أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ} “'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın'” onun hakkında [sakın] ve onu boşama, {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ} “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor” yani Allah'ın ortaya çıkaracağı şeyi içinde saklıyordun ki bu, kalbinde eğer onu boşarsa onunla evlenmeyi arzu etmesiydi.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: حُبُّهَا. وَقَالَ قَتَادَةُ: وَدَّ أَنَّهُ طَلَّقَهَا.
İbn Abbâs: 'Onun sevgisiydi' demiştir. Katâde ise: 'Onu boşamasını temenni etmişti' demiştir.
{وَتَخْشَى النَّاسَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ: تَسْتَحْيِيهِمْ.
{وَتَخْشَى النَّاسَ} “ve insanlardan çekiniyordun”. İbn Abbâs ve el-Hasan: 'Onlardan utanıyordun' demişlerdir.
وَقِيلَ: تَخَافُ لَائِمَةَ النَّاسِ أَنْ يَقُولُوا: أَمَرَ رَجُلًا بِطَلَاقِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ نَكَحَهَا .
'Bir adama hanımını boşamasını emretti, sonra da kendisi onunla evlendi' demelerinden ötürü insanların kınamasından korkuyordun, diye de söylenmiştir.
{وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} قَالَ عُمَرُ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَعَائِشَةُ: مَا نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ آيَةٌ هِيَ أَشَدُّ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ .
{وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “oysa çekinmene Allah daha lâyıktı”. Ömer, İbn Mes'ûd ve Âişe şöyle demişlerdir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayetten daha ağır gelen bir ayet inmemiştir'.
وَرُوِيَ عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ: لَوْ كَتَمَ النَّبِيُّ ﷺ شَيْئًا مِمَّا أُوحِيَ إِلَيْهِ لَكَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ: "وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ" .
Mesrûk'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Âişe dedi ki: 'Eğer Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine vahyolunan şeylerden birini gizleyecek olsaydı, “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor” ayetini gizlerdi'.
وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ قَالَ: سَأَلَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ زَيْنُ الْعَابِدِينَ مَا يَقُولُ الْحَسَنُ فِي قَوْلِهِ: {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} ؟ قُلْتُ: يَقُولُ لَمَّا جَاءَ زَيْدٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُطَلِّقَ زَيْنَبَ فَأَعْجَبَهُ ذَلِكَ، فَقَالَ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ، فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ: لَيْسَ كَذَلِكَ، كَانَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْ أَعْلَمَهُ أَنَّهَا سَتَكُونُ مِنْ أَزْوَاجِهِ وَأَنَّ زَيْدًا سَيُطَلِّقُهَا، فَلَمَّا جَاءَ زَيْدٌ وَقَالَ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُطْلِّقَهَا قَالَ لَهُ: أَمْسِكَ عَلَيْكَ زَوْجَكَ، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ وَقَالَ: لِمَ قُلْتَ: أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ، وَقَدْ أَعْلَمْتُكَ أَنَّهَا سَتَكُونُ مِنْ أَزْوَاجِكَ؟
Süfyân b. Uyeyne, Ali b. Zeyd b. Cüd'ân'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Ali b. el-Hüseyn Zeynelâbidîn bana: "Hasan [el-Basrî], {وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa çekinmene Allah daha lâyıktı” ayeti hakkında ne diyor?" diye sordu. Ben de: "[Hasan] diyor ki: Zeyd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Ben Zeyneb'i boşamak istiyorum' deyince bu durum onun hoşuna gitti ve: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın' dedi" cevabını verdim. Bunun üzerine Ali b. el-Hüseyn şöyle dedi: "Öyle değil! Allah Teâlâ ona, [Zeyneb'in] kendisinin eşlerinden olacağını ve Zeyd'in onu boşayacağını bildirmişti. Zeyd gelip: 'Ben onu boşamak istiyorum' deyince ona: 'Eşini yanında tut' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onu uyardı ve: 'Ben onun senin eşlerinden olacağını sana bildirmişken niçin «Eşini yanında tut» dedin?' buyurdu."
وَهَذَا هُوَ الْأَوْلَى وَالْأَلْيَقُ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَهُوَ مُطَابِقٌ لِلتِّلَاوَةِ لِأَنَّ اللَّهَ عَلِمَ أَنَّهُ يُبْدِي وَيُظْهِرُ مَا أَخْفَاهُ وَلَمْ يُظْهِرْ غَيْرَ تَزْوِيجِهَا مِنْهُ فَقَالَ: "زَوَّجْنَاكَهَا" فَلَوْ كَانَ الَّذِي أَضْمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَحَبَّتَهَا أَوْ إِرَادَةَ طَلَاقِهَا لَكَانَ يُظْهِرُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُخْبِرَ أَنَّهُ يُظْهِرُهُ ثُمَّ يَكْتُمُهُ فَلَا يَظْهِرُهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا عُوتِبَ عَلَى إِخْفَاءِ مَا أَعْلَمَهُ اللَّهُ أَنَّهَا سَتَكُونُ زَوْجَةً لَهُ، وَإِنَّمَا أَخْفَاهُ اسْتِحْيَاءً أَنْ يَقُولَ لِزَيْدٍ: الَّتِي تَحْتَكَ وَفِي نِكَاحِكَ سَتَكُونُ امْرَأَتِي، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ مُرْضٍ، وَإِنْ كَانَ الْقَوْلُ الْآخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ أَخْفَى مَحَبَّتَهَا أَوْ نِكَاحَهَا لَوْ طَلَّقَهَا لَا يَقْدَحُ فِي حَالِ الْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّ الْعَبْدَ غَيْرُ مَلُومٍ عَلَى مَا يَقَعُ فِي قَلْبِهِ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مَا لَمْ يَقْصِدْ فِيهِ الْمَآثِمَ، لِأَنَّ الْوُدَّ وَمَيْلَ النَّفْسِ مِنْ طَبْعِ الْبَشَرِ.
Peygamberlerin durumuna en layık ve en uygun olan da budur; nitekim lafza da uygundur. Çünkü Allah, onun gizlediği şeyi açığa vuracağını ve ortaya çıkaracağını bildirmiş ve onunla evlendirilmesinden başka bir şeyi açığa çıkarmayarak: “onu sana nikâhladık” buyurmuştur. Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinde sakladığı şey ona duyduğu sevgi veya boşanmasını istemesi olsaydı, bunu açığa vururdu; zira onu açığa vuracağını haber verip sonra da gizleyerek ortaya çıkarmaması caiz değildir. Bu da gösterir ki o, ancak Allah'ın kendisine onun eşi olacağını bildirdiği şeyi gizlediği için itaba uğramıştır. Bunu da Zeyd'e: 'Nikâhında ve yanında bulunan kadın benim eşim olacak' demekten utandığı için gizlemiştir. Bu, güzel ve tatmin edici bir kavildir. Bununla birlikte diğer kavil, yani onun sevgisini veya Zeyd boşarsa onunla evlenmeyi gizlemiş olması da peygamberlerin makamına halel getirmez. Çünkü kul, günahı kastetmediği müddetçe bu tür şeylerde kalbine düşenlerden dolayı kınanmaz; zira sevgi ve nefsin meyletmesi beşerî bir tabiat gereğidir.
وَقَوْلُهُ: "أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ" أَمْرٌ بِالْمَعْرُوفِ، وَهُوَ خَشْيَةٌ لَا إِثْمَ فِيهِ.
O'nun: “Eşini yanında tut ve Allah'tan sakın” sözü bir emr-i bi'l-ma'rûftur (iyiliği emretmektir) ve bu, içinde günah bulunmayan bir çekinmedir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} لَمْ يُرِدْ بِهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَخْشَى اللَّهَ فِيمَا سَبَقَ فَإِنَّهُ ﵇ قَدْ قَالَ: "أَنَا أَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَتْقَاكُمْ لَهُ"، وَلَكِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْخَشْيَةَ مِنَ النَّاسِ ذَكَرَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحَقُّ بِالْخَشْيَةِ فِي عُمُومِ الْأَحْوَالِ وَفِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: {وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ} “oysa çekinmene Allah daha lâyıktı” kavliyle, geçmişte Allah'tan korkmadığı kastedilmemiştir; zira o aleyhisselâm: 'Ben Allah'tan en çok korkanınız ve O'ndan en çok sakınanınızım' buyurmuştur. Ancak insanlardan çekinmeyi zikredince, genel durumlarda ve her şeyde Allah Teâlâ'nın korkulmaya daha layık olduğunu zikretmiştir.
قَوْلُهُ ﷿: {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا} أَيْ: حَاجَةً مِنْ نِكَاحِهَا، {زَوَّجْنَاكَهَا} وَذَكَرَ قَضَاءَ الْوَطَرِ لِيُعْلَمَ أَنَّ زَوْجَةَ الْمُتَبَنَّى تَحِلُّ بَعْدَ الدُّخُولِ بِهَا.
Allah Azze ve Celle'nin: {فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا} “Zeyd o kadından ilişiğini kesince” yani evliliğinden ihtiyacını giderince, {زَوَّجْنَاكَهَا} “biz onu sana nikâhladık” kavli. İhtiyacın giderilmesinin zikredilmesi, evlatlığın eşinin, gerdeğe girildikten sonra [boşanması halinde] helal olduğunun bilinmesi içindir.