Binûn

Ahzâb — 3. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ أَنَسٌ: كَانَتْ زَيْنَبُ تَفْتَخِرُ عَلَى أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ فَتَقُولُ: زَوَّجَكُنَّ أَهَالِيكُنَّ وَزَوَّجَنِي اللَّهُ مِنْ فَوْقِ سَبْعِ سَمَوَاتٍ. (١)

Enes dedi ki: Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in diğer eşlerine karşı övünür ve şöyle derdi: 'Sizi aileleriniz evlendirdi, beni ise yedi kat göğün üstünden bizzat Allah evlendirdi.' (١)

وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: كَانَتْ زَيْنَبُ تَقُولُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: إِنِّي لَأَدْلُ عَلَيْكَ بِثَلَاثٍ مَا مِنْ نِسَائِكَ امْرَأَةٌ تَدْلُ بِهِنَّ: جَدِّي وَجَدُّكَ وَاحِدٌ، أَنِّي أَنْكَحَنِيكَ اللَّهُ فِي السَّمَاءِ، وَإِنَّ السَّفِيرَ لَجِبْرِيلُ ﵇ (٢) .

Şa'bî dedi ki: Zeyneb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle derdi: 'Ben kadınlarından hiçbirinin övünemeyeceği üç şeyle sana karşı övünürüm: Benim dedem ile senin deden birdir; beni sana gökte bizzat Allah nikâhlamıştır; aradaki elçi de Cebrail aleyhisselâm idi.' (٢)

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَاتِمِ بْنِ مَيْمُونٍ، أَخْبَرَنَا بَهْزٌ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: لَمَّا انْقَضَتْ عِدَّةُ زَيْنَبَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِزَيْدٍ: "فَاذْكُرْهَا عَلَيَّ"، قَالَ: فَانْطَلَقَ زَيْدٌ حَتَّى أَتَاهَا وَهِيَ تُخَمِّرُ عَجِينَهَا، قَالَ فَلَمَّا رَأَيْتُهَا عَظُمَتْ فِي صَدْرِي حَتَّى مَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَنْظُرَ إِلَيْهَا لِأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ ذَكَرَهَا، فَوَلَّيْتُهَا ظَهْرِي وَنَكَصْتُ عَلَى عَقِبِي، فَقُلْتُ: يَا زَيْنَبُ أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَذْكُرُكِ.

Bize İsmâil b. Abdilkâhir haber verdi, bize Abdülgaffâr b. Muhammed haber verdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc haber verdi, bana Muhammed b. Hâtim b. Meymûn anlattı, bize Behz haber verdi, bize Süleymân b. el-Mugîre, Sâbit'ten, o da Enes'ten haber verdi; şöyle dedi: Zeyneb'in iddeti bittiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e: 'Git de onu bana zikret [evlenme isteğimi ilet]' buyurdu. [Enes] dedi ki: Zeyd gitti ve hamurunu mayalarken onun yanına vardı. Dedi ki: Onu gördüğümde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu andığı için gözümde o kadar büyüdü ki yüzüne bakamadım. Sırtımı ona döndüm, gerisin geriye çekildim ve: 'Ey Zeyneb! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni gönderdi, seni anıyor [seninle evlenmek istiyor]' dedim.

قَالَتْ: مَا أَنَا بِصَانِعَةٍ شَيْئًا حَتَّى أُؤَامِرَ رَبِّي، فَقَامَتْ إِلَى مَسْجِدِهَا، وَنَزَلَ الْقُرْآنُ، وَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَدَخَلَ عَلَيْهَا بِغَيْرِ إِذْنٍ.

[Zeyneb]: «Rabbime danışmadan hiçbir şey yapacak değilim» dedi ve namazgâhına yöneldi. Derken Kur'an indi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip izin istemeksizin yanına girdi.

قَالَ: وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَطْعَمَنَا الْخُبْزَ وَاللَّحْمَ، حَتَّى امْتَدَّ النَّهَارُ، [فَخَرَجَ النَّاسُ] (١) وَبَقِيَ رِجَالٌ يَتَحَدَّثُونَ فِي الْبَيْتِ بَعْدَ الطَّعَامِ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَاتَّبَعْتُهُ فجعل يتتبع حجز نِسَائِهِ يُسَلِّمُ عَلَيْهِنَّ، وَيَقُلْنَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ وَجَدْتَ أَهْلَكَ؟ قَالَ: فَمَا أَدْرِي أَنَا أَخْبَرْتُهُ أَنَّ الْقَوْمَ قَدْ خَرَجُوا أَوْ أَخْبَرَنِي.

[Enes] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize gün yükselinceye kadar ekmek ve et yedirdiğini bizzat gördüm. [İnsanlar çıktı], ancak bazı adamlar yemekten sonra evde sohbet etmek üzere kaldılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dışarı çıktı, ben de peşinden gittim. Hanımlarının odalarını tek tek dolaşıp onlara selam veriyordu; onlar da: 'Ey Allah'ın Resûlü, aileni nasıl buldun?' diyorlardı. [Enes] dedi ki: İnsanların çıktığını ben mi ona haber verdim yoksa o mu bana haber verdi, [şimdi tam] hatırlamıyorum.

قَالَ: فَانْطَلَقَ حَتَّى دَخَلَ الْبَيْتَ فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ مَعَهُ فَأَلْقَى السِّتْرَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَنَزَلَ الْحِجَابُ (٢) .

[Enes] dedi ki: Yürüdü ve eve girdi; ben de onunla birlikte girmeye davrandım, fakat benimle kendi arasına perdeyi çekti ve hicab (tesettür) ayeti indi. (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: مَا أَوْلَمَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى شَيْءٍ مِنْ نِسَائِهِ مَا أَوْلَمَ عَلَى زَيْنَبَ، أَوْلَمَ بِشَاةٍ (٣) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Süleymân b. Harb haber verdi, bize Hammâd, Sâbit'ten, o da Enes'ten haber verdi; şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, eşlerinden hiçbirine Zeyneb'e verdiği gibi düğün yemeği vermedi; bir koyunla düğün yemeği verdi. (٣)

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامِ بْنِ مُلَاسٍ النَّمِرِيُّ، أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ الْفَزَارِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: أَوْلَمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ ابْتَنَى بِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ فَأَشْبَعَ الْمُسْلِمِينَ خُبْزًا وَلَحْمًا (٤) .

Bize Muhammed b. Abdillâh es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî haber verdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam haber verdi, bize Muhammed b. Hişâm b. Mülâs en-Nemerî haber verdi, bize Mervân el-Fezârî haber verdi, bize Humeyd, Enes'ten haber verdi; şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb bint Cahş ile gerdeğe girdiği zaman düğün yemeği verdi ve Müslümanları ekmek ve etle doyurdu. (٤)

قَوْلُهُ ﷿: {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ} إِثْمٌ، {فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا} وَ"الْأَدْعِيَاءُ": جَمْعُ الدَّعِيِّ، وَهُوَ الْمُتَبَنَّى، يَقُولُ: زَوَّجْنَاكَ زَيْنَبَ، وَهِيَ امْرَأَةُ زَيْدٍ الَّذِي تَبَنَّيْتَهُ، لِيُعْلَمَ أَنَّ زَوْجَةَ الْمُتَبَنَّى حَلَالٌ لِلْمُتَبَنِّي، [وَإِنْ كان قد خل بِهَا الْمُتَبَنَّى] (٥) بِخِلَافِ امْرَأَةِ ابْنِ الصُّلْبِ فَإِنَّهَا لَا تَحِلُّ لِلْأَبِ.

Allah Azze ve Celle'nin: {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ} “müminlere hiçbir güçlük olmasın diye” yani hiçbir günah olmasın diye, {فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا} “kendilerinden ilişkilerini kestiklerinde evlatlıklarının eşleriyle [evlenmelerinde]” kavli. “el-Ed'ıyâ” (الْأَدْعِيَاءُ) kelimesi, evlatlık anlamına gelen "ed-da'î" (الدَّعِيُّ) kelimesinin çoğuludur. Şöyle buyurmaktadır: Evlatlığın eşinin, [evlatlık onunla zifafa girmiş olsa bile] onu evlat edinen kimseye helal olduğu bilinsin diye, evlat edindiğin Zeyd'in eşi olan Zeyneb'i seninle evlendirdik. Öz oğlun karısı ise böyle değildir; çünkü o babaya helal olmaz.

{وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا} أَيْ: كَانَ قَضَاءُ اللَّهِ مَاضِيًا وَحُكْمُهُ نَافِذًا وَقَدْ قَضَى فِي زَيْنَبَ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

{وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا} “Allah'ın emri yerine getirilmiştir” yani Allah'ın takdiri gerçekleşmiş ve hükmü geçerli kılınmıştır. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb ile evlenmesini takdir buyurmuştu.

{مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨) }

{مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا (٣٨)} “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur. Bu, daha önce gelip geçmişler hakkında Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri mutlaka yerine gelen bir kaderdir.”

قَوْلُهُ ﷿: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ} أَيْ: فِيمَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ، {سُنَّةَ اللَّهِ} أَيْ: كسنة الله ٨٣/أنُصِبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، وَقِيلَ: نُصِبَ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيْ: الْزَمُوا

Azze ve Celle'nin şu buyruğu: {مَا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ} “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir güçlük yoktur” yani Allah'ın kendisine helal kıldığı şeyde. {سُنَّةَ اللَّهِ} “Allah'ın sünneti[dir]” yani Allah'ın sünneti gibi [demektir] ve cer edatının düşürülmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansub kılınmıştır. Bir görüşe göre de teşvik (iğrâ) üzere mansubdur; yani: “Sımsıkı sarılın...”

سُنَّةَ اللَّهِ، {فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} أَيْ: فِي الْأَنْبِيَاءِ الْمَاضِينَ أَنْ لَا يُؤَاخِذَهُمْ بِمَا أَحَلَّ لَهُمْ.

Allah'ın sünnetine uyun; {فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} “daha önce gelip geçmişler hakkında” yani geçmiş peygamberler hakkında, kendilerine helal kıldığı şeylerden ötürü onları muaheze etmemesi [Allah'ın sünnetidir].

قَالَ الْكَلْبِيُّ، وَمُقَاتِلٌ: أَرَادَ دَاوُدَ حِينَ جَمَعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَرْأَةِ الَّتِي هَوِيَهَا فَكَذَلِكَ جَمَعَ بَيْنَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبَيْنَ زَيْنَبَ.

Kelbî ve Mukâtil şöyle dediler: [Allah Teâlâ] Dâvûd'u ve arzuladığı kadınla onu bir araya getirdiği zamanı kastetmiştir; nitekim aynı şekilde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile Zeyneb'i de bir araya getirmiştir.

وَقِيلَ: أَشَارَ بِالسُّنَّةِ إِلَى النِّكَاحِ فَإِنَّهُ مِنْ سُنَّةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈.

Sünnet ile nikâhlanmaya işaret edildiği de söylenmiştir; zira bu, peygamberlerin aleyhimüsselâm sünnetindendir.

وَقِيلَ: إِلَى كَثْرَةِ الْأَزْوَاجِ مِثْلَ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ ﵉. (١)

Dâvûd ve Süleymân aleyhimesselâm gibi çok eşliliğe işaret edildiği de söylenmiştir. (١)

{وَكَانَ أَمْرُ، اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا} قَضَاءً مَقْضِيًا كَائِنًا مَاضِيًا.

{وَكَانَ أَمْرُ، اللَّهِ قَدَرًا مَقْدُورًا} “Allah'ın emri mutlaka yerine gelen bir kaderdir” kesinleşmiş, meydana gelen ve geçerli olan bir kazadır.

{الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩) مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠) }

{الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا (٣٩) مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٤٠)} “Onlar Allah'ın elçilik vazifesini tebliğ edenler, O'ndan korkanlar ve Allah'tan başka kimseden çekinmeyenlerdir. Hesap görücü olarak Allah yeter. Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

{الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ} [يَعْنِي سُنَّةَ اللَّهِ فِي الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ] (٢) {وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ} لَا يَخْشَوْنَ قَالَةَ النَّاسِ وَلَائِمَتَهُمْ فِيمَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمْ وَفَرَضَ عَلَيْهِمْ، {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} حَافِظًا لِأَعْمَالِ خَلْقِهِ وَمُحَاسِبَهُمْ. ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا تَزَوَّجَ زَيْنَبَ قَالَ النَّاسُ: إِنْ مُحَمَّدًا تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} (٣) يَعْنِي: زَيْدَ بْنَ حَارِثَةَ، أَيْ: لَيْسَ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمُ الَّذِينَ لَمْ يَلِدْهُمْ فَيَحْرُمَ عَلَيْهِ نِكَاحُ زَوْجَتِهِ بَعْدَ فِرَاقِهِ إِيَّاهَا.

{الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ} “Onlar Allah'ın elçilik vazifesini tebliğ edenlerdir” [yani Allah'ın risaletlerini tebliğ eden peygamberler hakkındaki sünnetidir]. {وَيَخْشَوْنَهُ وَلَا يَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ} “ve O'ndan korkarlar, Allah'tan başka kimseden çekinmezler” Allah'ın kendilerine helal kıldığı ve farz kıldığı hususlarda insanların dedikodularından ve kınamalarından korkmazlar. {وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا} “Hesap görücü olarak Allah yeter” kullarının amellerini koruyucu ve onları hesaba çekici olarak [Allah yeter]. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb ile evlenince insanlar: 'Muhammed oğlunun hanımıyla evlendi' dediler. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle şu ayeti indirdi: {مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ} “Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir” (٣) yani Zeyd b. Hârise'yi kastetmektedir; yani o, kendisinden doğmamış olan adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir ki, o kişinin eşinden ayrılmasından sonra onunla evlenmesi kendisine haram olsun.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّهُ كَانَ لَهُ أَبْنَاءٌ: الْقَاسِمُ، وَالطَّيِّبُ، وَالطَّاهِرُ، وَإِبْرَاهِيمُ، وَكَذَلِكَ: الْحَسَنُ وَالْحُسَيْنُ، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْحَسَنِ: إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ؟ .

Eğer: 'Onun Kâsım, Tayyib, Tâhir ve İbrâhim adında oğulları yok muydu? Aynı şekilde Hasan ve Hüseyin de öyle değil midir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hasan için: 'Şüphesiz bu oğlum bir seyyiddir' buyurmamış mıdır?' denilirse,

قِيلَ: هَؤُلَاءِ كَانُوا صِغَارًا لَمْ يَكُونُوا رِجَالًا.

Şöyle cevap verilir: Bunlar küçük yaşta idiler, adam [çağına gelmiş] değillerdi.

وَالصَّحِيحُ مَا قُلْنَا: إِنَّهُ أَرَادَ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ (٤) .

Doğru olan ise bizim söylediğimizdir: O, [sizin nesebinizden olan] adamlarınızdan hiçbirinin babası [olmadığını] kastetmiştir. (٤)

{وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} خَتَمَ اللَّهُ بِهِ النُّبُوَّةَ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ: "خَاتَمَ" بِفَتْحِ التَّاءِ عَلَى الِاسْمِ، أَيْ: آخِرَهُمْ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِكَسْرِ التَّاءِ عَلَى الْفَاعِلِ، لِأَنَّهُ خَتَمَ بِهِ النَّبِيِّينَ فَهُوَ خَاتَمُهُمْ.

{وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ} “Fakat o, Allah'ın Resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur”. Allah Teâlâ onunla peygamberliği sona erdirmiştir. Âsım, isim kalıbında tâ harfinin fethasıyla (üstünle) "Hâtem" (خَاتَمَ) şeklinde okumuştur; yani onların sonuncusu demektir. Diğer [kıraat imamları] ise fâil (özne) kalıbında tâ harfinin kesresiyle (esreyle) ["Hâtim"] şeklinde okumuşlardır; çünkü Allah peygamberleri onunla sona erdirmiştir, dolayısıyla o onların sonuncusudur (mühürleyenidir).

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ لَوْ لَمْ أَخْتِمْ بِهِ النَّبِيِّينَ لَجَعَلْتُ لَهُ ابْنًا يَكُونُ بَعْدَهُ نَبِيًّا (١) .

İbn Abbâs dedi ki: [Allah Teâlâ] 'Eğer peygamberleri onunla sona erdirmeseydim, kendisinden sonra peygamber olacak bir oğul ona verirdim' demek istemektedir. (١)

وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا حَكَمَ أَنْ لَا نَبِيَّ بَعْدَهُ لَمْ يُعْطِهِ وَلَدًا ذَكَرًا يَصِيرُ رَجُلًا {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}

Atâ'dan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre: Allah Teâlâ kendisinden sonra peygamber gelmeyeceğine hükmedince, ona ergenlik çağına ulaşacak bir erkek evlat vermemiştir. {وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْخُذَاشَاهِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا أَبْكَرُ الْجُورَبَذِيُّ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ عَنْ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ قَالَ: كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَقُولُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَثَلِي وَمَثَلُ الْأَنْبِيَاءِ كَمَثَلِ قَصْرٍ أُحْسِنَ بُنْيَانُهُ، تُرِكَ مِنْهُ مَوْضِعُ لَبِنَةٍ فَطَافَ بِهِ النُّظَّارُ يَتَعَجَّبُونَ مِنْ حُسْنِ بُنْيَانِهِ إِلَّا مَوْضِعَ تِلْكَ اللَّبِنَةِ لَا يَعِيبُونَ سِوَاهَا فَكُنْتُ أَنَا سَدَدْتُ مَوْضِعَ تِلْكَ اللَّبِنَةِ، خُتِمَ بِيَ الْبُنْيَانُ وَخُتِمَ بِيَ الرُّسُلُ" (٢) .

Bize Ebu'l-Hasan Ali b. Yûsuf el-Cüveynî haber verdi, bize Ebû Muhammed Muhammed b. Alî b. Muhammed el-Huzâşâhî haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Müslim haber verdi, bize Ebker el-Cûrebezî anlattı, bize Yûnus b. Abdila'lâ haber verdi, bize İbn Vehb haber verdi, bana Yûnus, Yezîd'den, o İbn Şihâb'dan, o Ebû Seleme'den haber verdi; dedi ki: Ebû Hüreyre şöyle diyordu: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Benimle diğer peygamberlerin durumu, güzelce inşa edilmiş bir sarayın durumuna benzer; onda sadece bir kerpiçlik yer boş bırakılmıştır. İnsanlar etrafında dolaşırlar ve o bir kerpiçlik yer dışında yapısının güzelliğine hayran kalırlar; o yer dışında hiçbir kusur bulamazlar. İşte o kerpiç yerini dolduran ben oldum; bina benimle tamamlandı ve elçiler benimle sona erdirildi.' (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْجَوْزَجَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ، أَخْبَرَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ الشَّاشِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ لِي أَسْمَاءً أَنَا مُحَمَّدٌ، وَأَنَا أَحْمَدُ، وَأَنَا الْمَاحِي، يَمْحُو اللَّهُ بِيَ الْكُفْرَ، وَأَنَا الْحَاشِرُ الَّذِي يُحْشَرُ النَّاسُ عَلَى قَدَمِي، وَأَنَا الْعَاقِبُ، وَالْعَاقِبُ الَّذِي لَيْسَ بَعْدَهُ نَبِيٌّ" (٣) .

Bize Abdullah b. Abdisssamed el-Cûzecânî haber verdi, bize Ali b. Ahmed el-Huzâî haber verdi, bize Heysem b. Küleyb eş-Şâşî haber verdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî haber verdi, bize Saîd b. Abdirrahmân el-Mahzûmî ve birden fazla kişi anlattılar, bize Süfyân, Zührî'den, o Muhammed b. Cübeyr b. Mut'ım'den, o da babasından haber verdi; şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şüphesiz benim birtakım isimlerim vardır: Ben Muhammed'im, ben Ahmed'im, ben el-Mâhî'yim (yok edenim) ki Allah benimle küfrü yok eder; ben el-Hâşir'im (toplayanım) ki insanlar benim ardımdan [huzurda] toplanacaktır; ve ben el-Âkıb'ım (sonuncuyum); Âkıb ise kendisinden sonra hiçbir peygamber olmayandır.' (٣)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١) }

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا (٤١)} “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin.”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَمْ يَفْرِضِ اللَّهُ تَعَالَى فَرِيضَةً إِلَّا جَعَلَ لَهَا حَدًّا مَعْلُومًا، ثُمَّ عَذَرَ أَهْلَهَا فِي حال العذر غير الذِّكْرُ، فَإِنَّهُ لَمْ يَجْعَلْ لَهُ حَدًّا يُنْتَهَى إِلَيْهِ، وَلَمْ يَعْذُرْ أَحَدًا فِي تَرْكِهِ إِلَّا مَغْلُوبًا عَلَى عَقْلِهِ وَأَمَرَهُمْ بِهِ فِي

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu kavli: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا} “Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin.” İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah Teâlâ zikir müstesna, farz kıldığı her bir farz için muhakkak bilinen bir sınır belirlemiş, sonra da özür hâlinde sorumluları için mazeret kabul etmiştir. Ancak zikre gelince, O, bunun için nihayetine varılacak bir sınır koymamış ve aklını yitirmiş kimse müstesna, terk edilmesinde hiç kimseye mazeret tanımamıştır. Onlara bunu

كُلِّ الْأَحْوَالِ، فَقَالَ: "فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِكُمْ" (النِّسَاءِ-١٠٣) . وَقَالَ: {اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا} أَيْ: بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَفِي الصِّحَّةِ وَالسَّقَمِ، وَفِي السِّرِّ وَالْعَلَانِيَةِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الذِّكْرُ الْكَثِيرُ أَنْ لَا تَنْسَاهُ أَبَدًا.

her durumda emretmiş ve şöyle buyurmuştur: “Ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin” (Nisâ: 103). Ve: {اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا} “Allah'ı çokça zikredin” buyurmuştur; yani gece ve gündüz, karada ve denizde, sağlıkta ve hastalıkta, gizlide ve açıkta [O'nu zikredin]. Mücâhid de: 'Çok zikir, O'nu hiçbir zaman unutmamanızdır' demiştir.

{وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣) }

{وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا (٤٢) هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا (٤٣)} “Ve O'nu sabah akşam tesbih edin. Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de bağışlanmanızı diler. O, müminlere karşı çok merhametlidir.”

{تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا (٤٤) }

{تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلَامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا (٤٤)} “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi 'selâm'dır. [Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır.”

{وَسَبِّحُوهُ} أَيْ: صَلُّوا لَهُ، {بُكْرَةً} يَعْنِي: صَلَاةَ الصُّبْحِ، {وَأَصِيلًا} يَعْنِي: صَلَاةَ الْعَصْرِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: "وَأَصِيلًا" صَلَاةُ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعِشَاءَيْنِ.

{وَسَبِّحُوهُ} “Ve O'nu tesbih edin” yani O'nun için namaz kılın, {بُكْرَةً} “sabah” yani sabah namazı, {وَأَصِيلًا} “ve akşam” yani ikindi namazı. Kelbî ise: 'Asîl (akşam), öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarıdır' demiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي: قُولُوا سُبْحَانَ اللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ، فَعَبَّرَ بِالتَّسْبِيحِ عَنْ أَخَوَاتِهِ.

Mücâhid dedi ki: Yani: 'Sübhânallâh, elhamdülillâh, lâ ilâhe illallâh, Allâhu ekber ve lâ havle velâ kuvvete illâ billâh' deyin. Böylece tesbih lafzıyla onun benzeri diğer zikirler ifade edilmiştir.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: "ذِكْرًا كَثِيرًا" هَذِهِ الْكَلِمَاتُ يَقُولُهَا الطَّاهِرُ وَالْجُنُبُ وَالْمُحْدِثُ (١) . {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ} فَالصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ: الرَّحْمَةُ، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ: الِاسْتِغْفَارُ لِلْمُؤْمِنِينَ.

"Çokça zikir" sözünden muradın, temiz olanın, cünüp olanın ve abdestsiz olanın söyleyebileceği bu kelimeler olduğu da söylenmiştir. (١) {هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلَائِكَتُهُ} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O'dur, melekleri de bağışlanmanızı diler”; Allah'tan gelen salât rahmettir, meleklerden gelen ise müminler için istiğfardır (bağışlanma dilemektir).

قَالَ السُّدِّيُّ قَالَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ لِمُوسَى: أَيُصَلِّي رَبُّنَا؟ فَكَبُرَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى مُوسَى، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: أَنْ قُلْ لَهُمْ: إِنِّي أُصَلِّي، وَإِنَّ صَلَاتِي رَحْمَتِي، وَقَدْ وَسِعَتْ رَحْمَتِي كُلَّ شَيْءٍ (٢) .

Süddî dedi ki: İsrailoğulları Mûsâ'ya: 'Rabbimiz salât eder mi (üzerimize rahmet yağdırır mı)?' dediler. Bu söz Mûsâ'ya pek ağır geldi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: 'Onlara de ki: Şüphesiz Ben salât ederim; şüphesiz Benim salâtım Benim rahmetimdir ve rahmetim her şeyi kuşatmıştır.' (٢)

وَقِيلَ: الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ عَلَى الْعَبْدِ هِيَ إِشَاعَةُ الذِّكْرِ الْجَمِيلِ لَهُ فِي عِبَادِهِ. وَقِيلَ: الثَّنَاءُ عَلَيْهِ.

Allah'ın kula salât etmesinin, kulları arasında onun güzelce anılmasını yayması olduğu da söylenmiştir. Onu övmesi olduğu da söylenmiştir.

قَالَ أَنَسٌ: لَمَّا نَزَلَتْ: {إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ، يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ} قَالَ أَبُو بَكْرٍ: مَا خَصَّكَ اللَّهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِشَرَفٍ إِلَّا وَقَدْ أَشْرَكَنَا فِيهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ (٣) .

Enes dedi ki: {إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ، يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ} “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” ayeti indiğinde Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Allah sana bir şeref bahşetmemiştir ki bizi de ona ortak etmiş olmasın' dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. (٣)

قَوْلُهُ: {لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} أَيْ: مِنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ إِلَى نُورِ الْإِيمَانِ يَعْنِي: أَنَّهُ بِرَحْمَتِهِ وَهِدَايَتِهِ وَدُعَاءِ الْمَلَائِكَةِ لَكُمْ أَخْرَجَكُمْ مِنْ ظُلْمَةِ الْكُفْرِ إِلَى النُّورِ، {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} {تَحِيَّتُهُمْ} أَيْ: تَحِيَّةُ الْمُؤْمِنِينَ، {يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ} أَيْ: يَرَوْنَ اللَّهَ، {سَلَامٌ} أَيْ: يُسَلِّمُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَيُسَلِّمُهُمْ مِنْ جَمِيعِ الْآفَاتِ.

Allah Teâlâ'nın: {لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için” kavli, yani küfrün karanlığından imanın aydınlığına [çıkarmak için] demektir. Yani O, rahmetiyle, hidayetiyle ve meleklerin sizin için yaptığı dua vesilesiyle sizi küfrün karanlığından nura çıkarmıştır. {وَكَانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيمًا} “Ve O, müminlere karşı çok merhametlidir.” {تَحِيَّتُهُمْ} “Onların esenleşmesi” yani müminlerin selamlaşması, {يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ} “O'na kavuşacakları gün” yani Allah'ı görecekleri gün, {سَلَامٌ} “selamdır” yani Allah onlara selam eder ve onları bütün afetlerden esen kılar.

وَرُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: "تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يُلْقَوْنَهُ"، يَعْنِي: يَلْقَوْنَ مَلَكَ الْمَوْتِ، لَا يَقْبِضُ رُوحَ مُؤْمِنٍ إِلَّا يُسَلِّمُ عَلَيْهِ (١) .

Berâ b. Âzib'den şöyle rivayet edilmiştir: “O'na kavuşacakları gün onların esenleşmesi” yani ölüm meleğiyle karşılaştıkları gündür; zira o, hiçbir müminin ruhunu ona selam vermeden kabzetmez. (١)

وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِذَا جَاءَ مَلَكُ الْمَوْتِ لِيَقْبِضَ رُوحَ الْمُؤْمِنِ قَالَ: رَبُّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ (٢) .

İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ölüm meleği müminin ruhunu kabzetmeye geldiğinde: 'Rabbin sana selam söylüyor' der. (٢)

وَقِيلَ: تُسَلِّمُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ وَتُبَشِّرُهُمْ حِينَ يُخْرَجُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ (٣) {وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} يَعْنِي: الْجَنَّةَ.

Kabirlerinden çıkarıldıkları vakit meleklerin onlara selam verip onları müjdeleyeceği de söylenmiştir. (٣) {وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْرًا كَرِيمًا} “[Allah] onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır” yani cenneti.

{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٤٥) وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧) وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٤٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٤٩) }

{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا (٤٥) وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا (٤٧) وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا (٤٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا (٤٩)} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Kendi izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak [gönderdik]. Müminlere, Allah'tan kendileri için büyük bir lütuf olduğunu müjdele. Kâfirlere ve münafıklara itaat etme, onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, üzerlerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Onlara mut'a verin (bağışta bulunun) ve onları güzel bir şekilde salıverin.”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا} أَيْ: شَاهِدًا لِلرُّسُلِ بِالتَّبْلِيغِ، وَمُبَشِّرًا لِمَنْ آمَنَ بِالْجَنَّةِ، وَنَذِيرًا لِمَنْ كَذَّبَ بِآيَاتِنَا بِالنَّارِ. {وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ} إِلَى تَوْحِيدِهِ وَطَاعَتِهِ، {بِإِذْنِهِ} بِأَمْرِهِ، {وَسِرَاجًا مُنِيرًا} سَمَّاهُ سِرَاجًا لِأَنَّهُ يُهْتَدَى بِهِ كَالسِّرَاجِ يُسْتَضَاءُ بِهِ فِي الظُّلْمَةِ. {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا} . {وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ} ذَكَرْنَا تَفْسِيرَهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، {وَدَعْ أَذَاهُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: اصْبِرْ عَلَى أَذَاهُمْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: لَا تُجَازِهِمْ عَلَيْهِ. وَهَذَا مَنْسُوخٌ بآية القتال. ٨٣/ب

Allah Azze ve Celle'nin: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا} “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik” kavli; yani elçilerin tebliğ ettiğine dair bir şahit, iman eden kimselere cenneti bir müjdeci, ayetlerimizi yalanlayan kimselere de cehennemi bir uyarıcı olarak [gönderdik]. {وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ} “ve Allah'a çağıran bir davetçi” O'nun tevhidine ve itaatine [çağıran], {بِإِذْنِهِ} “kendi izniyle” emriyle, {وَسِرَاجًا مُنِيرًا} “ve aydınlatıcı bir kandil olarak”. Ona 'sirâc' (kandil) adını verdi; çünkü karanlıkta aydınlanılan kandil gibi onunla da hidayete erilir. {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلًا كَبِيرًا} “Müminlere, Allah'tan kendileri için büyük bir lütuf olduğunu müjdele.” {وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ} “Kâfirlere ve münafıklara itaat etme” bunun tefsirini surenin başında zikretmiştik. {وَدَعْ أَذَاهُمْ} “onların eziyetlerine aldırma”; İbn Abbâs ve Katâde: 'Onların eziyetlerine sabret' dediler. Zeccâc ise: 'Onlara eziyetlerinin karşılığını verme' dedi. Bu hüküm kıtal (savaş) ayetiyle neshedilmiştir.

{وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} حَافِظًا. قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ، الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ} فِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الطَّلَاقَ قَبْلَ النِّكَاحِ غَيْرُ وَاقِعٍ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَتَّبَ الطَّلَاقَ عَلَى النِّكَاحِ، حَتَّى لَوْ قَالَ لِامْرَأَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ: إِذَا نَكَحْتُكِ فَأَنْتِ طَالِقٌ، وَقَالَ: كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ، فَنَكَحَ، لَا يَقَعُ الطَّلَاقُ. وَهُوَ قَوْلُ

{وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا} “Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter” yani koruyucu olarak [Allah yeter]. Allah Azze ve Celle'nin: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ} “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da sonra onları boşadığınız zaman...” kavlinde, nikâhtan önce talakın vaki olmayacağına delil vardır. Çünkü Allah Teâlâ talakı nikâhın peşine tertip etmiştir. Öyle ki bir kimse [kendisine] yabancı bir kadına: "Seninle evlenirsem benden boşsun" yahut: "Nikâhlayacağım her kadın boştur" dese ve sonra evlense, talak vaki olmaz. Bu; [şu zatların] görüşüdür:

عَلِيٍّ، وَابْنِ عَبَّاسٍ، وَجَابِرٍ، وَمُعَاذٍ، وَعَائِشَةَ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَعُرْوَةُ، وَشُرَيْحٌ وَسَعِيدُ بْنُ جبير، والقاسم وطاووس، وَالْحَسَنُ، وَعِكْرِمَةُ، وَعَطَاءٌ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَالشَّعْبِيُّ، وَقَتَادَةُ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ ﵃، وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ.

Ali, İbn Abbâs, Câbir, Muâz ve Âişe'nin kavlidir. Saîd b. el-Müseyyeb, Urve, Şüreyh, Saîd b. Cübeyr, el-Kâsım, Tâvûs, Hasan, İkrime, Atâ, Süleymân b. Yesâr, Mücâhid, Şa'bî, Katâde ve ilim ehlinin radıyallâhu anhüm çoğunluğu da bu görüştedir; Şâfiî de bu kavli benimsemiştir.

وَرُوِيَ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ: أَنَّهُ يَقَعُ الطَّلَاقُ، وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيَّ، وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.

İbn Mes'ûd'dan ise talakın vuku bulacağı rivayet edilmiştir; bu, İbrâhim en-Nehaî'nin ve re'y ehlinin (kıyas ve ictihad ekolünün) kavlidir.

وَقَالَ رَبِيعَةُ، وَمَالِكٌ، وَالْأَوْزَاعِيُّ: إِنْ عَيَّنَ امْرَأَةً يَقَعُ، وَإِنْ عَمَّ فَلَا يَقَعُ.

Rebîa, Mâlik ve Evzâî ise şöyle demişlerdir: 'Eğer belirli bir kadını tayin ederse talak vuku bulur; genel tutarsa vuku bulmaz.'

وَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كَذَبُوا عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ، إِنْ كَانَ قَالَهَا فَزَلَّةٌ مِنْ عَالِمٍ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ: إِنْ تَزَوَّجْتُ فُلَانَةً فَهِيَ طَالِقٌ، يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: "وإذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ"، وَلَمْ يَقِلْ إِذَا طَلَّقْتُمُوهُنَّ ثُمَّ نَكَحْتُمُوهُنَّ (١) .

İkrime, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, 'Falan kadınla evlenirsem o boştur' diyen adam hakkında şöyle demiştir: 'İbn Mes'ûd'a iftira etmişler. Eğer bunu söylemişse, bu bir âlimin sürçmesidir. Zira Allah Teâlâ: “Mümin kadınları nikâhlayıp da sonra onları boşarsanız” buyurmaktadır; 'onları boşayıp da sonra nikâhlarsanız' buyurmamıştır.' (١)

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّيْمُورِيُّ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْقَاسِمِ النَّهَاوَنْدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُنْذِرِ النَّيْسَابُورِيُّ بِمَكَّةَ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُوَيْدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا طَلَاقَ قَبْلَ النِّكَاحِ" (٢) .

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshak es-Sa'lebî haber verdi, bize el-Hüseyin b. Muhammed ed-Deymûrî haber verdi, bize Ömer b. Ahmed b. el-Kâsım en-Nehâvendî haber verdi, bize Mekke'de Ebû Bekr Muhammed b. İbrâhim b. el-Münzir en-Neysâbûrî haber verdi, bize er-Rebî' b. Süleymân haber verdi, bize Eyyûb b. Süveyd haber verdi, bize İbn Ebî Zi'b, Atâ'dan, o da Câbir'den haber verdi; dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Nikâhtan önce talak (boşama) yoktur' buyurdu. (٢)

قَوْلُهُ ﷿: {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ} تُجَامِعُوهُنَّ، {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا} تُحْصُونَهَا بِالْأَقْرَاءِ وَالْأَشْهُرِ، {فَمَتِّعُوهُنَّ} أَيْ: أَعْطُوهُنَّ مَا يَسْتَمْتِعْنَ بِهِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَذَا إِذَا لَمْ يَكُنْ سَمَّى لَهَا صَدَاقًا فَلَهَا الْمُتْعَةُ، فَإِنْ كَانَ قَدْ فَرَضَ لَهَا صَدَاقًا فَلَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ وَلَا مُتْعَةَ لَهَا.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ} “onlara dokunmadan” yani onlarla cinsel ilişkide bulunmadan [önce], {فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا} “artık sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur” yani hayız süreleri ve aylarla sayacağınız [bir iddet], {فَمَتِّعُوهُنَّ} “onlara müt'a verin” yani kendisiyle yararlanacakları bir şey verin kavli. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, eğer kadın için bir mehir belirlememişse geçerlidir; o takdirde müt'a hakkı vardır. Fakat kadın için bir mehir belirlemişse, ona mehrin yarısı düşer ve müt'a hakkı olmaz.

وَقَالَ قَتَادَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِقَوْلِهِ: "فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ" (الْبَقَرَةِ-٢٣٧) .

Katâde ise şöyle demiştir: Bu ayet, [Bakara Suresi'ndeki]: “Belirlediğinizin yarısı” kavliyle neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır).

وَقِيلَ: هَذَا أَمْرُ نَدَبٍ، فَالْمُتْعَةُ مُسْتَحَبَّةٌ لَهَا مَعَ نِصْفِ الْمَهْرِ.

Şöyle de denilmiştir: Bu emir nedb (tavsiye) bildirir; dolayısıyla mehrin yarısı ile birlikte müt'a da kadına müstehaptır.

وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى إِنَّهَا تَسْتَحِقُّ الْمُتْعَةَ بِكُلِّ حَالٍ لِظَاهِرِ الْآيَةِ.

Onlardan bazıları ise ayetin zahirinden dolayı kadının her halükârda müt'ayı hak ettiği görüşüne varmıştır.

{وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} خَلُّوا سَبِيلَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مِنْ غَيْرِ ضِرَارٍ.

{وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “ve onları güzel bir şekilde serbest bırakın” yani zarar vermeksizin, güzellikle yollarını açın.

{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٠) }

{يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٠) } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri; seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisini nikâhlamak istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadını -diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere- helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye, müminlerin eşleri ve ellerinin altında bulunan cariyeleri hakkında üzerlerine neyi farz kıldığımızı şüphesiz bilmekteyiz. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} أَيْ: مُهُورَهُنَّ،

Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ} “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini sana helal kıldık” kavli; yani mehirlerini [verdiğin eşlerini helal kıldık],

{وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} رَدَّ عَلَيْكَ مِنَ الْكَفَّارِ بِأَنْ تَسْبِيَ فَتَمْلِكَ مِثْلَ صَفِيَّةَ وَجُوَيْرِيَةَ، وَقَدْ كَانَتْ مَارِيَةُ مِمَّا مَلَكَتْ يَمِينُهُ فَوَلَدَتْ لَهُ إِبْرَاهِيمَ، {وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ} يَعْنِي: نِسَاءَ قُرَيْشٍ، {وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ} يَعْنِي: نِسَاءَ بَنِي زُهْرَةَ، {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} إِلَى الْمَدِينَةِ فَمَنْ لَمْ تُهَاجِرْ مِنْهُنَّ مَعَهُ لَمْ يَجُزْ لَهُ نِكَاحُهَا.

{وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ} “Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri” yani Safiyye ve Cüveyriye gibi esir alıp mülk edindiğin, kâfirlerden sana ganimet kıldığı kadınları [helal kıldık]. Mâriye de onun sağ elinin malik olduğu (cariyelerinden) idi ve ona İbrâhim'i doğurmuştu. {وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ} “amcanın kızlarını ve halalarının kızlarını” yani Kureyş kadınlarını, {وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ} “dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını” yani Benî Zühre kadınlarını, {اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ} “seninle beraber hicret edenleri” Medine'ye [hicret edenleri helal kıldık]. Onlardan kendisiyle hicret etmemiş olanları nikâhlaması ise kendisine caiz kılınmadı.

وَرَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنْ أُمِّ هَانِئٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا فَتَحَ مَكَّةَ خَطَبَنِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَلَمْ أَحِلُّ لَهُ، لِأَنِّي لَمْ أَكُنْ مِنَ الْمُهَاجِرَاتِ وَكُنْتُ مِنَ الطُّلَقَاءِ، ثُمَّ نُسِخَ شَرْطُ الْهِجْرَةِ فِي التَّحْلِيلِ (١) .

Ebû Sâlih, Ümmü Hânî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi fethettiğinde bana talip oldu; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi ve ben ona helal olmadım, zira ben muhacir kadınlardan değildim ve tulekâdandım (Mekke fethinde serbest bırakılanlardandım). Daha sonra [nikâhın] helal kılınmasında hicret şartı neshedildi. (١)

{وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} أَيْ. أَحْلَلْنَا لَكَ امْرَأَةً مُؤْمِنَةً وَهَبَتْ نَفْسَهَا لَكَ بِغَيْرِ صَدَاقٍ، فَأَمَّا غَيْرُ الْمُؤْمِنَةِ فَلَا تَحِلُّ لَهُ إِذَا وَهَبَتْ نَفْسَهَا مِنْهُ.

{وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “bir de Peygamber kendisini nikâhlamak istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin kadını -diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere- [helal kıldık]” yani mehir olmaksızın kendisini sana hibe eden mümin kadını sana helal kıldık. Mümin olmayan kadına gelince, kendisini ona hibe etse bile o kadını [nikâhlamak] ona helal değildir.

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ يَحِلُّ لِلنَّبِيِّ ﷺ نِكَاحُ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ بِالْمَهْرِ؟

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e mehir karşılığında Yahudi ve Hristiyan kadınla nikâhlanmanın helal olup olmadığı konusunda ihtilaf ettiler.

فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ لَا يَحِلُّ لَهُ ذَلِكَ، لِقَوْلِهِ: "وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً"، وَأَوَّلَ بَعْضُهُمُ الْهِجْرَةَ فِي قَوْلِهِ: "اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ" عَلَى الْإِسْلَامِ، أَيْ: أَسْلَمْنَ مَعَكَ. فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لَهُ نِكَاحُ غَيْرِ الْمُسْلِمَةِ، وَكَانَ النِّكَاحُ يَنْعَقِدُ [فِي حَقِّهِ] بِمَعْنَى الْهِبَةِ مِنْ غَيْرِ وَلِيٍّ وَلَا شُهُودٍ وَلَا مَهْرٍ، وَكَانَ ذَلِكَ مِنْ خَصَائِصِهِ ﷺ فِي النِّكَاحِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} كَالزِّيَادَةِ عَلَى الْأَرْبَعِ، وَوُجُوبِ تَخْيِيرِ النِّسَاءِ كَانَ مِنْ خَصَائِصِهِ وَلَا مُشَارَكَةَ لِأَحَدٍ مَعَهُ فِيهِ.

Bir grup [âlim], [Allah Teâlâ'nın]: “mümin bir kadını” buyruğundan dolayı bunun [yani Ehl-i kitap bir kadınla evlenmenin] ona helal olmadığı görüşüne varmıştır. Bazıları da: “seninle birlikte hicret eden” kavlindeki hicreti İslam ile tevil etmişlerdir; yani: 'Seninle birlikte Müslüman olanlar' [demektir]. Bu da Müslüman olmayan kadınla nikâhlanmanın ona helal olmadığına delalet eder. Nikâh, [onun hakkında] veli, şahitler ve mehir olmaksızın hibe anlamıyla in'ikad ederdi (bağlanırdı). Allah Teâlâ'nın: {خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere” buyruğu gereğince, dörtten fazlası[yla evlenebilmesi] gibi bu da nikâhta onun sallallâhu aleyhi ve sellem hasâisinden (kendisine mahsus hükümlerinden) idi. Hanımlarını muhayyer bırakmasının (tercih hakkı tanımasının) vacip olması da onun hasâisindendi ve bu hususta hiç kimsenin onunla ortaklığı yoktu.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي انْعِقَادِ النِّكَاحِ بِلَفْظِ الْهِبَةِ فِي حَقِّ الْأُمَّةِ؟ فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ لَا يَنْعَقِدُ إِلَّا بِلَفْظِ الْإِنْكَاحِ وَالتَّزْوِيجِ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالزُّهْرِيِّ، وَمُجَاهِدٍ، وَعَطَاءٍ، وَبِهِ قَالَ رَبِيعَةُ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ.

İlim ehli, ümmet hakkında nikâhın hibe lafzıyla in'ikad edip etmeyeceği konusunda ihtilaf etti: Çoğunluğu, nikâhın ancak inkâh ve tezvic (evlendirme) lafzıyla in'ikad edeceği görüşüne vardı; bu, Saîd b. el-Müseyyeb, ez-Zührî, Mücâhid ve Atâ'nın kavlidir; Rebîa, Mâlik ve eş-Şâfiî de bu görüşü benimsemiştir.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ يَنْعَقِدُ بِلَفْظِ الْهِبَةِ وَالتَّمْلِيكِ، وَهُوَ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ، وَأَهْلِ الْكُوفَةِ.

Bir grup ise [nikâhın] hibe ve temlik (mülk kılma) lafzıyla in'ikad edeceği görüşüne varmıştır; bu, İbrâhim en-Nehaî'nin ve Kûfe ehlinin kavlidir.

وَمَنْ قَالَ لَا يَنْعَقِدُ إِلَّا بِلَفْظِ الْإِنْكَاحِ أَوِ التَّزْوِيجِ اخْتَلَفُوا فِي نِكَاحِ النَّبِيِّ ﷺ: فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ كَانَ يَنْعَقِدُ بِلَفْظِ الْهِبَةِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ".

'Ancak inkâh veya tezvic lafzıyla in'ikad eder' diyenler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nikâhı hususunda da ihtilaf ettiler: Bir grup, Allah Teâlâ'nın: “diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere” kavlinden ötürü onun hakkında [nikâhın] hibe lafzıyla in'ikad edeceği görüşüne vardı.

وَذَهَبَ آخَرُونَ إِلَى أَنَّهُ لَا يَنْعَقِدُ إِلَّا بِلَفْظِ الْإِنْكَاحِ أَوِ التَّزْوِيجِ كَمَا فِي حَقِّ الْأُمَّةِ لِقَوْلِهِ ﷿: {إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا} وَكَانَ اخْتِصَاصُهُ ﷺ فِي تَرْكِ الْمَهْرِ لَا فِي لَفْظِ النِّكَاحِ (١) .

Diğerleri ise, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا} “Peygamber kendisini nikâhlamak istediği takdirde” kavlinden ötürü, ümmet hakkında olduğu gibi ancak inkâh veya tezvic lafzıyla in'ikad edeceği görüşüne vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ayrıcalığı nikâh lafzında değil, mehrin terk edilmesindeydi. (١)

وَاخْتَلَفُوا فِي الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهَلْ كَانَتْ عِنْدَهُ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ؟.

Kendisini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadın hakkında ve onun yanında bu kadınlardan birinin bulunup bulunmadığı hususunda ihtilaf ettiler.

فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ: لَمْ يَكُنْ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ امْرَأَةٌ وَهَبَتْ نَفْسَهَا مِنْهُ، وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ امْرَأَةٌ إِلَّا بِعَقْدِ نِكَاحٍ أَوْ مِلْكِ يَمِينٍ، [وَقَوْلُهُ: "إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا" عَلَى طَرِيقِ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ.

Abdullah b. Abbâs ve Mücâhid şöyle dediler: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kendisini ona hibe etmiş hiçbir kadın yoktu; onun yanında nikâh akdi veya mülk-i yemin (cariyelik) olmaksızın hiçbir kadın bulunmadı. “Eğer kendisini hibe ederse” kavli ise şart ve ceza yolu üzeredir.

وَقَالَ آخَرُونَ: بَلْ كَانَتْ عِنْدَهُ مَوْهُوبَةً، وَاخْتَلَفُوا فِيهَا] (٢) فَقَالَ الشَّعْبِيُّ: هِيَ زَيْنَبُ بِنْتُ خُزَيْمَةَ الْهِلَالِيَّةُ، يُقَالُ لَهَا: أُمُّ الْمَسَاكِينِ.

Başkaları ise: 'Aksine, onun yanında hibe edilmiş kadın vardı' dediler ve onun kim olduğu hususunda ihtilaf ettiler. (٢) Şa'bî: 'O, kendisine Ümmü'l-Mesâkîn (yoksulların annesi) denilen Zeyneb bnt. Huzeyme el-Hilâliyye'dir' dedi.

وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ.

Katâde ise: 'O, Meymûne bnt. el-Hâris'tir' dedi.

وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ، وَالضَّحَّاكُ وَمُقَاتِلٌ: هِيَ أُمُّ شَرِيكٍ بِنْتُ جَابِرٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ.

Ali b. el-Hüseyin, Dahhâk ve Mukâtil: 'O, Benî Esed'den Ümmü Şerîk bnt. Câbir'dir' dediler.

وَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ: هِيَ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ. (٣)

Urve b. ez-Zübeyr ise: 'O, Benî Süleym'den Havle bnt. Hakîm'dir' dedi. (٣)

قَوْلُهُ ﷿: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ} أَيْ: أَوْجَبْنَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، {فِي أَزْوَاجِهِمْ} مِنَ الْأَحْكَامِ أَنْ لَا يَتَزَوَّجُوا أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ وَلَا يَتَزَوَّجُوا إِلَّا بِوَلِيٍّ وَشُهُودٍ وَمَهْرٍ، {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} أَيْ: مَا أَوْجَبْنَا مِنَ الْأَحْكَامِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، {لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ} وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى أَوَّلِ الْآيَةِ أَيْ: أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَالْمَوْهُوبَةَ لَكَ لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرِجٌ وَضِيقٌ. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}

Azîz ve Celîl olan Allah'ın şu buyruğu: {قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ} “Onlara neyi farz kıldığımızı elbette bildik”; yani müminlere {فِي أَزْوَاجِهِمْ} “eşleri hususunda” dörtten fazla kadınla evlenmemeleri, ancak bir veli, şahitler ve mehir ile evlenmeleri şeklindeki hükümleri farz kıldığımızı bildik. {وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ} “ve sağ ellerinin malik oldukları (cariyeleri) hususunda”; yani sağ elin malik olduğu cariyeler konusunda vacip kıldığımız hükümleri bildik. {لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ} “Sana bir güçlük olmasın diye”. Bu ifade ayetin başına racidir; yani sana bir güçlük ve darlık olmasın diye eşlerini, sağ elinin malik olduklarını ve sana kendisini hibe eden kadını helal kıldık. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

{تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا (٥١) }

{تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا (٥١) } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini de yanına alırsın. Uzak durduklarından arzu ettiğin olursa sana bir vebal yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin hoşnut olmaları için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hilim sahibidir.”

{تُرْجِي} أَيْ: تُؤَخِّرُ، {مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي} أَيْ: تَضُمُّ، {إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ}

{تُرْجِي} “erteler” yani geciktirirsin, {مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي} “onlardan dilediğini ve yanına alırsın” yani katarsın, {إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ} “yanına dilediğini”.

اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ: فَأَشْهَرُ الْأَقَاوِيلِ أَنَّهُ فِي الْقَسْمِ بَيْنَهُنَّ، وَذَلِكَ أَنَّ التَّسْوِيَةَ بَيْنَهُنَّ

Müfessirler ayetin manasında ihtilaf ettiler: Görüşlerin en meşhuru, bunun aralarındaki kasm (nöbetleşe geceleme taksimatı) hakkında olduğudur; zira aralarında eşit davranmak,

فِي الْقَسْمِ كَانَتْ وَاجِبًا عَلَيْهِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ سَقَطَ عَنْهُ وَصَارَ الِاخْتِيَارُ إِلَيْهِ فِيهِنَّ.

gece taksimatında ona vacipti; bu ayet inince [bu vücubiyet] üzerinden düştü ve onlar hususunda tercih ona kaldı.

قَالَ أَبُو رَزِينٍ، وابن زيد ٨٤/أنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ حِينَ غَارَ بَعْضُ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَطَلَبَ بِعَضُهُنَّ زِيَادَةَ النَّفَقَةِ، فَهَجَرَهُنَّ النَّبِيُّ ﷺ شَهْرًا حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ التَّخْيِيرِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ ﷿ أَنْ يُخَيِّرَهُنَّ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَنْ يُخْلِّيَ سَبِيلَ مَنِ اخْتَارَتِ الدُّنْيَا وَيُمْسِكَ مَنِ اخْتَارَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالدَّارَ الْآخِرَةَ، عَلَى أَنَّهُنَّ أُمَّهَاتُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا يُنْكَحْنَ أَبَدًا، وَعَلَى أَنَّهُ يُؤْوِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْهُنَّ، وَيُرْجِي مَنْ يَشَاءُ، فَيَرْضَيْنَ بِهِ قَسَمَ لَهُنَّ أَوْ لَمْ يَقْسِمْ، أَوْ قَسَمَ لِبَعْضِهِنَّ دُونَ بَعْضٍ، أَوْ فَضَّلَ بِعَضَهُنَّ فِي النَّفَقَةِ وَالْقِسْمَةِ، فَيَكُونُ الْأَمْرُ فِي ذَلِكَ إِلَيْهِ يَفْعَلُ كَيْفَ يَشَاءُ، وَكَانَ ذلك من خصائص فَرَضَيْنَ بِذَلِكَ وَاخْتَرْنَهُ عَلَى هَذَا الشَّرْطِ (١) .

Ebû Rezîn ve İbn Zeyd şöyle dediler: Bu ayet, müminlerin annelerinden bazısı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kıskandığı ve nafakalarının artırılmasını talep ettikleri zaman indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem muhayyerlik ayeti inene kadar bir ay boyunca onlardan uzak durdu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah, onları dünya ile ahiret arasında muhayyer bırakmasını; dünyayı tercih edeni serbest bırakıp Allah'ı, Resûlü'nü ve ahiret yurdunu tercih edeni ise, müminlerin anneleri olmaları ve asla evlendirilmemeleri, dilediğini yanına alıp dilediğini ertelemesi, kendilerine nöbet ayırsın ya da ayırmasın veya bazısına ayırıp bazısına ayırmasın yahut nafaka ve taksimatta bazısını üstün tutsun, [buna] razı olmaları şartıyla yanında tutmasını emretti. Böylece bu husustaki yetki ona ait olup dilediği gibi davranacaktı; bu da onun hasâisindendi. Onlar da buna razı oldular ve bu şart üzere onu tercih ettiler. (١)

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ أَخْرَجَ أَحَدًا مِنْهُمْ عَنِ الْقَسْمِ؟ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمْ يُخْرِجْ أَحَدًا، بَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ -مَعَ مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ مِنْ ذَلِكَ-يُسَوِّي بَيْنَهُنَّ فِي الْقَسْمِ إِلَّا سَوْدَةُ فَإِنَّهَا رَضِيَتْ بِتَرْكِ حَقِّهَا مِنَ الْقَسْمِ، وَجَعَلَتْ يَوْمَهَا لِعَائِشَةَ.

Onlardan birini gece taksimatından çıkarıp çıkarmadığı hususunda ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Hiç kimseyi çıkarmadı; aksine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem -Allah'ın ona bunu tanımasına rağmen- Sevde hariç aralarında taksimatta eşit davranırdı; zira Sevde taksimattaki hakkını terk etmeye razı olmuş ve gününü Âişe'ye vermişti.

وَقِيلَ: أَخْرَجَ بَعْضَهُنَّ.

Bazılarını çıkardığı da söylenmiştir.

رَوَى جَرِيرٌ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَ التَّخْيِيرُ أَشْفَقْنَ أَنْ يُطَلِّقَهُنَّ، فَقُلْنَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ اجْعَلْ لَنَا مِنْ مَالِكَ وَنَفْسِكَ مَا شِئْتَ وَدَعْنَا عَلَى حَالِنَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَأَرْجَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَعْضَهُنَّ وَآوَى إِلَيْهِ بَعْضَهُنَّ، وَكَانَ مِمَّنْ آوَى إِلَيْهِ عَائِشَةُ، وَحَفْصَةُ، وَزَيْنَبُ، وَأُمُّ سلمة، فكان قسم بَيْنَهُنَّ سَوَاءً، وَأَرْجَى مِنْهُنَّ خَمْسًا: أُمَّ حَبِيبَةَ، وَمَيْمُونَةَ، وَسَوْدَةَ، وَصَفِيَّةَ وَجُوَيْرِيَةَ، فَكَانَ يَقْسِمُ لَهُنَّ مَا شَاءَ (٢) .

Cerîr, Mansûr'dan, o da Ebû Rezîn'den rivayet etti ki: Muhayyerlik [ayeti] indiğinde kendilerini boşamasından endişe ettiler ve: 'Ey Allah'ın Peygamberi! Malından ve nefsinden bize dilediğini ver ve bizi halimiz üzere bırak' dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bazısını erteledi, bazısını yanına aldı. Yanına aldıkları arasında Âişe, Hafsa, Zeyneb ve Ümmü Seleme vardı; aralarında eşit taksimat yapardı. Onlardan beşini ise erteledi: Ümmü Habîbe, Meymûne, Sevde, Safiyye ve Cüveyriye. Onlara dilediği gibi taksimat yapardı. (٢)

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: "تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ" يَعْنِي: تَعْزِلُ مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ بِغَيْرِ طَلَاقٍ، وَتَرُدُّ إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ بَعْدَ الْعَزْلِ بِلَا تَجْدِيدِ عَقْدٍ.

Mücâhid şöyle dedi: “Onlardan dilediğini erteler” yani onlardan dilediğini boşamaksızın [kendinden] ayırır, ayırdıktan sonra dilediğini de yeni bir nikâh akdi yapmaksızın yanına geri alırsın.

وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تُطَلِّقُ مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُمْسِكُ مَنْ تَشَاءُ.

İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Onlardan dilediğini boşar, dilediğini nikâhında tutarsın.

وَقَالَ الْحَسَنُ: تَتْرُكُ نِكَاحَ مَنْ شِئْتَ وَتَنْكِحُ مَنْ شِئْتَ مِنْ نِسَاءِ أُمَّتِكَ.

Hasan şöyle dedi: Ümmetinin kadınlarından dilediğinle evlenmeyi bırakır, dilediğinle evlenirsin.

وَقَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا خَطَبَ امْرَأَةً لَمْ يَكُنْ لِغَيْرِهِ خِطْبَتُهَا حَتَّى يَتْرُكَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.

Ve [Hasan] şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir kadına talip olduğunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [ondan] vazgeçinceye kadar bir başkasının ona talip olması caiz olmazdı.

وَقِيلَ: تَقْبَلُ مَنْ تَشَاءُ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ اللَّاتِي يَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لَكَ فَتُؤْوِيهَا إِلَيْكَ وَتَتْرُكُ مَنْ تَشَاءُ فَلَا تَقْبَلُهَا.

Şöyle de denilmiştir: Kendilerini sana hibe eden mümin kadınlardan dilediğini kabul eder ve onu yanına alırsın; dilediğini de bırakır, onu kabul etmezsin.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَامٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: كَانَتْ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ مِنَ اللَّائِي وَهَبْنَ أَنْفُسَهُنَّ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَتْ عَائِشَةُ: أَمَا تَسْتَحِي الْمَرْأَةُ أَنْ تَهَبَ نَفْسَهَا لِلرَّجُلِ؟ فَلَمَّا نَزَلَتْ: {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَرَى رَبَّكَ إِلَّا يُسَارِعُ فِي هَوَاكَ (١) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Muhammed b. Selâm haber verdi, bize İbn Fudayl haber verdi, bize Hişâm babasından haber verdi, dedi ki: Havle bnt. Hakîm, kendilerini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe edenlerdendi. Âişe: 'Bir kadın kendini bir erkeğe hibe etmekten utanmaz mı?' derdi. {تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ} “Onlardan dilediğini erteler, [dilediğini de yanına alırsın]” [ayeti] inince dedim ki: 'Ey Allah'ın Resûlü! Görüyorum ki Rabbin ancak senin hevanı (arzunu) yerine getirmede acele davranıyor.' (١)

قَوْلُهُ ﷿: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} أَيْ: طَلَبْتَ وَأَرَدْتَ أَنْ تُؤْوِيَ إِلَيْكَ امْرَأَةً مِمَّنْ عَزَلْتَهُنَّ عَنِ الْقَسْمِ، {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ} لَا إِثْمَ عَلَيْكَ، فَأَبَاحَ اللَّهُ لَهُ تَرْكَ الْقَسْمِ لَهُنَّ حَتَّى إِنَّهُ لَيُؤَخِّرُ مَنْ يَشَاءُ مِنْهُنَّ فِي نَوْبَتِهَا وَيَطَأُ مَنْ يَشَاءُ مِنْهُنَّ فِي غَيْرِ نَوْبَتِهَا، وَيَرُدُّ إِلَى فِرَاشِهِ مَنْ عَزَلَهَا تَفْضِيلًا لَهُ عَلَى سَائِرِ الرِّجَالِ، {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ} أَيِ: التَّخْيِيرُ الَّذِي خَيَّرْتُكَ فِي صُحْبَتِهِنَّ أَقْرَبُ إِلَى رِضَاهُنَّ وَأَطْيَبُ لِأَنْفُسِهِنَّ وَأَقَلُّ لِحُزْنِهِنَّ إِذَا عَلِمْنَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ ﷿، {وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ} أَعْطَيْتَهُنَّ، {كُلُّهُنَّ} مِنْ تَقْرِيرٍ وَإِرْجَاءٍ وَعَزْلٍ وَإِيوَاءٍ، {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ} مِنْ أَمْرِ النِّسَاءِ وَالْمَيْلِ إِلَى بَعْضِهِنَّ، {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا}

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ} “Uzak durduklarından arzu ettiğin olursa” yani gece taksimatından ayırdığın kadınlardan yanına almayı istediğin ve dilediğin olursa, {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ} “sana bir vebal yoktur” sana bir günah yoktur kavli. Allah, diğer erkeklere nazaran bir üstünlük olarak, eşlerine nöbet taksimatını bırakmayı, öyle ki onlardan dilediğini kendi nöbetinde ertelemeyi, dilediği ile nöbeti olmaksızın ilişkiye girmeyi ve ayırdığı kadını tekrar yatağına döndürmeyi ona mubah kılmıştır. {ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ} “Bu, onların gözlerinin aydın olması ve üzülmemeleri için en uygun olanıdır” yani onların birlikteliği konusunda sana tanıdığım muhayyerlik, bunun Aziz ve Celil olan Allah'tan olduğunu bildiklerinde onların hoşnut olmalarına en yakın, içlerine en hoş gelen ve hüzünlerini en aza indirecek olandır. {وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ} “ve kendilerine verdiğin şeyle hoşnut olmaları için” kendilerine verdiğin, {كُلُّهُنَّ} “hepsinin” sabit tutma, erteleme, ayırma ve yanına alma gibi şeylerle [hoşnut olmaları için]. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ} “Allah kalplerinizde olanı bilir” kadınlar hususundaki niyetleri ve bazısına olan meyli [bilir]. {وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا} “Allah her şeyi hakkıyla bilendir, hilim sahibidir.”

{لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا (٥٢) }

{لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا (٥٢) } “Bundan sonra artık başka kadınlar sana helal değildir. Güzellikleri hoşuna gitse bile, elinin altındaki cariyeler müstesna, bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]. Allah her şeyi gözetleyendir.”

قَوْلُهُ ﷿: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ، مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ: "لَا تَحِلُّ" بِالتَّاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْيَاءِ، "مِنْ بَعْدُ": يَعْنِي مِنْ بَعْدِ هَؤُلَاءِ التِّسْعِ اللَّاتِي خَيَّرْتَهُنَّ فَاخْتَرْنَكَ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا خَيَّرَهُنَّ فَاخْتَرْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ شَكَرَ اللَّهُ لَهُنَّ وَحَرَّمَ عَلَيْهِ النِّسَاءَ سِوَاهُنَّ وَنَهَاهُ عَنْ تَطْلِيقِهِنَّ وَعَنِ الِاسْتِبْدَالِ بِهِنَّ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ (٢) .

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ، مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “Bundan sonra artık başka kadınlar sana helal değildir. Bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]” kavli. Ebû Amr ve Ya'kûb te ile “لَا تَحِلُّ” şeklinde okumuş; diğerleri ise ye ile okumuşlardır. 'Bundan sonra' ifadesi: Yani muhayyer bıraktığın ve seni tercih eden bu dokuz kadından sonra [demektir]. Şöyle ki, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları muhayyer bırakıp da onlar Allah'ı ve Resûlü'nü tercih edince, Allah onların bu tutumunu mükâfatlandırdı; onlardan başkasını ona haram kıldı ve onları boşamasını da onların yerine başkalarını almasını da ona yasakladı. Bu, İbn Abbâs ve Katâde'nin kavlidir. (٢)

وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ أُبِيحَ لَهُ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ؟

Daha sonra kadınların ona helal kılınıp kılınmadığı hususunda ihtilaf ettiler.

قَالَتْ عَائِشَةُ: مَا مَاتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَتَّى أُحِلَّ لَهُ النِّسَاءُ سِوَاهُنَّ .

Âişe [radıyallâhu anhâ] şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, onların dışındaki kadınlar kendisine helal kılınmadan vefat etmedi.»

وَقَالَ أَنَسٌ: مَاتَ عَلَى التَّحْرِيمِ.

Enes ise: 'Tahrim (yasaklama) üzere vefat etti' demiştir.

وَقَالَ عِكْرِمَةُ، وَالضَّحَّاكُ: مَعْنَى الْآيَةِ لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ إِلَّا اللَّاتِي أَحْلَلْنَا لَكَ وَهُوَ قَوْلُهُ: "إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ" الْآيَةَ، ثُمَّ قَالَ: "لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ"، إِلَّا الَّتِي أَحْلَلْنَا لَكَ بِالصِّفَةِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا.

İkrime ve Dahhâk şöyle dediler: Ayetin manası; sana helal kıldıklarımızdan başka kadınlar sana helal değildir, şeklindedir. O da: “Sana eşlerini helal kıldık” ayetidir; sonra da: “Bundan sonra artık kadınlar sana helal değildir” yani zikri geçen vasıflarla sana helal kıldıklarımızdan başkası [helal değildir], buyurmuştur.

وَقِيلَ لِأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: لَوْ مَاتَ نِسَاءُ النَّبِيِّ ﷺ أَكَانَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ؟ قَالَ: وَمَا يَمْنَعُهُ مِنْ ذَلِكَ؟ قِيلَ: قَوْلُهُ ﷿: "لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ"، قَالَ: إِنَّمَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُ ضَرْبًا مِنَ النِّسَاءِ، فَقَالَ: "يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أحللنا لك أزوجك"، ثُمَّ قَالَ: "لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ".

Übey b. Ka'b'a: 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri vefat etseydi evlenmesi ona helal olur muydu?' diye soruldu. O: 'Onu bundan ne alıkoyabilir ki?' dedi. 'Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: “Bundan sonra artık başka kadınlar sana helal değildir” kavli' denildi. O da: 'Allah ona sadece belirli sınıftaki kadınları helal kılmış ve: “Ey Peygamber! Biz sana eşlerini helal kıldık” buyurmuş; sonra da: “Bundan sonra artık başka kadınlar sana helal değildir” buyurmuştur' dedi.

قَالَ أَبُو صَالِحٍ: أُمِرَ أَنْ لَا يَتَزَوَّجَ أَعْرَابِيَّةً وَلَا عَرَبِيَّةً، وَيَتَزَوَّجَ مِنْ نِسَاءِ قَوْمِهِ مِنْ بَنَاتِ الْعَمِّ وَالْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ إِنْ شَاءَ ثَلَاثَمِائَةٍ: وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ لَا يَحِلُّ لَكَ الْيَهُودِيَّاتُ وَلَا النَّصْرَانِيَّاتُ بَعْدَ الْمُسْلِمَاتِ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ، يَقُولُ: وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِالْمُسْلِمَاتِ غَيْرَهُنَّ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، يَقُولُ لَا تَكُونُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ يَهُودِيَّةً وَلَا نَصْرَانِيَّةً، إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ، أَحَلَّ لَهُ مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ مِنَ الْكِتَابِيَّاتِ أَنْ يَتَسَرَّى بِهِنَّ.

Ebû Sâlih dedi ki: Bir bedevi veya Arap kadınıyla evlenmemesi; kendi kavminin kadınlarından amca, hala ve teyze kızlarıyla dilerse üç yüz kadınla evlenmesi emredildi. Mücâhid ise şöyle dedi: Bunun manası; Müslüman kadınlardan sonra Yahudi ve Hristiyan kadınlar sana helal değildir, “ve onları değiştirmek de [helal değildir]” yani Müslüman kadınları onların dışındaki Yahudi ve Hristiyanlarla değiştirmek de sana helal değildir, demektir. [Yani] müminlerin annesi Yahudi veya Hristiyan olamaz; “sağ elinin malik oldukları (cariyeler) müstesna”, cariyelerden olan Ehl-i Kitap kadınları cariye edinmesini ona helal kılmıştır.

وَرُوِيَ عَنِ الضَّحَّاكِ: يَعْنِي وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِأَزْوَاجِكَ اللَّاتِي هُنَّ فِي حِيَالِكَ أَزْوَاجًا غَيْرَهُنَّ بِأَنْ تُطَلِّقَهُنَّ فَتَنْكِحَ غَيْرَهُنَّ، فَحَرَّمَ عَلَيْهِ طَلَاقَ النِّسَاءِ اللَّوَاتِي كُنَّ عِنْدَهُ إِذْ جَعَلَهُنَّ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَحَرَّمَهُنَّ عَلَى غَيْرِهِ حِينَ اخْتَرْنَهُ، فَأَمَّا نِكَاحُ غَيْرِهِنَّ فَلَمْ يُمْنَعْ عَنْهُ.

Dahhâk'tan şöyle rivayet edildi: Yani onları değiştirmek de, senin nikâhında bulunan eşlerini onları boşayıp da başkalarıyla nikâhlanmak suretiyle başka eşlerle değiştirmek de [sana helal değildir]. Onları müminlerin anneleri kıldığı ve onlar da onu tercih ettiği zaman yanında bulunan kadınları boşamayı ona haram kıldı; başkalarıyla evlenmekten ise menedilmedi.

وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ فِي قَوْلِهِ: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} كَانَتِ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَتَبَادَلُونَ بِأَزْوَاجِهِمْ، يَقُولُ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ: بَادِلْنِي بِامْرَأَتِكَ، وَأُبَادِلُكَ بِامْرَأَتِي، تَنْزِلُ لِي عَنِ امْرَأَتِكَ، وَأَنْزِلُ لَكَ عَنِ امْرَأَتِي، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} (١) يَعْنِي لَا تُبَادِلُ بِأَزْوَاجِكَ غَيْرَكَ بِأَنْ تُعْطِيَهُ زَوْجَكَ وَتَأْخُذَ زَوْجَتَهُ، إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ لَا بَأْسَ أَنْ تبدل بجاريتك ٨٤/ب مَا شِئْتَ، فَأَمَّا الْحَرَائِرُ فَلَا.

İbn Zeyd: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]” kavli hakkında şöyle demiştir: Cahiliye döneminde Araplar eşlerini birbirleriyle takas ederlerdi. Bir adam diğer adama: 'Senin hanımını bana ver, ben de sana hanımımı vereyim; sen hanımından benim lehime vazgeç, ben de hanımımdan senin lehine vazgeçeyim' derdi. Bunun üzerine Allah: {وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ} “bunları başka eşlerle değiştirmek de [helal değildir]” [ayetini] indirdi (١); yani ona hanımını verip onun hanımını almak suretiyle eşlerini başkasıyla takas edemezsin. Ancak sağ elinin malik oldukları müstesnadır; cariyeni dilediğin gibi değiştirmende bir sakınca yoktur. Hür kadınlara gelince, hayır.

وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: دَخَلَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ بِغَيْرِ إِذْنٍ، وَعِنْدَهُ عَائِشَةُ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "يَا عُيَيْنَةُ فَأَيْنَ الِاسْتِئْذَانُ"؟ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا اسْتَأْذَنْتُ عَلَى رَجُلٍ مِنْ مُضَرَ مُنْذُ أَدْرَكْتُ، ثُمَّ قَالَ: مَنْ هَذِهِ الْحُمَيْرَاءُ إِلَى جَنْبِكَ؟ فَقَالَ: هَذِهِ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ عُيَيْنَةُ: أَفَلَا أَنْزِلُ لَكَ عَنْ أَحْسَنِ الْخَلْقِ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَرَّمَ ذَلِكَ"، فَلَمَّا خَرَجَ قَالَتْ عَائِشَةُ: مَنْ هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ فَقَالَ: "هذا أحمق مطاوع وَإِنَّهُ عَلَى مَا تَرَيْنَ لَسَيِّدُ قَوْمِهِ" .

Atâ b. Yesâr'dan, onun da Ebû Hüreyre'den [rivayet ettiğine] göre [Ebû Hüreyre] şöyle demiştir: Uyeyne b. Hısn, Âişe de yanındayken izin almaksızın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ey Uyeyne! [Hani] nerede izin istemek?» buyurdu. O: "Ey Allah'ın Resûlü! Kendimi bildim bileli Mudar [kabilesin]den hiçbir kimseden izin istemedim" dedi. Sonra: "Yanındaki bu Humeyrâ (al yanaklı, beyaz tenli kadın) kimdir?" dedi. [Allah Resûlü]: «Bu, müminlerin annesi Âişe'dir» buyurdu. Bunun üzerine Uyeyne: "İnsanların en güzelini [kendi eşimi] sana hibe edip senin lehine vazgeçeyim [eşlerimizi değiştirelim] mi?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz ki Allah bunu haram kılmıştır» buyurdu. [Uyeyne] çıkıp gidince Âişe: "Ey Allah'ın Resûlü! Bu kimdir?" dedi. [Allah Resûlü]: «Bu, [sözü dinlenen/kavminin] itaat ettiği bir ahmaktır; o, bu gördüğün hâline rağmen kavminin efendisidir» buyurdu.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} يَعْنِي: لَيْسَ لَكَ أَنْ تُطَلِّقَ أَحَدًا مِنْ نِسَائِكَ وَتَنْكِحَ بَدَلَهَا أُخْرَى وَلَوْ أَعْجَبَكَ جَمَالُهَا.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ} “Güzellikleri hoşuna gitse bile” kavli; yani güzelliği hoşuna gitse bile eşlerinden birini boşayıp onun yerine bir başkasını nikâhlaman senin için caiz değildir, demektir.