قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَعْنِي أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ الْخَثْعَمِيَّةَ امْرَأَةَ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، فَلَمَّا اسْتُشْهِدَ جَعْفَرُ أَرَادَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنْ يَخْطِبَهَا فَنُهِيَ عَنْ ذَلِكَ (١) .
İbn Abbâs şöyle demiştir: [Bununla] Ca‘fer b. Ebî Tâlib'in eşi el-Has‘amiyye olan Esmâ bint Umeys kastedilmektedir. Ca‘fer şehit edilince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona talip olmak istedi, fakat bundan nehyedildi (١).
{إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: مَلَكَ بَعْدَ هَؤُلَاءِ مَارِيَةَ.
{إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ} “Sağ elinin malik oldukları (cariyelerin) müstesnadır”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Bunlardan sonra Mâriye'ye malik oldu.
{وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} حَافِظًا.
{وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا} “Allah her şeyi gözetleyicidir”; [yani] koruyucudur.
وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ النَّظَرِ إِلَى مَنْ يُرِيدُ نِكَاحَهَا مِنَ النِّسَاءِ. رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِذَا خَطَبَ أَحَدُكُمُ الْمَرْأَةَ فَإِنِ اسْتَطَاعَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى مَا يَدْعُوهُ إِلَى نِكَاحِهَا فَلْيَفْعَلْ" (٢) .
Bu ayette, kadınlardan evlenmek istediği kişiye bakmanın caiz olduğuna delil vardır. Câbir radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sizden biriniz bir kadına talip olduğu zaman, onu kendisiyle evlenmeye sevk edecek şeylere bakmaya gücü yeterse bunu yapsın" buyurdu (٢).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ يُوسُفَ الْجُوَيْنِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ شَرِيكٍ الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ الْجُورَبَذِيُّ قَالَ: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عَاصِمٍ هُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَالَ: خَطَبْتُ امْرَأَةً، فَقَالَ لِيَ النَّبِيُّ ﷺ: "هَلْ نَظَرْتَ إِلَيْهَا؟ " قُلْتُ: لَا قَالَ: "فَانْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يُؤْدَمَ بَيْنَكُمَا" (٣) .
Bize Ebu'l-Hasen Ali b. Yûsuf el-Cüveynî haber verdi, bize Muhammed b. Muhammed b. Ali b. Şerîk eş-Şâfiî haber verdi, bize Abdullah b. Muhammed b. Müslim haber verdi, bize Ebû Bekr el-Cûrebezî haber verip dedi ki: Bize Ahmed b. Harb haber verdi, bize Ebû Muâviye, Âsım'dan -ki o İbn Süleymân'dır-, o Bekr b. Abdullah'tan, o da Muğîre b. Şu‘be'den naklen haber verdi; [Muğîre] dedi ki: Bir kadına talip oldum. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bana: "Ona baktın mı?" buyurdu. Ben: "Hayır" dedim. "Öyleyse ona bak; zira bu, aranızda ülfet ve sevginin kalıcı olması için daha uygundur" buyurdu (٣).
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ، أَخْبَرَنَا حَامِدُ ابن مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَجُلًا أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنَ الْأَنْصَارِ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: "انْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّ فِي أَعْيُنِ نِسَاءِ الْأَنْصَارِ شَيْئًا" قَالَ الْحُمَيْدِيُّ: يَعْنِي الصِّغَرَ.
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa‘lebî haber verdi, bize Abdullah b. Hâmid haber verdi, bize Hâmid b. Muhammed haber verdi, bize Bişr b. Mûsâ haber verdi, bize el-Humeydî haber verdi, bize Yezîd b. Keysân, Ebû Hâzim'den, o da Ebû Hüreyre'den [naklen] haber verdi ki: Bir adam Ensâr'dan bir kadınla evlenmek istedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: « انْظُرْ إِلَيْهَا فَإِنَّ فِي أَعْيُنِ نِسَاءِ الْأَنْصَارِ شَيْئًا » «Ona bak; zira Ensâr kadınlarının gözlerinde bir şey vardır» buyurdu. Humeydî dedi ki: [Bununla gözlerin] küçüklüğünü kastetmektedir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا (٥٣) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا (٥٣) } “Ey iman edenler! Yemek için size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin; yemeğin pişmesini beklemeyin. Fakat çağrıldığınız zaman girin; yemeği yediğinizde de lafa dalmadan hemen dağılın. Çünkü bu durum Peygamber'i rahatsız ediyor, o da sizden utanıyordu. Oysa Allah haktan utanmaz. Onlardan (Peygamber hanımlarından) bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir. Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini nikâhlamanız sizin için asla caiz değildir. Şüphesiz bu, Allah katında büyük bir günahtır (53).”
قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} الْآيَةَ. قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي شَأْنِ وَلِيمَةِ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ بَنَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin...” ayeti hakkında müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb bint Cahş ile evlendiği zamanki düğün ziyafeti hususunda inmiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ عَنْ عُقَيْلٍ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي أَنَسُ ابْنُ مَالِكٍ أَنَّهُ كَانَ ابْنُ عَشْرِ سِنِينَ مَقْدِمَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمَدِينَةَ، قَالَ: وَكَانَتْ أُمُّ هَانِئٍ تُوَاظِبُنِي عَلَى خِدْمَةِ النَّبِيِّ ﷺ، فَخَدَمْتُهُ عَشْرَ سِنِينَ، وَتُوُفِّيَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَنَا ابْنُ عِشْرِينَ سَنَةً، فَكُنْتُ أَعْلَمَ النَّاسِ بِشَأْنِ الْحِجَابِ حِينَ أُنْزِلَ، فَكَانَ أَوَّلَ مَا أُنْزِلَ فِي مُبْتَنَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِزَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ، أَصْبَحَ النَّبِيُّ ﷺ بِهَا عَرُوسًا فَدَعَا الْقَوْمَ فَأَصَابُوا مِنَ الطَّعَامِ ثُمَّ خَرَجُوا، وَبَقِيَ رَهْطٌ مِنْهُمْ عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فَأَطَالُوا الْمُكْثَ، فَقَامَ النَّبِيُّ لِلَّهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْتُ مَعَهُ لِكَيْ يَخْرُجُوا، فَمَشَى النَّبِيُّ ﷺ وَمَشَيْتُ حَتَّى جَاءَ حُجْرَةَ عَائِشَةَ، ثُمَّ ظَنَّ أَنَّهُمْ قَدْ خَرَجُوا فَرَجَعَ وَرَجَعْتُ مَعَهُ، حَتَّى إِذَا دَخَلَ عَلَى زَيْنَبَ فَإِذَا هُمْ جُلُوسٌ لَمْ يَخْرُجُوا، فَرَجَعَ النَّبِيُّ ﷺ، وَرَجَعْتُ مَعَهُ حَتَّى إِذَا بَلَغَ عَتَبَةَ حُجْرَةِ عَائِشَةَ وَظَنَّ أَنَّهُمْ قَدْ خَرَجُوا فَرَجَعَ وَرَجَعْتُ مَعَهُ فَإِذَا هُمْ قَدْ خَرَجُوا، فَضَرَبَ النَّبِيُّ ﷺ بَيْنِي وَبَيْنَهُ السِّتْرَ، وَأُنْزِلَ الْحِجَابُ (١) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdullah en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Yahyâ b. Bükeyr haber verdi, bize el-Leys, Ukayl'den, o İbn Şihâb'dan haber verdi, [o dedi ki]: Bana Enes b. Mâlik haber verdi ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde kendisi on yaşındaydı. Dedi ki: Ümmü Hânî beni Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hizmet etmeye devam ettirirdi. Ben de ona on sene hizmet ettim. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde yirmi yaşındaydım. Tesettür/hicab indiği zaman bu hususu insanların en iyi bileni bendim. İlk olarak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Zeyneb bint Cahş ile gerdeğe girmesi hakkında indi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlenmiş olarak sabahladı ve insanları davet etti. Onlar da yemekten yediler ve sonra çıktılar. Onlardan bir grup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında kaldı ve oturuşu uzattılar. Bunun üzerine Peygamber [Allah için] kalkıp dışarı çıktı, onlar da çıksınlar diye ben de onunla çıktım. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yürüdü, ben de yürüdüm, nihayet Âişe'nin odasına geldi. Sonra onların çıktıklarını zannedip geri döndü, ben de onunla döndüm. Zeyneb'in yanına girdiğinde bir de baktı ki onlar oturuyorlar, çıkmamışlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tekrar geri döndü, ben de onunla geri döndüm; nihayet Âişe'nin odasının eşiğine vardı ve çıktıklarını zannetti. Tekrar geri döndü, ben de onunla döndüm, bir de baktı ki onlar çıkmışlar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem benimle kendi arasına perdeyi çekti ve tesettür/hicab ayeti indirildi (١).
وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ -وَاسْمُهُ الْجَعْدُ-عَنْ أَنَسٍ قَالَ: فَدَخَلَ يَعْنِي رَسُولَ اللَّهِ ﷺ الْبَيْتَ وَأَرْخَى السِّتْرَ وَإِنِّي لَفِي الْحُجْرَةِ، وَهُوَ يَقُولُ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} إِلَى قَوْلِهِ: {وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} .
Ebû Osmân -ki adı el-Ca‘d'dır- Enes'ten naklen dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eve girdi ve perdeyi indirdi; ben ise odanın içindeydim. O sırada: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin...” [ayetinden] {وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} “...Allah ise haktan hayâ etmez (çekinmez)” sözüne kadar [olan kısmı] okuyordu.
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نَاسٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا يَتَحَيَّنُونَ طَعَامَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيَدْخُلُونَ عَلَيْهِ قَبْلَ الطَّعَامِ إِلَى أَنْ يُدْرَكَ ثُمَّ يَأْكُلُونَ وَلَا يَخْرُجُونَ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَأَذَّى بِهِمْ فَنَزَلَتْ (١)
İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayıp yemekten önce içeri giren, yemek hazır oluncaya kadar bekleyip yiyen ve sonra da çıkmayan birtakım Müslümanlar hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan rahatsız oluyordu, bunun üzerine [bu ayet] indi (١).
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} يَقُولُ: إِلَّا أَنْ تُدْعَوْا، {إِلَى طَعَامٍ} فَيُؤْذَنُ لَكُمْ فَتَأْكُلُونَهُ، {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} غَيْرَ مُنْتَظِرِينَ إِدْرَاكَهُ وَوَقْتَ نُضْجِهِ، يُقَالُ: أَنَى الْحَمِيمُ: إِذَا انْتَهَى حَرُّهُ، وَإِنَى أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ: إِذَا حَانَ، إِنَى بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مَقْصُورَةٍ، فَإِذَا فَتَحْتَهَا مَدَدْتَ فَقُلْتَ الْإِنَاءَ، وَفِيهِ لُغَتَانِ إِنَى يَأْنَى، وَآنَ يَئِينُ، مِثْلَ: حَانَ يَحِينُ.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ} “Ey iman edenler! Size izin verilmedikçe Peygamber'in evlerine girmeyin”; yani çağrılmadıkça [girmeyin], {إِلَى طَعَامٍ} “yemek için” [çağrılıp da] size izin verilir, siz de onu yersiniz. {غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ} “yemeğin pişmesini beklemeksizin”; yani pişmesini ve yetişme vaktini gözetmeksizin. Sıcak suyun ısısı zirveye ulaştığında 'enâ'l-hamîm' (أَنَى الْحَمِيمُ), bir şeyi yapma vakti geldiğinde 'inâ en yef‘ale zâlik' (وَإِنَى أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ) denir. Hemzenin kesresi ve maksur ile 'inâ' (إِنَى) şeklindedir. Onu fetha yaparsan med ile 'el-inâe' (الْإِنَاءَ) dersin. Bunda iki lügat vardır: 'hâne yehînu' gibi 'inâ ye'nî' (إِنَى يَأْنَى) ve 'âne yeînu' (آنَ يَئِينُ) şeklindedir.
{وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ} أَكَلْتُمُ الطَّعَامَ، {فَانْتَشِرُوا} تَفَرَّقُوا وَاخْرُجُوا مِنْ مَنْزِلِهِ، {وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ} وَلَا طَالِبِينَ الْأُنْسَ لِلْحَدِيثِ، وَكَانُوا يَجْلِسُونَ بَعْدَ الطَّعَامِ يَتَحَدَّثُونَ طَوِيلًا فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ.
{وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ} “Fakat çağrıldığınız zaman girin; yemeği yediğinizde de” yemeği yediğinizde, {فَانْتَشِرُوا} “hemen dağılın” dağılın ve onun evinden çıkın, {وَلَا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ} “sohbete dalmaksızın” konuşmak için samimiyet arayanlar olmaksızın. Onlar yemekten sonra oturup uzun uzun sohbet ederlerdi; işte bundan nehyedildiler.
{إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} أَيْ: لَا يَتْرُكُ تَأْدِيبَكُمْ وَبَيَانَ الْحَقِّ حَيَاءً.
{إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لَا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ} “Çünkü bu durum Peygamber'i rahatsız ediyor, o da sizden utanıyordu. Oysa Allah haktan utanmaz”; yani hayâ sebebiyle sizi terbiye etmeyi ve hakkı açıklamayı terk etmez.
{وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} أَيْ: مِنْ وَرَاءِ سِتْرٍ، فَبَعْدَ آيَةِ الْحِجَابِ لَمْ يَكُنْ لِأَحَدٍ أَنْ يَنْظُرَ إِلَى امْرَأَةٍ مِنْ نِسَاءِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مُنْتَقِبَةً كَانَتْ أَوْ غَيْرَ مُنْتَقِبَةٍ، {ذَلِكُمْ أَطْهَرُ، لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ} مِنَ الرَّيْبِ.
{وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ} “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin”; yani bir örtünün arkasından. Hicab ayetinden sonra peçeli olsun veya olmasın hiç kimsenin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından birine bakması [caiz] olmadı. {ذَلِكُمْ أَطْهَرُ، لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ} “Bu, hem sizin kalpleriniz hem de onların kalpleri için daha temizdir” şüpheden.
وَقَدْ صَحَّ فِي سَبَبِ نُزُولِ آيَةِ الْحِجَابِ مَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﷺ كُنَّ يَخْرُجْنَ بِاللَّيْلِ إِذَا تَبَرَّزْنَ إِلَى الْمَنَاصِعِ، وَهُوَ صَعِيدٌ أَفْيَحُ، وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ لِلنَّبِيِّ ﷺ: احْجُبْ نِسَاءَكَ، فَلَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَفْعَلْ، فَخَرَجَتْ سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ زَوْجُ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةً مِنَ اللَّيَالِي عِشَاءً، وَكَانَتِ امْرَأَةً طَوِيلَةً فَنَادَاهَا عُمَرُ: أَلَا قَدْ عَرَفْنَاكِ يَا سَوْدَةُ -حِرْصًا عَلَى أَنْ يَنْزِلَ الْحِجَابُ-فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ الْحِجَابِ (٢) .
Hicab ayetinin nüzul sebebi hakkında sahih olarak gelen rivayet şudur: Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdullah en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Yahyâ b. Bükeyr haber verdi, bize el-Leys haber verdi, bana Ukayl, İbn Şihâb'dan, o Urve'den, o da Âişe'den naklen anlattı ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşleri gece vakti abdest bozmak için Menâsı'a -ki orası geniş ve açık bir alandır- çıkarlardı. Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Kadınlarını ört/perdele' derdi, fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu yapmazdı. Bir gece yatsı vaktinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Sevde bint Zem‘a çıktı; uzun boylu bir kadındı. Ömer -hicab ayetinin inmesine olan hırsından dolayı- ona: 'Haberin olsun ey Sevde, seni tanıdık!' diye seslendi. Bunun üzerine Yüce Allah hicab ayetini indirdi (٢).
أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَخْبَرَنَا حَاجِبُ ابْنُ أَحْمَدَ الطُّوسِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مُنِيبٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ: وَافَقَنِي رَبِّي في ثلاث ٨٥/أقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلَّى؟
Bize Ahmed b. Abdullah es-Sâlihî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, bize Abdürrahîm b. Münîb haber verdi, bize Yezîd b. Hârûn haber verdi, bize Humeyd, Enes'ten [naklen] haber verdi, o şöyle dedi: Ömer [radıyallâhu anh] şöyle dedi: «Rabbim bana üç hususta muvafakat buyurdu: "Ey Allah'ın Resûlü! Makam-ı İbrâhim'i bir namazgâh edinsen[iz olmaz mı]?" dedim»
فَأَنْزَلَ اللَّهُ: "وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى"، وَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ يَدْخُلُ عَلَيْكَ الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ فَلَوْ أَمَرْتَ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ بِالْحِجَابِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ الْحِجَابِ، قَالَ: وَبَلَغَنِي بَعْضُ مَا آذَى بِهِ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ نِسَاؤُهُ، قَالَ: فَدَخَلْتُ عَلَيْهِنَّ اسْتَقْرِبُهُنَّ وَاحِدَةً وَاحِدَةً، قُلْتُ: وَاللَّهِ لَتَنْتَهُنَّ أَوْ لَيُبْدِلَنَّهُ اللَّهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ، حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى زَيْنَبَ فَقَالَتْ: يَا عُمَرُ مَا كَانَ فِي رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا يَعِظُ نِسَاءَهُ حَتَّى تَعِظَهُنَّ أَنْتَ، قَالَ: فَخَرَجْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ﷿: "عَسَى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ" (التَّحْرِيمِ-٥) ، إِلَى آخِرِ الْآيَةِ (١) .
bunun üzerine Allah: 'Makam-ı İbrâhim'den bir namazgâh edinin' [ayetini] indirdi. 'Ey Allah'ın Resûlü! Senin yanına iyi kimse de giriyor kötü kimse de. Müminlerin annelerine örtünmelerini emretsen?' dedim, Allah da hicab ayetini indirdi. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin kendisini üzdükleri bazı şeyler bana ulaştı. Dedi ki: Yanlarına girdim, tek tek onlara çıkışıp 'Vallahi ya bundan vazgeçersiniz ya da Allah ona sizden daha hayırlı eşler verir!' dedim. Nihayet Zeyneb'in yanına vardım; o: 'Ey Ömer! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'de hanımlarına nasihat edecek şey kalmadı mı ki sen onlara nasihat ediyorsun?' dedi. [Ömer] dedi ki: Çıktım, bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah ayetin sonuna kadar: 'Eğer o sizi boşarsa, Rabbi ona sizden daha hayırlı eşler verebilir' (Tahrîm, 5) [ayetini] indirdi (١).
قَوْلُهُ ﷿: {وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ} لَيْسَ لَكُمْ أَذَاهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ، {وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا} نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ، قَالَ: لَئِنْ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَأَنْكِحَنَّ عَائِشَةَ (٢) .
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَمَا كَانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ} “Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz sizin için caiz değildir”; hiçbir hususta ona eziyet vermeniz caiz değildir, {وَلَا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَدًا} “ve kendisinden sonra onun eşlerini nikâhlamanız da asla [caiz değildir]”. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından, 'Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse kesinlikle Âişe ile evleneceğim' diyen bir adam hakkında inmiştir (٢).
قَالَ مُقَاتِلُ بْنُ سُلَيْمَانَ: هُوَ طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، فَأَخْبَرَهُ اللَّهُ ﷿ أَنَّ ذَلِكَ مُحَرَّمٌ (٣) وَقَالَ: {إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا} أَيْ: ذَنْبًا عَظِيمًا.
Mukâtil b. Süleymân: 'O, Talha b. Ubeydullah'tır' demiştir. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah ona bunun haram olduğunu haber verdi (٣) ve: {إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا} “Şüphesiz bu, Allah katında pek büyüktür”; yani büyük bir günahtır, buyurdu.
وَرَوَى مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ الْعَالِيَةَ بِنْتَ ظَبْيَانَ الَّتِي طَلَّقَ النَّبِيُّ ﷺ تَزَوَّجَتْ رَجُلًا وَوَلَدَتْ لَهُ، وَذَلِكَ قَبْلَ تَحْرِيمِ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ عَلَى النَّاسِ (٤) .
Ma‘mer, ez-Zührî'den rivayet etti ki; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in boşadığı Âliye bint Zabyân bir adamla evlendi ve ondan çocuğu oldu. Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerinin insanlara haram kılınmasından önceydi (٤).
{إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٥٤) }
{إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا (٥٤) } “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de, şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir (54).”
{إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} نَزَلَتْ فِيمَنْ أَضْمَرَ نِكَاحَ عَائِشَةَ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ (٥) .
{إِنْ تُبْدُوا شَيْئًا أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا} “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de, şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra Âişe ile evlenmeyi içinden geçiren kimse hakkında inmiştir (٥).
وَقِيلَ: قَالَ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ: مَا بَالُنَا نُمْنَعُ مِنَ الدُّخُولِ عَلَى بَنَاتِ أَعْمَامِنَا؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.
Şöyle de denilmiştir: Sahabeden bir adam: 'Amcamızın kızlarının yanına girmekten neden menediliyoruz?' dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَلَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْحِجَابِ قَالَ الْآبَاءُ وَالْأَبْنَاءُ وَالْأَقَارِبُ: وَنَحْنُ أَيْضًا نُكَلِّمُهُنَّ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ؟ فَأَنْزَلَ اللَّهُ: .
Hicab (örtünme) ayeti indiğinde babalar, oğullar ve akrabalar: “Biz de mi onlarla perde arkasından konuşacağız?” dediler. Bunun üzerine Allah [şu ayeti] indirdi:
{لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٥٥) إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٥٦) }
{لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ وَلَا نِسَائِهِنَّ وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدًا (٥٥) إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا (٥٦) } “Onlara (Peygamber eşlerine); babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi (mümin) kadınları ve ellerinin altında bulunanlar (köle ve cariyeleri) hususunda bir günah yoktur. (Ey Peygamber hanımları!) Allah'tan sakının. Şüphesiz Allah her şeye şahittir (55). Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin (56).”
{لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِيءَابَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ} أَيْ: لَا إِثْمَ عَلَيْهِنَّ فِي تَرْكِ الِاحْتِجَابِ مِنْ هَؤُلَاءِ، {وَلَا نِسَائِهِنَّ} قِيلَ: أَرَادَ بِهِ النِّسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ، حَتَّى لَا يَجُوزَ لِلْكِتَابِيَّاتِ الدُّخُولُ عَلَيْهِنَّ، وَقِيلَ: هُوَ عَامٌّ فِي الْمُسْلِمَاتِ وَالْكِتَابِيَّاتِ، وَإِنَّمَا قَالَ: "وَلَا نِسَائِهِنَّ"، لِأَنَّهُنَّ مِنْ أَجْنَاسِهِنَّ، {وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ}
{لَا جُنَاحَ عَلَيْهِنَّ فِيءَابَائِهِنَّ وَلَا أَبْنَائِهِنَّ وَلَا إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ إِخْوَانِهِنَّ وَلَا أَبْنَاءِ أَخَوَاتِهِنَّ} “Onlara; babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları ve kız kardeşlerinin oğulları hususunda bir günah yoktur”; yani bunlara karşı örtünmeyi terk etmelerinde kendilerine bir günah yoktur. {وَلَا نِسَائِهِنَّ} “ne de kendi kadınları hususunda”; bununla Ehl-i kitap kadınlarının onların yanına girmesi caiz olmasın diye Müslüman kadınların kastedildiği söylenmiştir. Müslüman ve Ehl-i kitap kadınlar hakkında genel olduğu da söylenmiştir; 'kendi kadınları' demesi ise onların kendi cinslerinden olmaları sebebiyledir. {وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ} “ne de sağ ellerinin malik oldukları hususunda...”
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ عَبْدَ الْمَرْأَةِ هَلْ يَكُونُ مُحَرَّمًا لَهَا أَمْ لَا؟.
Kadının kölesinin ona mahrem olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فَقَالَ قَوْمٌ يَكُونُ مُحَرَّمًا لِقَوْلِهِ ﷿: "وَلَا مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ".
Bir grup, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: “ne de sağ ellerinin malik oldukları” kavlinden dolayı mahrem olacağını söylemiştir.
وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ كَالْأَجَانِبِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الْإِمَاءُ دُونَ الْعَبِيدِ.
Bir grup ise: 'O, yabancılar gibidir; ayetten kastedilen erkek köleler değil, cariyelerdir' demiştir.
{وَاتَّقِينَ اللَّهَ} أَنْ يَرَاكُنَّ غَيْرُ هَؤُلَاءِ، {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} مِنْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ {شَهِيدًا} قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَرَادَ إِنَّ اللَّهَ يَرْحَمُ النَّبِيَّ، وَالْمَلَائِكَةُ يَدْعُونَ لَهُ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا: "يُصَلُّونَ" يَتَبَرَّكُونَ.
{وَاتَّقِينَ اللَّهَ} “Allah'tan sakının” bunların dışındakilerin sizi görmesinden. {إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ} “Şüphesiz Allah her şeye” kulların amellerinden her şeye {شَهِيدًا} “şahittir”. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ} “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler” kavli; İbn Abbâs: [Bununla] Allah'ın Peygamber'e merhamet ettiği, meleklerin de ona dua ettiği kastedilmiştir, dedi. İbn Abbâs'tan yine şöyle [rivayet edilmiştir]: “Salât ederler”, bereket dilerler [demektir].
وَقِيلَ: الصَّلَاةُ مِنَ اللَّهِ: الرَّحْمَةُ، وَمِنَ الْمَلَائِكَةِ: الِاسْتِغْفَارُ.
Salâtın Allah'tan rahmet, meleklerden ise istiğfar olduğu da söylenmiştir.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ} أَيِ: ادْعُوَا لَهُ بِالرَّحْمَةِ، {وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} أَيْ: حَيُّوهُ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ.
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ} “Ey iman edenler! Siz de ona salât edin”; yani onun için rahmet duası edin. {وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا} “ve tam bir teslimiyetle selam verin”; yani ona İslâm selamı ile selam verin.
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: صَلَاةُ اللَّهِ: ثَنَاؤُهُ عَلَيْهِ عِنْدَ الْمَلَائِكَةِ، وَصَلَاةُ الْمَلَائِكَةِ: الدُّعَاءُ.
Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Allah'ın salâtı, meleklerin yanında onu övmesidir; meleklerin salâtı ise duadır.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ الْحُمَيْدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْفَقِيهُ بِبَغْدَادَ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ زُهَيْرِ بْنِ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَلَمَةَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو فَرْوَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى [سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي لَيْلَى] يَقُولُ: لَقِيَنِي كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ فَقَالَ: أَلَا أُهْدِي لَكَ هَدِيَّةً سَمِعْتُهَا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ؟ فَقُلْتُ: بَلَى فَاهْدِهَا لِي، فَقَالَ سَأَلْنَا
Bize Ebû Saîd Ahmed b. Muhammed b. el-Abbâs el-Humeydî haber verdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh el-Hâfız haber verdi, bize Bağdat'ta Ebû Bekr Ahmed b. Süleymân el-Fakîh haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. Züheyr b. Harb haber verdi, bize Mûsâ b. İsmâîl haber verdi, bize Ebû Seleme haber verdi, bize Abdülvâhid b. Ziyâd haber verdi, bize Ebû Ferve haber verdi, [o şöyle dedi:] Bana Abdullah b. Îsâ b. Abdirrahmân b. Ebî Leylâ anlattı; [o da Abdurrahmân b. Ebî Leylâ'yı] şöyle derken işitmiş: Kâ'b b. Ucre benimle karşılaştı ve: «Sana, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittiğim bir hediyeyi hediye edeyim mi?» dedi. Ben de: "Evet, onu bana hediye et" dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Biz sorduk
رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الصَّلَاةُ عَلَيْكُمْ أَهْلَ الْبَيْتِ؟ قَالَ: "قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ" (١) .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Siz Ehl-i beyt'e salât nasıldır?' dedik. Buyurdu ki: 'Şöyle deyin: Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât et; şüphesiz Sen Hamîd'sin (övgüye layıksın), Mecîd'sin (şan ve şerefi yücesin). Allah'ım! İbrâhim'e ve İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de bereket ver; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin' (١).
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُصْعَبٌ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزَمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمَانَ الزُّرَقِيُّ أَنَّهُ قَالَ: أَخْبَرَنِي أبو حميد الساعي أَنَّهُمْ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ نُصَلِّي عَلَيْكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "قُولُوا اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ، وَبَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَأَزْوَاجِهِ وَذُرِّيَّتِهِ كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ" (٢) .
Bize Ebu'l-Hasen es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî haber verdi, bize Mus‘ab, Mâlik'ten, o Abdullah b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, o babasından, o Amr b. Süleymân ez-Zürakî'den naklen haber verdi ki; o şöyle dedi: Bana Ebû Humeyd es-Sâidî haber verdi ki onlar: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sana nasıl salât edeceğiz?' dediler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 'Şöyle deyin: Allah'ım! İbrâhim'e salât ettiğin gibi Muhammed'e, eşlerine ve zürriyetine de salât et. İbrâhim'in âline bereket verdiğin gibi Muhammed'e, eşlerine ve zürriyetine de bereket ver; şüphesiz Sen Hamîd'sin, Mecîd'sin' (٢).
أَخْبَرَنَا أَبُو عَمْرٍو وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَوِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ الْقَطَوَانِيُّ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ، أَخْبَرَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ كَيْسَانَ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَدَّادٍ، عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُهُمْ عَلَيَّ صَلَاةً" (٣) .
Bize Ebû Amr ve Muhammed b. Abdirrahmân en-Nesevî haber verdi, bize Ebû Bekr Ahmed b. el-Hasen el-Hîrî haber verdi, bize Muhammed b. Ya‘kūb haber verdi, bize el-Abbâs b. Muhammed ed-Dûrî haber verdi, bize Hâlid b. Mahled el-Katavânî haber verdi, bize Mûsâ b. Ya‘kūb haber verdi, bize el-Abbâs b. Keysân haber verdi, bana Abdullah b. Şeddâd, İbn Mes‘ûd'dan haber verdi; [İbn Mes‘ûd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kıyamet gününde bana insanların en yakını, bana en çok salât getirenleridir' buyurdu (٣).
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ ابْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا الْعَلَاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَنْ صَلَّى عَلَيَّ وَاحِدَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْرًا".
Bize Ebû Abdillâh b. el-Fadl el-Harakî haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Ali b. Abdillâh et-Taysefûnî haber verdi, bize Abdullah b. Ömer el-Cevherî haber verdi, bize Ahmed b. Ali el-Küşmîhenî haber verdi, bize Ali b. Hucr haber verdi, bize İsmâîl b. Ca‘fer haber verdi, bize el-Alâ b. Abdirrahmân babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « مَنْ صَلَّى عَلَيَّ وَاحِدَةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْرًا » «Kim bana bir defa salât ederse, Allah da ona on defa salât eder.»
أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَارِثِ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَحْمُودٍ، [أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ] (١) أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ مَوْلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ جَاءَ ذَاتَ يَوْمٍ وَالْبُشْرَى فِي وَجْهِهِ، فَقَالَ: "إِنَّهُ جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ: [إِنَّ رَبَّكَ يَقُولُ] (٢) أَمَا يُرْضِيكَ يَا مُحَمَّدُ أَنْ لَا يُصَلِّ عَلَيْكَ أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِكَ إِلَّا صَلَّيْتُ عَلَيْهِ عَشْرًا [وَلَا يُسَلِّمُ عَلَيْكَ أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِكَ إِلَّا سَلَّمَتُ عَلَيْهِ عَشْرًا] (٣) (٤) .
Bize Ebû Bekr b. Abdillâh b. Ebî Tevbe haber verdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed b. el-Hâris haber verdi, bize Ebu'l-Hasen Muhammed b. Ya‘kūb el-Kisâî haber verdi, bize Abdullah b. Mahmûd haber verdi, [bize İbrâhim b. Abdillâh el-Hallâl haber verdi] (١), bize Abdullah b. el-Mübârek, Hammâd b. Seleme'den, o Sâbit el-Bünânî'den, o Hasan b. Ali'nin azatlısı Süleymân'dan, o Abdullah b. Ebî Talha'dan, o da babasından, o da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den haber verdi ki; [Resûlullah] bir gün yüzünde bir müjde olduğu halde geldi ve şöyle buyurdu: 'Bana Cibrîl gelip dedi ki: [Rabbin buyuruyor ki:] Ey Muhammed! Ümmetinden kim sana bir defa salât ederse Benim ona on defa salât etmem, [ümmetinden kim sana bir defa selam verirse Benim ona on defa selam vermem] seni razı etmez mi?' (٢) (٣) (٤).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمٍ هُوَ ابْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلَاةً صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ مَا صَلَّى عَلَيَّ فَلْيُقِلَّ الْعَبْدُ مِنْ ذَلِكَ أَوْ لِيُكْثِرَ" (٥) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Ebî Şüreyh haber verdi, bize Ebu'l-Kāsım el-Begavî haber verdi, bize Ali b. el-Ca‘d haber verdi, bize Şu‘be, Âsım'dan -ki o İbn Ubeydillâh'tır- haber verip dedi ki: Abdullah b. Âmir b. Rebîa'yı babasından işittim; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işitmiş: 'Kim bana salât ederse, o bana salât ettiği müddetçe melekler de ona salât eder. Artık kul bunu ister az yapsın ister çok' (٥).
حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ يَحْيَى بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا جَنَاحُ بْنُ يَزِيدَ الْمُحَارِبِيُّ بِالْكُوفَةِ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ دُحَيْمٍ الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا بن حَازِمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بن موسى ٨٥/ب وَأَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَنَّ لِلَّهِ مَلَائِكَةً سَيَّاحِينَ فِي الْأَرْضِ يُبَلِّغُونِي مِنْ أُمَّتِي السَّلَامَ" .
Bize Ebu'l-Kāsım Yahyâ b. Alî el-Kuşmîhenî anlattı, bize Kûfe'de Cenâh b. Yezîd el-Muhâribî haber verdi, bize Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî b. Duheym eş-Şeybânî haber verdi, bize İbn Hâzim haber verdi, bize Abdullah b. Mûsâ ve Ebû Nuaym, Süfyân'dan, o Ubeydullah b. es-Sâib'den, o Zâzân'dan, o Abdullah b. Mes‘ûd'dan haber verdi; [Abdullah b. Mes‘ûd] dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah'ın yeryüzünde dolaşan melekleri vardır; ümmetimden bana selamı ulaştırırlar.»
{إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا (٥٧) }
{إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا (٥٧) } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır (57).”
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْمُشْرِكُونَ. فَأَمَّا اليهود فقالوا عزيرا ابْنُ اللَّهِ، وَيَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ، وَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ، وَأَمَّا النَّصَارَى فَقَالُوا: الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ، وَثَالِثُ وثلاثة، وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَقَالُوا: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ، وَالْأَصْنَامُ شُرَكَاؤُهُ.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا} “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” kavli hakkında İbn Abbâs: Onlar Yahudiler, Hristiyanlar ve müşriklerdir, demiştir. Yahudilere gelince: 'Üzeyir Allah'ın oğludur', 'Allah'ın eli bağlıdır' ve 'Şüphesiz Allah fakirdir' dediler. Hristiyanlara gelince: 'Mesih Allah'ın oğludur' ve 'Üçün üçüncüsüdür' dediler. Müşriklere gelince: 'Melekler Allah'ın kızlarıdır' ve 'Putlar O'nun ortaklarıdır' dediler.
وَرُوِّينَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "يَقُولُ اللَّهُ ﷾: شَتَمَنِي عَبْدِي، يقول: اتخذ لله وَلَدًا، وَأَنَا الْأَحَدُ الصَّمَدُ الَّذِي لَمْ أَلِدْ وَلَمْ أُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لِي كُفُوًا أَحَدٌ (١) .
Bize rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Aziz ve Celil olan Allah buyurur ki: 'Kulum 'Allah çocuk edindi' diyerek Bana sövdü. Halbuki Ben Ehad'im, Samed'im; doğurmadım, doğurulmadım ve hiçbir şey Benim dengim olmadı'" (١).
وَرُوِّينَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُؤْذِينِي ابْنُ آدَمَ يَسُبُّ الدَّهْرَ وَأَنَا الدَّهْرُ، بِيَدِي الْأَمْرُ أُقَلِّبُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ" (٢) .
Bize Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Yüce Allah buyurdu ki: 'Âdemoğlu zamana söverek Beni incitir; halbuki zaman (zamanı yöneten) Benim. İş Benim elimdedir; geceyi ve gündüzü Ben çevirip değiştiririm'" (٢).
وَقِيلَ: مَعْنَى "يُؤْذُونَ اللَّهَ" يُلْحِدُونَ فِي أَسْمَائِهِ وَصِفَاتِهِ.
"Allah'ı incitirler" ifadesinin manasının: "O'nun isim ve sıfatlarında haktan saparlar (ilhad ederler)" demek olduğu da söylenmiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ: هُمْ أَصْحَابُ التَّصَاوِيرِ.
İkrime de: "Onlar sûret/resim yapan kimselerdir" demiştir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلَاءِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: "قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذَهَبَ يَخْلُقُ كَخَلْقِي، فَلْيَخْلُقُوا ذَرَّةً أَوْ لِيَخْلُقُوا حَبَّةً أَوْ شَعِيرَةً" (٣) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdullah en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Muhammed b. el-Alâ haber verdi, bize İbn Fudayl, Umâre'den, o Ebû Zür‘a'dan haber verdi; [Ebû Zür‘a] Ebû Hüreyre'yi şöyle derken işitmiş: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Yüce Allah buyurdu ki: 'Benim yarattığım gibi yaratmaya kalkışandan daha zalim kim olabilir? Haydi bir zerre yaratsınlar yahut bir buğday tanesi veya bir arpa tanesi yaratsınlar!'" (٣).
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: "يُؤْذُونَ اللَّهَ" أَيْ: يُؤْذُونَ أَوْلِيَاءَ اللَّهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ" (يُوسُفَ-٨٢) ، أَيْ: أَهْلَ الْقَرْيَةِ.
Bazıları da: "Allah'ı incitirler" kavlinin; Yüce Allah'ın: “Karyeye (halkına) sor” (Yûsuf, 82) kavlinde olduğu gibi "Allah'ın dostlarını incitirler", yani karye ehline sor anlamına geldiğini söylemiştir.
وَرُوِّينَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "مَنْ عَادَى لِي وَلْيًّا فَقَدْ آذَنْتُهُ بِالْحَرْبِ، وَقَالَ مَنْ أَهَانَ لِي وَلْيًّا فَقَدْ بَارَزَنِي بِالْمُحَارَبَةِ" .
Bize Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edildi: Yüce Allah buyurdu ki: «Her kim Benim bir velîme (dostuma) düşmanlık ederse, şüphesiz Ben ona harp ilan etmiş olurum.» Ve [yine] buyurdu ki: «Her kim Benim bir dostumu aşağılarsa, muhakkak Bana karşı savaşa çıkmış olur.»
وَمَعْنَى الْأَذَى: هُوَ مُخَالَفَةُ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَارْتِكَابُ مَعَاصِيهِ، ذَكَرَهُ عَلَى مَا يَتَعَارَفُهُ النَّاسُ بَيْنَهُمْ، وَاللَّهُ ﷿ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَلْحَقَهُ أَذَىً مِنْ أَحَدٍ، وَإِيذَاءُ الرَّسُولِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ أَنَّهُ شُجَّ فِي وَجْهِهِ وَكُسِرَتْ رُبَاعِيَّتُهُ. وَقِيلَ: شَاعِرٌ، سَاحِرٌ، مُعَلَّمٌ، مَجْنُونٌ.
Eziyetin (incitmenin) manası: Yüce Allah'ın emrine muhalefet etmek ve O'na isyan olan şeyleri işlemektir. Allah bunu insanların kendi aralarında bildikleri şekilde zikretmiştir; yoksa Aziz ve Celil olan Allah, herhangi bir kimseden Kendisine bir eziyet/zarar ulaşmasından münezzehtir. Resûl'ün incitilmesine gelince; İbn Abbâs: "Bu, onun yüzünün yaralanması ve ön dişinin kırılmasıdır" demiştir. Şair, sihirbaz, [başkası tarafından] öğretilmiş ve mecnun denmesi olduğu da söylenmiştir.
{وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٥٨) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩) }
{وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا (٥٨) يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٥٩) } “Mümin erkekleri ve mümin kadınları, işlemedikleri bir günah yüzünden incitenler, şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir. Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbablarını (dış giysilerini) üzerlerine alsınlar (örtsünler). Bu, onların tanınmaları ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
{وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} مِنْ غَيْرِ أَنْ عَلِمُوا مَا أَوْجَبَ أَذَاهُمْ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: يَقَعُونَ فِيهِمْ وَيَرْمُونَهُمْ بِغَيْرِ جُرْمٍ، {فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}
{وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا} “Mümin erkekleri ve mümin kadınları, işlemedikleri bir günah yüzünden incitenler”, yani onların incitilmelerini gerektirecek bir şey bilmedikleri halde [incitenler]. Mücâhid şöyle demiştir: Onların aleyhinde konuşurlar ve onlara işlemedikleri bir suç isnat ederler. {فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا} “Şüphesiz büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.”
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ [وَذَلِكَ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ] كَانُوا يُؤْذُونَهُ وَيَشْتُمُونَهُ (١) .
Mukâtil şöyle demiştir: [Bu ayet] Ali b. Ebî Tâlib hakkında indi. [Şöyle ki: Münafıklardan birtakım insanlar] onu incitiyor ve ona sövüyorlardı (١).
وَقِيلَ: نَزَلَتْ فِي شَأْنِ عَائِشَةَ (٢) .
Âişe'nin durumu hakkında indiği de söylenmiştir (٢).
وَقَالَ الضَّحَّاكُ، وَالْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي الزُّنَاةِ الَّذِينَ كَانُوا يَمْشُونَ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ يَتَّبِعُونَ النِّسَاءَ إِذَا بَرَزْنَ بِاللَّيْلِ لِقَضَاءِ حَوَائِجِهِنَّ، فَيَغْمِزُونَ الْمَرْأَةَ، فَإِنْ سَكَتَتِ اتَّبَعُوهَا، وَإِنْ زَجَرَتْهُمُ انْتَهَوْا عَنْهَا، وَلَمْ يَكُونُوا يَطْلُبُونَ إِلَّا الْإِمَاءَ، وَلَكِنْ كَانُوا لَا يَعْرِفُونَ الْحُرَّةَ مِنَ الْأَمَةِ لِأَنَّ زِيَّ الْكُلِّ كَانَ وَاحِدًا، يَخْرُجْنَ فِي دِرْعٍ وَخِمَارٍ، الْحُرَّةُ وَالْأَمَةُ، فَشَكَوْنَ ذَلِكَ إِلَى أَزْوَاجِهِنَّ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} (٣) الْآيَةَ. ثُمَّ نَهَى الْحَرَائِرَ أَنْ يَتَشَبَّهْنَ بِالْإِمَاءِ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} جَمْعُ الْجِلْبَابِ، وَهُوَ الْمُلَاءَةُ الَّتِي تَشْتَمِلُ بِهَا الْمَرْأَةُ فَوْقَ الدِّرْعِ وَالْخِمَارِ.
Dahhâk ve Kelbî şöyle dediler: [Ayet], kadınlar geceleyin ihtiyaçlarını gidermek için dışarı çıktıklarında Medine yollarında yürüyüp onların peşine düşen zina ehli kimseler hakkında indi. Kadına kaş göz işareti yaparlar, şayet susarsa peşini bırakmazlar, şayet onları azarlarsa vazgeçerlerdi. Onlar sadece cariyelerin peşindeydiler; fakat hür kadını cariyeden ayırt edemiyorlardı, çünkü hepsinin giyimi birdi; hür kadın da cariye de entari ve başörtüsüyle çıkardı. Kadınlar bu durumu eşlerine şikâyet ettiler, onlar da bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattılar. Bunun üzerine: {وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ} (٣) “Mümin erkekleri ve mümin kadınları incitenler...” ayeti indi. Sonra hür kadınların cariyelere benzemesini yasaklayarak şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ} “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle, cilbablarını (dış giysilerini) üzerlerine alsınlar (örtsünler).” Celâbîb, cilbâb kelimesinin çoğuludur; o da kadının entari ve başörtüsünün üzerine büründüğü çarşaftır (dış örtüdür).
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: أَمَرَ نِسَاءَ الْمُؤْمِنِينَ أن يغطين رؤوسهن ووجوهن بِالْجَلَابِيبِ إِلَّا عَيْنًا وَاحِدَةً لِيُعْلَمَ أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ.
İbn Abbâs ve Ebû Ubeyde şöyle dediler: [Allah], hür olduklarının bilinmesi için müminlerin kadınlarına cilbaplarıyla başlarını ve bir gözleri müstesna yüzlerini örtmelerini emretti.
{ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ} أَنَّهُنَّ حَرَائِرُ، {فَلَا يُؤْذَيْنَ} فَلَا يُتَعَرَّضُ لَهُنَّ، {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} قَالَ أَنَسٌ: مَرَّتْ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ جَارِيَةٌ مُتَقَنِّعَةٌ فَعَلَاهَا بِالدُّرَّةِ، وَقَالَ يَالَكَاعُ أَتَتَشَبَّهِينَ بِالْحَرَائِرِ، أَلْقِي الْقِنَاعَ (١) .
{ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ} “Bu, onların tanınmaları... için en uygun olanıdır” yani hür olduklarının bilinmesi, {فَلَا يُؤْذَيْنَ} “ve incitilmemeleri” kendilerine sataşılmaması içindir. {وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Enes şöyle dedi: Örtünmüş (yüzünü kapatmış) bir cariye Ömer b. el-Hattâb'ın yanından geçti; [Ömer] kamçısını ona doğru kaldırdı ve: "Ey ahlaksız! Hür kadınlara mı benzemeye çalışıyorsun? Örtüyü at!" dedi (١).
{لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٦٢) }
{لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا إِلَّا قَلِيلًا (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَمَا ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا (٦٢) } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan yayanlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada sana ancak pek az bir süre komşuluk edebilirler. (60) Lanetlenmiş olarak nerede ele geçirilirlerse yakalanırlar ve birer birer öldürülürler. (61) [Bu], daha önce gelip geçenler hakkında da Allah'ın sünnetidir (kanunudur). Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın. (62)”
{يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣) إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَ (٦٦) }
{يَسْأَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيبًا (٦٣) إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا (٦٤) خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يَا لَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَ (٦٦) } “İnsanlar sana kıyamet saatini sorarlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de o saat yakındır! Şüphesiz Allah kâfirlere lanet etmiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebedî olarak kalıcıdırlar; ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Ah keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!' derler.”
قَوْلُهُ ﷿: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ} عَنْ نِفَاقِهِمْ، {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} فُجُورٌ، يَعْنِي الزُّنَاةَ، {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} بِالْكَذِبِ، وَذَلِكَ أَنَّ نَاسًا مِنْهُمْ كَانُوا إِذَا خَرَجَتْ سَرَايَا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يُوقِعُونَ فِي النَّاسِ أَنَّهُمْ قُتِلُوا وَهُزِمُوا، وَيَقُولُونَ: قَدْ أَتَاكُمُ الْعَدُوُّ وَنَحْوَهَا (١) .
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنَافِقُونَ} “Andolsun, eğer münafıklar vazgeçmezlerse” nifaklarından, {وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ} “kalplerinde hastalık bulunanlar” yani fısk/fücur bulunan zina ehli kimseler, {وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ} “ve Medine'de yalan yayanlar” [vazgeçmezlerse]. Bu da şöyledir: Onlardan birtakım insanlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri çıktığı zaman halkın arasına onların öldürüldüğü ve hezimete uğradığı haberini yayar: 'Düşman size geldi' ve benzeri sözler söylerlerdi (١).
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كَانُوا يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفَاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا وَيُفْشُونَ الْأَخْبَارَ.
Kelbî şöyle demiştir: İman edenler arasında çirkin hayasızlığın yayılmasını severler ve [yalan] haberleri yayarlardı.
{لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} لَنُحَرِّشَنَّكَ بِهِمْ وَلَنُسَلِّطَنَّكَ عَلَيْهِمْ، {ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا} لَا يُسَاكِنُوكَ فِي الْمَدِينَةِ {إِلَّا قَلِيلًا} حَتَّى يُخْرَجُوا منها، وقيل: لنسلنطك عَلَيْهِمْ حَتَّى تَقْتُلَهُمْ وَتُخْلِي مِنْهُمُ الْمَدِينَةَ. {مَلْعُونِينَ} مَطْرُودِينَ، نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، {أَيْنَ مَا ثُقِفُوا} وُجِدُوا وَأُدْرِكُوا، {أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا} أَيِ: الْحُكْمُ فِيهِمْ هَذَا عَلَى جِهَةِ الْأَمْرِ بِهِ. {سُنَّةَ اللَّهِ} أَيْ: كَسُنَّةِ اللَّهِ، {فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَالَّذِينَ فَعَلُوا مِثْلَ فِعْلِ هَؤُلَاءِ، {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} قَوْلُهُ ﷿: {يَسْأَلُكَ النَّاسُ، عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ} أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ يُعْلِمُكَ أَمْرَ السَّاعَةِ، وَمَتَى يَكُونُ قِيَامُهَا؟ أَيْ: أَنْتَ لَا تَعْرِفُهُ، {لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ، قَرِيبًا} {إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ}
{لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ} “mutlaka seni onlara musallat ederiz”, yani seni onlara karşı kışkırtır ve üzerlerine musallat kılarız. {ثُمَّ لَا يُجَاوِرُونَكَ فِيهَا} “Sonra orada sana komşuluk da edemezler”, Medine'de seninle birlikte oturamazlar {إِلَّا قَلِيلًا} “ancak pek az [bir süre kalabilirler]” oradan çıkarılıncaya kadar. Şöyle de denilmiştir: Onları öldürünceye ve Medine'yi onlardan boşaltıncaya kadar seni onların üzerine musallat kılarız. {مَلْعُونِينَ} “Lânetlenmiş olarak” kovulmuş halde; hâl (durum bildiren öge) olarak nasb edilmiştir. {أَيْنَ مَا ثُقِفُوا} “nerede bulunurlarsa” ele geçirilip yakalanırlarsa, {أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا} “yakalanırlar ve kıyasıya öldürülürler”. Yani: Onlar hakkındaki hüküm, bunun emredilmesi yönündedir. {سُنَّةَ اللَّهِ} “Allah'ın sünneti [gereği]” yani Allah'ın sünneti gibi, {فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ} “daha önce gelip geçenler hakkında da” münafıklardan ve bunların yaptığının benzerini yapmış olanlar [hakkında da böyleydi], {وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا} “Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın”. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {يَسْأَلُكَ النَّاسُ، عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّمَا عِلْمُهَا عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يُدْرِيكَ} “İnsanlar sana kıyamet vaktini soruyorlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah katındadır.' Ne bilirsin” yani kıyamet işini ve ne zaman kopacağını sana bildirecek olan nedir? Yani: Sen onu bilmezsin, {لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ، قَرِيبًا} “belki de kıyamet yakındır”. {إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكَافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيرًا خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “Şüphesiz Allah, kâfirleri lânetlemiş ve onlar için alevli bir ateş hazırlamıştır. Orada ebedî olarak kalıcıdırlar. Ne bir dost ne de bir yardımcı bulamazlar. Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün...”
ظَهْرًا لبطن حين يسبحون عَلَيْهَا، {يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا} فِي الدُّنْيَا.
ateşin üzerinde yüzdürüldükleri zaman alt üst [edilirler], {يَقُولُونَ يَالَيْتَنَا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا} “'Ah keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e itaat etseydik!' derler” dünyada iken.
{وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ (٦٧) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا (٦٩) }
{وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَ (٦٧) رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا (٦٨) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا (٦٩) } “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onlara büyük bir lanet ile lanet et!' Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın; nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı/değerli bir kimseydi.”
{وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ، وَيَعْقُوبُ: "سَادَاتِنَا" بكسر التاء والأف قَبْلَهَا عَلَى جَمْعِ الْجَمْعِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ بِلَا أَلِفٍ قَبْلَهَا، {وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا} {رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ} أَيْ: ضَعْفِي عَذَابِ غَيْرِهِمْ، {وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} قَرَأَ عَاصِمٌ: كَبِيرًا بِالْبَاءِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: أَيْ: عَذَابًا كَثِيرًا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالثَّاءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ" (الْبَقَرَةِ-١٦١) ، وَهَذَا يَشْهَدُ لِلْكَثْرَةِ، أَيْ: مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ. قَوْلُهُ ﷿: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا} فَطَهَّرَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} كَرِيمًا ذَا جَاهٍ، يُقَالُ: وَجُهَ الرَّجُلُ يُوجَهُ وَجَاهَةً فَهُوَ وَجِيهٌ، إِذَا كَانَ ذَا جَاهٍ وَقَدْرٍ.
{وَقَالُوا رَبَّنَا إِنَّا أَطَعْنَا سَادَتَنَا} “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize... itaat ettik'”. İbn Âmir ve Ya‘kûb, cem‘u'l-cem‘ (çoğulun çoğulu) üzere t harfinin kesresi ve öncesindeki elif ile "سَادَاتِنَا" (sâdâtinâ) şeklinde okudular. Diğerleri ise öncesinde elif olmaksızın t harfinin fethasıyla okudular. {وَكُبَرَاءَنَا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا} “ve büyüklerimize [itaat ettik de] onlar bizi yoldan saptırdılar.” {رَبَّنَا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذَابِ} “Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver” yani başkalarının azabının iki katını, {وَالْعَنْهُمْ لَعْنًا كَبِيرًا} “ve onlara büyük bir lanet ile lanet et!” Âsım b harfi ile "كَبِيرًا" (kebîran) okudu. Kelbî: "Yani çokça bir azap" demiştir. Diğerleri ise s̱ (ث) harfi ile [kesîran] okudular; zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “İşte Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onların üzerinedir” (el-Bakara, 161). Bu da çokluğa, yani tekrar tekrar olmasına şahitlik eder. Aziz ve Celil olan Allah'ın şu kavli: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا} “Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın; nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı” Allah onu söyledikleri şeyden arındırdı: {وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا} “O, Allah katında itibarlı/değerli bir kimseydi” şerefli, makam sahibi idi. Bir kimse makam ve mevki sahibi olduğunda Vecuher-raculü yevcehu vecâheten fe-hüve vecîhün denir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ حَظِيًّا عِنْدَ اللَّهِ لَا يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلَّا أَعْطَاهُ.
İbn Abbâs şöyle dedi: O, Allah katında nasipli/itibarlı idi; Allah'tan ne dilerse mutlaka ona verirdi.
وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ مُسْتَجَابَ الدَّعْوَةِ.
Hasan da şöyle demiştir: Duası kabul olunan biriydi.
وَقِيلَ: كَانَ مُحَبَّبًا مَقْبُولًا.
Sevilen ve makbul biri olduğu da söylenmiştir.
وَاخْتَلَفُوا فِيمَا أُوذِيَ بِهِ مُوسَى:
Mûsâ'nın ne ile incitildiği konusunda ihtilaf ettiler:
فَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، عَنِ الْحَسَنِ وَمُحَمَّدٍ وَخِلَاسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ مُوسَى كَانَ رَجُلًا حَيِّيًا سِتِّيرًا لَا يُرَى مَنْ جِلْدِهِ شَيْءٌ اسْتِحْيَاءً مِنْهُ فَآذَاهُ مَنْ آذَاهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالُوا مَا يَتَسَتَّرُ هَذَا التَّسَتُّرَ إِلَّا مِنْ عَيْبٍ بِجِلْدِهِ، إِمَّا بَرَصٌ أَوْ أُدْرَةٌ وَإِمَّا آفة، وإن لله أَرَادَ أَنْ يُبَرِّئَهُ مِمَّا قَالُوا، فَخَلَا يَوْمًا وَحْدَهُ فَوَضَعَ ثِيَابَهُ عَلَى الْحَجَرِ، ثُمَّ اغْتَسَلَ، فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ إِلَى ثِيَابِهِ لِيَأْخُذَهَا وَإِنَّ الْحَجَرَ عَدَا بِثَوْبِهِ، فَأَخَذَ مُوسَى عَصَاهُ وَطَلَبَ الْحَجَرَ، فَجَعَلَ يَقُولُ: ثُوبِي حَجَرُ، ثُوبِي حَجَرُ، حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَلَأٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ،
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdullah en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize İshâk b. İbrâhîm haber verdi, bize Ravh b. Ubâde haber verdi, bize Avf; Hasan, Muhammed ve Hılâs'tan, onlar da Ebû Hüreyre'den haber verdi; o dedi ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Mûsâ çok hayâlı, örtüsüne düşkün bir adamdı; hayâsından dolayı teninden hiçbir şey görünmezdi. İsrâiloğullarından onu incitenler incitti ve: 'Bu kadar örtünmesi ancak tenindeki bir ayıptan ötürüdür; ya alaca hastalığı ya fıtık ya da bir illet vardır' dediler. Allah ise onu onların dediklerinden temize çıkarmak istedi. Bir gün tek başına bir köşeye çekildi, elbiselerini bir taşın üzerine koyup yıkandı. Yıkanması bitince elbiselerini almak için yöneldi, taş ise onun elbisesini alıp kaçtı. Mûsâ asasını alıp taşın peşine düştü ve: 'Elbisem ey taş! Elbisem ey taş!' demeye başladı; nihayet İsrâiloğullarından bir topluluğun yanına vardı,
فَرَأَوْهُ عُرْيَانًا أَحْسَنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ، وَأَبْرَأَهُ مِمَّا يَقُولُونَ، وَقَامَ الْحَجَرُ فَأَخَذَ ثَوْبَهُ فَلَبِسَهُ وَطَفِقَ بِالْحَجَرِ ضَرْبًا بِعَصَاهُ، فَوَاللَّهِ إِنَّ بِالْحَجَرِ لَنَدْبًا مِنْ أَثَرِ ضَرْبِهِ ثَلَاثًا أَوْ أَرْبَعًا أَوْ خَمْسًا" (١) فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا".
Onu Allah'ın yarattığı en güzel şekilde çıplak olarak gördüler ve Allah onu onların söylediklerinden temize çıkardı. Taş durdu, [Mûsâ] elbisesini alıp giydi ve asasıyla taşa vurmaya başladı. Allah'a yemin olsun ki, onun üç, dört veya beş defa vurmasının izinden dolayı taşta darbe izleri kalmıştı" (١). İşte bu, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: “Ey iman edenler! Mûsâ'yı incitenler gibi olmayın; nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı/değerli bir kimseydi” kavlidir.
وَقَالَ قَوْمٌ: إِيذَاؤُهُمْ إِيَّاهُ أَنَّهُ لَمَّا مَاتَ هَارُونُ فِي التِّيهِ ادَّعَوْا عَلَى مُوسَى أَنَّهُ قَتَلَهُ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمَلَائِكَةَ حَتَّى مَرُّوا بِهِ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَعَرَفُوا أَنَّهُ لَمْ يَقْتُلْهُ، فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا (٢) .
Bir topluluk da şöyle demiştir: Onların onu incitmesi; Hârûn Tîh çölünde vefat ettiğinde, Mûsâ'nın onu öldürdüğünü iddia etmeleridir. Bunun üzerine Allah meleklere emretti, melekler de Hârûn'un cenazesini İsrâiloğullarının önünden geçirdiler; böylece onu öldürmediğini anladılar ve Allah onu onların dediklerinden temize çıkardı (٢).
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: هُوَ أَنَّ قَارُونَ اسْتَأْجَرَ مُومِسَةً لِتَقْذِفَ مُوسَى بِنَفْسِهَا عَلَى رَأْسِ الْمَلَإِ فَعَصَمَهَا اللَّهُ وَبَرَّأَ مُوسَى مِنْ ذَلِكَ، وَأَهْلَكَ قَارُونَ (٣) .
Ebû'l-Âliye de şöyle demiştir: Kârûn, topluluğun huzurunda Mûsâ'ya zina iftirası atması için ahlaksız bir kadını kiraladı. Allah o kadını korudu ve Mûsâ'yı bu isnattan temize çıkardı; Kârûn'u ise helak etti (٣).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ احْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْأَعْمَشِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ قَالَ: قَسَمَ النَّبِيُّ ﷺ قَسْمًا، فَقَالَ رَجُلٌ: إِنَّ هَذِهِ لِقِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَأَخْبَرْتُهُ، فَغَضِبَ حَتَّى رَأَيْتُ الْغَضَبَ فِي وَجْهِهِ، ثُمَّ قَالَ: "يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَقَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ" (٤)
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdullah en-Nu‘aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Ebu'l-Velîd haber verdi, bize Şu‘be, el-A‘meş'ten haber verdi; o şöyle dedi: Ebû Vâil'i dinledim, o da Abdullah'ı şöyle derken dinlemiş: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir taksimat yaptı. Bir adam: 'Şüphesiz bu, kendisiyle Allah rızası gözetilmemiş bir taksimattır' dedi. Ben de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip durumu haber verdim. O kadar öfkelendi ki öfkeyi yüzünde gördüm. Sonra şöyle buyurdu: "Allah Mûsâ'ya rahmet etsin; andolsun ki o bundan daha fazlasıyla incitildi de sabretti" (٤).
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (٧١) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve doğru söz söyleyin. Ki [Allah] işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir.”
قَوْلُهُ تَعَالَى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: صَوَابًا. وَقَالَ قَتَادَةُ: عَدْلَا. وَقَالَ الْحَسَنُ: صِدْقًا. وَقِيلَ: مُسْتَقِيمًا. وَقَالَ عِكْرِمَةُ هُوَ: قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. {يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَتَقَبَّلُ حَسَنَاتِكُمْ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يُزَكِّ أَعْمَالَكُمْ، {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا} أَيْ: ظَفِرَ بِالْخَيْرِ كُلِّهِ.
Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا} “Ey iman edenler! Allah'tan sakının ve doğru söz söyleyin” kavli. İbn Abbâs: "Doğru [söz]" demiştir. Katâde: "Adaletli [söz]" demiştir. el-Hasan: "Dürüst ve doğru [söz]" demiştir. "Dosdoğru [söz]" de denilmiştir. İkrime ise: "O, 'Lâ ilâhe illallâh' sözüdür" demiştir. {يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ} “[Ki Allah] işlerinizi düzeltsin”. İbn Abbâs: "İyiliklerinizi kabul buyursun" demiştir. Mukâtil ise: "Amellerinizi arındırsın" demiştir. {وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا} “Ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlüne itaat ederse, gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir”; yani bütün hayra nail olmuştur.
{إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (٧٢) }
{إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (٧٢) } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Şüphesiz o, çok zalim ve çok cahildir.”
قَوْلُهُ ﷿: {إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} الْآيَةَ. أَرَادَ بِالْأَمَانَةِ الطَّاعَةَ وَالْفَرَائِضَ الَّتِي فَرَضَهَا اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ، عرضها على السموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ عَلَى أَنَّهُمْ إِنْ أَدَّوْهَا أَثَابَهُمْ وَإِنْ ضَيَّعُوهَا عَذَّبَهُمْ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنُ عَبَّاسٍ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إِنَّا عَرَضْنَا الأمَانَةَ عَلَى السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ} “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik...” ayeti. Emanet ile itaati ve Allah'ın kullarına farz kıldığı vecibeleri kastetmiştir. Onu göklere, yere ve dağlara; yerine getirdikleri takdirde kendilerine sevap vermesi, zayi ettikleri takdirde ise kendilerine azap etmesi şartıyla teklif etmiştir. Bu, İbn Abbâs'ın kavlidir.
وَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْأَمَانَةُ: أَدَاءُ الصَّلَوَاتِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ، وَحَجُّ الْبَيْتِ، وَصِدْقُ الْحَدِيثِ، وَقَضَاءُ الدَّيْنِ، وَالْعَدْلُ فِي الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ، وَأَشَدُّ مِنْ هَذَا كُلِّهِ الْوَدَائِعُ.
İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: Emanet; namazları kılmak, zekâtı vermek, ramazan orucunu tutmak, Beyt'i haccetmek, doğru sözlü olmak, borcu ödemek, ölçü ve tartıda adaleti gözetmektir; bütün bunlardan daha ağırı ise emanet bırakılan eşyalardır.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَمَانَةُ: الْفَرَائِضُ، وَقَضَاءُ الدَّيْنِ.
Mücâhid şöyle dedi: Emanet; farzlar ve borcun ödenmesidir.
وَقَالَ أَبُو الْعَالِيَةِ: مَا أُمِرُوا بِهِ وَنُهُوا عَنْهُ
Ebû'l-Âliye de: "Emredildikleri ve yasaklandıkları şeylerdir" demiştir.
وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: هُوَ الصَّوْمُ، وَالْغُسْلُ مِنَ الْجَنَابَةِ، وَمَا يَخْفَى مِنَ الشَّرَائِعِ.
Zeyd b. Eslem ise şöyle demiştir: O; oruç, cünüplükten gusletmek ve şeriatın gizli kalan hükümleridir.
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْإِنْسَانِ فَرْجَهُ وَقَالَ: هَذِهِ أَمَانَةٌ اسْتَوْدَعْتُكَهَا، فَالْفَرْجُ أَمَانَةٌ، وَالْأُذُنُ أَمَانَةٌ، وَالْعَيْنُ أَمَانَةٌ، وَالْيَدُ أَمَانَةٌ، وَالرِّجْلُ أَمَانَةٌ، وَلَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ.
Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle dedi: Allah'ın insandan ilk yarattığı şey onun tenasül uzvudur ve: 'Bu, sana tevdi ettiğim bir emanettir' buyurmuştur. Dolayısıyla tenasül uzvu bir emanettir, kulak bir emanettir, göz bir emanettir, el bir emanettir, ayak bir emanettir; emaneti (güvenilirliği) olmayanın imanı da yoktur.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ أَمَانَاتُ النَّاسِ وَالْوَفَاءُ بِالْعُهُودِ، فَحَقٌّ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ أَنْ لَا يَغِشَّ مُؤْمِنًا وَلَا مُعَاهَدًا فِي شَيْءٍ قَلِيلٍ وَلَا كَثِيرٍ، وَهِيَ رِوَايَةُ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فَعَرَضَ اللَّهُ هَذِهِ الْأَمَانَةَ على أعيان السموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ وَأَكْثَرِ السَّلَفِ، فَقَالَ لَهُنَّ أَتَحْمِلْنَ هَذِهِ الْأَمَانَةَ بِمَا فِيهَا؟ قُلْنَ: وَمَا فِيهَا؟ قَالَ: إِنْ أَحْسَنْتُنَّ جُوزِيتُنَّ وَإِنْ عَصَيْتُنَّ عُوقِبْتُنَّ، فَقُلْنَ: لا يا رب، نَحْنُ مُسَخَّرَاتٌ لِأَمْرِكَ لَا نُرِيدُ ثَوَابًا وَلَا عِقَابًا، وَقُلْنَ ذَلِكَ خَوْفًا وَخَشْيَةً وَتَعْظِيمًا لِدِينِ اللَّهِ أَنْ لَا يَقُومُوا بِهَا لَا مَعْصِيَةً وَلَا مُخَالَفَةً، وَكَانَ الْعَرْضُ عَلَيْهِنَّ تَخْيِيرًا لَا إِلْزَامًا وَلَوْ أَلْزَمَهُنَّ لَمْ يَمْتَنِعْنَ مِنْ حَمْلِهَا، وَالْجَمَادَاتُ كُلُّهَا خَاضِعَةٌ لِلَّهِ ﷿ مُطِيعَةٌ سَاجِدَةٌ لَهُ كَمَا قَالَ جل ذكره للسموات وَالْأَرْضِ: "ائْتِيَا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا قَالَتَا أَتَيْنَا طَائِعِينَ" (فُصِّلِتْ -١١) ، وَقَالَ لِلْحِجَارَةِ: "وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ" (الْبَقَرَةِ-٧٤) ، وَقَالَ تَعَالَى: "أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ من في السموات ومن فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ" (الْحَجِ-١٨) الْآيَةَ.
Bazıları da: "O, insanların emanetleri ve ahitlere vefadır; her müminin, az veya çok hiçbir şeyde ne bir mümine ne de bir muâhede ehline hile yapmaması üzerine haktır" dediler. Bu, Dahhâk'ın İbn Abbâs'tan rivayetidir. Allah bu emaneti göklerin, yerin ve dağların bizzat kendilerine teklif etti; bu, İbn Abbâs'ın, tâbiînden bir grubun ve selefin çoğunun görüşüdür. Onlara: "İçindekilerle birlikte bu emaneti yüklenir misiniz?" dedi. Onlar: "İçinde ne var?" dediler. [Allah]: "İyilik yaparsanız mükâfatlandırılırsınız, isyan ederseniz cezalandırılırsınız" buyurdu. Onlar: "Hayır ey Rabbimiz! Biz Senin emrine boyun eğmiş varlıklarız; ne mükâfat isteriz ne de ceza" dediler. Bunu, isyan veya muhalefet kastıyla değil; onu yerine getirememe korkusundan, çekinerek ve Allah'ın dinini yücelttiklerinden ötürü söylediler. Onlara yapılan teklif bağlayıcı bir zorunluluk değil, muhayyerlik (serbest bırakma) şeklinde idi; şayet onları zorunlu kılsaydı onu yüklenmekten kaçınmazlardı. Bütün cansız varlıklar Aziz ve Celil olan Allah'a boyun eğmiş, itaatkâr ve O'na secde edicidir; nitekim şanı yüce olan [Allah] göklere ve yere şöyle buyurmuştur: “İsteyerek veya istemeyerek gelin! İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” (Fussilet, 11). Taşlar hakkında da: “Onlardan öylesi vardır ki, Allah korkusundan aşağı yuvarlanır” (el-Bakara, 74) buyurmuştur. Yüce Allah yine şöyle buyurmuştur: “Görmez misin ki göklerde olanlar, yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar ve hayvanlar Allah'a secde etmektedir” (el-Hac, 18) ayeti.
وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ: رَكَّبَ اللَّهُ ﷿ فِيهِنَّ الْعَقْلَ وَالْفَهْمَ حِينَ عَرَضَ الْأَمَانَةَ عليهن حتى علقن الْخِطَابَ وَأَجَبْنَ بِمَا أَجَبْنَ.
İlim ehlinden bazıları şöyle dediler: Aziz ve Celil olan Allah emaneti onlara sunduğu zaman, hitabı kavrayıp verdikleri cevabı verebilsinler diye içlerine akıl ve anlayış yerleştirdi.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ مِنَ العرض على السموات وَالْأَرْضِ هُوَ الْعَرْضُ على أهل السموات وَالْأَرْضِ، عَرَضَهَا عَلَى مَنْ فِيهَا مِنَ الْمَلَائِكَةِ.
Onlardan bazıları da: "Gökler ve yere teklif edilmesinden maksat, gökler ve yer ehline tekliftir; onu orada bulunan meleklere teklif etti" dediler.
وَقِيلَ: عَلَى أَهْلِهَا كُلِّهَا دُونَ أَعْيَانِهَا، كقوله تعالى: "واسئل الْقَرْيَةَ" (يُوسُفَ -٨٢) ، أَيْ: أَهْلَ الْقَرْيَةِ. وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَهُوَ قَوْلُ الْعُلَمَاءِ.
Bizzat kendilerine değil, tamamen onların ehline [teklif edildiği] de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: “Karyeye (halkına) sor” (Yûsuf, 82) yani karye ehline sor buyurması gibidir. Birinci görüş daha sahihtir ve âlimlerin kavli de budur.
{فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} أَيْ: خِفْنَ مِنَ الْأَمَانَةِ أَنْ لَا يُؤَدِّيَنَهَا فَيَلْحَقُهُنَّ الْعِقَابُ، {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ} يَعْنِي: آدَمَ ﵇، فَقَالَ اللَّهُ لِآدَمَ: إِنِّي عَرَضْتُ الأمانة على السموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَلَمْ تُطِقْهَا فَهَلْ أَنْتَ آخِذُهَا بِمَا فِيهَا؟ قَالَ: يَا رَبِّ وَمَا فِيهَا؟ قَالَ إِنْ أَحْسَنْتَ جُوزِيتَ، وَإِنْ أَسَأْتَ عُوقِبْتَ، فَتَحَمَّلَهَا آدَمُ، وَقَالَ: بَيْنَ أُذُنِي وَعَاتِقِي، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: أَمَّا إِذَا تَحَمَّلْتَ فَسَأُعِينُكَ، اجْعَلْ لِبَصَرِكَ حِجَابًا فَإِذَا خَشِيتَ أَنْ تَنْظُرَ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَكَ فَأَرْخِ عَلَيْهِ حِجَابَهُ، وَاجْعَلْ لِلِسَانِكَ لِحْيَيْنِ غَلْقًا فَإِذَا غُشِيتَ فَأَغْلِقْ، وَاجْعَلْ لِفَرَجِكَ لِبَاسًا فَلَا تَكْشِفْهُ عَلَى مَا حَرَّمْتُ عَلَيْكَ.
{فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا} “onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular” yani emaneti hakkıyla eda edemeyip de kendilerine azap isabet etmesinden korktular. {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ} “Onu insan yüklendi” yani Âdem aleyhisselâm. Allah Âdem'e: "Ben emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettim de güç yetiremediler; sen içindekilerle birlikte onu alır mısın?" buyurdu. [Âdem]: "Ey Rabbim! İçinde ne var?" dedi. [Allah]: "İyilik yaparsan mükâfatlandırılırsın, kötülük yaparsan cezalandırılırsın" buyurdu. Bunun üzerine Âdem onu üstlendi ve: "Kulağım ile omzum arasında (başım gözüm üstüne)" dedi. Yüce Allah: "Mademki üstlendin, Ben de sana yardım edeceğim: Gözüne bir örtü yap, sana helal olmayan bir şeye bakmaktan korktuğun zaman örtüsünü üzerine sal; diline kilitli iki çene yap, [kötü bir şeyden] korktuğun zaman kilitle; tenasül uzvuna bir örtü yap, onu sana haram kıldığım şeylere karşı açma" buyurdu.
قَالَ مُجَاهِدٌ: فَمَا كَانَ بَيْنَ أَنْ تَحَمَّلَهَا وَبَيْنَ أَنْ خَرَجَ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَّا مِقْدَارُ مَا بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ (١)
Mücâhid şöyle demiştir: Onu yüklenmesi ile cennetten çıkması arasında sadece öğle ile ikindi arası kadar bir vakit vardı (١).
وَحَكَى النَّقَّاشُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: مُثِّلَتِ الْأَمَانَةُ كَصَخْرَةٍ ملقاة، ودعيت السموات وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ إِلَيْهَا فَلَمْ يَقْرُبُوا مِنْهَا، وَقَالُوا: لَا نُطِيقُ حَمْلَهَا، وَجَاءَ آدَمُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُدْعَى، وَحَرَّكَ الصَّخْرَةَ، وَقَالَ: لَوْ أُمِرْتُ بِحَمْلِهَا لَحَمَلْتُهَا، فَقُلْنَ لَهُ: احْمِلْهَا، فَحَمَلَهَا إِلَى رُكْبَتَيْهِ ثُمَّ وَضَعَهَا، وَقَالَ وَاللَّهِ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أَزْدَادَ لَزِدْتُ، فَقُلْنَ لَهُ: احْمِلْهَا فَحَمَلَهَا إِلَى حِقْوِهِ، ثُمَّ وَضَعَهَا، وَقَالَ: وَاللَّهُ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أَزْدَادَ لَزِدْتُ، فقلن له ٨٦/ب احْمِلْ فَحَمَلَهَا حَتَّى وَضَعَهَا عَلَى عَاتِقِهِ، فَأَرَادَ أَنْ يَضَعَهَا فَقَالَ اللَّهُ: مَكَانَكَ فَإِنَّهَا فِي عُنُقِكَ وَعُنُقِ ذَرِّيَّتِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: ظَلُومًا لِنَفْسِهِ جَهُولًا بِأَمْرِ اللَّهِ وَمَا احْتَمَلَ مِنَ الْأَمَانَةِ.
Nakkâş isnadıyla İbn Mes‘ûd'dan şöyle dediğini rivayet etti: Emanet, yere konulmuş bir kaya şeklinde temsil edildi. Gökler, yer ve dağlar ona çağrıldı fakat yanına yaklaşmadılar ve: "Biz onu taşımaya güç yetiremeyiz" dediler. Âdem çağrılmaksızın geldi, kayayı kımıldattı ve: "Onu taşımam emredilseydi mutlaka taşırdım" dedi. Ona: "Haydi taşı onu!" dediler. Onu dizlerine kadar kaldırdı, sonra bıraktı ve: "Vallahi daha da fazlasını isteseydim artırırdım" dedi. Ona: "Taşı onu!" dediler; onu beline kadar kaldırdı, sonra bıraktı ve: "Vallahi daha da fazlasını isteseydim artırırdım" dedi. Ona: ٨٦/ب "Taşı!" dediler; o da onu omuzlarına koyuncaya kadar kaldırdı. Onu yere bırakmak isteyince Allah: "Olduğun yerde dur! Şüphesiz o kıyamet gününe kadar senin ve zürriyetinin boynundadır" buyurdu. {إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا} “Şüphesiz o, çok zalim ve çok cahildir.” İbn Abbâs şöyle dedi: Kendi nefsine karşı zalim, Allah'ın emrine ve emanetten yüklendiği şeye karşı cahildir.
وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: ظَلُومًا حِينَ عَصَى رَبَّهُ، جَهُولًا لَا يَدْرِي مَا الْعِقَابُ فِي تَرْكِ الْأَمَانَةِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: ظَلُومًا لِنَفْسِهِ جَهُولًا بِعَاقِبَةِ مَا تَحَمَّلَ.
Kelbî şöyle dedi: Rabbine isyan ettiği zaman zalim, emaneti terk etmenin cezasının ne olduğunu bilmediği için cahildir. Mukâtil de şöyle dedi: Nefsine karşı zalim, yüklendiği şeyin akıbetine karşı cahildir.
وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ مِنْ أَهْلِ الْمَعَانِي، فِي قَوْلِهِ وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ قَوْلَانِ، فَقَالُوا: إِنَّ اللَّهَ ائْتَمَنَ آدَمَ وَأَوْلَادَهُ عَلَى شيء وائتمن السموات وَالْأَرْضَ وَالْجِبَالَ عَلَى شَيْءٍ، فَالْأَمَانَةُ فِي حَقِّ بَنِي آدَمَ مَا ذَكَرْنَا فِي الطَّاعَةِ وَالْقِيَامِ بِالْفَرَائِضِ، وَالْأَمَانَةُ في حق السموات وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ هِيَ الْخُضُوعُ وَالطَّاعَةُ لِمَا خَلَقَهُنَّ لَهُ. وَقِيلَ: قَوْلُهُ: {فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا} أَيْ: أَدَّيْنَ الْأَمَانَةَ، يُقَالُ: فُلَانٌ لَمْ يَتَحَمَّلِ الْأَمَانَةَ أَيْ: لَمْ يَخُنْ فِيهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ أَيْ: خَانَ فِيهَا، يُقَالُ: فُلَانٌ حَمَلَ الْأَمَانَةَ أَيْ: أَثِمَ فِيهَا بِالْخِيَانَةِ.
Zeccâc ve diğer meânî ehli (dil ve belâgat âlimleri), O'nun {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ} [buyruğu] hakkında iki görüş zikretmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Şüphesiz Allah, Âdem'e ve evlatlarına bir şeyi emanet etmiş; göklere, yere ve dağlara da bir şeyi emanet etmiştir. Âdemoğulları hakkındaki emanet, itaat ve farzları yerine getirme hususunda zikrettiğimiz şeydir; gökler, yer ve dağlar hakkındaki emanet ise, onları kendisi için yarattığı şeye boyun eğmeleri ve itaat etmeleridir. Şöyle de denilmiştir: O'nun {فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا} “Onu yüklenmekten çekindiler” buyruğu; yani emaneti eda ettiler, demektir. Nitekim: "Falan kimse emaneti yüklenmedi" yani ona hıyanet etmedi, denilir. {وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ} [ifadesi de], yani ona hıyanet etti, demektir. Nitekim: "Falan kimse emaneti yüklendi" yani hıyanet ederek onda günaha girdi, denilir.
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ" (الْعَنْكَبُوتِ-١٣) ، إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا. حُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ: أَنَّهُ قَالَ وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ يَعْنِي الْكَافِرَ وَالْمُنَافِقَ، حَمَلَا الْأَمَانَةَ أَيْ: خَانَا. وَقَوْلُ السَّلَفِ مَا ذَكَرْنَا.
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Ve mutlaka kendi yüklerini yükleneceklerdir” (el-Ankebût, 13); “Şüphesiz o, çok zalim ve çok cahildir.” Hasan'dan bu tevil üzere şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onu insan yüklendi" yani kâfir ve münafık; ikisi emaneti yüklendiler, yani hıyanet ettiler. Selefin görüşü ise zikrettiğimizdir.
{لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣) }
{لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا (٧٣) } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tevbelerini kabul buyursun. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
قَوْلُهُ ﷿: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ} قَالَ: مُقَاتِلٌ: لِيُعَذِّبَهُمْ بِمَا خَانُوا الْأَمَانَةَ وَنَقَضُوا الْمِيثَاقَ، {وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} يَهْدِيهِمْ وَيَرْحَمُهُمْ بِمَا أَدَّوْا مِنَ الْأَمَانَةِ.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: {لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكَاتِ} “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırsın” kavli hakkında Mukâtil: "Emanete hıyanet ettikleri ve ahdi bozdukları için onları azaplandırsın" demiştir. {وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا} “mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tevbelerini kabul buyursun. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir”, emaneti eda ettiklerinden dolayı onlara hidayet versin ve onlara merhamet etsin.
وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: أَيْ: عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ لِيَظْهَرَ نِفَاقُ الْمُنَافِقِ وَشِرْكُ الْمُشْرِكِ فَيُعَذِّبُهُمَا اللَّهُ، وَيَظْهَرُ إِيمَانُ الْمُؤْمِنِ فَيَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِ، أَيْ: يَعُودُ عَلَيْهِ بِالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ إِنْ حَصَلَ مِنْهُ تَقْصِيرٌ فِي بَعْضِ الطَّاعَاتِ.
İbn Kuteybe şöyle demiştir: Yani münafığın nifakı, müşrikin şirki ortaya çıksın da Allah ikisine azap etsin; müminin imanı ortaya çıksın da Allah onun tevbesini kabul etsin, yani birtakım itaatlerde kendisinden bir kusur meydana geldiğinde ona rahmet ve mağfiretle muamele etsin diye emaneti teklif ettik.