Binûn

Sâffât — 2. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧) }

{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ (٧٧) } “Onun soyunu da geride kalanlar kıldık”

{ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا} خَلْطًا وَمِزَاجًا {مِنْ حَمِيمٍ} مِنْ مَاءٍ حَارٍّ شَدِيدِ الْحَرَارَةِ، يُقَالُ: لَهُمْ إِذَا أَكَلُوا الزَّقُّومَ: اشْرَبُوا عَلَيْهِ الْحَمِيمَ، فَيَشُوبُ الْحَمِيمُ فِي بُطُونِهِمِ الزَّقُّومَ فَيَصِيرُ شَوْبًا لَهُمْ.

{ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْهَا لَشَوْبًا} “Sonra şüphesiz onlar için bunun üzerine bir karışım vardır” bir katkı ve karışım, {مِنْ حَمِيمٍ} “kaynar sudan” son derece sıcak bir sudan. Zakkumu yedikleri zaman onlara: “Bunun üzerine kaynar suyu için!” denir. Böylece kaynar su karınlarında zakkuma karışır ve onlar için bir karışım haline gelir.

{ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ} بَعْدَ شُرْبِ الْحَمِيمِ، [ {لَإِلَى الْجَحِيمِ} وَذَلِكَ أَنَّهُمْ يُورَدُونَ الْحَمِيمَ] لِشُرْبِهِ وَهُوَ خَارِجٌ مِنَ الْحَمِيمِ كَمَا تُورَدُ الْإِبِلُ الْمَاءَ، ثُمَّ يُرَدُّونَ إِلَى الْجَحِيمِ، دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ" (الرَّحْمَنِ -٤٤) وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: (ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ) .

{ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ} “Sonra kesinlikle onların dönüşü” kaynar suyu içtikten sonra, [ {لَإِلَى الْجَحِيمِ} “yine cehennemedir”. Bu da şöyledir: Onlar kaynar suyu içmeye götürülürler] —ki o cehennemin dışındadır— tıpkı develerin suya götürüldüğü gibi. Sonra tekrar cehenneme döndürülürler. Yüce Allah'ın şu sözü buna delalet eder: {يَطُوفُونَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ} “Onlar onunla son derece kaynar su arasında dönüp dolaşırlar” (Rahmân, 44). İbn Mes'ûd ise: (ثُمَّ إِنَّ مَقِيلَهُمْ لَإِلَى الْجَحِيمِ) “Sonra onların dinlenme yeri kesinlikle cehennemedir” şeklinde okumuştur.

{إِنَّهُمْ أَلْفَوْا} وَجَدُوا، {آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ} . {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ} يُسْرِعُونَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْمَلُونَ مِثْلَ أَعْمَالِهِمْ.

{إِنَّهُمْ أَلْفَوْا} “Çünkü onlar buldular” bulmuşlardı, {آبَاءَهُمْ ضَالِّينَ} “babalarını sapmış kimseler olarak”. {فَهُمْ عَلَى آثَارِهِمْ يُهْرَعُونَ} “Kendileri de onların peşinden koşturuyorlar” aceleyle koştururlar. Kelbî şöyle demiştir: Onların amelleri gibi amel işlerler.

{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ} مِنَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ.

{وَلَقَدْ ضَلَّ قَبْلَهُمْ أَكْثَرُ الْأَوَّلِينَ} “Andolsun ki onlardan önce evvelkilerin çoğu da sapmıştı” gelip geçmiş ümmetlerden.

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} الْكَافِرِينَ أَيْ: كَانَ عَاقِبَتُهُمُ الْعَذَابَ.

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا فِيهِمْ مُنْذِرِينَ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ} “Andolsun biz onların içlerine de uyarıcılar göndermiştik. Bak uyarılmış olanların akıbeti nasıl oldu!” kâfirlerin; yani onların akıbeti azap oldu.

{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} الْمُوَحِّدِينَ نَجَوْا مِنَ الْعَذَابِ.

{إِلَّا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ} “İhlâslı kılınmış Allah kulları müstesna” muvahhidler [ki onlar] azaptan kurtuldular.

قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ} دَعَا رَبَّهُ عَلَى قَوْمِهِ فَقَالَ: "إِنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ" (الْقَمَرِ -١٠) {فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ} نَحْنُ، يَعْنِي: أَجَبْنَا دُعَاءَهُ وَأَهْلَكْنَا قَوْمَهُ.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ نَادَانَا نُوحٌ} “Andolsun ki Nûh bize seslenmişti” kavminin aleyhine Rabbine dua edip: {إِنِّي مَغْلُوبٌ فَانْتَصِرْ} “Ben yenik düştüm, artık sen yardım et!” (Kamer, 10) demişti. {فَلَنِعْمَ الْمُجِيبُونَ} “Biz ne güzel icabet edenleriz!” yani duasına icabet ettik ve kavmini helak ettik.

{وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} [الْغَمِّ الْعَظِيمِ] الَّذِي لَحِقَ قَوْمَهُ وَهُوَ الْغَرَقُ.

{وَنَجَّيْنَاهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “Onu ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtardık” kavminin başına gelen [o büyük kederden] ki o da suda boğulmaktır.

{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} وَأَرَادَ أَنَّ النَّاسَ كُلَّهُمْ مِنْ نَسْلِ نُوحٍ.

{وَجَعَلْنَا ذُرِّيَّتَهُ هُمُ الْبَاقِينَ} “Onun soyunu da geride kalanlar kıldık” ve bütün insanların Nûh'un soyundan olduğunu kastetti.

رَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمَّا خَرَجَ نُوحٌ مِنَ السَّفِينَةِ مَاتَ مَنْ كَانَ مَعَهُ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ إِلَّا وَلَدَهُ وَنِسَاءَهُمْ .

Dahhâk, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Nûh gemiden çıktığında, çocukları ve onların hanımları müstesna, beraberinde bulunan erkekler ve kadınlar vefat etti.

قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: كَانَ وَلَدُ نوح ثلاثة: سام وحام وَيَافِثَ، فَسَامٌ أَبُو الْعَرَبِ وَفَارِسَ وَالرُّومِ، وَحَامٌ أَبُو السُّودَانِ، وَيَافِثُ أَبُو التَّرْكِ وَالْخَزَرِ وَيَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ وَمَا هُنَالِكَ .

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Nûh'un çocukları üç idi: Sâm, Hâm ve Yâfes. Sâm; Arapların, Farsların ve Rumların atasıdır. Hâm; siyahîlerin atasıdır. Yâfes ise; Türklerin, Hazarların, Ye'cûc ile Me'cûc'un ve oradaki [diğer milletlerin] atasıdır.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ (٨٣) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) }

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (٧٨) سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ (٧٩) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (٨٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (٨١) ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ (٨٢) وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لَإِبْرَاهِيمَ (٨٣) إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ (٨٤) إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ (٨٥) أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ (٨٦) فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ (٨٧) فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ (٨٨) فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ (٨٩) } “Sonrakiler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık. Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun! Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız. Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı. Sonra diğerlerini suda boğduk. Şüphesiz İbrâhim de onun yolundan gidenlerdendi. Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti. Hani o babasına ve kavmine: “Siz neye tapıyorsunuz?” demişti. “Bir yalan uydurarak Allah'tan başka ilâhlar mı istiyorsunuz? Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?” Bunun üzerine o, yıldızlara bir bakış baktı da: “Doğrusu ben hastayım!” dedi”

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} أَيْ: أَبْقَيْنَا لَهُ ثَنَاءً حَسَنًا وَذِكْرًا جَمِيلًا فِيمَنْ بَعْدَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonrakiler arasında ona [iyi bir nam] bıraktık” yani: Kıyamet gününe kadar kendisinden sonra gelen peygamberler ve ümmetler arasında onun için güzel bir övgü ve hoş bir anılış bıraktık.

{سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ} [أَيْ: سَلَامٌ عَلَيْهِ مِنَّا فِي الْعَالَمِينَ] وَقِيلَ: أَيُّ تَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخَرِينَ أَنْ يُصَلَّى عَلَيْهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

{سَلَامٌ عَلَى نُوحٍ فِي الْعَالَمِينَ} “Âlemler içinde Nûh'a selâm olsun!” [yani: Âlemler içinde bizden ona selâm olsun]. Şöyle de denilmiştir: Yani kıyamet gününe kadar ona salât ve selâm getirilmesini sonrakiler arasında bıraktık.

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} قَالَ مُقَاتِلٌ: جَزَاهُ اللَّهُ بِإِحْسَانِهِ الثَّنَاءَ الْحَسَنَ فِي الْعَالَمِينَ. {إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} [يَعْنِي الْكُفَّارَ] .

{إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız”. Mukâtil şöyle dedi: İyiliğine karşılık Allah onu âlemler içinde güzel bir övgüyle mükâfatlandırdı. {إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ أَغْرَقْنَا الْآخَرِينَ} “Çünkü o bizim mümin kullarımızdandı. Sonra diğerlerini suda boğduk” [yani kâfirleri].

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ} [أَيْ: أَهْلِ دِينِهِ وَسُنَّتِهِ] . {لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} مُخْلَصٍ مِنَ الشِّرْكِ وَالشَّكِّ.

Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ} “Şüphesiz onun yolundan gidenlerdendi” [yani: Dinine ve sünnetine uyanlardandı]. {لَإِبْرَاهِيمَ إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ} “İbrâhim de. Hani o, Rabbine arınmış bir kalple gelmişti” şirkten ve şüpheden arınmış [bir kalple].

{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ} اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ.

{إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَاذَا تَعْبُدُونَ} “Hani o babasına ve kavmine: “Siz neye tapıyorsunuz?” demişti” kınama soru cümlesidir.

{أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ} يَعْنِي: أَتَأْفِكُونَ إِفْكًا وَهُوَ أَسْوَأُ الْكَذِبِ وَتَعْبُدُونَ آلِهَةً سِوَى اللَّهِ.

{أَئِفْكًا آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ} “Bir yalan uydurarak Allah'tan başka ilâhlar mı istiyorsunuz?” yani: Yalanların en kötüsü olan bir ifk (yalan) uydurarak Allah'tan başka ilâhlara mı kulluk ediyorsunuz?

{فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} -إِذْ لَقَيْتُمُوهُ وَقَدْ عَبَدْتُمْ غَيْرَهُ -أَنَّهُ يَصْنَعُ بِكُمْ.

{فَمَا ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعَالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?” —başkasına kulluk etmiş olarak O'nun huzuruna çıktığınızda— size ne yapacağını [sanıyorsunuz]?

{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كَانَ قَوْمُهُ يَتَعَاطَوْنَ عِلْمَ النُّجُومِ فَعَامَلَهُمْ مِنْ حَيْثُ كَانُوا لِئَلَّا يُنْكِرُوا عَلَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُكَايِدَهُمْ فِي أَصْنَامِهِمْ لِيُلْزِمَهُمُ الْحُجَّةَ فِي أَنَّهَا غَيْرُ مَعْبُودَةٍ، وَكَانَ لَهُمْ مِنَ الْغَدِ عِيدٌ وَمَجْمَعٌ، وَكَانُوا يَدْخُلُونَ عَلَى أَصْنَامِهِمْ [وَيُقَرِّبُونَ لَهُمُ الْقَرَابِينَ] ، وَيَصْنَعُونَ بَيْنَ أَيْدِيهِمُ الطَّعَامَ قَبْلَ خُرُوجِهِمْ إِلَى عِيدِهِمْ -زَعَمُوا -لِلتَّبَرُّكِ عَلَيْهِ فَإِذَا

{فَنَظَرَ نَظْرَةً فِي النُّجُومِ فَقَالَ إِنِّي سَقِيمٌ} “Derken yıldızlara bir göz attı da: 'Ben gerçekten hastayım' dedi.” İbn Abbâs şöyle demiştir: Kavmi yıldız ilmiyle meşgul oluyordu; bu yüzden kendisini yadırgayıp inkâr etmesinler diye onlara bildikleri/inandıkları yönden muamele etti. Bu da putlarının ibadete layık ilâhlar olmadığı hususunda aleyhlerine kesin delil getirebilmek için putlarına bir tuzak kurmak istemesinden ileri geliyordu. Ertesi gün onların bir bayramı ve toplanma günü vardı. Bayram yerlerine çıkmadan önce putlarının huzuruna girerler, [onlara kurbanlar takdim ederler] ve —kendi iddialarınca— bereketlenmek amacıyla putların önünde yemekler hazırlarlardı; böylece

انْصَرَفُوا مِنْ عِيدِهِمْ أَكَلُوهُ، فَقَالُوا لِإِبْرَاهِيمَ: أَلَا تَخْرُجُ غَدًا مَعَنَا إِلَى عِيدِنَا؟ فَنَظَرَ إِلَى النُّجُومِ فَقَالَ: إِنِّي سَقِيمٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَطْعُونٌ، وَكَانُوا يَفِرُّونَ مِنَ الطَّاعُونِ فِرَارًا عَظِيمًا. قَالَ الْحَسَنُ: مَرِيضٌ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: وَجِعٌ. وَقَالَ الضَّحَاكُ: سَأَسْقَمُ.

bayramlarından döndüklerinde onu yerlerdi. İbrâhim'e: “Yarın bizimle beraber bayramımıza çıkmaz mısın?” dediler. O da yıldızlara baktı ve: “Ben hastayım” dedi. İbn Abbâs: [Yani] vebaya yakalandım, dedi. Onlar ise vebadan alabildiğine kaçarlardı. Hasan: “Hastayım” [demektir], dedi. Mukâtil: “Ağrım var” [demektir], dedi. Dahhâk ise: “Hasta olacağım” [demektir], dedi.

{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦) قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) }

{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ (٩٠) فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ فَقَالَ أَلَا تَأْكُلُونَ (٩١) مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ (٩٢) فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْبًا بِالْيَمِينِ (٩٣) فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ يَزِفُّونَ (٩٤) قَالَ أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ (٩٥) وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ (٩٦) قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ (٩٧) فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ (٩٨) } “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar. O da gizlice onların ilâhlarının yanına vardı ve: “Yemez misiniz? Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?” dedi. Ardından gizlice üzerlerine yürüyüp sağ eliyle kuvvetli bir darbe indirdi. Bunun üzerine aceleyle koşarak ona geldiler. [İbrâhim] dedi ki: “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır.” Dediler ki: “Onun için bir bina yapın da onu alevli ateşe atın!” Böylece ona bir tuzak kurmak istediler; biz de onları en alçaklar kıldık”

{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ} إِلَى عِيدِهِمْ، فَدَخَلَ إِبْرَاهِيمُ عَلَى الْأَصْنَامِ فَكَسَرَهَا. كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ} مَالَ إِلَيْهَا مَيْلَةً فِي خُفْيَةٍ، وَلَا يُقَالُ: "رَاغَ" حَتَّى يَكُونَ صَاحِبُهُ مُخْفِيًا لِذَهَابِهِ وَمَجِيئِهِ، {فَقَالَ} اسْتِهْزَاءً بِهَا: {أَلَا تَأْكُلُونَ} يَعْنِي: الطَّعَامَ الَّذِي بَيْنَ أَيْدِيكُمْ.

{فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ} “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar” bayramlarına doğru gittiler. Bunun üzerine İbrâhim putların yanına girip onları kırdı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {فَرَاغَ إِلَى آلِهَتِهِمْ} “O da gizlice onların ilâhlarının yanına vardı” gizlice onlara doğru yöneldi. Bir kimse gidiş ve gelişini gizlemedikçe *râğa* (راغ) denilmez. Onlarla alay ederek {فَقَالَ} “dedi ki”: {أَلَا تَأْكُلُونَ} “Yemez misiniz?” yani: Önünüzdeki yemekten.

{مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ} مَالَ عَلَيْهِمْ، {ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} أَيْ: كَانَ يَضْرِبُهُمْ بِيَدِهِ الْيُمْنَى لِأَنَّهَا أَقْوَى عَلَى الْعَمَلِ مِنَ الشِّمَالِ. وَقِيلَ: بِالْيَمِينِ أَيْ: بِالْقُوَّةِ. وَقِيلَ: أَرَادَ بِهِ الْقَسَمَ الَّذِي سَبَقَ مِنْهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: "وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ" (الْأَنْبِيَاءِ-٥٧) .

{مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ} “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz? Ardından gizlice üzerlerine yürüyüp” üzerlerine yöneldi, {ضَرْبًا بِالْيَمِينِ} “sağ eliyle vurdu” yani: Onlara sağ eliyle vuruyordu; çünkü o, iş görmede sol elden daha kuvvetlidir. “Yemin ile” ifadesinin güç ve kuvvetle anlamına geldiği de söylenmiştir. Kendisinden daha önce sadır olan yemini kastettiği de söylenmiştir ki o da: {وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ} “Allah'a yemin olsun ki putlarınıza bir tuzak kuracağım” (Enbiyâ, 57) sözüdür.

{فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ} يَعْنِي: إِلَى إِبْرَاهِيمَ {يَزِفُّونَ} يُسْرِعُونَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ أُخْبِرُوا بِصَنِيعِ إِبْرَاهِيمَ بِآلِهَتِهِمْ فَأَسْرَعُوا إِلَيْهِ لِيَأْخُذُوهُ.

{فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ} “Bunun üzerine ona geldiler” yani: İbrâhim'e {يَزِفُّونَ} “aceleyle koşarak” koşturarak geldiler. Bu da, İbrâhim'in ilâhlarına ne yaptığının kendilerine haber verilmesi ve onu yakalamak için aceleyle ona doğru koşmalarından dolayıdır.

قَرَأَ الْأَعْمَشُ وَحَمْزَةُ: "يُزِفُّونَ" بِضَمِّ الْيَاءِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. وَقِيلَ: بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ: يَحْمِلُونَ دَوَابَّهُمْ عَلَى الْجِدِّ وَالْإِسْرَاعِ.

A'meş ve Hamza yâ harfinin ötresiyle *yüziffûn* (يُزِفُّونَ) şeklinde okumuş, diğerleri ise fetha ile okumuştur; bunlar iki farklı lehçedir. Yâ harfinin ötresiyle okunduğunda: Hayvanlarını gayrete ve sürate sevk ediyorlar, anlamına geldiği de söylenmiştir.

{قَالَ} لَهُمْ إِبْرَاهِيمُ عَلَى وَجْهِ الْحِجَاجِ: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} يَعْنِي: مَا تَنْحِتُونَ بِأَيْدِيكُمْ.

İbrâhim delil getirme yoluyla onlara {قَالَ} “dedi ki”: {أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ} “Kendi yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” yani: Ellerinizle yonttuğunuz şeylere mi?

{وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} بِأَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَصْنَامِ، وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى.

{وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ} “Oysa sizi de yaptıklarınızı da Allah yaratmıştır” ellerinizle yaptığınız putları da. Bunda kulların fiillerinin Yüce Allah tarafından yaratıldığına bir delil vardır.

{قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} مُعْظَمِ النَّارِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: بَنَوْا لَهُ حَائِطًا مِنَ الْحَجَرِ طُولُهُ فِي السَّمَاءِ ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا، وَعَرْضُهُ عشرون ذراعًا، وملؤوه مِنَ الْحَطَبِ وَأَوْقَدُوا فِيهِ النَّارَ وَطَرَحُوهُ فِيهَا.

{قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ} “Dediler ki: “Onun için bir bina yapın da onu alevli ateşe atın!”” ateşin en büyüğüne. Mukâtil şöyle dedi: Onun için taştan, göğe doğru yüksekliği otuz arşın, eni yirmi arşın olan bir duvar ördüler, içini odunla doldurdular, ateşi tutuşturdular ve onu içine attılar.

{فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} شَرًّا وَهُوَ أَنْ يَحْرُقُوهُ، {فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ} أَيْ: الْمَقْهُورِينَ حَيْثُ سَلَّمَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ وَرَدَّ كَيْدَهُمْ.

{فَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا} “Böylece ona bir tuzak kurmak istediler” bir kötülük, o da onu yakmaktı; {فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَسْفَلِينَ} “biz de onları en alçaklar kıldık” yani: Yüce Allah İbrâhim'i selâmete erdirip tuzaklarını boşa çıkarınca mağlup ve perişan kıldık.

{وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) }

{وَقَالَ إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي سَيَهْدِينِ (٩٩) رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ (١٠٠) فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (١٠١) فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ (١٠٢) } “Ve dedi ki: “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O beni doğru yola iletecektir. Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” Biz de onu yumuşak huylu bir oğlan çocuğuyla müjdeledik. Çocuk onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince [İbrâhim]: “Yavrucuğum! Doğrusu ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir bak ne dersin?” dedi. [Çocuk]: “Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın” dedi”

{وَقَالَ} يَعْنِي: إِبْرَاهِيمُ {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي} أَيْ: مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي، وَالْمَعْنَى: أَهْجُرُ دَارَ الْكُفْرِ وَأَذْهَبُ إِلَى مَرْضَاةِ رَبِّي، قَالَهُ بَعْدَ الْخُرُوجِ مِنَ النَّارِ، كَمَا قَالَ: "إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي" (الْعَنْكَبُوتِ -٢٦) ، {سَيَهْدِينِ} إِلَى حَيْثُ أَمَرَنِي بِالْمَصِيرِ إِلَيْهِ، وَهُوَ الشَّامُ.

{وَقَالَ} “Ve dedi ki” yani İbrâhim: {إِنِّي ذَاهِبٌ إِلَى رَبِّي} “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum” yani: Rabbime hicret ediyorum. Anlamı: Küfür yurdunu terk edip Rabbimin rızasına gidiyorum, demektir. Bunu ateşten çıktıktan sonra söyledi; nitekim: {إِنِّي مُهَاجِرٌ إِلَى رَبِّي} “Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum” (Ankebût, 26) demiştir. {سَيَهْدِينِ} “O beni doğru yola iletecektir” gitmemi emrettiği yere iletecektir; orası da Şam'dır.

قَالَ مُقَاتِلٌ: فَلَمَّا قَدِمَ الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ سَأَلَ رَبَّهُ الْوَلَدَ فَقَالَ: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} يَعْنِي: هَبْ لِي وَلَدًا صَالِحًا مِنَ الصَّالِحِينَ.

Mukâtil şöyle dedi: Mukaddes topraklara varınca Rabbinden çocuk istedi ve: {رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ} “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” dedi; yani: Bana salihlerden salih bir çocuk bağışla.

{فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} قِيلَ: غُلَامٌ فِي صِغَرِهِ، حَلِيمٌ فِي كِبَرِهِ، فَفِيهِ بِشَارَةٌ أَنَّهُ ابْنٌ وَأَنَّهُ يَعِيشُ فَيَنْتَهِي فِي السِّنِّ حَتَّى يُوصَفَ بِالْحِلْمِ.

{فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ} “Biz de onu yumuşak huylu bir oğlan çocuğuyla müjdeledik”. Küçüklüğünde bir erkek çocuğu, büyüdüğünde ise yumuşak huylu [olacağı] söylenmiştir. Dolayısıyla bunda onun bir erkek evlat olduğuna ve hilim ile nitelendirilecek yaşa kadar yaşayacağına dair bir müjde vardır.

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} قال ٩٦/أابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي الْمَشْيَ مَعَهُ إِلَى الْجَبَلِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: لَمَّا شَبَّ حَتَّى بَلَغَ سَعْيُهُ سَعْيَ إِبْرَاهِيمَ وَالْمَعْنَى: بَلَغَ أَنْ يَتَصَرَّفَ مَعَهُ وَيُعِينَهُ فِي عَمَلِهِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَعْنِي الْعَمَلَ لِلَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَمُقَاتِلِ بْنِ حَيَّانَ وَابْنِ زَيْدٍ، قَالُوا: هُوَ الْعِبَادَةُ لِلَّهِ تَعَالَى.

{فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Çocuk onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince”. İbn Abbâs ve Katâde şöyle dediler: Yani onunla beraber dağa yürüme [çağına]. Mücâhid'in İbn Abbâs'tan rivayetine göre ise: Büyüyüp de onun koşup gayret etmesi İbrâhim'in gayretine ulaştığı zaman. Anlamı: Onunla birlikte hareket edip işinde ona yardım edecek çağa ulaştı, demektir. Kelbî: Yani Yüce Allah için amel etme çağına, dedi. Bu, Hasan, Mukâtil b. Hayyân ve İbn Zeyd'in de görüşüdür; onlar: Bu, Yüce Allah'a ibadettir, dediler.

وَاخْتَلَفُوا فِي سِنِّهِ، قِيلَ: كَانَ ابْنَ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً. وَقِيلَ: كَانَ ابْنَ سَبْعِ سنين.

Onun yaşı hakkında ihtilaf ettiler; on üç yaşında olduğu söylendi. Yedi yaşında olduğu da söylendi.

{قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فِي هَذَا الْغُلَامِ الَّذِي أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ بِذَبْحِهِ بَعْدَ اتِّفَاقِ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ عَلَى أَنَّهُ إِسْحَاقُ، فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ إِسْحَاقُ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مِنَ الصَّحَابَةِ: عُمَرُ، وَعَلِيٌّ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وَابْنُ عَبَّاسٍ، وَمِنَ التَّابِعِيْنَ وَأَتْبَاعِهِمْ: كَعْبُ الْأَحْبَارِ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَقَتَادَةُ، وَمَسْرُوقٌ، وَعِكْرِمَةُ، وَعَطَاءٌ، وَمُقَاتِلٌ، وَالزُّهْرِيُّ، وَالسُّدِّيُّ، وَهِيَ رِوَايَةُ عِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ [عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقَالُوا: كَانَتْ هَذِهِ الْقِصَّةُ بِالشَّامِ] .

{قَالَ يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ} “[İbrâhim]: “Yavrucuğum! Doğrusu ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum” dedi”. İki Ehl-i Kitab'ın onun İshak olduğu konusunda ittifak etmelerinden sonra, Müslüman âlimler İbrâhim'in kurban etmekle emrolunduğu bu çocuk hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup: O İshak'tır, demiştir. Sahâbeden Ömer, Ali, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs bu görüşe meyletmiştir. Tâbiîn ve tebeu't-tâbiînden de: Kâ'b el-Ahbâr, Saîd b. Cübeyr, Katâde, Mesrûk, İkrime, Atâ, Mukâtil, Zührî ve Süddî bu görüştedir. Bu, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'in [İbn Abbâs'tan rivayetidir ve onlar: Bu kıssa Şam'da geçmiştir, demişlerdir].

وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ قَالَ: أُرِيَ إِبْرَاهِيمُ ذَبْحَ إِسْحَاقَ فِي الْمَنَامِ ، فَسَارَ بِهِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ فِي غَدَاةٍ وَاحِدَةٍ حَتَّى أَتَى بِهِ الْمَنْحَرَ بِمِنًى، فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَبْحِ الْكَبْشِ، ذَبَحَهُ وَسَارَ بِهِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ فِي رَوْحَةٍ وَاحِدَةٍ وَطُوِيَتْ لَهُ الْأَوْدِيَةُ وَالْجِبَالُ.

Saîd b. Cübeyr'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'e rüyasında İshak'ı kurban etmesi gösterildi. Bir sabah vaktinde bir aylık mesafeyi onunla katetti, nihayet onu Mina'daki kurban kesim yerine getirdi. Yüce Allah ona koçu kesmesini emredince onu kesti ve bir akşam vaktinde bir aylık mesafeyi onunla geri döndü; vadiler ve dağlar onun için dürüldü (kısaltıldı).

وَقَالَ آخَرُونَ: هُوَ إِسْمَاعِيلُ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَالشَّعْبِيِّ، وَالْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَمُجَاهِدٍ، وَالرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ، وَالْكَلْبِيِّ، وَهِيَ رِوَايَةُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، وَيُوسُفَ بْنِ مَاهِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: الْمُفَدَى إِسْمَاعِيلُ.

Diğerleri ise: O İsmâil'dir, demiştir. Abdullah b. Ömer bu görüşe varmıştır. Saîd b. el-Müseyyeb, Şa'bî, Hasan el-Basrî, Mücâhid, Rebî' b. Enes, Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ve Kelbî'nin sözü de budur. Bu, Atâ b. Ebî Rebâh ve Yûsuf b. Mâhek'in İbn Abbâs'tan rivayetidir; o: “Fidye ile kurtarılan İsmâil'dir” demiştir.

وَكِلَا الْقَوْلَيْنِ يُرْوَى عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الذَّبِيحَ إِسْحَاقُ احْتَجَّ مِنَ الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: "فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ" (الصَّافَّاتِ-١٠١) أَمَرَهُ بِذَبْحِ مَنْ بَشَّرَهَ بِهِ، وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُ بُشِّرَ بِوَلَدٍ سِوَى إِسْحَاقَ، كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ هُودٍ: "فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ" (هُودِ-٧١) .

Her iki görüş de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmektedir. Kurban edilecek kişinin İshak olduğunu savunanlar Kur'an'dan şu ayeti delil getirmişlerdir: {فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ} “Biz de ona uysal bir oğul müjdeledik. Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince...” (es-Sâffât, 101-102); [zira Allah] ona müjdelediği kimseyi kurban etmesini emretmiştir ve Kur'an'da İshak'tan başka bir çocukla müjdelendiğine dair bir ifade yoktur; nitekim Hûd Suresi'nde: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ} “Biz ona İshak'ı müjdeledik” (Hûd, 71) buyurmuştur.

وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّهُ إِسْمَاعِيلُ احْتَجَّ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ الْبِشَارَةَ بِإِسْحَاقَ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْ قِصَّةِ الْمَذْبُوحِ فَقَالَ: "وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ" (الصَّافَّاتِ-١١٢) دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَذْبُوحَ غَيْرُهُ، وَأَيْضًا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ هُودٍ: "فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ" (هُودٍ-٧١) فَكَمَا بَشَّرَهُ بِإِسْحَاقَ بَشَّرَهُ بِابْنِهِ يَعْقُوبَ، فَكَيْفَ يَأْمُرُهُ بِذَبْحِ إِسْحَاقَ وَقَدْ وَعَدَهُ بِنَافِلَةٍ مِنْهُ.

Onun İsmâil olduğunu savunanlar ise, Yüce Allah'ın kurban edilme kıssası bittikten sonra İshak'ın müjdesini zikredip şöyle buyurmasını delil getirmişlerdir: {وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “Biz onu salihlerden bir peygamber olarak İshak ile de müjdeledik” (Sâffât, 112). Bu da kurban edilmek istenenin başkası olduğuna delalet eder. Ayrıca Yüce Allah Hûd Suresi'nde: {فَبَشَّرْنَاهَا بِإِسْحَاقَ وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “Biz de onu İshak ile, İshak'ın ardından da Ya'kûb ile müjdeledik” (Hûd, 71) buyurmuştur. Onu İshak ile müjdelediği gibi onun oğlu Ya'kûb ile de müjdelemiştir; ona ondan bir torun vaat etmişken İshak'ı kurban etmesini nasıl emredebilir?

قَالَ الْقُرَظِيُّ: سَأَلَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ رَجُلًا كَانَ مِنْ عُلَمَاءِ الْيَهُودِ أَسْلَمَ وَحُسُنَ إِسْلَامُهُ: أَيُّ ابْنَيْ إِبْرَاهِيمَ أُمِرَ بِذَبْحِهِ؟ فَقَالَ: إِسْمَاعِيلُ، ثُمَّ قَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ الْيَهُودَ لَتَعْلَمَ ذَلِكَ، وَلَكِنَّهُمْ يَحْسُدُونَكُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى أَنْ يَكُونَ أَبَاكُمُ الَّذِي كَانَ مَنْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِذَبْحِهِ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُ إِسْحَاقُ.

Kurazî şöyle dedi: Ömer b. Abdilazîz, Yahudi âlimlerinden olup Müslüman olan ve İslâm'ı güzelleşen bir adama: “İbrâhim'in iki oğlundan hangisinin kurban edilmesi emredilmişti?” diye sordu. O da: “İsmâil” dedi, sonra şöyle ekledi: “Ey Müminlerin Emîri! Yahudiler bunu kesinlikle bilirler, fakat onlar, Yüce Allah'ın kurban edilmesini emrettiği kişinin siz Arapların atası olmasını kıskanıyorlar ve onun İshak olduğunu iddia ediyorlar.”

وَمِنَ الدَّلِيلِ عَلَيْهِ: أَنَّ قَرْنَيِ الْكَبْشِ كَانَا مَنُوطَيْنِ بِالْكَعْبَةِ فِي أَيْدِي بَنِي إِسْمَاعِيلَ إِلَى أَنِ احْتَرَقَ الْبَيْتُ وَاحْتَرَقَ الْقَرْنَانِ فِي أَيَّامِ ابْنِ الزُّبَيْرِ وَالْحَجَّاجِ.

Buna dair delillerden biri de şudur: İbnü'z-Zübeyr ve Haccâc döneminde Beyt (Kâbe) ve o iki boynuz yanıncaya kadar koçun boynuzları Kâbe'ye asılı olarak İsmâiloğullarının elinde bulunmaktaydı.

قَالَ الشَّعْبِيُّ: رَأَيْتُ قَرْنَيِ الْكَبْشِ مَنُوطَيْنِ بِالْكَعْبَةِ.

Şa'bî şöyle dedi: Koçun boynuzlarını Kâbe'ye asılmış vaziyette gördüm.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ كَانَ أَوَّلُ الْإِسْلَامِ وَإِنَّ رَأْسَ الْكَبْشِ لَمُعَلَّقٌ بِقَرْنَيْهِ فِي مِيزَابِ الْكَعْبَةِ، قَدْ وَحِشَ، يَعْنِي يَبِسَ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Canım elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, İslâm'ın ilk dönemlerinde koçun başı boynuzlarıyla Kâbe'nin oluğuna asılıydı; kurumuş, yani sertleşmişti.

قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: سَأَلَتْ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ عَنِ الذَّبِيحِ إِسْحَاقَ كَانَ أَوْ إِسْمَاعِيلَ؟ فَقَالَ: يَا صُمَيْعُ أَيْنَ ذَهَبَ عَقْلُكَ مَتَى كَانَ إِسْحَاقُ بِمَكَّةَ؟ إِنَّمَا كَانَ إِسْمَاعِيلُ بِمَكَّةَ، وَهُوَ الَّذِي بَنَى الْبَيْتَ مَعَ أَبِيهِ.

Asmaî şöyle dedi: Ebû Amr b. el-Alâ'ya kurban edilmek istenenin İshak mı yoksa İsmâil mi olduğunu sordum. Şöyle dedi: “Ey Asmaî! Aklın nerede senin? İshak Mekke'de ne zaman bulundu? Mekke'de olan ancak İsmâil idi; babasıyla birlikte Beyt'i (Kâbe'yi) inşa eden de oydu.”

وَأُمًّا قِصَّةُ الذَّبْحِ قَالَ الْسُّدِّيُّ: لَمَّا دَعَا إِبْرَاهِيمُ فَقَالَ: رَبِّ هَبْ لِي مِنَ الصَّالِحِينَ، وَبُشِّرَ بِهِ، قَالَ: هُوَ إذًا لِلَّهِ ذَبِيحٌ، فَلَمَّا وُلِدَ وَبَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قِيلَ لَهُ: أَوْفِ بِنَذْرِكَ، هَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى إِيَّاهُ بِذَبْحِ ابْنِهِ، فَقَالَ عِنْدَ ذَلِكَ، لِإِسْحَاقَ: انْطَلِقْ فَقَرِّبْ قُرْبَانًا لِلَّهِ تَعَالَى فَأَخَذَ سِكِّينًا وَحَبْلًا وَانْطَلَقَ مَعَهُ حَتَّى ذَهَبَ بِهِ بَيْنَ الْجِبَالِ، فَقَالَ لَهُ الْغُلَامُ: يَا أَبَتِ أَيْنَ قربانك؟ فقال: "يا بني إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ".

Kurban etme kıssasına gelince; Süddî şöyle dedi: İbrâhim dua edip: “Rabbim! Bana salihlerden [bir evlat] bağışla!” deyip kendisi çocukla müjdelenince: “O halde o, Allah için bir kurbandır” dedi. Çocuk doğup onunla beraber koşup çalışacak çağa gelince ona: “Adağını yerine getir!” denildi. Yüce Allah'ın oğlunu kurban etmesini ona emretmesinin sebebi buydu. Bunun üzerine İshak'a: “Yürü, Yüce Allah'a bir kurban sunalım” dedi. Bir bıçak ile bir ip aldı ve onu dağların arasına götürünceye kadar onunla birlikte yürüdü. Çocuk ona: “Babacığım, kurbanlığın nerede?” dedi. O da: {يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} “Yavrucuğum! Doğrusu ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir bak ne dersin? [Çocuk]: Babacığım! Sana emrolunanı yap, dedi” dedi.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: كَانَ إِبْرَاهِيمُ إِذَا زَارَ هَاجَرَ وَإِسْمَاعِيلَ حُمِلَ عَلَى الْبُرَاقِ فَيَغْدُو مِنَ الشَّامِ فَيَقِيلُ بِمَكَّةَ، وَيَرُوحُ مِنْ مَكَّةَ فَيَبِيتُ عِنْدَ أَهْلِهِ بِالشَّامِ، حَتَّى إِذَا بَلَغَ إِسْمَاعِيلُ مَعَهُ السَّعْيَ، وَأَخَذَ بِنَفْسِهِ وَرَجَاهُ لِمَا كَانَ يَأْمُلُ فِيهِ مِنْ عِبَادَةِ رَبِّهِ وَتَعْظِيمِ حُرُمَاتِهِ، أُمِرَ فِي الْمَنَامِ أَنْ يَذْبَحَهُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ رَأَى لَيْلَةَ التَّرْوِيَةِ كَأَنَّ قَائِلًا يَقُولُ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ بِذَبْحِ ابْنِكَ هَذَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ رَوِيَ فِي نَفْسِهِ أَيْ: فَكَّرَ مِنَ الصَّبَاحِ إِلَى الرَّوَاحِ، أَمِنَ اللَّهِ هَذَا الْحُلْمُ أَمْ مِنَ الشَّيْطَانِ؟ فَمِنْ ثَمَّ سُمِّيَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ فَلَمَّا أَمْسَى رَأَى فِي الْمَنَامِ ثَانِيًا، فَلَمَّا أَصْبَحَ عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ ﷿، فَمِنْ ثَمَّ سُمِّيَ يَوْمَ عَرَفَةَ.

Muhammed b. İshâk şöyle dedi: İbrâhim, Hâcer ile İsmâil'i ziyaret ettiği zaman Burak'a bindirilir, sabahleyin Şam'dan yola çıkıp öğle sıcağında Mekke'de dinlenir, akşam da Mekke'den hareket edip geceyi Şam'daki ailesinin yanında geçirirdi. Nihayet İsmâil onunla beraber koşup çalışacak çağa ulaşıp olgunlaşınca ve İbrâhim de Rabbine ibadet etmesi ve hürmetlerini yüceltmesi hususunda ondan umut besleyince, rüyasında onu kurban etmesi emredildi. Bu da şöyle oldu: Terviye gecesinde sanki birisi ona: “Şüphesiz Allah sana şu oğlunu boğazlamanı emrediyor” diyordu. Sabaha çıkınca kendi kendine düşündü (*revvâ fî nefsihî*); yani sabahtan akşama kadar: “Bu rüya Allah'tan mıdır, yoksa şeytandan mıdır?” diye tefekkür etti. İşte bundan dolayı o güne Terviye günü denildi. Akşam olunca rüyada ikinci kez gördü. Sabaha çıkınca bunun Azîz ve Celîl olan Allah'tan olduğunu bildi (*arefe*); işte bundan dolayı o güne Arefe günü denildi.

قَالَ مُقَاتِلٌ: رَأَى ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ثَلَاثَ لَيَالٍ مُتَوَالِيَاتٍ، فَلَمَّا تَيَقَّنَ ذَلِكَ أَخْبَرَ بِهِ ابنه، فقال: "يا بني إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى".

Mukâtil şöyle dedi: İbrâhim bunu peş peşe üç gece gördü. Buna kesin olarak kanaat getirince durumu oğluna haber verdi ve: {يَا بُنَيَّ إِنِّي أَرَى فِي الْمَنَامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرَى} “Yavrucuğum! Doğrusu ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir bak ne dersin?” dedi.

قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: "تُرَى" بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ -مَاذَا تُشِيرُ، وَإِنَّمَا أَمَرَهُ لِيَعْلَمَ صَبْرَهُ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَزِيمَتَهُ عَلَى طَاعَتِهِ.

Hamza ve el-Kisâî, [kelimeyi] tâ harfinin zammesi ve râ harfinin kesresiyle “türî” (تُرَى) şeklinde -yani ne işaret/görüş bildirirsin anlamında- okudular. [İbrâhim'in] ona [fikrini] sorması, ancak Yüce Allah'ın emrine karşı sabrını ve O'na itaate olan azmini bilmesi içindi.

وَقَرَأَ الْعَامَّةُ بِفَتْحِ التَّاءِ وَالرَّاءِ إِلَّا أَبَا عَمْرٍو فَإِنَّهُ يُمِيلُ الرَّاءَ.

Genel kıraat âlimleri ise tâ ve râ harflerinin fethasıyla okumuşlardır; Ebû Amr müstesna, zira o râ harfinde imâle yapmaktadır.

قَالَ لَهُ ابْنُهُ: {يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَغَيْرُهُ: فَلَمَّا أُمِرَ إِبْرَاهِيمُ بِذَلِكَ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ خُذِ الْحَبْلَ وَالْمُدْيَةَ نَنْطَلِقْ إِلَى هَذَا الشَّعْبِ نَحْتَطِبُ، فَلَمَّا خَلَا إِبْرَاهِيمُ بِابْنِهِ فِي شِعْبِ ثَبِيرٍ أَخْبَرَهُ بِمَا أُمِرَ، {قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} .

Oğlu ona: {يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ} “Babacığım! Sana emrolunanı yap” dedi. İbn İshâk ve başkaları şöyle dedi: İbrâhim'e bu emredilince oğluna: “Yavrucuğum! İpi ve bıçağı al, şu dağ yoluna gidip odun toplayalım” dedi. İbrâhim oğluyla Sebîr dağ yolunda baş başa kalınca ona emredilen şeyi haber verdi. [Oğlu]: {قَالَ يَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ} “[Çocuk]: Babacığım! Sana emrolunanı yap; inşallah beni sabredenlerden bulacaksın, dedi”.

{فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) }

{فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ (١٠٣) } “Böylece ikisi de teslim olup [İbrâhim] onu şakağı üzerine yatırınca”

{فَلَمَّا أَسْلَمَا} انْقَادَا وَخَضَعَا لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ قَتَادَةُ: أَسْلَمَ إِبْرَاهِيمُ ابْنَهُ وَأَسْلَمَ الِابْنُ نَفْسَهُ، {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} أَيْ: صَرَعَهُ عَلَى الْأَرْضِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَضْجَعَهُ عَلَى جَبِينِهِ عَلَى الْأَرْضِ وَالْجَبْهَةُ بَيْنَ الْجَبِينَيْنِ، قَالُوا: فَقَالَ لَهُ ابْنُهُ الَّذِي أَرَادَ ذَبْحَهُ: يَا أَبَتِ اشْدُدْ رِبَاطِي حَتَّى لَا أضْطَرِبُ، وَاكْفُفْ عَنِّي ثِيَابَكَ حَتَّى لَا يَنْتَضِحَ عَلَيْهَا مَنْ دَمِيَ شَيْءٌ فَيَنْقُصُ أَجْرِي وَتَرَاهُ أُمِّي فَتَحْزَنُ، وَاشْحَذْ شَفْرَتَكَ، وَأَسْرِعْ مَرَّ السِّكِّينِ عَلَى حَلْقِي لِيَكُونَ أَهْوَنَ عَلَيَّ فَإِنَّ الْمَوْتَ شَدِيدٌ، وَإِذَا أَتَيْتَ أُمِّي فَاقْرَأْ ﵍ مِنِّي، وَإِنْ رَأَيْتَ أَنْ تَرُدَّ قَمِيصِي عَلَى أُمِّي فَافْعَلْ، فَإِنَّهُ عَسَى أَنْ يَكُونَ أَسْلَى لَهَا عَنِّي، فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇: نِعْمَ الْعَوْنُ أَنْتَ يَا بُنَيَّ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ، فَفَعَلَ إِبْرَاهِيمُ مَا أَمَرَ بِهِ ابْنُهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِ فَقَبَّلَهُ وَقَدْ رَبَطَهُ وهو يبكي ٩٦/ب [وَالِابْنُ أَيْضًا يَبْكِي] ثُمَّ إِنَّهُ وَضَعَ السِّكِّينَ عَلَى حَلْقِهِ فَلَمْ تَحُكَّ السِّكِّينُ.

{فَلَمَّا أَسْلَمَا} “Böylece ikisi de teslim olup” yani Yüce Allah'ın emrine boyun eğip teslimiyet gösterdiklerinde. Katâde şöyle demiştir: İbrâhim oğlunu teslim etti, oğlu da kendisini teslim etti. {وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “Onu şakağı üzerine yatırınca” yani onu yere yatırdı. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onu şakağı üzerine yere yatırdı; alın ise iki şakak arasındadır. Dediler ki: Kurban edilmek istenen oğlu ona şöyle dedi: “Babacığım, çırpınmamam için bağımı sıkı bağla. Elbiseni benden uzak tut ki üzerine kanımdan bir şey sıçrayıp da sevabım eksilmesin ve annem onu görüp üzülmesin. Bıçağını iyi bile ve ölüm şiddetli olduğu için bana kolay gelmesi adına bıçağı boğazıma hızlıca çek. Annemin yanına vardığında benden ona selam söyle. Eğer gömleğimi anneme geri vermeyi uygun görürsen öyle yap; çünkü bu, beni unutması için onu teselli edebilir.” İbrâhim aleyhisselâm ona: “Yavrucuğum! Sen Allah'ın emri konusunda ne güzel bir yardımcısın!” dedi. İbrâhim oğlunun söylediklerini yaptı. Sonra onu bağlamış vaziyetteyken ağlayarak ona yönelip öptü, [oğlu da ağlıyordu]. Ardından bıçağı boğazına koydu; fakat bıçak hiç kesmedi.

وَيُرْوَى أَنَّهُ كَانَ يَجُرُّ الشَّفْرَةَ فِي حَلْقِهِ فَلَا تَقْطَعُ، فَشَحَذَهَا مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلَاثَةً بِالْحَجَرِ، كُلُّ ذَلِكَ لَا تَسْتَطِيعُ.

Rivayet edildiğine göre o, bıçağı boğazına sürüyor fakat bıçak kesmiyordu. Onu taşla iki veya üç defa biledi, fakat her defasında [bıçak] kesemedi.

قَالَ الْسُّدِّيُّ: ضَرَبَ اللَّهُ تَعَالَى صَفْحَةً مِنْ نُحَاسٍ عَلَى حَلْقِهِ (١) قَالُوا: فَقَالَ الِابْنُ عِنْدَ ذَلِكَ: يَا أَبَتِ كُبَّنِي لِوَجْهِي عَلَى جَبِينِي فَإِنَّكَ إِذَا نَظَرْتَ فِي وَجْهِي رَحِمْتَنِي وَأَدْرَكَتْكَ رِقَّةٌ تَحُولُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنِّي لَا أَنْظُرُ إِلَى الشَّفْرَةِ فَأَجْزَعُ، فَفَعَلَ ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ثُمَّ وَضَعَ الشَّفْرَةَ عَلَى قَفَاهُ فَانْقَلَبَتِ السِّكِّينُ وَنُودِيَ: أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا.

es-Süddî şöyle dedi: Yüce Allah onun boğazına bakırdan bir levha koydu (١). Şöyle anlattılar: Bunun üzerine oğlu dedi ki: “Babacığım, beni yüzükoyun şakağımın üzerine yatır; çünkü yüzüme baktığında bana acırsın ve içine doğacak bir şefkat seninle Yüce Allah'ın emri arasına girer. Ben de bıçağa bakıp dehşete kapılmamış olurum.” İbrâhim öyle yaptı, sonra bıçağı ensesine koydu; ancak bıçak ters döndü ve: “Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin” diye seslenildi.

وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ وَابْنِ إِسْحَاقَ عَنْ رِجَالِهِ قَالَ: لَمَّا رَأَى إِبْرَاهِيمُ ذَبْحَ ابْنِهِ قَالَ الشَّيْطَانُ: لَئِنْ لَمْ أَفْتِنْ عِنْدَ هَذَا آلَ إِبْرَاهِيمَ لَا أَفْتِنُ مِنْهُمْ أَحَدًا أَبَدًا، فَتَمَثَّلَ لَهُ الشَّيْطَانُ رَجُلًا وَأَتَى أَمَّ الْغُلَامِ، فَقَالَ لَهَا: هَلْ تَدْرِينَ أَيْنَ ذَهَبَ إِبْرَاهِيمُ بِابْنِكِ؟ قَالَتْ: ذَهَبَ بِهِ يَحْتَطِبَانِ مِنْ هَذَا الشِّعْبِ، قَالَ: لَا وَاللَّهِ مَا ذَهَبَ بِهِ إِلَّا لِيَذْبَحَهُ، قَالَتْ: كَلَّا هُوَ أَرْحَمُ بِهِ وَأَشَدُّ حُبًّا لَهُ مِنْ ذَلِكَ، قَالَ: إِنَّهُ يَزْعُمُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَهُ بِذَلِكَ، قَالَتْ: فَإِنْ كَانَ رَبُّهُ أَمَرَهُ بِذَلِكَ فَقَدْ أَحْسَنَ أَنْ يُطِيعَ رَبَّهُ، فَخَرَجَ الشَّيْطَانُ مِنْ عِنْدِهَا حَتَّى أَدْرَكَ الِابْنَ وَهُوَ يَمْشِي عَلَى إِثْرِ أَبِيهِ، فَقَالَ لَهُ: يَا غُلَامُ هَلْ تَدْرِي أَيْنَ يَذْهَبُ بِكَ أَبُوكَ؟ قَالَ: نَحْتَطِبُ لِأَهْلِنَا مِنْ هَذَا الشِّعْبِ، قَالَ: وَاللَّهِ مَا يُرِيدُ إِلَّا أَنْ يَذْبَحَكَ، قَالَ: وَلِمَ؟ قَالَ: زَعَمَ أَنَّ رَبَّهُ أَمَرَهُ بِذَلِكَ، قَالَ: فَلْيَفْعَلْ مَا أَمَرَهُ بِهِ رَبُّهُ فَسَمْعًا وَطَاعَةً، فَلَمَّا امْتَنَعَ مِنْهُ الْغُلَامُ أَقْبَلَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَقَالَ لَهُ: أَيْنَ تُرِيدُ أَيُّهَا الشَّيْخُ؟ قَالَ: أُرِيدُ هَذَا الشِّعْبَ لِحَاجَةٍ لِي فِيهِ، قَالَ: والله إني لا أرى الشَّيْطَانَ قَدْ جَاءَكَ فِي مَنَامِكَ فَأَمَرَكَ بِذَبْحِ ابْنِكَ هَذَا، فَعَرَفَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇، فَقَالَ: إِلَيْكَ عَنِّي يَا عَدُوَّ اللَّهِ فَوَاللَّهِ لَأَمْضِيَنَّ لِأَمْرِ رَبِّي، فَرَجَعَ إِبْلِيسَ بِغَيْظِهِ لَمْ يُصِبْ مِنْ إِبْرَاهِيمَ وَآلِهِ شَيْئًا مِمَّا أَرَادَ، قَدِ امْتَنَعُوا مِنْهُ بِعَوْنِ اللَّهِ تَعَالَى. (٢)

Ebû Hüreyre Kâ'b el-Ahbâr'dan, İbn İshâk da kendi ravilerinden rivayet etti ki: İbrâhim rüyasında oğlunu kurban ettiğini görünce şeytan: “Eğer şu anda İbrâhim ailesini ayartamazsam artık onlardan hiç kimseyi ebediyen ayartamam” dedi. Şeytan bir adam kılığına girip çocuğun annesine geldi ve ona: “İbrâhim'in oğlunu nereye götürdüğünü biliyor musun?” dedi. Kadın: “Şu dağ yolundan odun toplamak için götürdü” dedi. O: “Hayır, vallahi onu ancak boğazlamak için götürdü!” dedi. Kadın: “Asla! O, ona bundan çok daha merhametlidir ve onu bundan çok daha fazla sever” dedi. Şeytan: “O, Allah'ın kendisine bunu emrettiğini iddia ediyor” dedi. Kadın: “Eğer Rabbi ona bunu emretmişse, Rabbine itaat etmekle en güzelini yapmıştır” dedi. Şeytan onun yanından çıkıp babasının peşi sıra yürümekte olan oğula yetişti ve ona: “Ey çocuk! Babanın seni nereye götürdüğünü biliyor musun?” dedi. Çocuk: “Şu dağ yolundan ailemiz için odun topluyoruz” dedi. Şeytan: “Vallahi o seni boğazlamaktan başka bir şey istemiyor!” dedi. Çocuk: “Niçin?” dedi. Şeytan: “Rabbinin kendisine bunu emrettiğini iddia ediyor” dedi. Çocuk: “Öyleyse Rabbi ona ne emrettiyse onu yapsın; baş üstüne, itaat ederiz!” dedi. Çocuk da [ona] boyun eğmeyince İbrâhim aleyhisselâm'a yöneldi ve ona: “Nereye gitmek istiyorsun ey ihtiyar?” dedi. İbrâhim: “Şu dağ yoluna bir işim için gitmek istiyorum” dedi. Şeytan: “Vallahi ben şeytanın rüyanda sana gelip şu oğlunu boğazlamanı emrettiğini sanıyorum” dedi. İbrâhim aleyhisselâm onu tanıdı ve: “Yanımdan uzaklaş ey Allah'ın düşmanı! Vallahi Rabbimin emrini mutlaka yerine getireceğim” dedi. İblis öfkesiyle geri döndü; İbrâhim ve ailesinden arzuladığı hiçbir şeyi elde edemedi; onlar Yüce Allah'ın yardımıyla ona karşı korundular. (٢)

وَرَوَى أَبُو الطُّفَيْلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ لَمَّا أُمِرَ بِذَبْحِ ابْنِهِ عَرَضَ لَهُ الشَّيْطَانُ بِهَذَا الْمَشْعَرِ فَسَابَقَهُ فَسَبَقَهُ إِبْرَاهِيمُ، ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ فَعَرَضَ لَهُ الشَّيْطَانُ فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ، ثُمَّ عَرَضَ لَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الْوُسْطَى فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ، ثُمَّ أَدْرَكَهُ عِنْدَ الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى فَرَمَاهُ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ حَتَّى ذَهَبَ، ثُمَّ مَضَى إِبْرَاهِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ ﷿ (٣) .

Ebu't-Tufeyl İbn Abbâs'tan rivayet etti: İbrâhim'e oğlunu boğazlaması emredildiğinde, bu Meş'ar'de karşısına şeytan çıktı. Onunla yarıştı ve İbrâhim onu geçti. Sonra Akabe Cemresi'ne gitti, karşısına şeytan çıktı; o da [şeytan] gidinceye kadar ona yedi taş attı. Sonra Orta Cemre'de karşısına çıktı; o da [şeytan] gidinceye kadar ona yedi taş attı. Sonra Büyük Cemre'de ona yetişti; o da [şeytan] gidinceye kadar ona yedi taş attı. Sonra İbrâhim, Azîz ve Celîl olan Allah'ın emrini yerine getirmeye koyuldu (٣).

قَالَ اللَّهُ ﷿: "فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ"

Allah Azze ve Celle şöyle buyurdu: {فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ} “Her ikisi de teslim olup [İbrâhim] onu şakağı üzerine yatırınca...”

{وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) }

{وَنَادَيْنَاهُ أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ (١٠٤) قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٠٥) إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ (١٠٦) وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ (١٠٧) } “Ve ona: ‘Ey İbrâhim!’ diye seslendik. (104) ‘Rüyayı gerçekleştirdin. Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız.’ (105) Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandı. (106) Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik. (107)”

{وَنَادَيْنَاهُ} الْوَاوُ فِي "وَنَادَيْنَاهُ" مُقْحَمَةٌ صِلَةٌ، مَجَازُهُ: نَادَيْنَاهُ كَقَوْلِهِ: "وَأَجْمَعُوا أَنْ يجعلوه في غيابت الْجُبِّ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ" (يُوسُفِ-١٥) أَيْ: أَوْحَيْنَا إِلَيْهِ، فَنُودِيَ مِنَ الْجَبَلِ: {أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} ، تَمَّ الْكَلَامُ هَاهُنَا ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} وَالْمَعْنَى: إِنَّا كَمَا عَفَوْنَا إِبْرَاهِيمَ عَنْ ذَبْحِ وَلَدِهِ نَجْزِي مَنْ أَحْسَنَ فِي طَاعَتِنَا، قَالَ مُقَاتِلٌ: جَزَاهُ اللَّهُ بِإِحْسَانِهِ فِي طَاعَتِهِ الْعَفْوَ عَنْ ذَبْحِ ابْنِهِ.

{وَنَادَيْنَاهُ} “Ve ona seslendik”; “venâdeynâhu” kelimesindeki vâv fazladan gelmiş bir sıladır (bağlaçtır), mecazî anlamı: “Ona seslendik” şeklindedir; tıpkı: {وَأَجْمَعُوا أَنْ يَجْعَلُوهُ فِي غَيَابَتِ الْجُبِّ وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِ} “...kuyunun dibine bırakmaya karar verdiklerinde biz de ona vahyettik” (Yûsuf 15) ayetindeki [vâv] gibi; yani “ona vahyettik” demektir. Böylece dağdan şöyle seslenildi: {أَنْ يَا إِبْرَاهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا} “Ey İbrâhim! Rüyayı gerçekleştirdin”. Söz burada tamamlandı, sonra yeni bir cümleye başlayarak: {إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ} “Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız” buyurdu. Manası şudur: Biz İbrâhim'i çocuğunu boğazlamaktan muaf tuttuğumuz gibi, bize itaatte güzel davrananları da öyle mükâfatlandırırız. Mukâtil şöyle dedi: İtaatindeki güzellik sebebiyle Allah onu oğlunu boğazlamaktan muaf tutarak mükâfatlandırdı.

{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ} الِاخْتِيَارُ الظَّاهِرُ حَيْثُ اخْتَبَرَهُ بِذَبْحِ ابْنِهِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْبَلَاءُ هَاهُنَا: النِّعْمَةُ، وَهِيَ أَنْ فُدِيَ ابْنُهُ بِالْكَبْشِ.

{إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ} “Şüphesiz bu, apaçık bir imtihandı”; oğlunu boğazlamakla sınadığı apaçık bir imtihandır. Mukâtil ise şöyle dedi: Buradaki bela, nimettir; o da oğlunun bir koçla fidye edilmesidir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ: صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا، وَكَانَ قَدْ رَأَى الذَّبْحَ وَلَمْ يَذْبَحْ؟.

Eğer: “[Allah] nasıl ‘Rüyayı gerçekleştirdin’ dedi? Oysa o rüyada boğazladığını görmüştü fakat boğazlamadı?” denilirse;

قِيلَ: جَعَلَهُ مُصَدِّقًا لِأَنَّهُ قَدْ أَتَى بِمَا أَمْكَنَهُ، وَالْمَطْلُوبُ إِسْلَامُهُمَا لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَقَدْ فَعَلَا.

Şöyle denilir: Gücünün yettiği her şeyi yerine getirdiği için onu [rüyayı] doğrulayan kıldı; istenen ise ikisinin de Yüce Allah'ın emrine teslim olmalarıydı ve bunu yaptılar.

وَقِيلَ: [كَانَ قَدْ] (١) رَأَى في النوم معاجلة الذَّبْحِ وَلَمْ يَرَ إِرَاقَةَ الدَّمِ، وَقَدْ فَعَلَ فِي الْيَقَظَةِ مَا رَأَى فِي النَّوْمِ، فَلِذَلِكَ قَالَ لَهُ: "قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيَا".

Şöyle de denilmiştir: O, uykuda boğazlamaya giriştiğini görmüş fakat kan akıtıldığını görmemişti; uyanıkken de uykuda gördüğü şeyi tastamam yaptı. İşte bundan dolayı ona: “Rüyayı gerçekleştirdin” denildi.

{وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} فَنَظَرَ إِبْرَاهِيمُ فَإِذَا هُوَ بِجِبْرِيلَ وَمَعَهُ كَبْشٌ أَمْلَحُ أَقْرَنُ، فَقَالَ: هَذَا فِدَاءٌ لِابْنِكَ فَاذْبَحْهُ دُونَهُ، فَكَبَّرَ جِبْرِيلُ، وَكَبَّرَ الْكَبْشُ، وَكَبَّرَ ابْنُهُ، فَأَخَذَ إِبْرَاهِيمُ الْكَبْشَ فَأَتَى بِهِ الْمَنْحَرَ مِنْ مِنًى فَذَبَحَهُ.

{وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظِيمٍ} “Ve ona büyük bir kurbanlığı fidye verdik”. İbrâhim bir baktı ki, Cibrîl yanında alaca boynuzlu bir koçla duruyor. [Cibrîl]: “Bu, oğlunun fidyesidir; onun yerine bunu boğazla” dedi. Cibrîl tekbir getirdi, koç tekbir getirdi ve oğlu da tekbir getirdi. İbrâhim koçu aldı, Minâ'daki kurban yerine götürüp boğazladı.

قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَ ذَلِكَ الْكَبْشُ رَعَى فِي الْجَنَّةِ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا (٢) .

Müfessirlerin çoğu şöyle dedi: O koç, Cennet'te kırk yıl otlamıştı (٢).

وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْكَبْشُ الَّذِي ذَبَحَهُ إِبْرَاهِيمُ هُوَ الَّذِي قَرَّبَهُ ابْنُ آدَمَ هَابِيلُ (٣) .

Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: İbrâhim'in kurban ettiği koç, Âdemoğlu Hâbil'in kurban sunduğu koçtu (٣).

قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: حَقَّ لَهُ أَنْ يَكُونَ عَظِيمًا. قَالَ مُجَاهِدٌ: سَمَّاهُ عَظِيمًا لِأَنَّهُ مُتَقَبَّلٌ . وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَقِيلَ: عَظِيمٌ فِي الشَّخْصِ. وَقِيلَ: فِي الثَّوَابِ.

Saîd b. Cübeyr şöyle dedi: Onun büyük olması gerekirdi [ve öyleydi]. Mücâhid şöyle dedi: Onu 'büyük' diye isimlendirdi, çünkü o kabul edilmişti. Hüseyin b. el-Fadl ise şöyle dedi: Çünkü o, Allah katındandı. Şöyle de denilmiştir: Cüssesi büyüktü. Şöyle de denilmiştir: Sevabı büyüktü.

وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا فُدِيَ إِسْمَاعِيلُ إِلَّا بِتَيْسٍ مِنَ الْأَرْوَى أُهْبِطَ عَلَيْهِ مِنْ ثَبِيرٍ (١) .

Hasan[-ı Basrî] de şöyle dedi: İsmâil ancak Sebîr dağından kendisine indirilen bir yaban tekesiyle fidye edildi (١).

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩) كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣) وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢) }

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ (١٠٨) سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ (١٠٩) كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١١٠) إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١١١) وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٢) وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ وَعَلَى إِسْحَاقَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ مُبِينٌ (١١٣) وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١١٤) وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (١١٥) وَنَصَرْنَاهُمْ فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ (١١٦) وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ (١١٧) وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ (١١٨) وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ (١١٩) سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ (١٢٠) إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٢١) إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ (١٢٢) } “Sonra gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık. (108) İbrâhim'e selâm olsun! (109) İyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. (110) Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. (111) Ve biz ona sâlihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik. (112) Ona da İshak'a da bereket verdik. İkisinin neslinden iyi davranan da var, nefsine apaçık zulmeden de. (113) Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk. (114) Onları da kavimlerini de o büyük sıkıntıdan kurtardık. (115) Onlara yardım ettik de üstün gelenler kendileri oldu. (116) İkisine apaçık Kitab'ı verdik. (117) İkisini de doğru yola ilettik. (118) Sonra gelenler arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık. (119) Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun! (120) Şüphesiz biz iyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. (121) Şüphesiz ikisi de bizim mümin kullarımızdandı. (122)”

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} أَيْ: تَرَكَنَا لَهُ فِي الْآخَرِينَ ثَنَاءً حَسَنًا.

{وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْآخِرِينَ} “Sonra gelenler arasında ona [güzel bir nam] bıraktık”; yani sonrakiler arasında ona güzel bir övgü bıraktık.

{سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} فَمَنْ جَعَلَ الذَّبِيحَ إِسْمَاعِيلَ قَالَ: بَشَّرَهُ بَعْدَ هَذِهِ الْقِصَّةِ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا جَزَاءً لِطَاعَتِهِ، وَمَنْ جَعَلَ الذَّبِيحَ إِسْحَاقَ قَالَ: بُشِّرَ إِبْرَاهِيمُ بِنُبُوَّةِ إِسْحَاقَ. رَوَاهُ عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. قَالَ: بُشِّرَ بِهِ مَرَّتَيْنِ حِينَ وُلِدَ وَحِينَ نُبِّئَ.

{سَلَامٌ عَلَى إِبْرَاهِيمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ وَبَشَّرْنَاهُ بِإِسْحَاقَ نَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ} “İbrâhim'e selâm olsun! İyilik yapanları işte böyle mükâfatlandırırız. Şüphesiz o, bizim mümin kullarımızdandı. Ve biz ona sâlihlerden bir peygamber olmak üzere İshak'ı müjdeledik”. Kurban edilmek istenenin İsmâil olduğunu söyleyenler: “Bu kıssadan sonra, itaatine karşılık olarak ona peygamber olacak İshak müjdelendi” derler. Kurban edilmek istenenin İshak olduğunu söyleyenler ise: “İbrâhim'e İshak'ın peygamberliği müjdelendi” derler. Bunu İkrime İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. [İbn Abbâs]: “Ona iki defa müjdelendi; doğduğu zaman ve peygamber kılındığı zaman” dedi.

{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ} يَعْنِي: عَلَى إِبْرَاهِيمَ فِي أَوْلَادِهِ، {وَعَلَى إِسْحَاقَ} بِكَوْنِ أَكْثَرِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ نَسْلِهِ، {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} أَيْ: مُؤْمِنٌ، {وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} أَيْ: كَافِرٌ، {مُبِينٌ} ظَاهِرٌ.

{وَبَارَكْنَا عَلَيْهِ} “Ona bereket verdik”; yani çocukları hususunda İbrâhim'e bereket verdik, {وَعَلَى إِسْحَاقَ} “ve İshak'a da”; peygamberlerin çoğunun onun soyundan gelmesiyle bereket verdik. {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِمَا مُحْسِنٌ} “İkisinin neslinden iyi davranan da var”; yani mümin, {وَظَالِمٌ لِنَفْسِهِ} “ve nefsine zulmeden de”; yani kâfir, {مُبِينٌ} “apaçık”; aşikâr.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} أَنْعَمْنَا عَلَيْهِمَا بِالنُّبُوَّةِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ مَنَنَّا عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ} “Andolsun biz Mûsâ'ya ve Hârûn'a da lütufta bulunduk” kavli; peygamberlikle ikisine nimet verdik, [demektir].

{وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا} بَنِي إِسْرَائِيلَ، {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} أَيِ: الْغَمِّ الْعَظِيمِ وَهُوَ الَّذِي كَانُوا فِيهِ مِنِ اسْتِعْبَادِ فِرْعَوْنَ إِيَّاهُمْ. وَقِيلَ: مِنَ الْغَرَقِ.

{وَنَجَّيْنَاهُمَا وَقَوْمَهُمَا} “Onları da kavimlerini de kurtardık”; [yani] İsrâiloğulları'nı, {مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ} “o büyük sıkıntıdan”; yani büyük kederden kurtardık ki bu da Firavun'un onları köleleştirmesi sebebiyle içinde bulundukları durumdur. Boğulmaktan [kurtardık] da denilmiştir.

{وَنَصَرْنَاهُمْ} يَعْنِي: مُوسَى وَهَارُونَ وَقَوْمَهُمَا، {فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ} عَلَى الْقِبْطِ. {وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ} أَيْ: الْمُسْتَنِيرَ وَهُوَ التَّوْرَاةُ.

{وَنَصَرْنَاهُمْ} “Onlara yardım ettik”; yani Mûsâ'ya, Hârûn'a ve kavimlerine yardım ettik, {فَكَانُوا هُمُ الْغَالِبِينَ} “üstün gelenler kendileri oldu”; Kıptîlere karşı üstün geldiler. {وَآتَيْنَاهُمَا الْكِتَابَ الْمُسْتَبِينَ} “İkisine apaçık Kitab'ı verdik”; yani nur saçan, aydınlatıcı Tevrat'ı.

{وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} .

{وَهَدَيْنَاهُمَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِمَا فِي الْآخِرِينَ سَلَامٌ عَلَى مُوسَى وَهَارُونَ إِنَّا كَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ إِنَّهُمَا مِنْ عِبَادِنَا الْمُؤْمِنِينَ} “İkisini dosdoğru yola ilettik. Sonrakiler arasında ikisine de [güzel bir nam] bıraktık: Mûsâ'ya ve Hârûn'a selâm olsun! Şüphesiz biz, güzel davranıp iyilik edenleri işte böyle mükâfatlandırırız. Gerçekten ikisi de mümin kullarımızdandı.”

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) }

{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٢٣) } “Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِلْيَاسُ هُوَ إِدْرِيسُ. وَفِي مُصْحَفِهِ: وَإِنَّ إِدْرِيسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ. وَهَذَا قَوْلُ عِكْرِمَةَ.

Yüce Allah'ın: {وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ} “Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi” kavli; Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “İlyâs, İdrîs'tir.” Onun mushafında: “Şüphesiz İdrîs de gönderilen peygamberlerdendi” şeklindedir. İkrime'nin görüşü de budur.

وَقَالَ الْآخَرُونَ: هُوَ نَبِيٌّ مِنْ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.

Diğerleri ise: “O, İsrâiloğulları peygamberlerinden bir peygamberdir” dediler.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ ابْنُ عَمِّ الْيَسَعَ.

İbn Abbâs: “O, Elyesa'ın amcasının oğludur” dedi.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: هُوَ إِلْيَاسُ بْنُ بِشْرِ بْنِ فِنْحَاصَ بْنِ الْعَيْزَارِ بْنِ هَارُونَ بْنِ عِمْرَانَ.

Muhammed b. İshâk: “O, İlyâs b. Bişr b. Fınhâs b. el-Ayzâr b. Hârûn b. İmrân'dır” dedi.

وَقَالَ أَيْضًا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، وَالْعُلَمَاءُ مِنْ أَصْحَابِ الْأَخْبَارِ: لَمَّا قَبَضَ اللَّهُ ﷿ حِزْقِيلَ النَّبِيَّ ﷺ، عَظُمَتِ الْأَحْدَاثُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَظَهَرَ فِيهِمُ الْفَسَادُ وَالشِّرْكُ، وَنَصَبُوا الْأَوْثَانَ وَعَبَدُوهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَبَعَثَ اللَّهُ ﷿ إِلَيْهِمْ إِلْيَاسَ نَبِيًّا وكانت الأنبياء ٩٧/أمِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُبْعَثُونَ بَعْدَ مُوسَى بِتَجْدِيدِ مَا نَسُوا مِنَ التَّوْرَاةِ، وَبَنُو إِسْرَائِيلَ كَانُوا مُتَفَرِّقِينَ فِي أَرْضِ الشَّامِ، وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ أَنْ يُوشَعَ بْنَ نُونٍ لَمَّا فَتَحَ الشَّامَ بَوَّأَهَا بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَسَّمَهَا بَيْنَهُمْ، فَأَحَلَّ سِبْطًا مِنْهُمْ بِبَعْلَبَكَّ وَنَوَاحِيهَا، وَهُمُ السِّبْطُ الَّذِينَ كَانَ مِنْهُمْ إِلْيَاسُ فَبَعَثَهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِمْ نَبِيًّا، وَعَلَيْهِمْ يَوْمَئِذٍ مَلِكٌ يُقَالُ لَهُ: آجَبُ قَدْ أَضَلَّ قَوْمَهُ وَأَجْبَرَهُمْ عَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَكَانَ يَعْبُدُ هُوَ وَقَوْمُهُ صَنَمًا يُقَالُ لَهُ: بَعْلٌ، وَكَانَ طُولُهُ عِشْرِينَ ذِرَاعًا وَلَهُ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ، فَجَعَلَ إِلْيَاسُ يَدْعُوهُمْ إِلَى اللَّهِ ﷿ وَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ مِنْهُ شَيْئًا إِلَّا مَا كَانَ مِنْ أَمْرِ الْمَلِكِ فَإِنَّهُ صَدَّقَهُ وَآمَنَ بِهِ فَكَانَ إِلْيَاسُ يُقَوِّمُ أَمْرَهُ وَيُسَدِّدُهُ وَيُرْشِدُهُ، وَكَانَ لِآجَبَ الْمَلِكِ هَذَا امْرَأَةٌ يُقَالُ لَهَا: أَزْبِيلُ وَكَانَ يَسْتَخْلِفُهَا عَلَى رَعِيَّتِهِ إِذَا غَابَ عَنْهُمْ فِي غَزَاةٍ أَوْ غَيْرِهَا، وَكَانَتْ تَبْرُزُ لِلنَّاسِ وَتَقْضِي بَيْنَ النَّاسِ، وَكَانَتْ قَتَّالَةً لِلْأَنْبِيَاءِ، يُقَالُ: هِيَ الَّتِي قَتَلَتْ يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا ﵉، وَكَانَ لَهَا كَاتِبٌ رَجُلٌ مُؤْمِنٌ حَكِيمٌ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ، وَكَانَ قَدْ خَلَّصَ من يدها ثلثمائة نَبِيٍّ كَانَتْ تُرِيدُ قَتْلَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ إِذَا بُعِثَ سِوَى الَّذِينَ قَتَلَتْهُمْ، وَكَانَتْ فِي نَفْسِهَا غَيْرَ مُحْصَنَةٍ، وَكَانَتْ قَدْ تَزَوَّجَتْ سَبْعَةً مِنْ مُلُوكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَقَتَلَتْ كُلَّهُمْ بِالِاغْتِيَالِ وَكَانَتْ مُعَمِّرَةً يُقَالُ إِنَّهَا وَلَدَتْ سَبْعِينَ وَلَدًا وَكَانَ لِآجَبَ هَذَا جَارٌ رَجُلٌ صَالِحٌ يُقَالُ لَهُ مَزْدَكِيُّ، وَكَانَتْ لَهُ جُنَيْنَةٌ يَعِيشُ مِنْهَا، وَيُقْبِلُ عَلَى عِمَارَتِهَا وَمَرَمَّتِهَا وَكَانَتِ الْجُنَيْنَةُ إِلَى جَانِبِ قَصْرِ الْمَلِكِ وَامْرَأَتِهِ، وَكَانَا يُشْرِفَانِ عَلَى تِلْكَ الْجُنَيْنَةِ يَتَنَزَّهَانِ فِيهَا وَيَأْكُلَانِ وَيَشْرَبَانِ وَيَقِيلَانِ فِيهَا، وَكَانَ آجَبُ الْمَلِكُ يُحْسِنُ جِوَارَ صَاحِبِهَا مَزْدَكِيَّ، وَيُحْسِنُ إِلَيْهِ، وَامْرَأَتُهُ أَزْبِيلُ تَحْسُدُهُ لِأَجْلِ تِلْكَ الْجُنَيْنَةِ، وَتَحْتَالُ أَنْ تَغْصِبَهَا مِنْهُ لِمَا تَسْمَعُ النَّاسَ يُكْثِرُونَ ذِكْرَهَا وَيَتَعَجَّبُونَ مِنْ حُسْنِهَا، وَتَحْتَالُ أَنْ تَقْتُلَهُ وَالْمَلِكُ يَنْهَاهَا عَنْ ذَلِكَ وَلَا تَجِدُ عَلَيْهِ سَبِيلًا ثُمَّ إِنَّهُ اتَّفَقَ خُرُوجُ الْمَلِكِ إِلَى سَفَرٍ بَعِيدٍ وَطَالَتْ غَيْبَتُهُ فَاغْتَنَمَتِ امْرَأَتُهُ أَزْبِيلُ ذَلِكَ فَجَمَعَتْ جَمْعًا مِنَ النَّاسِ

Yine Muhammed b. İshâk ve siyer/tarih âlimleri şöyle anlattılar: Azîz ve Celîl olan Allah, Hizkîl Peygamber aleyhisselâm'ın ruhunu kabzedince, İsrâiloğulları arasında bidat ve kötülükler büyüdü, aralarında fesat ve şirk zuhur etti; putlar dikip Allah'tan başka onlara taptılar. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah onlara İlyâs'ı peygamber olarak gönderdi. Mûsâ'dan sonra İsrâiloğulları peygamberleri, Tevrat'tan unuttukları şeyleri yenilemek üzere gönderilirdi ٩٧/أ. İsrâiloğulları ise Şam topraklarında dağınık haldeydiler. Bunun sebebi şuydu: Yûşa b. Nûn Şam'ı fethettiğinde İsrâiloğulları'nı oraya yerleştirip toprakları aralarında paylaştırmıştı. Onların bir boyunu (sıbtını) Ba'lebekk ve civarına yerleştirmişti; işte İlyâs'ın mensup olduğu boy da bu boydu. Yüce Allah onu onlara peygamber olarak gönderdi. O gün onların başında Âceb (Âhab) adında, kavmini saptırmış ve onları putlara tapmaya zorlamış bir kral vardı. Kendisi ve kavmi Ba'l adı verilen bir puta tapıyorlardı; boyu yirmi arşındı ve dört yüzü vardı. İlyâs onları Azîz ve Celîl olan Allah'a davet etmeye başladı, fakat kralın durumu hariç ondan hiçbir şey dinlemiyorlardı. Kral onu tasdik edip iman etti; İlyâs da onun işlerini düzeltiyor, onu doğrultuyor ve ona rehberlik ediyordu. Bu Kral Âceb'in Ezbîl (İzabel) adında bir karısı vardı. Kral bir sefere veya başka bir yere gittiğinde tebaası üzerine onu vekil bırakırdı. Kadın halkın karşısına çıkar, aralarında hüküm verirdi. O, peygamberleri çokça öldüren biriydi; hatta Zekeriyyâ oğlu Yahyâ aleyhimesselâm'ı öldürenin de o olduğu söylenir. Kadının imanını gizleyen mümin ve hikmet sahibi bir kâtibi vardı. Kadının öldürdükleri dışında, her peygamber gönderildiğinde öldürmek istediği üç yüz peygamberi onun elinden kurtarmıştı. Kadın iffetsiz biriydi; İsrâiloğulları krallarından yedisiyle evlenmiş ve hepsini suikastla öldürmüştü. Uzun ömürlüydü; yetmiş çocuk doğurduğu söylenir. Bu Âceb'in, Mezdekî adında sâlih bir komşusu vardı. Onun geçimini sağladığı, bakım ve onarımıyla bizzat ilgilendiği bir bahçesi bulunuyordu. Bu bahçe, kral ile karısının sarayının bitişiğindeydi. İkisi de bu bahçeye yukarıdan bakar, orada gezinir, yer içer ve öğle uykusuna yatarlardı. Kral Âceb bahçe sahibi Mezdekî'ye iyi komşuluk yapar, ona iyilikle davranırdı. Karısı Ezbîl ise bu bahçe yüzünden ona haset eder, insanların o bahçeden çokça bahsedip güzelliğine hayran kaldıklarını duydukça onu gasp etmek için hileler kurar ve adamı öldürmeye çalışırdı; kral ise onu bundan nehyederdi ve kadın adama zarar verecek bir yol bulamazdı. Derken kralın uzak bir sefere çıkması ve gıyabının uzaması vaki oldu. Karısı Ezbîl bunu fırsat bilip insanlardan bir grup topladı.

وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يَشْهَدُوا عَلَى مَزْدَكِيَّ أَنَّهُ سَبَّ زَوْجَهَا آجَبَ فَأَجَابُوهَا إِلَيْهِ، وَكَانَ فِي حُكْمِهِمْ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ الْقَتْلُ عَلَى مَنْ سَبَّ الْمَلِكَ إِذَا قَامَتْ عَلَيْهِ الْبَيِّنَةُ، فَأَحْضَرَتْ مَزْدَكِيَّ وَقَالَتْ لَهُ: بَلَغَنِي أَنَّكَ شَتَمْتَ الْمَلِكَ فَأَنْكَرَ مَزْدَكِيُّ، فَأَحْضَرَتِ الشُّهُودَ فَشَهِدُوا عَلَيْهِ بِالزُّورِ، فَأَمَرَتْ بِقَتْلِهِ وَأَخَذَتْ جُنَيْنَتَهُ، فَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ لِلْعَبْدِ الصَّالِحِ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَلِكُ مِنْ سَفَرِهِ أَخْبَرَتْهُ الْخَبَرَ، فَقَالَ لَهَا: مَا أَصَبْتِ وَلَا أَرَانَا نُفْلِحُ بَعْدَهُ، فَقَدْ جَاوَرَنَا مُنْذُ زَمَانٍ فَأَحْسَنَّا جِوَارَهُ وَكَفَفْنَا عَنْهُ الْأَذَى لِوُجُوبِ حَقِّهِ عَلَيْنَا، فَخَتَمْتِ أَمْرَهُ بِأَسْوَأِ الْجِوَارِ، فَقَالَتْ: إِنَّمَا غَضِبْتُ لَكَ وَحَكَمْتُ بِحُكْمِكَ، فقال لها: أو ما كَانَ يَسَعُهُ حِلْمُكِ فَتَحْفَظِينَ لَهُ جِوَارَهُ؟ قَالَتْ: قَدْ كَانَ مَا كَانَ، فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى إِلْيَاسَ إِلَى آجِبَ الْمَلِكِ وَقَوْمَهُ، وَأَمَرَهُ أَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ غَضِبَ لِوَلِيِّهِ حِينَ قَتَلُوهُ ظُلْمًا، وَآلَى عَلَى نَفْسِهِ أَنَّهُمَا إِنْ لَمْ يَتُوبَا عَنْ صَنِيعِهِمَا وَلَمْ يَرُدَّا الْجُنَيْنَةَ عَلَى وَرَثَةِ مَزْدَكِيَّ أَنْ يُهْلِكَهُمَا، يَعْنِي آجِبَ وَامْرَأَتَهُ، فِي جَوْفِ الْجُنَيْنَةِ، ثُمَّ يَدَعُهُمَا جِيفَتَيْنِ مُلْقَاتَيْنِ فِيهَا حَتَّى تَتَعَرَّى عِظَامُهُمَا مِنْ لُحُومِهِمَا، وَلَا يَتَمَتَّعَانِ بِهَا إِلَّا قَلِيلًا قَالَ: فَجَاءَ إِلْيَاسُ وَأَخْبَرَهُ بِمَا أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ فِي أَمْرِهِ وَأَمْرِ امْرَأَتِهِ وَرَدِّ الْجُنَيْنَةِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْمَلِكُ ذَلِكَ اشْتَدَّ غَضَبُهُ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ لَهُ: يَا إِلْيَاسُ وَاللَّهِ مَا أَرَى مَا تَدْعُو إِلَيْهِ إِلَّا بَاطِلًا وَمَا أَرَى فُلَانًا وَفُلَانًا -سَمَّى مُلُوكًا مِنْهُمْ قَدْ عَبَدُوا الْأَوْثَانَ -إِلَّا عَلَى مِثْلِ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ يَأْكُلُونَ وَيَتَمَتَّعُونَ مُمَلَّكِينَ مَا يُنْقِصُ مِنْ دُنْيَاهُمْ أَمْرُهُمُ الَّذِي تَزْعُمُ أَنَّهُ بَاطِلٌ، وَمَا نَرَى لَنَا عَلَيْهِمْ مِنْ فَضْلٍ، قَالَ: وَهَمَّ الْمَلِكُ بِتَعْذِيبِ إِلْيَاسَ وَقَتْلِهِ، فَلَمَّا أَحَسَّ إِلْيَاسُ بِالشَّرِّ [وَالْمَكْرِ بِهِ] (١) رَفَضَهُ وَخَرَجَ عَنْهُ، فَلَحِقَ بِشَوَاهِقِ الْجِبَالِ، وَعَادَ الْمَلِكُ إِلَى عِبَادَةِ بَعْلٍ، وَارْتَقَى إِلْيَاسُ إِلَى أَصْعَبِ جَبَلٍ وَأَشْمَخِهِ فَدَخَلَ مَغَارَةً فِيهِ.

Onlara, Mezdekî'nin kocası Âceb'e küfrettiğine dair şahitlik etmelerini emretti; onlar da kadının bu isteğini kabul ettiler. O dönemde onların kanununda, aleyhine delil sabit olduğunda krala küfreden kişinin cezası ölümdü. Mezdekî'yi getirtti ve ona: “Krala hakaret ettiğin bana ulaştı” dedi. Mezdekî bunu inkâr etti. Kadın şahitleri getirdi, onlar da yalan yere aleyhine şahitlik ettiler. Bunun üzerine onun öldürülmesini emretti ve bahçesini aldı. Allah, sâlih kulundan ötürü onlara gazap etti. Kral seferden dönünce kadın haberi ona anlattı. Kral ona: “İyi yapmadın! Artık bundan sonra iflah olacağımızı sanmıyorum. O uzun zamandır bizim komşumuzdu; üzerimizdeki komşuluk hakkı sebebiyle ona iyi davranır, eziyetten uzak dururduk; sense onun işini en kötü komşulukla bitirdin!” dedi. Kadın: “Ben ancak senin adına öfkelendim ve senin kanununa göre hükmettim” dedi. Kral ona: “Hilmin (müsamahan) onu kuşatamaz mıydı da onun komşuluk hakkını koruyamadın?” dedi. Kadın: “Olan oldu artık” dedi. Bunun üzerine Yüce Allah İlyâs'ı Kral Âceb'e ve kavmine gönderdi; sâlih kulunu zulmen öldürdükleri için Yüce Allah'ın gazap ettiğini ve yaptıklarına tövbe edip bahçeyi Mezdekî'nin mirasçılarına geri vermezlerse ikisini, yani Âceb ile karısını bahçenin içinde helâk edeceğine, sonra da etleri kemiklerinden ayrılıncaya kadar cesetlerini orada atılmış iki leş olarak bırakacağına ve [bahçeden] ancak çok az faydalanabileceklerine dair kendi zatına yemin ettiğini onlara bildirmesini emretti. Dedi ki: İlyâs geldi ve kendisinin, karısının durumu ve bahçenin iadesi hakkında Yüce Allah'ın kendisine vahyettiği şeyleri ona bildirdi. Kral bunu duyunca ona karşı öfkesi şiddetlendi, sonra ona şöyle dedi: “Ey İlyâs! Vallahi senin davet ettiğin şeyin bâtıldan başka bir şey olduğunu düşünmüyorum. Putlara tapan filan ve filan kişileri de -onlardan putlara tapmış birtakım kralları saydı- ancak bizim gibi yer içer, zevk sürer ve hükümranlık ederken görüyorum; senin bâtıl olduğunu iddia ettiğin şey onların dünyalıklarından hiçbir şey eksiltmiyor ve bizim de onlara karşı bir üstünlüğümüzü görmüyoruz!” Dedi ki: Kral İlyâs'a işkence edip onu öldürmeye niyetlendi. İlyâs kötülüğü [ve kendisine kurulan tuzağı] (١) hissedince onu terk edip yanından çıktı ve sarp dağlara sığındı. Kral tekrar Ba'l'e tapmaya döndü; İlyâs ise en zorlu ve en yüksek dağa çıkıp oradaki bir mağaraya girdi.

وَيُقَالُ: إِنَّهُ بَقِيَ سَبْعَ سِنِينَ شَرِيدًا خَائِفًا يَأْوِي إِلَى الشِّعَابِ وَالْكُهُوفِ يَأْكُلُ مِنْ نَبَاتِ الْأَرْضِ وَثِمَارِ الشَّجَرِ وَهُمْ فِي طَلَبِهِ قَدْ وَضَعُوا عَلَيْهِ الْعُيُونَ وَاللَّهُ يَسْتُرُهُ، فَلَمَّا مَضَى سَبْعَ سِنِينَ أَذِنَ اللَّهُ فِي إِظْهَارِهِ عَلَيْهِمْ وَشِفَاءِ غَيْظِهِ مِنْهُمْ، فَأَمْرَضَ اللَّهُ ﷿ ابْنًا لِآجَبَ وَكَانَ أَحَبَّ وَلَدِهِ إِلَيْهِ وَأَشْبَهَهُمْ بِهِ، فَأَدْنَفَ حَتَّى يُئِسَ مِنْهُ، فَدَعَا صَنَمَهُ بَعُلًا -وَكَانُوا قَدْ فُتِنُوا بِبَعْلٍ وَعَظَّمُوهُ حَتَّى جَعَلُوا لَهُ أَرْبَعَمِائَةِ سَادِنٍ -فَوَكَّلُوهُمْ بِهِ وَجَعَلُوهُمْ أَنْبِيَاءَهُ (٢) ، وَكَانَ الشَّيْطَانُ يَدْخُلُ فِي جَوْفِ الصَّنَمِ فَيَتَكَلَّمُ، وَالْأَرْبَعُمِائَةِ يُصْغُونَ بِآذَانِهِمْ إِلَى مَا يَقُولُ الشَّيْطَانُ وَيُوَسْوِسُ إِلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ بِشَرِيعَةٍ مِنَ الضَّلَالِ فَيَبُثُّونَهَا لِلنَّاسِ، فَيَعْمَلُونَ بِهَا وَيُسَمُّونَهُمْ أَنْبِيَاءَ.

Denildiğine göre o, yedi yıl boyunca korku içinde oradan oraya kaçarak dağ yollarına ve mağaralara sığındı, yerdeki otlardan ve ağaç meyvelerinden yedi; onlar ise peşinde casuslar görevlendirmiş arıyorlardı, fakat Allah onu gizliyordu. Yedi yıl geçince Allah, onu onlara karşı üstün kılmaya ve onlara karşı içindeki öfkeyi dindirmeye izin verdi. Azîz ve Celîl olan Allah, Âceb'in en çok sevdiği ve kendisine en çok benzeyen oğlunu hastalandırdı; çocuk o kadar ağır hastalandı ki ondan ümit kesildi. O da putu Ba'l'e yalvardı -onlar Ba'l ile fitneye düşmüş ve onu o kadar yüceltmişlerdi ki ona dört yüz türbedar tayin etmişlerdi-; onları putun hizmetine vermiş ve onları onun peygamberleri yapmışlardı (٢). Şeytan putun içine girip konuşur, o dört yüz kişi de şeytanın söylediğine kulak kabartırdı; şeytan onlara sapıklık dolu kurallar fısıldar, onlar da bunu insanlara yayarlardı. İnsanlar da bunlarla amel eder ve onları peygamber olarak adlandırırlardı.

فَلَمَّا اشْتَدَّ مَرَضُ ابْنِ الْمَلِكِ طَلَبَ إِلَيْهِمِ الْمَلِكُ أَنْ يَتَشَفَّعُوا إِلَى بَعْلٍ، وَيَطْلُبُوا لِابْنِهِ مِنْ قِبَلِهِ الشِّفَاءَ فَدَعَوْهُ فَلَمْ يُجِبْهُمْ، وَمَنَعَ اللَّهُ الشَّيْطَانَ فَلَمْ يُمْكِنْهُ الْوُلُوجَ فِي جَوْفِهِ، وَهُمْ مُجْتَهِدُونَ فِي التَّضَرُّعِ إِلَيْهِ، فَلَمَّا طَالَ عَلَيْهِمْ ذَلِكَ قَالُوا لِآجَبَ: إِنَّ فِي نَاحِيَةِ الشَّامِ آلِهَةً أُخْرَى فَابْعَثْ إِلَيْهَا أَنْبِيَاءَكَ فَلَعَلَّهَا تَشْفَعُ

Kralın oğlunun hastalığı ağırlaşınca kral, onlardan Ba'l'e yalvarıp yakarmalarını ve onun katından oğlu için şifa dilemelerini istedi. Bunun üzerine ona dua ettiler, fakat o kendilerine cevap vermedi. Allah da şeytana engel oldu; böylece onun [putun] içine girmesi mümkün olmadı. Onlar ise ona yalvarıp yakarmada olanca güçleriyle çabalamaktaydılar. Bu durum uzayınca Âceb'e şöyle dediler: “Şam tarafında başka ilahlar da vardır; peygamberlerini onlara gönder, umulur ki şefaat ederler...

لَكَ إِلَى إِلَهِكَ بَعْلٍ، فَإِنَّهُ غَضْبَانُ عَلَيْكَ، وَلَوْلَا غَضَبُهُ عَلَيْكَ لَأَجَابَكَ، قَالَ آجَبُ: وَمِنْ أَجْلِ مَاذَا غَضِبَ عَلَيَّ وَأَنَا أُطِيعُهُ؟ قَالُوا: مِنْ أَجْلِ أَنَّكَ لَمْ تَقْتُلْ إِلْيَاسَ وَفَرَّطَتْ فِيهِ حَتَّى نَجَا سَلِيمًا وَهُوَ كَافِرٌ بِإِلَهِكَ، قَالَ آجَبُ: وَكَيْفَ لِي أَنْ أَقْتُلَ إِلْيَاسَ وَأَنَا مَشْغُولٌ عَنْ طَلَبِهِ بِوَجَعِ ابْنِي، وَلَيْسَ لِإِلْيَاسَ مَطْلَبٌ وَلَا يُعْرَفُ لَهُ مَوْضِعٌ فَيُقْصَدُ، فَلَوْ عُوفِيَ ابْنِي لَفَرَغْتُ لِطَلَبِهِ حَتَّى أَجِدَهُ فَأَقْتُلَهُ فَأُرْضِي إِلَهِي، ثُمَّ إِنَّهُ بَعَثَ أَنْبِيَاءَهُ الْأَرْبَعَمِائَةِ إِلَى الْآلِهَةِ الَّتِي بِالشَّامِ يَسْأَلُونَهَا أَنْ تَشْفَعَ إِلَى صَنَمِ الْمَلِكِ لِيَشْفِيَ ابْنَهُ، فَانْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِحِيَالِ الْجَبَلِ الَّذِي فِيهِ إِلْيَاسُ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى إِلْيَاسَ ﵇ أَنْ يَهْبِطَ مِنَ الْجَبَلِ وَيُعَارِضَهُمْ وَيُكَلِّمَهُمْ، وَقَالَ لَهُ: لَا تَخَفْ فَإِنِّي سَأَصْرِفُ عَنْكَ شَرَّهُمْ وَأُلْقِي الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ، فَنَزَلَ إِلْيَاسُ مِنَ الْجَبَلِ، فَلَمَّا لَقِيَهُمُ اسْتَوْقَفَهُمْ، فَلَمَّا وَقَفُوا قَالَ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَرْسَلَنِي إِلَيْكُمْ وَإِلَى مَنْ وَرَائِكُمْ فَاسْمَعُوا أَيُّهَا الْقَوْمُ رِسَالَةَ رَبِّكُمْ لِتُبَلِّغُوا صَاحِبَكُمْ فَارْجِعُوا إِلَيْهِ، وَقُولُوا لَهُ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ لك: ألست ٩٧/ب تَعْلَمُ يَا آجَبُ أَنِّي أَنَا اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا إِلَهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي خَلَقَهُمْ، وَرَزَقَهُمْ وَأَحْيَاهُمْ وَأَمَاتَهُمْ، فَجَهْلُكَ وَقِلَّةُ عِلْمِكَ حَمَلَكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي، وَتَطْلُبَ الشِّفَاءَ لِابْنِكَ مِنْ غَيْرِي مِمَّنْ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ شَيْئًا إِلَّا مَا شِئْتُ، إِنِّي حَلَفْتُ بِاسْمِي لِأَغِيظَنَّكَ فِي ابْنِكَ وَلِأُمِيتَنَّهُ فِي فَوْرِهِ هَذَا حَتَّى تَعْلَمَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَمْلِكُ لَهُ شَيْئًا دُونِي.

ilahın Ba'l nezdinde senin için; çünkü o sana öfkelidir, şayet sana öfkesi olmasaydı sana icabet ederdi.” Âceb: “Ben ona itaat ettiğim halde bana neden öfkelendi?” dedi. Onlar: “Sen İlyâs'ı öldürmediğin ve ilahını inkâr ettiği halde sağ salim kurtuluncaya kadar onu ihmal ettiğin için” dediler. Âceb: “Oğlumun acısıyla meşgul olup onu aramaktan geri kalmışken İlyâs'ı nasıl öldürebilirdim? Üstelik İlyâs'ın aranacak belirli bir yeri yok ve gidilecek mekânı bilinmiyor. Eğer oğlum iyileşirse, onu bulup öldürünceye ve ilahımı razı edinceye kadar kendimi onu aramaya veririm” dedi. Sonra kral, oğluna şifa versin diye kralın putuna şefaat etmelerini istemek üzere dört yüz peygamberini Şam'daki ilahlara gönderdi. Yola çıktılar; İlyâs'ın bulunduğu dağın hizasına geldiklerinde Yüce Allah İlyâs aleyhisselâm'a dağdan inip onların karşısına çıkmasını ve onlarla konuşmasını vahyetti ve ona: “Korkma! Şüphesiz ben onların şerrini senden uzaklaştıracak ve kalplerine korku salacağım” buyurdu. İlyâs dağdan indi; onlarla karşılaşınca onları durdurdu. Durduklarında onlara şöyle dedi: “Şüphesiz Yüce Allah beni size ve arkanızdakilere gönderdi. Ey kavim! Arkadaşınıza tebliğ etmek üzere Rabbinizin elçiliğini dinleyin, ona dönün ve ona deyin ki: Yüce Allah sana şöyle buyuruyor: ‘Bilmez misin ٩٧/ب ey Âceb, ben Allah'ım; benden başka ilah yoktur; İsrâiloğulları'nı yaratan, rızıklandıran, yaşatan ve öldüren ilah benim! Cehaletin ve az bilgin seni bana şirk koşmaya ve benim dilediğim dışında kendilerine bile hiçbir şeye malik olmayan başkalarından oğlun için şifa aramaya sevk etti. Kendi adıma yemin ettim ki, oğlun konusunda seni kahredeceğim ve benden başka hiç kimsenin onun için hiçbir şeye malik olmadığını bilesin diye onu hemen şu anda öldüreceğim!’”

فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ هَذَا رَجَعُوا وَقَدْ مُلِئُوا مِنْهُ رُعْبًا، فَلَمَّا صَارُوا إِلَى الْمَلِكِ أَخْبَرُوهُ بِأَنَّ إِلْيَاسَ قَدِ انْحَطَّ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ رَجُلٌ نَحِيفٌ طَوَالٌ قَدْ نَحَلَ وَتَمَعَّطَ شَعْرُهُ وَتَقَشَّرَ جِلْدُهُ، عَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ شَعْرٍ وَعَبَاءَةٌ قَدْ خَلَّلَهَا عَلَى صَدْرِهِ بِخِلَالٍ فَاسْتَوْقَفْنَا فَلَمَّا صَارَ مَعَنَا قُذِفَ لَهُ فِي قُلُوبِنَا الْهَيْبَةُ وَالرُّعْبُ فَانْقَطَعَتْ أَلْسِنَتُنَا وَنَحْنُ فِي هَذَا الْعَدَدِ الْكَثِيرِ فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَى أَنْ نُكَلِّمَهُ وَنُرَاجِعَهُ حَتَّى رَجَعْنَا إِلَيْكَ، وَقَصُّوا عَلَيْهِ كَلَامَ إِلْيَاسَ، فَقَالَ آجَبُ: لَا نَنْتَفِعُ بِالْحَيَاةِ مَا كَانَ إِلْيَاسُ حَيًّا وَمَا يُطَاقُ إِلَّا بِالْمَكْرِ وَالْخَدِيعَةِ، فَقَيَّضَ لَهُ خَمْسِينَ رَجُلًا مِنْ قَوْمِهِ ذَوِي الْقُوَّةِ وَالْبَأْسِ، وَعَهِدَ إِلَيْهِمْ عَهْدَهُ، وَأَمَرَهُمْ بِالِاحْتِيَالِ لَهُ وَالِاغْتِيَالِ بِهِ وَأَنْ يُطَمِّعُوهُ فِي أَنَّهُمْ قَدْ آمَنُوا بِهِ، هُمْ وَمَنْ وَرَاءَهُمْ [لِيَسْتَنْهِمَ إِلَيْهِمْ] وَيَغْتَرَّ بِهِمْ فَيُمَكِّنَهُمْ مِنْ نَفْسِهِ فَيَأْتُونَ بِهِ مَلِكَهُمْ، فَانْطَلَقُوا حَتَّى ارْتَقَوْا ذَلِكَ الْجَبَلَ الَّذِي فِيهِ إِلْيَاسُ، ثُمَّ تَفَرَّقُوا فِيهِ يُنَادُونَهُ بِأَعْلَى أَصْوَاتِهِمْ، وَيَقُولُونَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ ابْرُزْ لَنَا وَامْنُنْ عَلَيْنَا بِنَفْسِكَ، فَإِنَّا قَدْ آمَنَّا بِكَ وَصَدَّقْنَاكَ، وَمَلِكُنَا آجَبُ وَجَمِيعُ قَوْمِنَا، وَأَنْتَ آمِنٌ عَلَى نَفْسِكَ، وَجَمِيعُ بني إسرائيل يقرؤون عَلَيْكَ السَّلَامَ وَيَقُولُونَ: قَدْ بَلَغَتْنَا رِسَالَتُكَ وَعَرَفْنَا مَا قُلْتَ، [فَآمَنَّا بِكَ وَأَجَبْنَاكَ إِلَى مَا دَعَوْتَنَا فَهَلُمَّ إِلَيْنَا وَأَقِمْ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَاحْكُمْ فِينَا] فَإِنَّا نَنْقَادُ لِمَا أَمَرْتَنَا، وَنَنْتَهِي عَمَّا نَهَيْتَنَا وَلَيْسَ يَسَعُكَ أَنْ تَتَخَلَّفَ عَنَّا مَعَ إِيمَانِنَا وَطَاعَتِنَا، فَارْجِعْ إِلَيْنَا. وَكُلُّ هَذَا مِنْهُمْ مُمَاكَرَةٌ وَخَدِيعَةٌ.

[İlyâs] onlara bunu söyleyince, kendisinden dehşete kapılmış bir halde geri döndüler. Kralın yanına vardıklarında ona İlyâs'ın karşılarına çıktığını haber verdiler [ve şöyle dediler]: “O; zayıf, uzun boylu, incelmiş, saçları dökülmüş, derisi soyulmuş bir adamdı. Üzerinde kıldan bir cübbe ve göğsünün üzerinde bir iğneyle tutturduğu bir aba vardı. Bizi durdurdu. Yanımıza geldiğinde kalplerimize onun korkusu ve heybeti düşürüldü; bu kadar kalabalık olmamıza rağmen dillerimiz tutuldu, sana dönünceye kadar onunla konuşmaya ve ona karşılık vermeye güç yetiremedik.” İlyâs'ın sözlerini krala anlattılar. Bunun üzerine Âceb: “İlyâs hayatta olduğu müddetçe bize hayatın hiçbir faydası yoktur; onun hakkından ise ancak hile ve aldatma ile gelinebilir” dedi. Kavminden güç ve kuvvet sahibi elli adamı bu işe tahsis etti, onlarla ahitleşti ve İlyâs'a hile yapmalarını, ona suikast düzenlemelerini, kendilerinin ve arkalarındakilerin ona iman ettiklerine dair onda arzu uyandırmalarını emretti; [böylece İlyâs] onlara güvenip meylederek kendisini onlara teslim edecek ve onlar da onu krallarına getireceklerdi. Yola çıkıp İlyâs'ın bulunduğu o dağa tırmandılar; ardından dağda dağılarak en yüksek sesleriyle ona seslenmeye başladılar ve şöyle dediler: “Ey Allah'ın peygamberi! Karşımıza çık ve canını bizden esirgeme! Zira biz de kralımız Âceb de bütün kavmimiz de sana iman edip seni tasdik ettik. Canın güvendedir. Bütün İsrailoğulları sana selâm söylüyor ve ‘Bize mesajın ulaştı, söylediklerini anladık; [sana iman ettik ve bizi davet ettiğin şeye icabet ettik. Haydi, yanımıza gel, aramızda ikamet et ve aramızda hüküm ver]; çünkü biz emrettiğin şeye boyun eğer, yasakladığından da kaçınırız. İmanımız ve itaatimiz varken bizden geri durman sana yakışmaz; bize dön!’ diyorlar.” Onların bütün bu yaptıkları bir hile ve aldatmacadan ibaretti.

فَلَمَّا سَمِعَ إِلْيَاسُ مَقَالَتَهُمْ وَقَعَتْ فِي قَلْبِهِ وَطَمِعَ فِي إِيمَانِهِمْ، وَخَافَ اللَّهَ إِنْ هُوَ لَمْ يَظْهَرْ لَهُمْ، فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ التَّوَقُّفَ وَالدُّعَاءَ، فَقَالَ: اللَّهُمَّ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ فِيمَا يَقُولُونَ فَأْذَنْ لِي فِي الْبُرُوزِ إِلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانُوا كَاذِبِينَ فَاكْفِنِيهِمْ وَارْمِهِمْ بِنَارٍ تَحْرِقُهُمْ، فَمَا اسْتَتَمَّ قَوْلَهُ حَتَّى حُصِبُوا بِالنَّارِ مِنْ فَوْقِهِمْ، فَاحْتَرَقُوا أَجْمَعِينَ، قَالَ: وَبَلَغَ آجَبَ الْخَبَرُ فَلَمْ يَرْتَدِعْ مِنْ هَمِّهِ بِالسُّوءِ، وَاحْتَالَ ثَانِيًا فِي أَمْرِ إِلْيَاسَ، وَقَيَّضَ لَهُ فِئَةً أُخْرَى مِثْلَ عَدَدِ أُولَئِكَ أَقْوَى مِنْهُمْ وَأَمْكَنُ مِنَ الْحِيلَةِ وَالرَّأْيِ، فَأَقْبَلُوا، أَيْ: حَتَّى تَوَقَّلُوا، أَيْ: صَعَدُوا قُلَلَ تِلْكَ الْجِبَالِ مُتَفَرِّقِينَ، وَجَعَلُوا يُنَادُونَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّا نُعَوِّذُ بِاللَّهِ وَبِكَ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَسَطَوَاتِهِ، إِنَّا لَسْنَا كَالَّذِينِ أَتَوْكَ قَبْلَنَا وَإِنَّ أُولَئِكَ فِرْقَةٌ نَافَقُوا فَصَارُوا إِلَيْكَ لِيَكِيدُوا بِكَ فِي غَيْرِ رَأْيِنَا، وَلَوْ عَلِمْنَا بِهِمْ لَقَتَلْنَاهُمْ وَلَكَفَيْنَاكَ مُؤْنَتَهُمْ، فَالْآنَ قَدْ كَفَاكَ رَبُّكَ أَمْرَهُمْ وَأَهْلَكَهُمْ وَانْتَقَمَ لَنَا وَلَكَ مِنْهُمْ، فَلَمَّا سَمِعَ إِلْيَاسُ مَقَالَتَهُمْ دَعَا اللَّهَ بِدَعْوَتِهِ الْأُولَى فَأَمْطَرَ عَلَيْهِمُ النَّارَ، فَاحْتَرَقُوا عَنْ آخِرِهِمْ، وَفِي كُلِّ ذَلِكَ ابْنُ الْمَلِكِ فِي الْبَلَاءِ الشَّدِيدِ مِنْ وَجَعِهِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْمَلِكُ بِهَلَاكِ أَصْحَابِهِ ثَانِيًا ازْدَادَ غَضَبًا عَلَى غَضَبٍ، وَأَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ فِي طَلَبِ إِلْيَاسَ بِنَفْسِهِ، إِلَّا أَنَّهُ شَغَلَهُ عَنْ ذَلِكَ مَرَضُ ابْنِهِ، فَلَمْ يُمْكِنْهُ فَوَجَّهَ نَحْوَ إِلْيَاسَ الْمُؤْمِنَ الَّذِي هُوَ كَاتِبُ امْرَأَتِهِ رَجَاءَ أَنْ يَأْنَسَ بِهِ إِلْيَاسُ فَيَنْزِلُ مَعَهُ، وَأَظْهَرَ لِلْكَاتِبِ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ بِإِلْيَاسَ سُوءًا، وَإِنَّمَا أَظْهَرَ لَهُ لِمَا اطَّلَعَ عَلَيْهِ مِنْ إِيمَانِهِ، وَكَانَ الْمَلِكُ مَعَ اطِّلَاعِهِ عَلَى إِيمَانِهِ مُغْضِيًا عَلَيْهِ لِمَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْكِفَايَةِ وَالْأَمَانَةِ وَسَدَادِ الرَّأْيِ، فَلَمَّا وَجَّهَهُ نَحْوَهُ أَرْسَلَ مَعَهُ فِئَةً مِنْ أَصْحَابِهِ، وَأَوْعَزَ إِلَى الْفِئَةِ -دُونَ الْكَاتِبِ -أَنْ يُوثِقُوا إِلْيَاسَ وَيَأْتُوا بِهِ إِنْ أَرَادَ التَّخَلُّفَ عَنْهُمْ، وَإِنْ جَاءَ مَعَ الْكَاتِبِ وَاثِقًا بِهِ لَمْ يُرَوِّعُوهُ، ثُمَّ أَظْهَرَ مَعَ الْكَاتِبِ الْإِنَابَةَ وَقَالَ لَهُ: قَدْ آنَ لِي أَنْ أَتُوبَ وَقَدْ أَصَابَتْنَا بَلَايَا مِنْ حَرِيقِ أَصْحَابِنَا وَالْبَلَاءِ الَّذِي فِيهِ ابْنِي، وَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ ذَلِكَ بِدَعْوَةِ إِلْيَاسَ، وَلَسْتُ آمَنُ أَنْ يَدْعُوَ عَلَى جَمِيعِ مَنْ بَقِيَ مِنَّا فَنَهْلَكَ بِدَعْوَتِهِ، فَانْطَلِقْ إِلَيْهِ وَأَخْبِرْهُ أَنَّا قَدْ تُبْنَا وَأَنَبْنَا، وَأَنَّهُ لَا يُصْلِحُنَا فِي تَوْبَتِنَا، وَمَا نُرِيدُ مِنْ رِضَاءِ رَبِّنَا وَخَلْعِ أَصْنَامِنَا إِلَّا أَنْ يَكُونَ إِلْيَاسُ بَيِّنَ أَظْهُرِنَا، يَأْمُرُنَا وَيَنْهَانَا، وَيُخْبِرُنَا بِمَا يُرْضِي رَبَّنَا، وَأَمَرَ قَوْمَهُ فَاعْتَزَلُوا الْأَصْنَامَ، وَقَالَ لَهُ: أَخْبِرْ إِلْيَاسَ أَنَّا قَدْ خَلَعْنَا آلِهَتَنَا الَّتِي كُنَّا نَعْبُدُ، وَأَرْجَيْنَا أَمْرَهَا حَتَّى يَنْزِلَ إِلْيَاسُ فَيَكُونُ هُوَ الَّذِي يَحْرِقُهَا وَيُهْلِكُهَا، وَكَانَ ذَلِكَ مَكْرًا مِنَ الْمَلِكِ.

İlyâs onların sözlerini işitince bu sözler kalbine tesir etti ve onların iman etmelerini arzuladı; şayet karşılarına çıkmazsa Allah'tan korktu. Allah ona duraklamayı ve dua etmeyi ilham etti; o da: “Allah'ım! Eğer söylediklerinde doğru iseler karşılarına çıkmam için bana izin ver; şayet yalancı iseler onların şerrinden beni koru ve üzerlerine onları yakacak bir ateş fırlat!” dedi. Henüz sözünü tamamlamamıştı ki üzerlerine gökten ateş yağdırıldı ve hepsi yandı. Dedi ki: Haber Âceb'e ulaştı, fakat o kötülük niyetinden vazgeçmedi. İlyâs konusunda ikinci defa bir hileye başvurdu ve ona karşı diğerleri sayısınca, onlardan daha güçlü, hile ve tedbirde daha maharetli başka bir grup görevlendirdi. Geldiler, dağların zirvelerine tırmandılar, dağınık halde çıktılar ve: “Ey Allah'ın peygamberi! Allah'ın gazabından ve azabından Allah'a ve sana sığınırız! Biz bizden önce sana gelenler gibi değiliz; onlar münafıklık eden ve bizim görüşümüz olmaksızın sana tuzak kurmak için gelen bir gruptu. Eğer onları bilseydik onları öldürür ve senin adına onların hakkından gelirdik. Şimdi Rabbin onların cezasını verdi, onları helâk etti, hem bizim hem senin intikamını onlardan aldı” diye seslenmeye başladılar. İlyâs onların sözlerini duyunca ilk duası gibi Allah'a dua etti; Allah da üzerlerine ateş yağdırdı ve son fertlerine kadar yandılar. Bütün bu esnada kralın oğlu hastalığının şiddetli ızdırabı içindeydi. Kral adamlarının ikinci kez helâk olduğunu işitince öfkesi katbekat arttı ve bizzat İlyâs'ı aramak için çıkmak istedi; fakat oğlunun hastalığı buna engel oldu. Bunun üzerine İlyâs'ın kendisiyle ünsiyet kurup beraberinde inmesi umuduyla karısının kâtibi olan o mümini İlyâs'a doğru gönderdi. Kâtibe İlyâs'a bir kötülük yapmak istemediğini söyledi; bunu da onun imanını bildiği için böyle gösterdi. Kral, onun imanını bilmesine rağmen liyakati, emaneti ve isabetli görüşü sebebiyle ona göz yummaktaydı. Kâtibi ona doğru yönlendirince, yanına adamlarından bir grup da kattı ve kâtibe sezdirmeden gruba, şayet İlyâs kendileriyle gelmekten geri durursa onu bağlayıp getirmelerini, kâtibe güvenerek gelirse onu korkutmamasını tembih etti. Sonra kâtibe karşı tövbekâr göründü ve ona: “Artık tövbe etme vaktim geldi; adamlarımızın yanması ve oğlumun çektiği bela yüzünden başımıza felaketler geldi. Bunun İlyâs'ın duasıyla olduğunu anladım; geride kalan hepimizin aleyhine dua edip onun duasıyla helâk olmamızdan korkuyorum. Haydi ona git ve tövbe edip yöneldiğimizi, tövbemizde, Rabbimizin rızasını aramakta ve putlarımızı terk etmekte İlyâs'ın aramızda bulunup bize emretmesi, nehyetmesi ve Rabbimizi neyin razı edeceğini bildirmesi dışında hiçbir şeyin bize fayda vermeyeceğini söyle” dedi. Kavmine de emretti, putlardan uzak durdular. Ona: “İlyâs'a taptığımız ilahlarımızı terk ettiğimizi ve İlyâs inip de bizzat kendisi onları yakıp yok edinceye kadar onların işini ertelediğimizi haber ver” dedi. Oysa bu da kralın bir tuzağıydı.

فَانْطَلَقَ الْكَاتِبُ وَالْفِئَةُ حَتَّى عَلَا الْجَبَلَ الَّذِي فِيهِ إِلْيَاسُ ثُمَّ نَادَاهُ، فَعَرَفَ إِلْيَاسُ صَوْتَهُ، فَتَاقَتْ نَفْسُهُ إِلَيْهِ وَكَانَ مُشْتَاقًا إِلَى لِقَائِهِ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ أَنِ ابْرُزْ إِلَى أَخِيكَ الصَّالِحِ فَالْقَهُ، وَجَدِّدِ الْعَهْدَ بِهِ فَبَرَزَ إِلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَصَافَحَهُ، وَقَالَ لَهُ: مَا الْخَبَرُ؟ فَقَالَ الْمُؤْمِنُ: إِنَّهُ قَدْ بَعَثَنِي إِلَيْكَ هَذَا الْجَبَّارُ الطَّاغِيَةُ وَقَوْمُهُ، ثُمَّ قَصَّ عَلَيْهِ مَا قَالُوا ثُمَّ قَالَ لَهُ: وَإِنِّي لِخَائِفٌ إِنْ رَجَعْتُ إِلَيْهِ وَلَسْتَ مَعِي أَنْ يَقْتُلَنِي فَمُرْنِي بِمَا شِئْتَ أَفْعَلْهُ، إِنْ شِئْتَ انْقَطَعْتُ إِلَيْكَ وَكُنْتُ مَعَكَ وَتَرَكْتُهُ، وَإِنْ شِئْتَ جَاهَدْتُهُ مَعَكَ وَإِنْ شِئْتَ تُرْسِلُنِي إِلَيْهِ بِمَا تُحِبُّ فَأُبَلِّغُهُ رِسَالَتَكَ، وَإِنْ شِئْتَ دَعَوْتَ رَبَّكَ يَجْعَلْ لَنَا مِنْ أَمْرِنَا

Kâtip ve beraberindeki grup İlyâs'ın bulunduğu dağa çıkıncaya kadar yürüdüler; sonra kâtip ona seslendi. İlyâs onun sesini tanıdı, canı ona kavuşmayı çekti; zira onunla karşılaşmayı çok özlemişti. Yüce Allah ona: “Sâlih kardeşinin karşısına çık, onunla buluş ve ahdini tazele” diye vahyetti. O da karşısına çıktı, selâm verip musafaha etti ve ona: “Haberler nedir?” dedi. Mümin zat: “Şu zorba tağut ve kavmi beni sana gönderdi” dedi, sonra onların dediklerini anlattı. Ardından ona: “Eğer yanımda sen olmadan ona dönersem beni öldürmesinden korkuyorum. Bana ne dilersen emret, yapayım. İstersen tamamen sana katılayım, seninle beraber kalıp onu terk edeyim; istersen seninle birlikte ona karşı cihat edeyim; istersen beni dilediğin şeyle ona gönder, mesajını ona ileteyim; istersen Rabbine dua et de işimizden bize

فَرَجًا وَمَخْرَجًا، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى إِلْيَاسَ أَنَّ كُلَّ شَيْءٍ جَاءَكَ مِنْهُمْ مَكْرٌ وَكَذِبٌ لِيَظْفَرُوا بِكَ، وَإِنَّ آجَبَ إِنْ أَخْبَرَتْهُ رُسُلُهُ أَنَّكَ قَدْ لَقِيتَ هَذَا الرَّجُلَ وَلَمْ يَأْتِ بِكَ اتَّهَمَهُ وَعَرَفَ أَنَّهُ قَدْ دَاهَنَ فِي أَمْرِكَ، فَلَمْ يَأْمَنْ أَنْ يَقْتُلَهُ، فَانْطَلِقْ مَعَهُ فَإِنِّي سَأُشْغِلُ عَنْكُمَا آجَبَ فَأُضَاعِفُ عَلَى ابْنِهِ الْبَلَاءَ، حَتَّى لَا يَكُونَ لَهُ هَمٌّ غَيْرُهُ، ثُمَّ أُمِيتُهُ عَلَى شَرِّ حَالٍ، فَإِذَا مَاتَ فَارْجِعْ عَنْهُ، قَالَ فَانْطَلَقَ مَعَهُمْ حَتَّى قَدِمُوا عَلَى آجَبَ، فَلَمَّا قَدِمُوا شَدَّدَ اللَّهُ تَعَالَى الْوَجَعَ عَلَى ابْنِهِ وَأَخَذَ الْمَوْتُ يَكْظِمُهُ، فَشَغَلَ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ آجَبَ وَأَصْحَابَهُ عَنْ إِلْيَاسَ، فَرَجَعَ إِلْيَاسُ سَالِمًا إِلَى مَكَانِهِ، فَلَمَّا مَاتَ ابْنُ آجَبَ وَفَرَغُوا مِنْ أَمْرِهِ وَقَلَّ جَزَعُهُ انْتَبَهَ لِإِلْيَاسَ، وَسَأَلَ عَنْهُ الْكَاتِبَ الَّذِي جَاءَ بِهِ، فَقَالَ: لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ شَغَلَنِي عَنْهُ مَوْتُ ابْنِكَ وَالْجَزَعُ عَلَيْهِ، وَلَمْ أَكُنْ أَحْسَبُكَ إِلَّا قَدِ اسْتَوْثَقْتَ مِنْهُ، فَانْصَرَفَ عَنْهُ آجَبُ وَتَرَكَهُ لِمَا فِيهِ مِنَ الْحُزْنِ عَلَى ابْنِهِ.

bir ferahlık ve çıkış yolu lütfetsin” dedi. Yüce Allah İlyâs'a şöyle vahyetti: “Onlardan sana gelen her şey, seni ele geçirmek için bir tuzak ve yalandan ibarettir. Eğer elçileri Âceb'e senin bu adamla görüştüğünü ve adamın seni getirmediğini haber verirlerse, o onu suçlar ve senin işinde müsamaha gösterdiğini anlayıp onu öldürmekten geri durmaz. Bu yüzden onunla beraber git; zira ben oğlunun derdini katlayarak Âceb'i ikinizle ilgilenmekten alıkoyacağım, öyle ki onun bundan başka hiçbir derdi olmayacak; sonra da onu en kötü halde öldüreceğim. Çocuk öldüğünde ise onun yanından ayrıl!” Dedi ki: Bunun üzerine onlarla birlikte yola çıktı ve nihayet Âceb'in huzuruna vardılar. Vardıklarında Yüce Allah oğlunun acısını şiddetlendirdi ve ölüm onun nefesini kesmeye başladı. Yüce Allah bununla Âceb'i ve adamlarını İlyâs'la uğraşmaktan alıkoydu; İlyâs da sağ salim yerine döndü. Âceb'in oğlu ölüp işini bitirdiklerinde ve üzüntüsü biraz hafifleyince İlyâs'ı hatırladı ve onu getiren kâtibe İlyâs'ı sordu. Kâtip: “Onun hakkında bir bilgim yok; oğlunun ölümü ve ona üzülmem beni onunla ilgilenmekten alıkoydu. Senin onu sağlama aldığını sanıyordum” dedi. Âceb oğluna duyduğu hüzün sebebiyle ondan vazgeçti ve onu bıraktı.

فِلْمَّا طَالَ الْأَمْرُ عَلَى إِلْيَاسَ مَلَّ السُّكُونَ فِي الْجِبَالِ وَاشْتَاقَ إِلَى النَّاسِ نَزَلَ مِنَ الْجَبَلِ فَانْطَلَقَ حَتَّى نَزَلَ بِامْرَأَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَهِيَ أُمُّ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ذي النون ٩٨/أاسْتَخْفَى عِنْدَهَا سِتَّةَ أَشْهُرٍ وَيُونُسُ بْنُ مَتَّى يَوْمَئِذٍ مَوْلُودٌ يَرْضَعُ، فَكَانَتْ أُمُّ يُونُسَ تَخْدِمُهُ بِنَفْسِهَا وَتُوَاسِيهِ بِذَاتِ يَدِهَا، ثُمَّ إِنَّ إِلْيَاسَ سَئِمَ ضِيقَ الْبُيُوتِ بَعْدَ تَعَوُّدِهِ فُسْحَةَ الْجِبَالِ، فَأَحَبَّ اللُّحُوقَ بِالْجِبَالِ فَخَرَجَ وَعَادَ إِلَى مَكَانِهِ، فَجَزِعَتْ أُمُّ يُونُسَ لِفِرَاقِهِ فَأَوْحَشَهَا فَقْدُهُ، ثُمَّ لَمْ تَلْبَثْ إِلَّا يَسِيرًا حَتَّى مَاتَ ابْنُهَا يُونُسُ حِينَ فَطَمَتْهُ، فَعَظُمَتْ مُصِيبَتُهَا فَخَرَجَتْ فِي طَلَبِ إِلْيَاسَ، فَلَمْ تَزَلْ تَرْقَى الْجِبَالَ وَتَطُوفُ فِيهَا حَتَّى عَثَرَتْ عَلَيْهِ، فَوَجَدَتْهُ وَقَالَتْ لَهُ: إِنِّي قَدْ فُجِعْتُ بَعْدَكَ لِمَوْتِ ابْنِي فَعَظُمَتْ فِيهِ مُصِيبَتِي وَاشْتَدَّ لِفَقْدِهِ بَلَائِي، وَلَيْسَ لِي وَلَدٌ غَيْرُهُ، فَارْحَمْنِي وَادْعُ لِي رَبَّكَ ﷻ لِيُحْيِيَ لِي ابْنِي وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُهُ مُسَجًّى لَمْ أَدْفِنْهُ، وَقَدْ أَخْفَيْتُ مَكَانَهُ، فَقَالَ لَهَا إِلْيَاسُ: لَيْسَ هَذَا مِمَّا أُمِرْتُ بِهِ، وَإِنَّمَا أَنَا عَبَدٌ مَأْمُورٌ أَعْمَلُ بِمَا يَأْمُرُنِي رَبِّي، فَجَزِعَتِ الْمَرْأَةُ وَتَضَرَّعَتْ فَأَعْطَفَ اللَّهُ تَعَالَى قَلْبَ إِلْيَاسَ لَهَا، فَقَالَ لَهَا: مَتَى مَاتَ ابْنُكِ؟ قَالَتْ: مُنْذُ سَبْعَةِ أَيَّامٍ فَانْطَلَقَ إِلْيَاسُ مَعَهَا وَسَارَ سَبْعَةَ أَيَّامٍ أُخْرَى حَتَّى انْتَهَى إِلَى مَنْزِلِهَا، فَوَجَدَ ابْنَهَا مَيِّتًا لَهُ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا، فَتَوَضَّأَ وَصَلَّى وَدَعَا، فَأَحْيَا اللَّهُ تَعَالَى يُونُسَ بْنَ مَتَّى، فَلَمَّا عَاشَ وَجَلَسَ وَثَبَ إِلْيَاسُ وَتَرَكَهُ وَعَادَ إِلَى مَوْضِعِهِ.

Bu durum İlyâs için uzayınca dağlarda ikamet etmekten usandı ve insanları özledi; dağdan inip İsrâiloğulları'ndan bir kadının yanına vardı. Bu kadın Zünnûn Yûnus b. Mettâ'nın annesiydi ٩٨/أ. Onun yanında altı ay gizlendi; o sıralarda Yûnus b. Mettâ henüz süt emen bir bebekti. Yûnus'un annesi bizzat ona hizmet ediyor, elindekiyle ona destek oluyordu. Sonra İlyâs dağların genişliğine alıştıktan sonra evlerin darlığından sıkıldı; tekrar dağlara dönmek istedi ve çıkıp yerine döndü. Yûnus'un annesi onun ayrılığına çok üzüldü, yokluğu ona ıssız geldi. Aradan çok geçmeden, oğlunu sütten kestiğinde oğlu Yûnus vefat etti. Kadının musibeti büyüdü ve İlyâs'ı aramak üzere yola çıktı. Dağlara tırmanıp aralarında dolaşmaktan geri durmadı ve nihayet onu buldu. Onu görünce: “Senden sonra oğlumun ölümüyle vuruldum; bu hususta musibetim büyüdü, yokluğuyla acım şiddetlendi. Ondan başka çocuğum da yok. Bana merhamet et ve benim için oğlumu diriltmesi adına Rabbine celle celâluhu dua et! Onu defnetmeyip üzerini örterek bıraktım ve yerini gizledim” dedi. İlyâs ona: “Bu bana emredilen şeylerden değildir; ben ancak Rabbimin bana emrettiği şeyi yapan emir kulu biriyim” dedi. Kadın dövünüp yalvardı; bunun üzerine Yüce Allah İlyâs'ın kalbini kadına karşı yumuşattı. İlyâs ona: “Oğlun ne zaman öldü?” dedi. Kadın: “Yedi gün önce” dedi. İlyâs onunla birlikte gitti, yedi gün daha yol alarak kadının evine ulaştı. Oğlunu öleli on dört gün geçmiş halde buldu. Abdest alıp namaz kıldı ve dua etti; Yüce Allah da Yûnus b. Mettâ'yı diriltti. Dirilip oturduğu zaman İlyâs fırlayıp onu bıraktı ve kendi mekânına döndü.

فَلَمَّا طَالَ عِصْيَانُ قَوْمِهِ ضَاقَ بِذَلِكَ إِلْيَاسُ ذَرْعًا فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ بَعْدَ سَبْعِ سِنِينَ وَهُوَ خَائِفٌ مَجْهُودٌ: يَا إِلْيَاسُ مَا هَذَا الْحُزْنُ وَالْجَزَعُ الَّذِي أَنْتَ فِيهِ؟ أَلَسْتَ أَمِينِي عَلَى وَحْيِي وَحُجَّتِي فِي أَرْضِي وَصَفْوَتِي مِنْ خَلْقِي؟ فَسَلْنِي أُعْطِكَ، فَإِنِّي ذُو الرَّحْمَةِ الْوَاسِعَةِ وَالْفَضْلِ الْعَظِيمِ، قَالَ: تُمِيتُنِي وَتُلْحِقُنِي بِآبَائِي فَإِنِّي قَدْ مَلِلْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَمَلُّونِي، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: يَا إِلْيَاسُ مَا هَذَا بِالْيَوْمِ الَّذِي أُعَرِّي عَنْكَ الْأَرْضَ وَأَهْلَهَا، وَإِنَّمَا قِوَامُهَا وَصَلَاحُهَا بِكَ وَبِأَشْبَاهِكَ، وَإِنْ كُنْتُمْ قَلِيلًا وَلَكِنْ سَلْنِي فَأُعْطِكَ، فَقَالَ إِلْيَاسُ: إِنْ لَمْ تُمِتْنِي فَأَعْطِنِي ثَأْرِي مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَأَيُّ شَيْءٍ تُرِيدُ

Kavminin isyanı uzayınca İlyâs bundan son derece bunaldı. Yedi yıl sonra o, korku ve bitkinlik içindeyken Yüce Allah ona şöyle vahyetti: “Ey İlyâs! İçinde bulunduğun bu hüzün ve keder nedir? Sen vahyim üzerindeki eminim, yeryüzündeki hüccetim ve yaratılmışlar arasından seçtiğim kul değil misin? Benden iste ki sana vereyim; şüphesiz ben geniş rahmet ve büyük lütuf sahibiyim.” İlyâs: “Canımı alıp beni atalarıma kavuşturmandır; çünkü ben İsrâiloğulları'ndan bıktım, onlar da benden bıktı” dedi. Yüce Allah ona şöyle vahyetti: “Ey İlyâs! Bu gün, yeryüzünü ve ehlini senden mahrum edeceğim bir gün değildir; onun ayakta kalması ve salahı ancak senin ve benzerlerinin vesilesiyledir, sizler az olsanız bile. Fakat benden iste, sana vereyim!” Bunun üzerine İlyâs: “Eğer canımı almayacaksan, İsrâiloğulları'ndan intikamımı bana ver” dedi. Yüce Allah: “Sana ne vermemi

أَنْ أُعْطِيَكَ؟ قَالَ تُمَكِّنُنِي مِنْ خَزَائِنِ السَّمَاءِ سَبْعَ سِنِينَ فَلَا تَنْشُرُ عَلَيْهِمْ سَحَابَةً إِلَّا بِدَعْوَتِي، وَلَا تُمْطِرُ عَلَيْهِمْ سَبْعَ سِنِينَ قَطْرَةً إِلَّا بِشَفَاعَتِي، فَإِنَّهُمْ لَا يُذِلُّهُمْ إِلَّا ذَلِكَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: يَا إِلْيَاسُ أَنَا أَرْحَمُ بِخَلْقِي مِنْ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانُوا ظَالِمِينَ، قَالَ: فَسِتُّ سِنِينَ، قَالَ: أَنَا أَرْحَمُ بِخَلْقِي مِنْ ذَلِكَ، قَالَ: فَخَمْسُ سِنِينَ، قَالَ: أَنَا أَرْحَمُ بِخَلْقِي مِنْ ذَلِكَ وَلَكِنِّي أُعْطِيكَ ثَأْرَكَ ثَلَاثَ سِنِينَ، أَجْعَلُ خَزَائِنَ الْمَطَرِ بِيَدِكَ، قَالَ إِلْيَاسُ: فَبِأَيِّ شَيْءٍ أَعِيشُ؟ قَالَ: أُسَخِّرُ لَكَ جَيْشًا مِنَ الطَّيْرِ يَنْقُلُ إِلَيْكَ طَعَامَكَ وَشَرَابَكَ مِنَ الرِّيفِ وَالْأَرْضِ الَّتِي لَمْ تَقْحَطْ، قَالَ إِلْيَاسُ: قَدْ رَضِيتُ، قَالَ: فَأَمْسَكَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمُ الْمَطَرَ حَتَّى هَلَكَتِ الْمَاشِيَةُ وَالدَّوَابُّ وَالْهَوَامُّ وَالشَّجَرُ وَجَهِدَ النَّاسُ جُهْدًا شَدِيدًا، وَإِلْيَاسُ عَلَى حَالَتِهِ مُسْتَخِفٌّ مِنْ قَوْمِهِ، يُوضَعُ له الرزق حيث ما كَانَ، وَقَدْ عَرَفَ ذَلِكَ قَوْمُهُ وَكَانُوا إِذَا وَجَدُوا رِيحَ الْخُبْزِ فِي بَيْتٍ قَالُوا: لَقَدْ دَخَلَ إِلْيَاسُ هَذَا الْمَكَانَ، وَطَلَبُوهُ وَلَقِيَ مِنْ أَهْلِ ذَلِكَ الْمَنْزِلِ شَرًّا.

istersin?” buyurdu. [İlyâs]: “Bana yedi yıl boyunca göğün hazinelerini bahşetmendir; öyle ki benim duam olmadan üzerlerine tek bir bulut yayılmasın ve şefaatim olmadan yedi yıl boyunca üzerlerine tek bir damla yağmur yağmasın; çünkü onları ancak bu zelil eder” dedi. Yüce Allah: “Ey İlyâs! Zalim olsalar dahi ben mahlûkatıma bundan daha merhametliyim” buyurdu. [İlyâs]: “Öyleyse altı yıl olsun” dedi. [Allah]: “Ben mahlûkatıma bundan daha merhametliyim” buyurdu. [İlyâs]: “Öyleyse beş yıl olsun” dedi. [Allah]: “Ben mahlûkatıma bundan daha merhametliyim; fakat sana üç yıllık intikamını veriyorum, yağmur hazinelerini senin eline bırakıyorum” buyurdu. İlyâs: “Peki ben neyle yaşayacağım?” dedi. [Allah]: “Senin emrine kuşlardan bir ordu vereceğim; yiyeceğini ve içeceğini kuraklık çekmeyen kırsaldan ve topraklardan sana taşıyacaklar” buyurdu. İlyâs: “Razı oldum” dedi. Dedi ki: Bunun üzerine Yüce Allah, davarlar, binekler, haşerat ve ağaçlar helâk oluncaya ve insanlar son derece şiddetli bir darlığa düşünceye kadar onlardan yağmuru kesti. İlyâs ise kavminden gizlenmiş halde aynı durumunu sürdürüyordu; nerede olursa olsun rızkı önüne konuyordu. Kavmi bunu fark etmişti; bir evde ekmek kokusu aldıklarında: “İlyâs buraya girmiş olmalı!” derler, onu ararlar ve o evin halkı da bundan dolayı sıkıntı yaşardı.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَصَابَ بَنِي إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَ سِنِينَ الْقَحْطُ، فَمَرَّ إِلْيَاسُ بِعَجُوزٍ فَقَالَ لَهَا: هَلْ عِنْدَكِ طَعَامٌ؟ قَالَتْ: نَعَمْ شَيْءٌ مِنْ دَقِيقٍ وَزَيْتٍ قَلِيلٍ، قَالَ: فَدَعَا بِهِمَا وَدَعَا فِيهِ بِالْبَرَكَةِ وَمَسَّهُ حَتَّى مَلَأَ جِرَابَهَا دَقِيقًا، وَمَلَأَ خَوَابِيَهَا زَيْتًا، فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِكَ عِنْدَهَا قَالُوا: مِنْ أَيْنَ لَكِ هَذَا؟ قَالَتْ: مَرَّ بِي رَجُلٌ مِنْ حَالِهِ كَذَا وَكَذَا فَوَصَفَتْهُ بِوَصْفِهِ فَعَرِفُوهُ، فَقَالُوا: ذَلِكَ إِلْيَاسُ، فَطَلَبُوهُ فَوَجَدُوهُ فَهَرَبَ مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُ أَوَى إِلَى بَيْتِ امْرَأَةٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَهَا ابْنٌ يُقَالُ لَهُ الْيَسَعُ بْنُ أَخُطُوبَ، بِهِ ضُرٌّ فَآوَتْهُ وَأَخْفَتْ أَمْرَهُ، فَدَعَا لَهُ فَعُوفِيَ مِنَ الضُّرِّ الَّذِي كَانَ بِهِ، وَاتَّبَعَ الْيَسَعُ إِلْيَاسَ فَآمَنَ بِهِ وَصَدَّقَهُ وَلَزِمَهُ، وكان يذهب حيث ما ذَهَبَ وَكَانَ إِلْيَاسُ قَدْ أَسَنَّ فَكَبُرَ وَالْيَسَعُ شَابٌّ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْحَى إِلَى إِلْيَاسَ: إِنَّكَ قَدْ أَهْلَكْتَ كَثِيرًا مِنَ الْخَلْقِ مِمَّنْ لَمْ يَعْصِ مِنَ الْبَهَائِمِ وَالدَّوَابِّ وَالطَّيْرِ وَالْهَوَامِّ بِحَبْسِ الْمَطَرِ، فَيَزْعُمُونَ -وَاللَّهُ أَعْلَمُ -أَنَّ إِلْيَاسَ قَالَ: يَا رَبِّ دَعْنِي أَكُنْ أنا الذي أدعوا لَهُمْ وَآتِيهِمْ بِالْفَرَجِ مِمَّا هُمْ فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ، لَعَلَّهُمْ أَنْ يَرْجِعُوا وَيَنْزِعُوا عَمَّا هُمْ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِكَ، فَقِيلَ لَهُ: نَعَمْ، فَجَاءَ إِلْيَاسُ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَقَالَ: إِنَّكُمْ قَدْ هَلَكْتُمْ جُوعًا وَجُهْدًا، وَهَلَكْتِ الْبَهَائِمُ وَالدَّوَابُّ وَالطَّيْرُ وَالْهَوَامُّ وَالشَّجَرُ بِخَطَايَاكُمْ، وَإِنَّكُمْ عَلَى بَاطِلٍ فَإِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ أَنْ تَعْلَمُوا ذَلِكَ فَاخْرُجُوا بِأَصْنَامِكُمْ، فَإِنِ اسْتَجَابَتْ لَكُمْ فَذَلِكَ كَمَا تَقُولُونَ، وَإِنْ هِيَ لَمْ تَفْعَلْ عَلِمْتُمْ أَنَّكُمْ عَلَى بَاطِلٍ، فَنَزَعْتُمْ وَدَعَوْتُ اللَّهَ تَعَالَى فَفَرَّجَ عَنْكُمْ مَا أَنْتُمْ فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ، قَالُوا: أَنْصَفَتْ فَخَرَجُوا بِأَوْثَانِهِمْ فَدَعَوْهَا، فَلَمْ تُفَرِّجْ عَنْهُمْ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْبَلَاءِ، ثُمَّ قَالُوا لِإِلْيَاسَ: إِنَّا قَدْ هَلَكْنَا فَادْعُ اللَّهَ تَعَالَى لَنَا، فَدَعَا لَهُمْ إِلْيَاسُ وَمَعَهُ الْيَسَعُ بِالْفَرَجِ، فَخَرَجَتْ سَحَابَةٌ مِثْلُ التُّرْسِ عَلَى ظَهْرِ الْبَحْرِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ، فَأَقْبَلَتْ نَحْوَهُمْ وَطَبَّقَتِ الْآفَاقَ ثُمَّ أَرْسَلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمُ الْمَطَرَ فَأَغَاثَهُمْ، وَأُحْيِيَتْ بِلَادُهُمْ، فَلَمَّا كَشَفَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمُ الضُّرَّ نَقَضُوا الْعَهْدَ، وَلَمْ يَنْزِعُوا عَنْ كُفْرِهِمْ وَأَقَامُوا عَلَى أَخْبَثِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ إِلْيَاسُ دَعَا رَبَّهُ ﷿ أَنْ يُرِيحَهُ مِنْهُمْ، فَقِيلَ لَهُ فِيمَا يَزْعُمُونَ: انْظُرْ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا فَاخْرُجْ فِيهِ إِلَى مَوْضِعِ كَذَا فَمَا جَاءَكَ

İbn Abbâs şöyle dedi: İsrâiloğulları'na üç yıl kuraklık isabet etti. İlyâs yaşlı bir kadına rastlayıp ona: “Yanında yiyecek var mı?” dedi. Kadın: “Evet, biraz un ve azıcık zeytinyağı var” dedi. İlyâs onları getirtip bereket duası etti ve dokundu; nihayet kadının un dağarcığını unla, küplerini de zeytinyağıyla doldurdu. İnsanlar kadının yanında bunu görünce: “Bu sana nereden geldi?” dediler. Kadın: “Bana durumu şöyle şöyle olan bir adam uğradı” diyerek onu tarif etti; onlar da onu tanıdılar ve: “Bu İlyâs'tır!” dediler. Onu arayıp buldular, fakat o ellerinden kaçtı. Sonra İsrâiloğulları'ndan Ahdûb oğlu Elyesa adında hasta bir oğlu olan bir kadının evine sığındı. Kadın onu barındırdı ve durumunu gizledi. İlyâs çocuk için dua etti, o da yakalandığı hastalıktan kurtulup şifa buldu. Elyesa İlyâs'a uydu, ona iman edip tasdik etti ve yanından ayrılmadı; o nereye giderse beraberinde gidiyordu. İlyâs yaşlanıp kocamış, Elyesa ise bir gençti. Sonra Yüce Allah İlyâs'a şöyle vahyetti: “Sen yağmuru tutmakla isyan etmemiş olan pek çok mahlûkatı; hayvanları, binekleri, kuşları ve haşeratı helâk ettin.” Anlatıldığına göre -doğrusunu Allah bilir- İlyâs şöyle dedi: “Ey Rabbim! Bırak, onlar için dua eden ve içinde bulundukları bu beladan kurtuluşu getiren ben olayım; umulur ki dönerler ve senden başkasına ibadetten vazgeçerler.” Ona: “Olur” denildi. İlyâs İsrâiloğulları'na gelip şöyle dedi: “Şüphesiz sizler açlıktan ve meşakkatten helâk oldunuz; hayvanlar, binekler, kuşlar, haşerat ve ağaçlar da sizin günahlarınız yüzünden helâk oldu. Sizler bâtıl üzeresiniz; eğer bunu bilmek istiyorsanız putlarınızla birlikte çıkın, şayet size icabet ederlerse durum dediğiniz gibidir; eğer etmezlerse bâtıl üzere olduğunuzu anlarsınız, böylece vazgeçersiniz ve ben de Yüce Allah'a dua ederim de içinde bulunduğunuz bu belayı sizden kaldırır.” Onlar: “İnsaflı konuştun” dediler ve putlarıyla çıkıp onlara yalvardılar; fakat putlar içlerindeki beladan hiçbir şeyi gideremedi. Sonra İlyâs'a: “Biz helâk olduk, bizim için Yüce Allah'a dua et” dediler. İlyâs yanında Elyesa ile birlikte ferahlık için dua etti. Onlar bakıp dururken denizin üzerinde kalkan gibi bir bulut belirdi, onlara doğru gelip ufukları kapladı; sonra Yüce Allah üzerlerine yağmur gönderip imdatlarına yetişti ve memleketleri canlandı. Yüce Allah onların üzerinden sıkıntıyı kaldırınca sözlerini bozdular, inkârlarından vazgeçmediler ve eski kötü hallerinden daha da beter bir halde devam ettiler. İlyâs bunu görünce Azîz ve Celîl olan Rabbine kendisini onlardan kurtarması için dua etti. İddia edildiğine göre ona şöyle denildi: “Filan filan güne bak, o gün filan yere çık; sana gelen

مِنْ شَيْءٍ فَارْكَبْهُ وَلَا تَهِبْهُ، فَخَرَجَ إِلْيَاسُ وَمَعَهُ الْيَسَعُ حَتَّى إِذَا كَانَا بِالْمَوْضِعِ الَّذِي أُمِرَ أَقْبَلَ فَرَسٌ مِنْ نَارٍ، وَقِيلَ: لَوْنُهُ كَلَوْنِ النَّارِ، حَتَّى وَقَفَ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَوَثَبَ عَلَيْهِ إِلْيَاسُ، فَانْطَلَقَ بِهِ الْفَرَسُ فَنَادَاهُ الْيَسَعُ: يَا إِلْيَاسُ، مَا تَأْمُرُنِي؟ فَقَذَفَ إِلَيْهِ إِلْيَاسُ بِكِسَائِهِ مِنَ الْجَوِّ الْأَعْلَى، فَكَانَ ذَلِكَ عَلَامَةَ اسْتِخْلَافِهِ إِيَّاهُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَكَانَ ذَلِكَ آخِرَ الْعَهْدِ بِهِ، فَرَفَعَ اللَّهُ تَعَالَى إِلْيَاسَ مِنْ بَيْنِ أَظْهَرِهِمْ، وَقَطَعَ عَنْهُ لَذَّةَ الْمَطْعَمِ وَالْمَشْرَبِ، وَكَسَاهُ الرِّيشَ فَكَانَ إِنْسِيًّا مَلَكِيًّا أَرْضِيًّا سَمَاوِيًّا، وَسَلَّطَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى آجَبَ الْمَلِكِ وَقَوْمِهِ عَدُوًّا لَهُمْ فَقَصَدَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَشْعُرُوا بِهِ حَتَّى رَهِقَهُمْ، فَقَتَلَ آجَبَ وَامْرَأَتَهُ أَزْبِيلَ فِي بُسْتَانِ مَزْدِكِيَّ، فَلَمْ تَزَلْ جِيفَتَاهُمَا مُلْقَاتَيْنِ (١) فِي تِلْكَ الْجُنَيْنَةِ حَتَّى بَلِيَتْ لُحُومُهُمَا وَرَمَّتْ عِظَامُهُمَا، وَنَبَّأَ اللَّهُ تَعَالَى الْيَسَعَ وَبَعْثَهُ رَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ وَأَيَّدَهُ، فَآمَنَتْ بِهِ بنو إسرائيل ٩٨/ب فَكَانُوا يُعَظِّمُونَهُ، وَحُكْمُ اللَّهِ تَعَالَى فِيهِمْ قَائِمٌ إِلَى أَنْ فَارَقَهُمُ الْيَسَعُ. (٢) .

her ne olursa ona bin ve ondan korkma!” İlyâs yanında Elyesa ile birlikte çıktı; nihayet emredildiği yere vardıklarında ateşten bir at -renginin ateş rengi gibi olduğu da söylenmiştir- çıkagelip önünde durdu. İlyâs hemen üzerine atladı, at onu alıp götürdü. Elyesa ona: “Ey İlyâs! Bana ne emredersin?” diye seslendi. İlyâs göğün yukarısından ona hırkasını fırlattı; bu, İsrâiloğulları üzerine onu halife bıraktığının bir işareti oldu ve onunla son görüşmeleri bu oldu. Yüce Allah İlyâs'ı onların arasından yükseltti, yeme ve içme zevkini ondan kesti, ona kanatlar giydirdi; böylece o hem insanî hem melekî, hem arzî hem semavî bir varlık oldu. Yüce Allah Kral Âceb ve kavminin üzerine bir düşmanlarını musallat etti; düşman hiç farkında olmadıkları bir yerden gelip onları bastırdı, Âceb ile karısı Ezbîl'i Mezdekî'nin bahçesinde öldürdü. İkisinin cesetleri etleri çürüyüp kemikleri ufalanıncaya kadar o bahçede atılmış iki leş olarak kaldı (١). Yüce Allah Elyesa'ı peygamber yaptı ve onu İsrâiloğulları'na elçi olarak gönderdi; Yüce Allah ona vahyetti ve onu destekledi. İsrâiloğulları ona iman etti ٩٨/ب ve onu yüceltiyorlardı; Elyesa aralarından ayrılıncaya kadar Yüce Allah'ın hükmü aralarında ayakta kaldı (٢).

وَرَوَى السَّرِيُّ بْنُ يَحْيَى عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، قَالَ: الْخَضِرُ وَإِلْيَاسُ يَصُومَانِ شَهْرَ رَمَضَانَ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَيُوَافِيَانِ الْمَوْسِمَ فِي كُلِّ عَامٍ.

es-Serî b. Yahyâ, Abdülazîz b. Ebî Ravvâd'dan rivayet etti ki şöyle demiştir: Hızır ile İlyâs Ramazan ayını Beytülmakdis'te oruçlu geçirirler ve her yıl hac mevsiminde buluşurlar.

وَقِيلَ: إِنَّ إِلْيَاسَ مُوكَلٌ بِالْفَيَافِي، وَالْخَضِرَ مُوكَلٌ بِالْبِحَارِ (٣) فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ".

Şöyle de denilmiştir: İlyâs karalarla/çöllerle görevlendirilmiştir, Hızır ise denizlerle görevlendirilmiştir (٣). İşte Yüce Allah'ın: “{وَإِنَّ إِلْيَاسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ}” (Şüphesiz İlyâs da gönderilen peygamberlerdendi) buyruğu [buna işaret eder].