دَاوُدَ مَعَ أُورِيَّا زَوْجِ الْمَرْأَةِ الَّتِي تَزَوَّجَهَا دَاوُدُ حَيْثُ كَانَ لِدَاوُدَ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ امْرَأَةً وَلِأُورِيَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ فَضَمَّهَا إِلَى نِسَائِهِ.
...Dâvûd'un, evlendiği kadının kocası olan Ûriyâ ile durumuna [dairdir]; nitekim Dâvûd'un doksan dokuz hanımı, Ûriyâ'nın ise tek bir hanımı vardı da onu kendi hanımlarına kattı.
{قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ (٢٤) }
{قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ (٢٤)} “[Dâvûd] dedi ki: 'Andolsun ki o, senin tek koyununu kendi koyunlarına katmak istemekle sana haksızlık etmiştir. Doğrusu ortakların çoğu birbirine haksızlık eder; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır, onlar da pek azdır.' Dâvûd kendisini sınadığımızı anladı da hemen Rabbinden bağışlanma diledi, rükû ederek [secdeye] kapandı ve [Rabbine] yöneldi.”
{قَالَ} دَاوُدُ {لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ} أَيْ: بِسُؤَالِهِ نَعْجَتَكَ لِيَضُمَّهَا إِلَى نِعَاجِهِ.
{قَالَ} “Dedi ki” [yani] Dâvûd, {لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ} “Andolsun ki o, senin tek koyununu kendi koyunlarına katmak istemekle sana haksızlık etmiştir”, yani kendi koyunlarına katmak üzere senin koyununu istemesiyle.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ وَلَمْ يَكُنْ سَمِعَ قَوْلَ صَاحِبِهِ؟
Eğer: "Arkadaşının sözünü dinlemeden nasıl 'Sana haksızlık etmiştir' dedi?" denilirse,
قِيلَ: مَعْنَاهُ إِنْ كَانَ الْأَمْرُ كَمَا تَقُولُ فَقَدْ ظَلَمَكَ، وَقِيلَ: قَالَ ذَلِكَ بَعْدَ اعْتِرَافِ صَاحِبِهِ بِمَا يَقُولُ.
Şöyle denilir: Bunun anlamı: "Eğer durum senin dediğin gibiyse sana haksızlık etmiştir" demektir. Şöyle de denilmiştir: Bunu, arkadaşının onun söylediklerini itiraf etmesinden sonra söylemiştir.
{وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ} الشُّرَكَاءِ، {لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ} يَظْلِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} فَإِنَّهُمْ لَا يَظْلِمُونَ أَحَدًا. {وَقَلِيلٌ مَا هُمْ} أَيْ: قَلِيلٌ هُمْ، و"ما" صِلَةٌ يَعْنِي: الصَّالِحِينَ الَّذِينَ لَا يَظْلِمُونَ قَلِيلٌ.
{وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ} “Doğrusu ortakların çoğu”, yani ortakların, {لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ} “birbirine haksızlık eder”, birbirine zulmeder, {إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ} “ancak iman edip salih amel işleyenler müstesnadır”, zira onlar hiç kimseye haksızlık etmezler. {وَقَلِيلٌ مَا هُمْ} “onlar da pek azdır”, yani onlar azdır; buradaki "mâ" pekiştirme (sıla) edatıdır. Yani haksızlık etmeyen salih kimseler azdır.
قَالُوا: فَلَمَّا قَضَى بَيْنَهُمَا دَاوُدُ نَظَرَ أَحَدُهُمَا إِلَى صَاحِبِهِ فَضَحِكَ وَصَعِدَ إِلَى السَّمَاءِ، فَعَلِمَ دَاوُدُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ابْتَلَاهُ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ:
Şöyle dediler: Dâvûd ikisi arasında hüküm verince, onlardan biri diğerine bakıp güldü ve göğe yükseldi. Bunun üzerine Dâvûd, Allah Teâlâ'nın kendisini sınadığını anladı; işte Allah'ın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{وَظَنَّ دَاوُدُ} أَيْقَنَ وَعَلِمَ، {أَنَّمَا فَتَنَّاهُ} أَنَّمَا ابْتَلَيْنَاهُ.
{وَظَنَّ دَاوُدُ} “Dâvûd anladı”, kesin olarak bildi, {أَنَّمَا فَتَنَّاهُ} “kendisini sınadığımızı”, kendisini imtihan ettiğimizi [anladı].
وَقَالَ الْسُّدِّيُّ بِإِسْنَادِهِ: إِنَّ أَحَدَهُمَا لَمَّا قَالَ: "هَذَا أَخِي" الْآيَةَ، قَالَ دَاوُدُ لِلْآخَرِ: مَا تَقُولُ؟ فَقَالَ: إِنَّ لِي تِسْعًا وَتِسْعِينَ نَعْجَةً وَلِأَخِي نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ آخُذَهَا مِنْهُ فَأُكْمِلَ نِعَاجِي مِائَةً، قَالَ: وَهُوَ كَارِهٌ، إذًا لَا نَدَعُكَ وَإِنْ رُمْتَ ذَلِكَ ضَرَبْتُ مِنْكَ هَذَا وَهَذَا وَهَذَا، يَعْنِي: طَرَفَ الْأَنْفِ وَأَصْلَهُ وَالْجَبْهَةَ، فَقَالَ: يَا دَاوُدُ أَنْتَ أَحَقُّ بِذَلِكَ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ لِأُورِيَّا إِلَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ وَلَكَ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ امْرَأَةً، فَلَمْ تَزَلْ تُعَرِّضُهُ لِلْقَتْلِ حَتَّى قُتِلَ وَتَزَوَّجْتَ امْرَأَتَهَ، فَنَظَرَ دَاوُدُ فَلَمْ يَرَ أَحَدًا فَعَرَفَ مَا وَقَعَ فِيهِ .
es-Süddî isnadıyla rivayet etti ki: İkisinden biri: "Bu benim kardeşimdir..." ayetini söyleyince, Dâvûd diğerine: "Sen ne diyorsun?" dedi. O da: "Benim doksan dokuz koyunum, kardeşimin ise bir tek koyunu var; koyunlarımı yüze tamamlamak için onu da ondan almak istiyorum" dedi. [Dâvûd]: "O istemediği halde mi? O halde seni [buna] bırakmayız; eğer buna kalkışırsan senin şurana, şurana ve şurana vururum" dedi -yani burnunun ucunu, kökünü ve alnını kastediyordu-. Bunun üzerine [adam] dedi ki: "Ey Dâvûd! Ûriyâ'nın sadece bir tek hanımı varken ve senin doksan dokuz hanımın varken, o öldürülene kadar onu sürekli ölüme maruz bırakıp sonra da hanımıyla evlendiğin için sen buna daha layıksın!" Dâvûd etrafına baktı fakat hiç kimseyi göremedi ve içine düştüğü durumu anladı.
وَقَالَ الْقَائِلُونَ بِتَنْزِيهِ الْأَنْبِيَاءِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ: إِنَّ ذَنْبَ دَاوُدَ إِنَّمَا كَانَ أَنَّهُ تَمَنَّى أَنْ تَكُونَ امْرَأَةُ أُورِيَّا حَلَالًا لَهُ، فَاتَّفَقَ غَزْوُ أُورِيَّا وَتَقَدُّمُهُ فِي الْحَرْبِ وَهَلَاكُهُ، فَلَمَّا بَلَغَ قَتْلُهُ دَاوُدَ لَمْ يَجْزَعْ عَلَيْهِ كَمَا جَزِعَ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ جُنْدِهِ إِذَا هَلَكَ، ثُمَّ تَزَوَّجَ امْرَأَتَهُ، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ ذُنُوبَ الْأَنْبِيَاءِ
Bu kıssada peygamberlerin tenzihini (masumiyetini) savunanlar şöyle demiştir: Dâvûd'un günahı, yalnızca Ûriyâ'nın hanımının kendisine helal olmasını temenni etmesiydi. Derken Ûriyâ'nın savaşa gitmesi, savaşta ön saflara geçmesi ve helak olması (hayatını kaybetmesi) vuku buldu. Onun öldürüldüğü haberi Dâvûd'a ulaşınca, ordusundan başka biri vefat ettiğinde üzüldüğü gibi ona üzülmedi; ardından da onun hanımıyla evlendi. Bundan dolayı Allah onu uyardı/kınadı. Çünkü peygamberlerin günahları
وَإِنْ صَغُرَتْ فَهِيَ عَظِيمَةٌ عِنْدَ اللَّهِ.
...küçük de olsa Allah katında büyüktür.
وَقِيلَ: كَانَ ذَنْبُ دَاوُدَ أَنَّ أُورِيَّا كَانَ خَطَبَ تِلْكَ الْمَرْأَةَ وَوَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَيْهَا، فَلَمَّا غَابَ فِي غَزَاتِهِ خَطَبَهَا دَاوُدُ فَتَزَوَّجَتْ مِنْهُ لِجَلَالَتِهِ، فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ أُورِيَّا، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ حَيْثُ لَمْ يَتْرُكْ هَذِهِ الْوَاحِدَةَ لِخَاطِبِهَا وَعِنْدَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ امْرَأَةً.
Şöyle de denilmiştir: Dâvûd'un zellesi şuydu: Ûriyâ o kadına talip olmuş ve kendini ona hazırlamıştı. O savaşa gidince Dâvûd kadına talip oldu ve kadın onun yüce makamından ötürü onunla evlendi. Ûriyâ bundan dolayı üzüldü. Yanında doksan dokuz kadın varken bu tek kadını talibine bırakmadığı için Allah onu bu sebeple uyardı/azarladı.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ قَالَ: وَمِمَّا يُصَدِّقُ مَا ذَكَرْنَا عَنِ الْمُتَقَدِّمِينَ مَا أَخْبَرَنِي عَقِيلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ الْفَقِيهُ أَنَّ الْمُعَافَى بْنَ زَكَرِيَّا الْقَاضِيَ بِبَغْدَادَ أَخْبَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ، قَالَ: حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الْأَعْلَى الصيرفي، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، عَنْ أَبِي صَخْرٍ، عَنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ سَمِعَهُ يَقُولُ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: إِنَّ دَاوُدَ النَّبِيَّ ﵇-حِينَ نَظَرَ إِلَى الْمَرْأَةِ فَهَمَّ أَنْ يُجْمِعَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَوْصَى صَاحِبَ الْبَعْثِ، فَقَالَ إِذَا حَضَرَ الْعَدُوُّ فَقَرِّبْ فُلَانًا بَيْنَ يَدَيِ التَّابُوتِ، وَكَانَ التَّابُوتُ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ يُسْتَنْصَرُ بِهِ وَبِمَنْ قُدِّمَ بَيْنَ يَدَيِ التَّابُوتِ، فَلَمْ يَرْجِعْ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يَنْهَزِمَ عَنْهُ الْجَيْشُ فَقُتِلَ زَوْجُ الْمَرْأَةِ، وَنَزَلَ الْمَلِكَانِ يَقُصَّانِ عَلَيْهِ قِصَّتَهُ، فَفَطِنَ دَاوُدُ فَسَجَدَ وَمَكَثَ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً سَاجِدًا حَتَّى نَبَتَ الزَّرْعُ مِنْ دُمُوعِهِ عَلَى رَأْسِهِ وَأَكَلَتِ الْأَرْضُ مِنْ جَبِينِهِ وهو يقول ١٠١/ب فِي سُجُودِهِ: رَبِّ زَلَّ دَاوُدُ زَلَّةً أَبْعَدَ مِمَّا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، رَبِّ إِنْ لَمْ تَرْحَمْ ضَعْفَ دَاوُدَ، وَلَمْ تَغْفِرْ ذَنْبَهُ جَعَلْتَ ذَنْبَهُ حَدِيثًا فِي الْخَلْقِ مِنْ بَعْدِهِ، فَجَاءَهُ جِبْرِيلُ مِنْ بَعْدِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَقَالَ: يَا دَاوُدُ إِنَّ اللَّهَ قَدْ غَفَرَ لَكَ الْهَمَّ الَّذِي هَمَمْتَ بِهِ، فَقَالَ دَاوُدُ: إِنَّ الرَّبَّ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَغْفِرَ لِي الْهَمَّ الَّذِي هَمَمْتُ بِهِ، وَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّ اللَّهَ عَدْلٌ لَا يَمِيلُ، فَكَيْفَ بِفُلَانٍ إِذَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَقَالَ: يَا رَبِّ دَمِي الَّذِي عِنْدَ دَاوُدَ، فَقَالَ جِبْرِيلُ: مَا سَأَلْتُ رَبَّكَ عَنْ ذَلِكَ وَإِنْ شِئْتَ لَأَفْعَلَنَّ، فَقَالَ: نَعَمْ، فَعَرَجَ جِبْرِيلُ وَسَجَدَ دَاوُدُ، فَمَكَثَ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ نَزَلَ جِبْرِيلُ، فَقَالَ: سَأَلْتُ اللَّهَ يَا دَاوُدُ عَنِ الَّذِي أَرْسَلْتَنِي فِيهِ، فَقَالَ: قُلْ لِدَاوُدَ إِنَّ اللَّهَ يَجْمَعُكُمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَيَقُولُ لَهُ: هَبْ لِي دَمَكَ الَّذِي عِنْدَ دَاوُدَ، فَيَقُولُ: هُوَ لَكَ يَا رَبِّ، فَيَقُولُ: إِنَّ لَكَ فِي الْجَنَّةِ مَا شِئْتَ وَمَا اشْتَهَيْتَ عِوَضًا عَنْهُ .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshak es-Sa'lebî haber verip dedi ki: Öncekilerden aktardığımızı doğrulayan rivayetlerden biri de fakih Akîl b. Muhammed b. Ahmed'in bana haber verdiğidir; ona da Bağdat Kadısı el-Muâfâ b. Zekeriyyâ, Muhammed b. Cerîr et-Taberî'den naklen haber vermiştir; o da: Bana Yûnus b. Abdila'lâ es-Sayrafî anlattı, bize İbn Vehb haber verdi, bana İbn Lehîa, Ebû Sahr'dan, o Yezîd er-Rakaşî'den, o da Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh -onu şöyle derken işitmiştir-: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: "Dâvûd Peygamber aleyhisselâm kadını görüp de İsrailoğullarına [bir ordu hazırlayıp] toplamaya niyetlendiğinde ordu komutanına vasiyet edip: 'Düşmanla karşılaşıldığında filancayı Tabut'un önüne geçir' dedi. O dönemde Tabut ile ve Tabut'un önüne geçirilen kimse ile zafer istenirdi; o kimse ya öldürülene ya da ordu hezimete uğrayana kadar geri dönmezdi. Böylece kadının kocası öldürüldü. Bunun üzerine iki melek inip onun kıssasını kendisine anlattılar. Dâvûd durumu fark etti ve secdeye kapandı; kırk gece secdede kaldı, öyle ki gözyaşlarından başında ot bitti ve toprak alnını aşındırdı. O secdesinde şöyle diyordu: 'Rabbim! Dâvûd doğu ile batı arasından daha uzak bir zelle işledi. Rabbim! Eğer Dâvûd'un zayıflığına merhamet etmez ve onun günahını bağışlamazsan, onun günahını kendisinden sonraki yaratılmışlar arasında konuşulan bir söz kılarsın.' Kırk gece sonra Cibrîl ona gelip: 'Ey Dâvûd! Allah niyetlendiğin şeyi senin için bağışladı' dedi. Dâvûd: 'Şüphesiz Rab niyetlendiğim şeyi bana bağışlamaya kadirdir. Ben bildim ki Allah adildir, asla haktan sapmaz; peki kıyamet günü filanca gelip: 'Ey Rabbim! Dâvûd'un üzerindeki kanım [ne olacak]?' dediğinde durum ne olacak?' dedi. Cibrîl: 'Rabbine bunu sormadım, istersen sorarım' dedi. Dâvûd: 'Evet' dedi. Cibrîl semaya yükseldi, Dâvûd da secdeye kapandı. Allah'ın dilediği kadar kaldıktan sonra Cibrîl indi ve dedi ki: 'Ey Dâvûd! Beni gönderdiğin hususu Allah'a sordum; O şöyle buyurdu: 'Dâvûd'a söyle, Allah kıyamet günü ikinizi bir araya getirecektir; sonra ona: Dâvûd'un üzerindeki kanını Bana bağışla, buyuracak; o da: 'O Senindir ya Rabbi' diyecektir. Bunun üzerine Allah: 'Buna karşılık Cennette dilediğin ve arzuladığın her şey senindir' buyuracaktır'".
وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَعَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ، وَوَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالُوا جَمِيعًا: إِنَّ دَاوُدَ لَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ الْمَلَكَانِ فَقَضَى عَلَى نَفْسِهِ، فَتَحَوَّلَا فِي صُورَتَيْهِمَا فَعَرَجَا وَهُمَا يَقُولَانِ: قَضَى الرَّجُلُ عَلَى نَفْسِهِ، وَعَلِمَ دَاوُدُ أَنَّمَا عُنِيَ بِهِ فَخَرَّ سَاجِدًا أَرْبَعِينَ يَوْمًا، لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ إِلَّا لِحَاجَةٍ وَلِوَقْتِ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ،
İbn Abbâs'tan, Ka'b el-Ahbâr'dan ve Vehb b. Münebbih'ten hep birlikte şöyle dedikleri rivayet edilmiştir: İki melek Dâvûd'un huzuruna girdiğinde [Dâvûd] kendi aleyhine hüküm verdi; bunun üzerine iki melek kendi [asıl] suretlerine dönüp, "Bu adam kendi aleyhine hüküm verdi!" diyerek [göğe] yükseldiler. Dâvûd da bununla kendisinin kastedildiğini anladı ve kırk gün boyunca secdeye kapandı; zaruri bir ihtiyaç veya farz namaz vakti dışında başını [secdeden] kaldırmıyordu.
ثُمَّ يَعُودُ سَاجِدًا تَمَامَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، لَا يَأْكُلُ وَلَا يَشْرَبُ، وَهُوَ يَبْكِي حَتَّى نَبَتَ الْعُشْبُ حَوْلَ رَأْسِهِ وَهُوَ يُنَادِي رَبَّهُ ﷿، وَيَسْأَلُهُ التَّوْبَةَ، وَكَانَ مِنْ دُعَائِهِ فِي سُجُودِهِ: سُبْحَانَ الْمَلِكِ الْأَعْظَمِ الَّذِي يَبْتَلِي الْخَلْقَ بِمَا يَشَاءُ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، سُبْحَانَ الْحَائِلِ بَيْنَ الْقُلُوبِ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي أَنْتَ خَلَّيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَدُوِّي إِبْلِيسَ فَلَمْ أَقُمْ لِفِتْنَتِهِ إِذْ نَزَلَتْ بِي، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي أَنْتَ خَلَقْتَنِي وَكَانَ مِنْ سَابَقِ عِلْمِكَ مَا أَنَا إِلَيْهِ صَائِرٌ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي الْوَيْلُ لِدَاوُدَ إِذَا كُشِفَ عَنْهُ الْغِطَاءُ، فَيُقَالُ: هَذَا دَاوُدُ الْخَاطِئُ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي بِأَيِّ عَيْنٍ أَنْظُرُ إِلَيْكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَإِنَّمَا يَنْظُرُ الظَّالِمُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ، [سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ] إِلَهِي بِأَيِّ قَدَمٍ أَمْشِي أَمَامَكَ وَأَقُومُ بَيْنَ يَدَيْكَ يَوْمَ تَزُولُ أَقْدَامُ الْخَاطِئِينَ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي مِنْ أَيْنَ يَطْلُبُ الْعَبْدُ الْمَغْفِرَةَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ سَيِّدِهِ؟ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي أَنَا الَّذِي لَا أُطِيقُ حَرَّ شَمْسِكَ، فَكَيْفَ أُطِيقُ حَرَّ نَارِكَ؟ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي أَنَا الَّذِي لَا أُطِيقُ صَوْتَ رَعْدِكَ، فَكَيْفَ أُطِيقُ سَوْطَ جَهَنَّمَ؟ سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي الْوَيْلُ لِدَاوُدَ مِنَ الذَّنْبِ الْعَظِيمِ الَّذِي أَصَابَ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي قَدْ تَعْلَمُ سِرِّي وَعَلَانِيَتِي فَاقْبَلْ عُذْرِي، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي بِرَحْمَتِكَ اغْفِرْ لِي ذُنُوبِي وَلَا تُبَاعِدْنِي مِنْ رَحْمَتِكَ لِهَوَايَ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، إِلَهِي أَعُوذُ بِنُورِ وَجْهِكَ الْكَرِيمِ مِنْ ذُنُوبِي الَّتِي أَوْبَقَتْنِي، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، فَرَرْتُ إِلَيْكَ بِذُنُوبِي وَاعْتَرَفْتُ بِخَطِيئَتِي فَلَا تَجْعَلْنِي مِنَ الْقَانِطِينَ، وَلَا تُخْزِنِي يَوْمَ الدِّينِ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ.
Sonra kırk günü tamamlayana kadar yemeden, içmeden secdeye döner, ağlardı; öyle ki başının etrafında otlar bitti. O, Rabbine azze ve celle yalvarıyor ve O'ndan tövbe diliyordu. Secdesindeki dualarından biri şöyleydi: "Yaratılmışları dilediği şeyle sınayan en yüce Hükümran münezzehtir! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! Kalpler arasına engel koyan münezzehtir! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Sen beni düşmanım İblis ile baş başa bıraktın da başıma geldiğinde onun fitnesine karşı duramadım. Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Beni Sen yarattın ve varacağım hâl Senin ezelî ilminde mevcuttu. Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Üzerindeki örtü kaldırılıp da: 'İşte günahkâr Dâvûd budur' denildiğinde Dâvûd'un vay hâline! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Kıyamet günü Sana hangi gözle bakarım; zira zalimler ancak gizli gizli (göz ucuyla) bakarlar. [Nûrun yaratıcısı münezzehtir!] İlâhım! Günahkârların ayaklarının kaydığı günde Senin huzurunda hangi ayakla yürür, önünde nasıl dururum? Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Kul, efendisinden başka nereden bağışlanma diler? Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Ben ki Senin güneşinin sıcağına dayanamam, ateşinin sıcağına nasıl dayanırım? Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Ben ki Senin gök gürültünün sesine dayanamam, cehennemin kamçısına nasıl dayanırım? Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! İşlediği büyük günahtan ötürü Dâvûd'un vay hâline! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Sen benim gizlimi de açığımı da bilirsin, mazeretimi kabul buyur! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Rahmetinle günahlarımı bağışla ve hevam yüzünden beni rahmetinden uzaklaştırma! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! İlâhım! Beni helak eden günahlarımdan Senin kerîm vechine sığınırım! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! Günahlarımla Sana kaçtım ve hatamı itiraf ettim; beni ümidini kesenlerden kılma ve din (hesap) gününde beni rezil etme! Nûrun yaratıcısı münezzehtir!".
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَكَثَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا سَاجِدًا لَا يَرْفَعُ رَأْسَهُ حَتَّى نَبَتَ الْمَرْعَى مِنْ دُمُوعِ عَيْنِهِ حَتَّى غَطَّى رَأْسَهُ، فَنُودِيَ: يَا دَاوُدُ أَجَائِعٌ فَتُطْعَمُ؟ أَوْ ظَمْآنٌ فَتُسْقَى؟ أَوْ عَارٍ فَتُكْسَى؟ فَأُجِيبُ فِي غَيْرِ مَا طَلَبَ، قَالَ: فَنَحَبَ نَحْبَةً هَاجَ لَهَا الْعُودُ فَاحْتَرَقَ مِنْ حَرِّ جَوْفِهِ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ لَهُ التَّوْبَةَ وَالْمَغْفِرَةَ.
Mücâhid şöyle demiştir: Kırk gün boyunca başını kaldırmaksızın secdede kaldı; öyle ki gözyaşlarından ot bitip başını örttü. Bunun üzerine kendisine: "Ey Dâvûd! Aç mısın doyurulasın? Susuz musun su verilsin? Çıplak mısın giydirilesin?" diye seslenildi. Kendisine talep ettiği şeyin dışında bir karşılık verilmişti. [Mücâhid] dedi ki: Bunun üzerine öyle bir hıçkırarak ağladı ki içindeki sıcaklıktan ağaç dalı kuruyup tutuştu. Daha sonra Allah onun için tövbe ve mağfiret indirdi.
قَالَ وَهْبٌ: إِنَّ دَاوُدَ أَتَاهُ نِدَاءٌ: إِنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَكَ، قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ وَأَنْتَ لَا تَظْلِمُ أَحَدًا؟ قَالَ: اذْهَبْ إِلَى قَبْرِ أُورِيَّا فَنَادِهِ، فَأَنَا أُسْمِعُهُ نِدَاءَكَ فَتَحَلَّلَ مِنْهُ، قَالَ: فَانْطَلَقَ وَقَدْ لَبِسَ الْمُسُوحَ حَتَّى جَلَسَ عِنْدَ قَبْرِهِ، ثُمَّ نَادَى يَا أُورِيَّا فَقَالَ: لَبَّيْكَ مَنْ هَذَا الَّذِي قَطَعَ عَنِّي لَذَّتِي وَأَيْقَظَنِي؟ قَالَ: أَنَا دَاوُدُ، قَالَ: مَا جَاءَ بِكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، قَالَ: أَسْأَلُكَ أَنْ تَجْعَلَنِي فِي حَلٍّ مِمَّا كَانَ مِنِّي إِلَيْكَ، قَالَ: وَمَا كَانَ مِنْكَ إِلَيَّ؟ قَالَ: عَرَّضْتُكَ لِلْقَتْلِ: قَالَ: عَرَّضْتَنِي لِلْجَنَّةِ فَأَنْتَ فِي حَلٍّ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ: يَا دَاوُدُ أَلَمْ تَعْلَمْ أَنِّي حَكَمٌ عَدْلٌ لَا أَقْضِي بِالْعَنَتِ، أَلَا أَعْلَمْتَهُ أَنَّكَ قَدْ تَزَوَّجْتَ امْرَأَتَهُ؟ قَالَ: فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَنَادَاهُ
Vehb şöyle demiştir: Dâvûd'a: "Şüphesiz Ben seni bağışladım" diye bir sesleniş geldi. [Dâvûd]: "Ey Rabbim! Sen hiç kimseye haksızlık etmezken bu nasıl olur?" dedi. [Allah] buyurdu ki: "Ûriyâ'nın kabrine git ve ona seslen; Ben senin seslenişini ona işittireceğim, sen de onunla helalleş." [Vehb] dedi ki: Bunun üzerine [Dâvûd] çuldan elbiseler giyinmiş vaziyette gitti ve kabrinin yanına oturdu. Sonra: "Ey Ûriyâ!" diye seslendi. O da: "Buyur, lezzetimi kesip beni uyandıran kimdir?" dedi. [Dâvûd]: "Ben Dâvûd'um" dedi. [Ûriyâ]: "Seni getiren nedir ey Allah'ın peygamberi?" diye sordu. [Dâvûd]: "Benden sana yönelik vuku bulan şey hususunda beni helal kılmanı (hakkını helal etmeni) istiyorum" dedi. [Ûriyâ]: "Senden bana yönelik ne vuku buldu ki?" dedi. [Dâvûd]: "Seni öldürülmeye maruz bıraktım" dedi. [Ûriyâ]: "Sen beni cennete maruz bıraktın (kavuşturdun), hakkım sana helal olsun" dedi. Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Dâvûd! Benim âdil bir hakem olduğumu ve zulümle hükmetmeyeceğimi bilmedin mi? Ona, hanımıyla evlenmiş olduğunu haber verdin mi ki?" [Vehb] dedi ki: Bunun üzerine [Dâvûd] tekrar ona dönüp seslendi...
فَأَجَابَهُ فَقَالَ: مَنْ هَذَا الَّذِي قَطَعَ عَلَيَّ لَذَّتِي؟ قَالَ: أَنَا دَاوُدُ، قَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَلَيْسَ قَدْ عَفَوْتُ عَنْكَ؟ قال: نَعَمْ وَلَكِنْ إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ بِكَ لِمَكَانِ امْرَأَتِكَ وَقَدْ تَزَوَّجْتُهَا، قَالَ: فَسَكَتَ وَلَمْ يُجِبْهُ، وَدَعَاهُ فَلَمْ يُجِبْهُ، وَعَاوَدَهُ فَلَمْ يُجِبْهُ، فَقَامَ عَلَى قَبْرِهِ وَجَعَلَ التُّرَابَ عَلَى رَأْسِهِ، ثُمَّ نَادَى: الْوَيْلُ لِدَاوُدَ ثُمَّ الْوَيْلُ الطَّوِيلُ لِدَاوُدَ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، وَالْوَيْلُ لِدَاوُدَ إِذَا نُصِبَتِ الْمَوَازِينُ بِالْقِسْطِ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، الْوَيْلُ لِدَاوُدَ ثُمَّ الْوَيْلُ الطَّوِيلُ لَهُ حِينَ يُؤْخَذُ بِذَقَنِهِ فَيُدْفَعُ إِلَى الْمَظْلُومِ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، الْوَيْلُ ثُمَّ الْوَيْلُ الطَّوِيلُ لَهُ حِينَ يُسْحَبُ عل وَجْهِهِ مَعَ الْخَاطِئِينَ إِلَى النَّارِ، سُبْحَانَ خَالِقِ النُّورِ، فَأَتَاهُ نِدَاءٌ مِنَ السَّمَاءِ: يَا دَاوُدُ قَدْ غَفَرْتُ لَكَ ذَنْبَكَ وَرَحِمْتُ بُكَاءَكَ وَاسْتَجَبْتُ دُعَاءَكَ وَأَقَلْتُ عَثْرَتَكَ، قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ وَصَاحِبِي لَمْ يَعْفُ عَنِّي؟ قَالَ: يَا دَاوُدُ أُعْطِيهِ مِنَ الثَّوَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا لَمْ تَرَ عَيْنَاهُ وَلَمْ تَسْمَعْ أُذُنَاهُ، فَأَقُولُ لَهُ: رَضِيَ عَبْدِي؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ لِي هَذَا وَلَمْ يَبْلُغْهُ عَمَلِي؟ فَأَقُولُ: هَذَا عِوَضٌ مِنْ عَبْدِي دَاوُدَ فَأَسْتَوْهِبُكَ مِنْهُ فَيَهَبُكَ لِي، قَالَ: يَا رَبِّ الْآنَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّكَ قَدْ غَفَرْتَ لِي . فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
...o da cevap verip: "Lezzetimi üzerime kesen kimdir?" dedi. [Dâvûd]: "Ben Dâvûd'um" dedi. [Ûriyâ]: "Ey Allah'ın peygamberi! Ben seni affetmemiş miydim?" dedi. [Dâvûd]: "Evet, lakin ben bunu sana hanımından dolayı yaptım ve onunla da evlendim" dedi. Bunun üzerine [Ûriyâ] sustu ve ona cevap vermedi. Ona seslendi fakat cevap vermedi, tekrar seslendi yine cevap vermedi. Dâvûd kabrinin başında dikilip başına toprak saçtı; sonra şöyle nida etti: "Vay Dâvûd'un hâline! Sonra uzun uzadıya vay Dâvûd'un hâline! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! Adalet terazileri kurulduğunda vay Dâvûd'un hâline! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! Çenesinden tutulup mazluma teslim edildiğinde vay Dâvûd'un hâline, sonra uzun uzadıya vay onun hâline! Nûrun yaratıcısı münezzehtir! Günahkârlarla birlikte yüzüstü ateşe sürüklendiğinde vay, sonra uzun uzadıya vay onun hâline! Nûrun yaratıcısı münezzehtir!" Bunun üzerine semadan ona bir nida geldi: "Ey Dâvûd! Günahını bağışladım, ağlamana merhamet ettim, duana icabet ettim ve sürçmeni affettim." Dâvûd: "Ey Rabbim! Arkadaşım beni affetmemişken bu nasıl olur?" dedi. [Allah]: "Ey Dâvûd! Kıyamet günü ona gözlerinin görmediği, kulaklarının işitmediği mükâfatlar veririm de: 'Kulum razı oldu mu?' derim. O da: 'Ey Rabbim! Amelim buna ulaşmamışken bu bana nereden geldi?' der. Ben de: 'Bu, kulum Dâvûd'un yerine bir karşılıktır' buyururum ve seni ondan [bağışlamasını] isterim, o da seni Bana bağışlar" buyurdu. Dâvûd: "Ey Rabbim! Şimdi beni bağışladığını bildim" dedi. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bunu ifade etmektedir:
{فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا} أَيْ سَاجِدًا، عَبَّرَ بِالرُّكُوعِ عَنِ السُّجُودِ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ فِيهِ انْحِنَاءٌ.
{فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا} “Hemen Rabbinden bağışlanma diledi ve rükû ederek [secdeye] kapandı”, yani secde etti; secdeden rükû diye bahsedilmiştir, çünkü her ikisinde de eğilme vardır.
قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: سَأَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاهِرٍ عَنْ قَوْلِهِ: "وَخَرَّ رَاكِعًا" هَلْ يُقَالُ لِلرَّاكِعِ: خَرَّ؟ قُلْتُ: لَا وَمَعْنَاهُ، فَخَرَّ بَعْدَمَا كَانَ رَاكِعًا، أَيْ: سَجَدَ {وَأَنَابَ} أَيْ: رَجَعَ وَتَابَ.
Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Abdullah b. Tâhir bana Allah'ın: "Ve rükû ederek kapandı" sözü hakkında: "Rükû eden kimse için 'kapandı/yıkıldı' (harra) denir mi?" diye sordu. Ben de: "Hayır; anlamı şudur: Rükû hâlindeyken [secdeye] kapandı, yani secde etti" dedim. {وَأَنَابَ} “Ve [Rabbine] yöneldi”, yani döndü ve tövbe etti.
{فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٢٥) }
{فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٢٥)} “Biz de onun bu [zellesini] bağışladık. Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık ve güzel bir gelecek (akıbet) vardır.”
{فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} يَعْنِي: ذَلِكَ الذَّنْبَ، {وَإِنَّ لَهُ} بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ {عِنْدَنَا} يَوْمَ الْقِيَامَةِ، {لَزُلْفَى} لقربة ومكانة، {وَحُسْنَ مَآبٍ} أَيْ: حُسْنُ مَرْجِعٍ وَمُنْقَلَبٍ.
{فَغَفَرْنَا لَهُ ذَلِكَ} “Biz de onun bu [zellesini] bağışladık”, yani o günahını, {وَإِنَّ لَهُ} “şüphesiz onun için vardır” bağışlanmanın ardından {عِنْدَنَا} “katımızda” kıyamet gününde, {لَزُلْفَى} “bir yakınlık”, yakınlık ve yüksek bir mevki, {وَحُسْنَ مَآبٍ} “ve güzel bir gelecek”, yani güzel bir dönüş yeri ve akıbet [vardır].
وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ : إِنَّ دَاوُدَ لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِ بَكَى عَلَى خَطِيئَتِهِ ثَلَاثِينَ سَنَةً لَا يَرْقَأُ دَمْعُهُ لَيْلًا وَلَا نَهَارًا، وَكَانَ أَصَابَ الْخَطِيئَةَ وَهُوَ ابْنُ سَبْعِينَ سَنَةً، فَقَسَّمَ الدَّهْرَ بَعْدَ الْخَطِيئَةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ: يَوْمٌ لِلْقَضَاءِ بَيْنَ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَيَوْمٌ لِنِسَائِهِ، وَيَوْمٌ يَسْبَحُ فِي الْفَيَافِي وَالْجِبَالِ وَالسَّوَاحِلِ، وَيَوْمٌ يَخْلُو فِي دَارٍ لَهُ فِيهَا أَرْبَعَةُ آلَافِ مِحْرَابٍ، فَيَجْتَمِعُ إِلَيْهِ الرُّهْبَانُ فَيَنُوحُ مَعَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ، فَيُسَاعِدُونَهُ عَلَى ذَلِكَ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ نِيَاحَتِهِ يخرج في ١٠٢/أالْفَيَافِي فَيَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْمَزَامِيرِ فَيَبْكِي وَيَبْكِي مَعَهُ [الشَّجَرُ وَالرِّمَالُ وَالطَّيْرُ وَالْوُحُوشُ حَتَّى يَسِيلَ مِنْ دُمُوعِهِمْ مِثْلَ الْأَنْهَارِ، ثُمَّ يَجِيءُ إِلَى الْجِبَالِ فَيَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْمَزَامِيرِ فَيَبْكِي وَيَبْكِي مَعَهُ] الْجِبَالُ وَالْحِجَارَةُ وَالدَّوَابُّ وَالطَّيْرُ، حَتَّى تَسِيلَ مِنْ بُكَائِهِمُ الْأَوْدِيَةُ، ثُمَّ يَجِيءُ
Vehb b. Münebbih şöyle dedi: Şüphesiz Dâvûd, Allah onun tevbesini kabul ettiğinde günahına otuz yıl boyunca gece gündüz gözyaşı dinmeksizin ağladı. O, bu günahı işlediğinde yetmiş yaşındaydı. Günahtan sonra zamanı dört güne böldü: Bir gün İsrâiloğulları arasında hüküm vermek için, bir gün hanımları için, bir gün çöllerde, dağlarda ve sahillerde [ibadetle] dolaşmak için, bir gün de içinde dört bin mihrap bulunan evinde halvete çekilmek için. Rahipler onun yanına toplanır, o da onlarla birlikte kendi hâline ağlar, onlar da bu hususta ona eşlik ederlerdi. Kendi hâline ağlama günü olduğunda çöllere çıkar, Mezmurlar ile sesini yükseltirdi; o ağlar, onunla birlikte [ağaçlar, kumlar, kuşlar ve vahşi hayvanlar da ağlardı, hatta onların gözyaşlarından nehirler gibi akardı. Sonra dağlara gelir, Mezmurlar ile sesini yükseltirdi; o ağlar, onunla birlikte] dağlar, taşlar, binek hayvanları ve kuşlar da ağlardı, hatta onların ağlamalarından vadiler sel gibi akardı. Sonra...
إِلَى السَّاحِلِ فَيَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالْمَزَامِيرِ فَيَبْكِي وَتَبْكِي مَعَهُ الْحِيتَانُ وَدَوَابُّ الْبَحْرِ وَطَيْرُ الْمَاءِ وَالسِّبَاعُ، فَإِذَا أَمْسَى رَجَعَ، فَإِذَا كَانَ يَوْمُ نَوْحِهِ عَلَى نَفْسِهِ نَادَى مُنَادِيهِ أَنَّ الْيَوْمَ يَوْمُ نَوْحِ دَاوُدَ عَلَى نَفْسِهِ فَلْيَحْضُرْ مَنْ يُسَاعِدُهُ، فَيَدْخُلُ الدَّارَ الَّتِي فِيهَا الْمَحَارِيبُ، فَيُبْسَطُ لَهُ ثَلَاثَةُ فُرُشٍ مُسُوحٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، فَيَجْلِسُ عَلَيْهَا وَيَجِيءُ أَرْبَعَةُ آلَافِ رَاهِبٍ عَلَيْهِمُ الْبَرَانِسُ وَفِي أَيْدِيهِمُ الْعِصِيُّ، فَيَجْلِسُونَ فِي تِلْكَ الْمَحَارِيبِ ثُمَّ يَرْفَعُ دَاوُدُ صَوْتَهُ بِالْبُكَاءِ وَالنَّوْحِ عَلَى نَفْسِهِ، وَيَرْفَعُ الرُّهْبَانُ مَعَهُ أَصْوَاتَهُمْ، فَلَا يَزَالُ يَبْكِي حَتَّى تَغْرَقَ الْفُرُشُ مِنْ دُمُوعِهِ، وَيَقَعَ دَاوُدُ فِيهَا مِثْلَ الْفَرْخِ يَضْطَرِبُ، فَيَجِيءُ ابْنُهُ سُلَيْمَانُ فَيَحْمِلُهُ فَيَأْخُذُ دَاوُدُ مِنْ تِلْكَ الدُّمُوعِ بِكَفَّيْهِ، ثُمَّ يَمْسَحُ بِهَا وَجْهَهُ، وَيَقُولُ: يَا رَبِّ اغْفِرْ لِي مَا تَرَى، فَلَوْ عُدِلَ بُكَاءُ دَاوُدَ بِبُكَاءِ أَهْلِ الدُّنْيَا لَعَدَلَهُ.
...sahile gelir, Zebur ile sesini yükseltir, ağlardı; onunla birlikte balıklar, deniz canlıları, su kuşları ve yırtıcı hayvanlar da ağlardı. Akşam olunca dönerdi. Kendi hâline ağlama günü olduğunda tellalı: "Bugün Dâvûd'un kendi hâline ağlama günüdür, ona yardım etmek isteyen hazır bulunsun" diye nida ederdi. Mihrapların bulunduğu eve girer, onun için içi hurma lifiyle doldurulmuş kıldan üç sergi serilirdi; o sergilerin üzerine otururdu. Üzerlerinde cübbeler, ellerinde asalar olan dört bin rahip gelir, o mihraplara otururlardı. Sonra Dâvûd ağlayarak ve kendi hâline dövünerek sesini yükseltir, rahipler de onunla birlikte seslerini yükseltirlerdi. Sergiler gözyaşlarından sırılsıklam olana ve Dâvûd bunların içinde çırpınan bir kuş yavrusu gibi yere düşene kadar ağlamaya devam ederdi. Oğlu Süleyman gelip onu kaldırır, Dâvûd da avuçlarıyla o gözyaşlarından alıp yüzüne sürer ve: "Ey Rabbim! Gördüğün hâlimi bağışla!" derdi. Şayet Dâvûd'un ağlaması dünya ehlinin ağlamasıyla tartılsaydı ona denk gelirdi.
وَقَالَ وَهْبٌ: مَا رَفَعَ دَاوُدُ رَأْسَهُ حَتَّى قَالَ لَهُ الْمَلَكُ: أَوَّلُ أَمْرِكَ ذَنْبٌ وَآخِرُهُ مَعْصِيَةٌ، ارْفَعْ رَأْسَكَ فَرَفَعَ رَأْسَهُ فَمَكَثَ حَيَاتَهُ لَا يَشْرَبُ مَاءً إِلَّا مَزَجَهُ بِدُمُوعِهِ، وَلَا يَأْكُلُ طَعَامًا إِلَّا بَلَّهُ بِدُمُوعِهِ.
Vehb dedi ki: Melek kendisine: "İşinin başı günah, sonu isyandır; başını kaldır!" diyene kadar Dâvûd başını kaldırmadı. Bunun üzerine başını kaldırdı ve hayatı boyunca gözyaşlarıyla karıştırmadıkça hiçbir suyu içmedi, gözyaşlarıyla ıslatmadıkça hiçbir yemeği yemedi.
وَذَكَرَ الْأَوْزَاعِيُّ مَرْفُوعًا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ مِثْلَ عَيْنَيْ دَاوُدَ كَقِرْبَتَيْنِ تَنْطِفَانِ مَاءً، وَلَقَدْ خَدَّتِ الدُّمُوعُ فِي وَجْهِهِ كَخَدِيدِ الْمَاءِ فِي الْأَرْضِ" .
el-Evzâî, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem merfû olarak şunu zikretmiştir: "Dâvûd'un iki gözünün misali, su damlatan iki kırba gibiydi; gözyaşları, suyun toprakta yarıklar açması gibi onun yüzünde izler/yarıklar açmıştı".
قَالَ وَهْبٌ: لَمَّا تَابَ اللَّهُ عَلَى دَاوُدَ قَالَ: يَا رَبِّ غَفَرْتَ لِي فَكَيْفَ لِي أَنْ لَا أَنْسَى خَطِيئَتِي فَأَسْتَغْفِرَ مِنْهَا وَلِلْخَاطِئِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ؟ قَالَ: فَوَسَمَ اللَّهُ خَطِيئَتَهُ فِي يَدِهِ الْيُمْنَى، فَمَا رَفَعَ فِيهَا طَعَامًا وَلَا شَرَابًا إِلَّا بَكَى إِذَا رَآهَا، وَمَا قَامَ خَطِيبًا فِي النَّاسِ إِلَّا بَسَطَ رَاحَتَهُ فَاسْتَقْبَلَ النَّاسَ لِيَرَوْا وَسْمَ خَطِيئَتِهِ، وَكَانَ يَبْدَأُ إِذَا دَعَا فَاسْتَغْفَرَ لِلْخَاطِئِينَ قَبْلَ نَفْسِهِ.
Vehb dedi ki: Allah Dâvûd'un tövbesini kabul buyurunca [Dâvûd]: "Ey Rabbim! Beni bağışladın; peki kıyamet gününe kadar hatamı unutmayıp hem onun için hem de günahkârlar için bağışlanma dilemem nasıl mümkün olur?" dedi. Bunun üzerine Allah onun hatasını sağ eline bir işaret olarak damgaladı; elinde yemek ya da içecek kaldırdığında o işareti görünce mutlaka ağlardı. İnsanlara hitap etmek üzere ne zaman ayağa kalksa, hatasının işaretini görsünler diye avucunu açıp insanlara doğru tutardı. Dua ettiği zaman da kendisinden önce günahkârlar için istiğfar ederek başlardı.
وَقَالَ قَتَادَةُ عَنِ الْحَسَنِ: كَانَ دَاوُدُ بَعْدَ الْخَطِيئَةِ لَا يُجَالِسُ إِلَّا الْخَاطِئِينَ، يَقُولُ: تَعَالَوْا إِلَى دَاوُدَ الْخَاطِئِ فَلَا يَشْرَبُ شَرَابًا إِلَّا مَزَجَهُ بِدُمُوعِ عَيْنَيْهِ، وَكَانَ يَجْعَلُ خُبْزَ الشَّعِيرِ الْيَابِسِ فِي قَصْعَةٍ فَلَا يَزَالُ يَبْكِي عَلَيْهِ حَتَّى يَبْتَلَّ بِدُمُوعِ عَيْنَيْهِ، وَكَانَ يَذَرُ عَلَيْهِ الْمِلْحَ وَالرَّمَادَ فَيَأْكُلُ وَيَقُولُ: هَذَا أَكْلُ الْخَاطِئِينَ، قَالَ: وَكَانَ دَاوُدُ قَبْلَ الْخَطِيئَةِ يَقُومُ نِصْفَ اللَّيْلِ وَيَصُومُ نِصْفَ الدَّهْرِ، فَلَمَّا كَانَ مِنْ خَطِيئَتِهِ مَا كَانَ، صَامَ الدَّهْرَ كُلَّهُ وَقَامَ اللَّيْلَ كُلَّهُ.
Katâde, Hasan'dan nakletti: Dâvûd o hatadan sonra yalnızca günahkârlarla oturup kalkardı ve: "Günahkâr Dâvûd'un yanına gelin!" derdi; gözyaşlarıyla karıştırmadıkça hiçbir içeceği içmezdi. Kuru arpa ekmeğini bir çanağa koyar ve gözyaşlarıyla ıslanana kadar üzerine ağlamaya devam ederdi; sonra üzerine tuz ve kül serpip yer, şöyle derdi: "Bu, günahkârların yemeğidir." [Hasan] dedi ki: Dâvûd hatadan önce gecenin yarısında ibadete kalkar ve gün aşırı oruç tutardı (ömrün yarısını oruçlu geçirirdi); hatası vuku bulunca ise bütün sene oruç tuttu ve bütün geceyi ibadetle geçirdi.
وَقَالَ ثَابِتٌ: كَانَ دَاوُدُ إذ ذَكَرَ عِقَابَ اللَّهِ تَخَلَّعَتْ أَوْصَالُهُ، فَلَا يَشُدُّهَا إِلَّا الْأَسْرُ، وَإِذَا ذَكَرَ رَحْمَةَ اللَّهِ تَرَاجَعَتْ.
Sâbit dedi ki: Dâvûd, Allah'ın azabını hatırladığı zaman eklemleri yerinden oynardı da onları ancak sımsıkı sarmak bir arada tutabilirdi; Allah'ın rahmetini hatırladığında ise [eklemleri] eski hâline dönerdi.
وَفِي الْقِصَّةِ: أَنَّ الْوُحُوشَ وَالطَّيْرَ كَانَتْ تَسْتَمِعُ إِلَى قِرَاءَتِهِ، فَلَمَّا فَعَلَ مَا فَعَلَ كَانَتْ لَا تُصْغِي
Kıssada [şöyle] geçmektedir: Vahşi hayvanlar ve kuşlar onun okuyuşunu dinlerlerdi. Yaptığı o şeyi yaptığında ise artık kulak vermez
إِلَى قِرَاءَتِهِ، فَرُوِيَ أَنَّهَا قَالَتْ: يَا دَاوُدُ ذَهَبَتْ خَطِيئَتُكَ بِحَلَاوَةِ صَوْتِكَ .
...Rivayet edildiğine göre onlar: "Ey Dâvûd! Hatan sesinin tatlılığını alıp götürdü" dediler.
وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ وَأَبُو النُّعْمَانِ قَالَا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: "سَجْدَةُ ص لَيْسَتْ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ، وَقَدْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَسْجُدُ فِيهَا" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Süleymân b. Harb ve Ebü'n-Nu'mân anlatıp dediler ki: Bize Hammâd b. Zeyd, Eyyûb'dan, o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakletti; şöyle dedi: "Sâd [suresindeki] secde, yapılması kesin olan (azimet) secdelerden değildir; bununla birlikte ben Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem orada secde ederken gördüm".
وَأَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبِيدٍ الطَّنَافِسِيُّ، عَنِ الْعَوَّامِ قَالَ: سَأَلْتُ مُجَاهِدًا عَنْ سَجْدَةِ ص فَقَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ مِنْ أَيْنَ سَجَدْتَ؟ قَالَ: أَوَمَا تَقْرَأُ: "وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ" إِلَى "أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ" (الْأَنْعَامِ: ٨٤ -٩٠) وَكَانَ دَاوُدُ مِمَّنْ أُمِرَ نَبِيُّكُمْ أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِ، فَسَجَدَهَا دَاوُدُ، فَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Naîmî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. Abdillâh anlattı, bize Muhammed b. Ubeyd et-Tanâfisî, el-Avvâm'dan nakletti; dedi ki: Mücâhid'e Sâd [suresindeki] secdeyi sordum, o da şöyle dedi: İbn Abbâs'a: "Bunu nereden çıkararak secde ettin?" diye sordum. O da: "Sen {وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ} [ayetinden] {أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهِ} [ayetine kadar olan kısmı] (el-En'âm: 84-90) okumuyor musun? Dâvûd, Peygamberinizin kendisine uymakla emrolunduğu kimselerdendi; Dâvûd secde etti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de secde etti" dedi.
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجَرَّاحِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زَيْدِ بْنِ خُنَيْسٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبِيدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ قَالَ: قَالَ لِي ابْنُ جُرَيْجٍ: أَخْبَرَنِي عَبِيدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: "جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَأَيْتُنِي اللَّيْلَةَ وَأَنَا نَائِمٌ كَأَنِّي أُصَلِّي خَلْفَ شَجَرَةٍ، فَسَجَدْتُ فَسَجَدَتِ الشَّجَرَةُ لِسُجُودِي، فَسَمِعْتُهَا وَهِيَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ اكْتُبْ لِي بِهَا عِنْدَكَ أَجْرًا، وَضَعْ عَنِّي بِهَا وِزْرًا، وَاجْعَلْهَا لِي عِنْدَكَ ذُخْرًا، وَتَقَبَّلْهَا مِنِّي كَمَا تَقَبَّلْتَهَا مِنْ عَبْدِكَ دَاوُدَ. قَالَ الْحَسَنُ: قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: قَالَ لِي جَدُّكَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَقَرَأَ النَّبِيُّ ﷺ سَجْدَةً ثُمَّ سَجَدَ، فَسَمِعْتُهُ وَهُوَ يَقُولُ [مِثْلَ ذَلِكَ] مَا أَخْبَرَهُ الرَّجُلُ عَنْ قول الشجرة"
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî anlattı, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî anlattı, bize Kuteybe anlattı, bize Muhammed b. Zeyd b. Hunneys anlattı, bize el-Hasen b. Muhammed b. Ubeydillâh b. Ebî Yezîd anlatıp dedi ki: İbn Cüreyc bana: «Ubeydullâh b. Ebî Yezîd bana İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakletti» dedi; [İbn Abbâs] şöyle demiştir: «Bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelip: “Ey Allah'ın Resulü! Bu gece uyurken rüyamda kendimi bir ağacın arkasında namaz kılıyorken gördüm. Ben secde edince ağaç da benim secdemle birlikte secdeye vardı. Ağacın şöyle dediğini işittim: 'Allahım! Bu [secde] sebebiyle katında benim için bir ecir yaz, bu sebeple üzerimden bir günahı kaldır, bunu katında benim için bir azık kıl ve bunu kulun Dâvûd'dan kabul ettiğin gibi benden de kabul eyle!'” dedi. el-Hasen dedi ki: İbn Cüreyc: “Senin deden bana şöyle dedi” dedi: İbn Abbâs dedi ki: Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir secde [ayeti] okudu, ardından secdeye vardı. O adamın ağacın sözünden kendisine haber verdiği şeyin [bir benzerini] söylerken onu işittim.»
{يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ (٢٦) }
{يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ (٢٦)} “Ey Dâvûd! Şüphesiz Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında adaletle hükmet, heva ve hevese uyma; yoksa bu seni Allah'ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından ötürü şiddetli bir azap vardır.”
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨) }
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ (٢٧) أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ (٢٨)} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık. Bu, inkâr edenlerin zannıdır. Ateşten dolayı vay o inkâr edenlerin hâline! Yoksa Biz, iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi kılacağız? Yahut takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız?”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ} تُدَبِّرُ أُمُورَ الْعِبَادِ بِأَمْرِنَا، {فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ} بِالْعَدْلِ، {وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ} أَيْ بِأَنْ تَرَكُوا الْإِيمَانَ بِيَوْمِ الْحِسَابِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: بِتَرْكِهِمُ الْعَمَلَ لِذَلِكَ الْيَوْمِ.
Allah Teâlâ'nın şu kavli: {يَا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ} “Ey Dâvûd! Şüphesiz Biz seni yeryüzünde bir halife kıldık”, kulların işlerini Bizim emrimizle idare edersin, {فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ} “öyleyse insanlar arasında adaletle hükmet”, adaletle [hükmet], {وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ} “heva ve hevese uyma; yoksa bu seni Allah'ın yolundan saptırır. Şüphesiz Allah'ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttuklarından ötürü şiddetli bir azap vardır”, yani hesap gününe inanmayı terk ettiklerinden dolayı. ez-Zeccâc ise: "O gün için amel etmeyi terk ettiklerinden dolayı" demiştir.
وَقَالَ عِكْرِمَةُ وَالسُّدِّيُّ: فِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، تَقْدِيرُهُ: لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ يَوْمَ الْحِسَابِ بِمَا نَسُوا، أَيْ: تَرَكُوا الْقَضَاءَ بِالْعَدْلِ.
İkrime ve es-Süddî şöyle demiştir: Ayette bir takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri şöyledir: "Unuttukları -yani adaletle hükmetmeyi terk ettikleri- sebebiyle hesap gününde onlar için şiddetli bir azap vardır."
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا لِثَوَابٍ وَلَا لِعِقَابٍ. {ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا} يَعْنِي: أَهْلَ مَكَّةَ هُمُ الذين ظنوا أنهما خلقا لِغَيْرِ شَيْءٍ، وَأَنَّهُ لَا بَعْثَ وَلَا حِسَابَ {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} .
{وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا} “Biz göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık”. İbn Abbâs: "Sevapsız ve cezasız değil" demiştir. {ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Bu, inkâr edenlerin zannıdır”, yani Mekke halkıdır; onlar bunların sebepsiz yere yaratıldığını, diriliş ve hesap olmadığını zannedenlerdir. {فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ النَّارِ} “Ateşten dolayı vay o inkâr edenlerin hâline!”
{أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ} قَالَ مُقَاتِلٌ: قَالَ كُفَّارُ قُرَيْشٍ لِلْمُؤْمِنِينَ إِنَّا نُعْطَى فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخَيْرِ مَا يُعْطَوْنَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} [أَيِ الْمُؤْمِنِينَ كَالْكُفَّارِ] وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْمُتَّقِينَ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ: لَا نَجْعَلُ ذَلِكَ.
{أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ} “Yoksa iman edip salih ameller işleyenleri, yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız?” Mukātil şöyle demiştir: Kureyş kâfirleri müminlere: “Âhirette bize de onlara verilen hayrın benzeri verilecektir” dediler; bunun üzerine bu ayet indi. {أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ} “Yoksa takvâ sahiplerini yoldan çıkan fâcirler gibi mi kılacağız?” [Yani müminleri kâfirler gibi mi kılacağız?] Şöyle de denilmiştir: Takvâ sahipleri ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı kastedilmiştir; yani “Biz bunu yapmayız [onları bir tutmayız]”.
{كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٩) وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (٣١) }
{كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٩) وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٣٠) إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ (٣١)} “[Bu,] ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır. Dâvûd'a Süleyman'ı bahşettik. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [Rabbine çokça] yönelen biriydi. Hani ona ikindiden sonra, bir ayağını tırnağı üstüne dikip üç ayağı üzerinde duran asil ve süratli atlar sunulmuştu.”
{كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ} أَيْ: هَذَا الْكِتَابُ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ، {مُبَارَكٌ} كَثِيرٌ خَيْرُهُ وَنَفْعُهُ، {لِيَدَّبَّرُوا} أَيْ: لِيَتَدَبَّرُوا، {آيَاتِهِ} وَلِيَتَفَكَّرُوا فِيهَا، قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ "لِتَدَبَّرُوا" بِتَاءٍ وَاحِدَةٍ وَتَخْفِيفِ الدَّالِّ، قَالَ الْحَسَنُ: تَدَبُّرُ آيَاتِهِ: اتِّبَاعُهُ {وَلِيَتَذَكَّرَ} لِيَتَّعِظَ، {أُولُو الْأَلْبَابِ} .
{كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ} “Sana indirdiğimiz bir kitaptır”, yani bu, sana indirdiğimiz bir kitaptır, {مُبَارَكٌ} “mübarek”, hayrı ve faydası pek çok olan [bir kitaptır], {لِيَدَّبَّرُوا} “düşünsünler diye”, yani tefekkür etsinler diye, {آيَاتِهِ} “ayetlerini”, ayetleri üzerinde düşünsünler diye. Ebû Ca'fer tek "tâ" ve şeddesiz "dâl" ile "li-tedebberû" şeklinde okumuştur. Hasan şöyle demiştir: Ayetlerini tefekkür etmek, ona tabi olmaktır. {وَلِيَتَذَكَّرَ} “ve öğüt alsınlar diye”, ibret alsınlar diye, {أُولُو الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri”.
قَوْلُهُ ﷿: ١٠٢/ب {وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} .
Allah azze ve celle'nin şu kavli: {وَوَهَبْنَا لِدَاوُدَ سُلَيْمَانَ نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “Dâvûd'a Süleyman'ı bahşettik. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [Rabbine çokça] yönelen biriydi. Hani ona ikindiden sonra, bir ayağını tırnağı üstüne dikip üç ayağı üzerinde duran asil ve süratli atlar sunulmuştu.”
قَالَ الْكَلْبِيُّ: غَزَا سُلَيْمَانُ أَهْلَ دِمَشْقَ وَنَصِيبِينَ، فَأَصَابَ مِنْهُمْ أَلْفَ فَرَسٍ.
el-Kelbî dedi ki: Süleyman Şam ve Nusaybin halkına gazve düzenledi de onlardan bin at ganimet aldı.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: وَرِثَ مِنْ أَبِيهِ دَاوُدَ أَلْفَ فَرَسٍ .
Mukâtil ise: "Babası Dâvûd'dan bin at miras aldı" demiştir.
وَقَالَ عَوْفٌ عَنِ الْحَسَنِ: بَلَغَنِي أَنَّهَا كَانَتْ خَيْلًا أُخْرِجَتْ مِنَ الْبَحْرِ لَهَا أَجْنِحَةٌ .
Avf, Hasan'dan nakletti: Bana ulaştığına göre onlar denizden çıkarılmış, kanatları olan atlardı.
[قَالُوا:] فَصَلَّى سُلَيْمَانُ الصَّلَاةَ الْأُولَى، وَقَعَدَ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَهِيَ تُعْرَضُ عَلَيْهِ، فَعُرِضَتْ عَلَيْهِ تِسْعُمِائَةٍ، فَتَنَبَّهَ لِصَلَاةِ الْعَصْرِ فَإِذَا الشَّمْسُ قَدْ غَرَبَتْ، وَفَاتَتْهُ الصَّلَاةُ، وَلَمْ يَعْلَمْ بِذَلِكَ فَاغْتَمَّ لِذَلِكَ هَيْبَةً لِلَّهِ، فَقَالَ: رُدُّوهَا عَلَيَّ، فَرَدُّوهَا عَلَيْهِ، فَأَقْبَلَ يَضْرِبُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا بِالسَّيْفِ تَقَرُّبًا إِلَى اللَّهِ ﷿، وَطَلَبًا لِمَرْضَاتِهِ، حَيْثُ اشْتَغَلَ بِهَا عَنْ طَاعَتِهِ، وَكَانَ ذَلِكَ مُبَاحًا لَهُ وَإِنْ كَانَ حَرَامًا عَلَيْنَا، كَمَا أُبِيحَ لَنَا ذَبْحُ بَهِيمَةِ الْأَنْعَامِ، وَبَقِيَ مِنْهَا مِائَةُ فَرَسٍ، فَمَا بَقِيَ فِي أَيْدِي النَّاسِ الْيَوْمَ مِنَ الْخَيْلِ يُقَالُ مِنْ نَسْلِ تِلْكَ الْمِائَةِ.
[Dediler ki:] Süleyman ilk namazı (öğleyi) kıldı ve tahtına oturdu; atlar da ona sunuluyordu. Kendisine dokuz yüz at sunuldu. İkindi namazı için dikkat kesildiğinde bir de baktı ki güneş batmış ve namazı kaçırmıştı; bunun farkına varamamıştı. Allah'ın heybetinden dolayı buna çok üzüldü ve: "Onları bana geri getirin" dedi. Atları ona geri getirdiler; o da atlarla meşgul olup Allah'a itaatten geri kaldığı için, Allah'a azze ve celle yakınlaşmak ve O'nun rızasını aramak maksadıyla kılıçla onların bacaklarını ve boyunlarını vurmaya (kesmeye) başladı. Bizim için haram olsa da -tıpkı bizim için en'am hayvanlarının boğazlanmasının mubah kılınması gibi- bu onun için mubahtı. O atlardan geriye yüz at kaldı; bugün insanların elinde kalan atların da o yüz atın soyundan geldiği söylenir.
قَالَ الْحَسَنُ: فَلَمَّا عَقَرَ الْخَيْلَ أَبْدَلَهُ اللَّهُ ﷿ خَيْرًا مِنْهَا وَأَسْرَعَ، وَهِيَ الرِّيحُ تَجْرِي بِأَمْرِهِ كَيْفَ يَشَاءُ.
Hasan dedi ki: Süleyman atları kestiğinde, Allah azze ve celle ona onlardan daha hayırlı ve daha hızlısını verdi ki bu da onun emriyle dilediği gibi esen rüzgârdı.
[وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ: كَانَتْ عِشْرِينَ فَرَسًا. وَعَنْ عِكْرِمَةَ: كَانَتْ عِشْرِينَ أَلْفَ فَرَسٍ، لَهَا أَجْنِحَةٌ] .
[İbrâhim et-Teymî: "Yirmi attı" demiştir. İkrime'den de: "Kanatları olan yirmi bin attı" dediği rivayet edilmiştir.].
قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} و"الصَّافِنَاتُ": هِيَ الْخَيْلُ الْقَائِمَةُ
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ} “Hani ona akşamüstü, bir ayağını tırnağı üstüne dikip duran soylu atlar sunulmuştu.” "es-Sâfinât" (الصَّافِنَاتُ) ise [şöyle] duran atlardır:
عَلَى ثَلَاثِ قَوَائِمَ وَأَقَامَتْ وَاحِدَةً عَلَى طَرَفِ الْحَافِرِ مِنْ يَدٍ أَوْ رِجْلٍ، يُقَالُ: صَفَنَ الْفَرَسُ يَصْفِنُ صُفُونًا: إِذَا قَامَ عَلَى ثَلَاثَةِ قَوَائِمَ، وَقَلَبَ أَحَدَ حَوَافِرِهِ. وَقِيلَ: الصَّافِنُ فِي اللُّغَةِ الْقَائِمُ. وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ: "مَنْ سَرَّهُ أَنْ يَقُومَ لَهُ الرِّجَالُ صُفُونًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ" . أَيْ قِيَامًا وَالْجِيَادُ: الْخِيَارُ السِّرَاعُ، وَاحِدُهَا جَوَادٌ.
...ön veya arka ayaklarından birini tırnağının ucu üstüne dikip üç ayağı üzerinde duran [atlardır]. Nitekim bir at üç ayağı üzerinde durup tırnaklarından birini [ucu üstüne] çevirdiğinde safene'l-feresu yasfinu sufûnen (صَفَنَ الْفَرَسُ يَصْفِنُ صُفُونًا) denilir. Sözlükte es-Sâfin (الصَّافِنُ) ayakta duran demektir de denilmiştir. Hadiste şöyle geçmiştir: "İnsanların kendisi için el pençe divan ayakta durması (sufûnen) hoşuna giden kimse, cehennemdeki yerine hazırlansın!". Yani ayakta durması demektir. el-Ciyâd (الْجِيَادُ) ise; seçkin ve hızlı olanlardır, tekili cevâddır.
وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: يُرِيدُ الْخَيْلَ السَّوَابِقَ.
İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: "Yarışta öne geçen süratli atları kastetmektedir" demiştir.
{فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (٣٢) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ (٣٣) }
{فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ عَنْ ذِكْرِ رَبِّي حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ (٣٢) رُدُّوهَا عَلَيَّ فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ (٣٣) } “[Süleyman:] ‘Gerçekten ben mal (at) sevgisini Rabbimi anmaktan ötürü tercih ettim’ dedi. Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi (battı). ‘Onları bana geri getirin’ dedi; bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya (kılıçla kesmeye) başladı.”
{فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ} أَيْ: آثَرْتُ حُبَّ الْخَيْرِ، وَأَرَادَ بِالْخَيْرِ الْخَيْلَ، وَالْعَرَبُ تُعَاقِبُ بَيْنَ الرَّاءِ وَاللَّامِ، فَتَقُولُ: خَتَلْتُ الرَّجُلَ وَخَتَرْتُهُ، أَيْ: خَدَعْتُهُ، وَسُمِّيَتِ الْخَيْلُ خَيْرًا لِأَنَّهُ مَعْقُودٌ بِنَوَاصِيهَا الْخَيْرُ، الْأَجْرُ وَالْمَغْنَمُ ، قَالَ مُقَاتِلٌ: حُبُّ الْخَيْرِ يَعْنِي: الْمَالَ، فَهِيَ الْخَيْلُ الَّتِي عُرِضَتْ عَلَيْهِ. {عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} يَعْنِي: عَنِ الصَّلَاةِ وَهِيَ صَلَاةُ الْعَصْرِ {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ} أَيْ: تَوَارَتِ الشَّمْسُ بِالْحِجَابِ اسْتَتَرَتْ بِمَا يَحْجُبُهَا عَنِ الْأَبْصَارِ، يُقَالُ: الْحَاجِبُ جَبَلٌ دُونَ قَافٍ، بِمَسِيرَةِ سَنَةٍ، وَالشَّمْسُ تَغْرُبُ مِنْ وَرَائِهِ.
{فَقَالَ إِنِّي أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَيْرِ} “[Süleyman:] ‘Gerçekten ben mal sevgisini tercih ettim’ dedi.” Yani: Hayır (mal) sevgisini üstün tuttum [demektir]. Hayır ile atları kastetmiştir. Araplar 'râ' ile 'lâm' harflerini birbirinin yerine kullanır da 'adamı aldattım' anlamında hateletü'r-racüle (خَتَلْتُ الرَّجُلَ) ve hateratühü (خَتَرْتُهُ) derler. Atlar, alınlarına hayır -yani ecir ve ganimet- düğümlendiği için 'hayır' olarak isimlendirilmiştir. Mukâtil şöyle demiştir: Hubbü'l-hayr (حُبُّ الْخَيْرِ) ile malı, yani kendisine sunulan atları kastetmektedir. {عَنْ ذِكْرِ رَبِّي} “Rabbimi anmaktan ötürü” Yani: Namazdan, o da ikindi namazıdır. {حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ} “Nihayet [güneş] perdenin ardına gizlendi.” Yani: Güneş perdeyle gizlendi, kendisini gözlerden örten şeyin arkasında kayboldu. el-Hâcib'in, Kaf dağının berisinde bir yıllık mesafede bulunan bir dağ olduğu ve güneşin onun arkasından battığı söylenir.
{رُدُّوهَا عَلَيَّ} أَيْ: رُدُّوا الْخَيْلَ عَلَيَّ، فَرَدُّوهَا، {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ} قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: طَفِقَ يَفْعَلُ، مِثْلُ: مَا زَالَ يَفْعَلُ، وَالْمُرَادُ بِالْمَسْحِ: الْقَطْعُ، فَجَعَلَ يَضْرِبُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا بِالسَّيْفِ، هَذَا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْحَسَنِ، وَقَتَادَةَ، وَمُقَاتِلٍ، وَأَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَكَانَ ذَلِكَ مُبَاحًا لَهُ، لِأَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ لَمْ يَكُنْ يَقْدَمُ عَلَى مُحَرَّمٍ، وَلَمْ يَكُنْ يَتُوبُ عَنْ ذَنْبٍ بِذَنْبٍ آخَرَ.
{رُدُّوهَا عَلَيَّ} “‘Onları bana geri getirin’ dedi.” Yani: Atları bana geri getirin [dedi], onlar da geri getirdiler. {فَطَفِقَ مَسْحًا بِالسُّوقِ وَالْأَعْنَاقِ} “Bacaklarını ve boyunlarını sıvazlamaya (kılıçla kesmeye) başladı.” Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Tafika yef'alü (طَفِقَ يَفْعَلُ), mâ zâle yef'alü (مَا زَالَ يَفْعَلُ) [yapmaya devam etti/başladı] gibidir. Mesih (sıvazlama/kesme) ile kastedilen kesmektir; böylece onların bacaklarını ve boyunlarını kılıçla vurup kesmeye başladı. Bu, İbn Abbâs, Hasan, Katâde, Mukâtil ve müfessirlerin çoğunun görüşüdür. Bu onun için mubahtı; zira Allah'ın peygamberi haram bir fiile kalkışmaz ve bir günahtan başka bir günah işleyerek tövbe etmezdi.
وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ: لَمْ يُعَنِّفْهُ اللَّهُ عَلَى عَقْرِ الْخَيْلِ إِذَا كَانَ ذَلِكَ أَسَفًا عَلَى مَا فَاتَهُ مِنْ فَرِيضَةِ رَبِّهِ ﷿.
Muhammed b. İshâk şöyle demiştir: Bu durum, azîz ve celîl olan Rabb’inin farz kıldığı ibadeti kaçırmış olmasına duyduğu bir üzüntü sebebiyle olduğu için Allah, atları boğazlamasından ötürü onu azarlamamıştır.
وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ ذَبَحَهَا ذَبْحًا وَتَصَدَّقَ بِلُحُومِهَا، وَكَانَ الذَّبْحُ عَلَى ذَلِكَ الْوَجْهِ مُبَاحًا فِي شَرِيعَتِهِ .
Bazıları şöyle demiştir: O, atları kurban edercesine boğazladı ve etlerini sadaka olarak dağıttı; bu şekilde boğazlamak onun şeriatında mubahtı.
وَقَالَ قَوْمٌ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ حَبَسَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَكَوَى سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا بِكَيِّ الصَّدَقَةِ .
Bir grup da şöyle demiştir: Bunun manası; onları Allah yolunda vakfetti ve sadaka damgasıyla bacaklarını ve boyunlarını damgaladı demektir.
وَقَالَ الزُّهْرِيُّ، وَابْنُ كَيْسَانَ: إِنَّهُ كَانَ يَمْسَحُ سُوقَهَا وَأَعْنَاقَهَا بِيَدِهِ، يَكْشِفُ الْغُبَارَ عَنْهَا حُبًّا لَهَا وَشَفَقَةً عَلَيْهَا، وَهَذَا قَوْلٌ ضَعِيفٌ وَالْمَشْهُورُ هُوَ الْأَوَّلُ.
ez-Zührî ve İbn Keysân ise şöyle demiştir: O, atlara olan sevgisi ve şefkatinden dolayı eliyle bacaklarını ve boyunlarını sıvazlıyor, üzerlerindeki tozu siliyordu. Bu zayıf bir görüştür; meşhur olan ise birinci görüştür.
وَحُكِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: "رُدُّوهَا عَلَيَّ" يَقُولُ سُلَيْمَانُ بِأَمْرِ اللَّهِ ﷿ لِلْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِالشَّمْسِ: "رُدُّوهَا عَلَيَّ" يَعْنِي: الشَّمْسَ، فَرَدُّوهَا عَلَيْهِ حَتَّى صَلَّى الْعَصْرَ فِي وَقْتِهَا، وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ يُعْرَضُ عَلَيْهِ الْخَيْلُ لِجِهَادِ عَدُوٍّ، حَتَّى تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ.
Ali'den rivayet edildiğine göre o, {رُدُّوهَا عَلَيَّ} "Onu bana geri getirin" kavlinin manası hakkında şöyle demiştir: Süleyman, Allah azze ve celle'nin emriyle güneşe vekil kılınan meleklere: "Onu bana geri getirin", yani güneşi [geri getirin] demiş; onlar da güneşi ona geri getirmişlerdir, ta ki ikindi namazını vaktinde kılmıştır. Bu da düşmana karşı cihad için kendisine atlar sunulurken güneşin perdenin ardına gizlenmesi (batması) sebebiyle olmuştu.
{وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ (٣٤) }
{وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ (٣٤) } “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik ve tahtının üzerine bir ceset bıraktık. Sonra o, [tövbe edip Rabbine] yöneldi.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ} اخْتَبَرْنَاهُ وَابْتَلَيْنَاهُ بِسَلْبِ مُلْكِهِ.
Allah azze ve celle'nin: {وَلَقَدْ فَتَنَّا سُلَيْمَانَ} “Andolsun biz Süleyman'ı imtihan ettik” kavli; onu mülkünü elinden almak suretiyle sınadık ve imtihan ettik [demektir].
وَكَانَ سَبَبُ ذَلِكَ مَا ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: سَمِعَ سُلَيْمَانُ ﵇ بِمَدِينَةٍ فِي جَزِيرَةٍ مِنْ جَزَائِرِ الْبَحْرِ يُقَالُ لَهَا صَيْدُونَ، بِهَا مَلِكٌ عَظِيمُ الشَّأْنِ، لَمْ يَكُنْ للناس إليه سبيلا لِمَكَانِهِ فِي الْبَحْرِ، وَكَانَ اللَّهُ قَدْ آتَى سُلَيْمَانَ فِي مُلْكِهِ سُلْطَانًا لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي بَرٍّ وَلَا بَحْرٍ، إِنَّمَا يَرْكَبُ إِلَيْهِ الرِّيحَ، فَخَرَجَ إِلَى تِلْكَ الْمَدِينَةِ تَحْمِلُهُ الرِّيحُ عَلَى ظَهْرِ الْمَاءِ، حَتَّى نَزَلَ بِهَا بِجُنُودِهِ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، فَقَتَلَ مَلِكَهَا وَاسْتَوْلَى وَاسْتَفَاءَ وَسَبَى مَا فِيهَا، وَأَصَابَ فِيمَا أَصَابَ بِنْتًا لِذَلِكَ الْمَلِكِ، يُقَالُ لَهَا: جَرَادَةُ، لَمْ يُرَ مِثْلُهَا حُسْنًا وَجَمَالًا فَاصْطَفَاهَا لِنَفْسِهِ، وَدَعَاهَا إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَسْلَمَتْ عَلَى جَفَاءٍ مِنْهَا وَقِلَّةِ فِقْهٍ، وَأَحَبَّهَا حُبًّا لَمْ يُحِبَّهُ شَيْئًا مِنْ نِسَائِهِ، وَكَانَتْ عَلَى مَنْزِلَتِهَا عِنْدَهُ لَا يَذْهَبُ حُزْنُهَا وَلَا يَرْقَأُ دَمْعُهَا، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى سُلَيْمَانَ فَقَالَ لَهَا: وَيْحَكِ مَا هَذَا الْحُزْنُ الَّذِي لَا يَذْهَبُ، وَالدَّمْعُ الَّذِي لَا يَرْقَأُ؟ قَالَتْ: إِنَّ أَبِي أَذْكُرُهُ وَأَذْكُرُ مُلْكَهُ وَمَا كَانَ فِيهِ وَمَا أَصَابَهُ فَيُحْزِنُنِي ذَلِكَ، قَالَ سُلَيْمَانُ: فَقَدْ أَبْدَلَكِ اللَّهُ بِهِ مُلْكًا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ مُلْكِهِ، وَسُلْطَانًا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ سُلْطَانِهِ، وَهَدَاكِ لِلْإِسْلَامِ وَهُوَ خَيْرٌ مِنْ
Bunun sebebi, Muhammed b. İshâk'ın Vehb b. Münebbih'ten naklettiği şu rivayettir: O şöyle demiştir: Süleyman aleyhisselâm deniz adalarından Saydûn denilen bir şehir işitti. Orada denizdeki konumu sebebiyle insanların kendisine ulaşma imkânı bulamadığı, şanı büyük bir hükümdar vardı. Allah, mülkünde Süleyman'a karada ve denizde hiçbir şeyin kendisine engel olamayacağı bir saltanat vermişti; [ulaşılmaza] ancak rüzgâra binerek giderdi. Rüzgâr onu suyun yüzeyinde taşıyarak o şehre doğru çıktı, nihayet cin ve insanlardan oluşan ordularıyla oraya indi; hükümdarını öldürdü, şehri ele geçirdi, ganimetleri aldı ve oradakileri esir etti. Ele geçirdikleri arasında o hükümdarın Cürâde adında, hüsnü ve cemali gibisi görülmemiş bir kızı da vardı. Onu kendisi için seçip İslâm'a davet etti; o da kabalık ve anlayış kıtlığı içinde Müslüman oldu. Süleyman onu kadınlarından hiçbirini sevmediği bir sevgiyle sevdi. Kadın onun yanındaki bu mevkiine rağmen hüznü gitmiyor, gözyaşı dinmiyordu. Bu durum Süleyman'a ağır geldi ve ona: "Yazık sana! Nedir bu gitmeyen hüzün ve dinmeyen gözyaşı?" dedi. Kadın: "Babamı, onun mülkünü, içinde bulunduğu [saltanatı] ve başına gelenleri hatırlıyorum, bu da beni hüzünlendiriyor" dedi. Süleyman: "Allah sana onun yerine onun mülkünden daha büyük bir mülk, onun saltanatından daha büyük bir saltanat verdi ve seni İslâm'a iletti; oysa bu,
ذَلِكَ كُلِّهِ، قَالَتْ: إِنَّ ذَلِكَ كَذَلِكَ، وَلَكِنِّي إِذَا ذَكَرْتُهُ أَصَابَنِي مَا تَرَى مِنَ الْحُزْنِ، فَلَوْ أَنَّكَ أَمَرْتَ الشَّيَاطِينَ فَصَوَّرُوا صُورَتَهُ فِي دَارِي الَّتِي أَنَا فِيهَا أَرَاهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا لَرَجَوْتُ أَنْ يُذْهِبَ ذَلِكَ حُزْنِي، وَأَنْ يُسَلِّيَ عَنِّي بَعْضَ مَا أَجِدُ فِي نَفْسِي، فَأَمَرَ سُلَيْمَانُ الشَّيَاطِينَ، فَقَالَ: مَثِّلُوا لَهَا صُورَةَ أَبِيهَا فِي دَارِهَا حَتَّى لَا تُنْكِرَ مِنْهُ شَيْئًا، فَمَثَّلُوهُ لَهَا حَتَّى نَظَرَتْ إِلَى أَبِيهَا بِعَيْنِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَا رُوحَ فِيهِ، فَعَمَدَتْ إِلَيْهِ حِينَ صَنَعُوهُ فَأَزَّرَتْهُ وَقَمَّصَتْهُ وَعَمَّمَتْهُ وَرَدَّتْهُ بِمِثْلِ ثِيَابِهِ الَّتِي كَانَ يَلْبَسُ، ثُمَّ كَانَ إِذَا خَرَجَ سُلَيْمَانُ [مِنْ دَارِهَا] تَغْدُو عَلَيْهِ فِي وَلَائِدِهَا حَتَّى تَسْجُدَ لَهُ، وَيَسْجُدْنَ لَهُ كَمَا كَانَتْ تَصْنَعُ بِهِ فِي مُلْكِهِ، وَتَرُوحُ كُلَّ عَشِيَّةٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ وَسُلَيْمَانُ لَا يَعْلَمُ بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا، وَبَلَغَ ذَلِكَ آصَفَ بْنَ بَرَخْيَا، وَكَانَ صِدِّيقًا، وَكَانَ لَا يُرَدُّ عَنْ أَبْوَابِ سُلَيْمَانَ، أَيَّ سَاعَةٍ أَرَادَ دُخُولَ شَيْءٍ مِنْ بُيُوتِهِ دَخَلَ، حَاضِرًا كَانَ سُلَيْمَانُ أَوْ غَائِبًا، فَأَتَاهُ فَقَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَبُرَ سِنِّي، وَرَقَّ عَظْمِي، وَنَفِدَ عُمْرِي، وَقَدْ حَانَ مِنِّي الذَّهَابُ، فَقَدْ أَحْبَبْتُ أَنْ أَقُومَ مَقَامًا قَبْلَ الْمَوْتِ أَذْكُرُ فِيهِ مَنْ مَضَى مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ وَأُثْنِي عَلَيْهِمْ بِعِلْمِي فِيهِمْ، وَأُعَلِّمُ النَّاسَ بَعْضَ مَا كَانُوا يَجْهَلُونَ مِنْ كَثِيرٍ مِنْ أُمُورِهِمْ، فَقَالَ: افْعَلْ، فَجَمْعَ لَهُ سُلَيْمَانُ النَّاسَ، فَقَامَ فِيهِمْ خَطِيبًا فَذَكَرَ مَنْ مَضَى مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَثْنَى عَلَى كُلِّ نَبِيٍّ بِمَا فِيهِ، فَذَكَرَ مَا فَضَّلَهُ اللَّهُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى سُلَيْمَانَ، فَقَالَ: مَا أَحْلَمَكَ في صغرك، ١٠٣/أوَأَوْرَعَكَ فِي صِغَرِكَ، وَأَفْضَلَكَ فِي صِغَرِكَ، وَأَحْكَمَ أَمْرِكَ فِي صِغَرِكَ، وَأَبْعَدَكَ مِنْ كُلِّ مَا تَكْرَهُ فِي صِغَرِكَ، ثُمَّ انْصَرَفَ، فَوَجَدَ سُلَيْمَانَ ﵇ فِي نَفْسِهِ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى مَلَأَهُ غَضَبًا، فَلَمَّا دَخَلَ سُلَيْمَانُ دَارَهُ أَرْسَلَ إِلَيْهِ، فَقَالَ: يَا آصَفُ ذَكَرْتَ مَنْ مَضَى مِنْ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ، فَأَثْنَيْتَ عَلَيْهِمْ خَيْرًا فِي كُلِّ زَمَانِهِمْ، وَعَلَى كُلِّ حَالٍ مِنْ أَمْرِهِمْ، فَلَمَّا ذَكَرْتَنِي جَعَلْتَ تُثْنِي عَلَيَّ بِخَيْرٍ فِي صِغَرِي، وَسَكَتَّ عَمَّا سِوَى ذَلِكَ مِنْ أَمْرِي فِي كِبَرِي؟ فَمَا الَّذِي أَحْدَثْتُ فِي آخِرِ أَمْرِي؟ فَقَالَ: إِنَّ غَيْرَ اللَّهِ لَيُعْبَدُ فِي دَارِكَ مُنْذُ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا فِي هَوَى امْرَأَةٍ، فَقَالَ: فِي دَارِي؟ فَقَالَ: فِي دَارِكَ، قَالَ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ لَقَدْ عَرَفْتُ أَنَّكَ مَا قُلْتَ الَّذِي قَلْتَ إِلَّا عَنْ شَيْءٍ بَلَغَكَ، ثُمَّ رَجَعَ سُلَيْمَانُ إِلَى دَارِهِ وَكَسَرَ ذَلِكَ الصَّنَمَ، وَعَاقَبَ تِلْكَ الْمَرْأَةَ وَوَلَائِدَهَا، ثُمَّ أَمَرَ بِثِيَابِ الطُّهْرَةِ فَأُتِيَ بِهَا وَهِيَ ثِيَابٌ لَا يَغْزِلُهَا إِلَّا الْأَبْكَارُ، وَلَا يَنْسِجُهَا إِلَّا الْأَبْكَارُ، وَلَا يَغْسِلُهَا إِلَّا الْأَبْكَارُ، لَمْ تَمْسَسْهَا امْرَأَةٌ قَدْ رَأَتِ الدَّمَ، فَلَبِسَهَا ثُمَّ خَرَجَ إِلَى فَلَاةٍ مِنَ الْأَرْضِ وَحْدَهُ، فَأَمَرَ بِرَمَادٍ فَفُرِشَ لَهُ، ثُمَّ أَقْبَلَ تَائِبًا إِلَى اللَّهِ ﷿، حَتَّى جَلَسَ عَلَى ذَلِكَ الرَّمَادِ وَتَمَعَّكَ فِيهِ بِثِيَابِهِ تَذَلُّلًا لِلَّهِ تَعَالَى، وَتَضَرُّعًا إِلَيْهِ يَبْكِي وَيَدْعُو، وَيَسْتَغْفِرُ مِمَّا كَانَ فِي دَارِهِ، فَلَمْ يَزَلْ كَذَلِكَ يَوْمَهُ حَتَّى أَمْسَى، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى دَارِهِ، وَكَانَتْ لَهُ أَمْ وَلَدٍ يُقَالُ لَهَا الْأَمِينَةُ، كَانَ إِذَا دَخَلَ مَذْهَبَهُ أَوْ أَرَادَ إِصَابَةَ امْرَأَةٍ مِنْ نِسَائِهِ وَضَعَ خَاتَمَهُ عِنْدَهَا حَتَّى يَتَطَهَّرَ، وَكَانَ لَا يَمَسُّ خَاتَمَهُ إِلَّا وَهُوَ طَاهِرٌ، وَكَانَ مُلْكُهُ فِي خَاتَمِهِ فَوَضَعَهُ يَوْمًا عِنْدَهَا، ثُمَّ دَخَلَ مَذْهَبَهُ فَأَتَاهَا الشَّيْطَانُ صَاحِبُ الْبَحْرِ، وَاسْمُهُ صَخْرٌ، عَلَى صُورَةِ سُلَيْمَانَ لَا تُنْكِرُ مِنْهُ شَيْئًا، فَقَالَ: خَاتَمِي أَمِينَةُ! فَنَاوَلَتْهُ إِيَّاهُ، فَجَعَلَهُ فِي يَدِهِ ثُمَّ خَرَجَ حَتَّى جَلَسَ عَلَى سَرِيرِ سُلَيْمَانَ، وَعَكَفَتْ عَلَيْهِ الطَّيْرُ وَالْجِنُّ وَالْإِنْسُ، وَخَرَجَ سُلَيْمَانُ فَأَتَى الْأَمِينَةَ وَقَدْ غُيِّرَتْ حَالُهُ، وَهَيْئَتُهُ عِنْدَ كُلِّ مَنْ رَآهُ، فَقَالَ: يَا أَمِينَةُ خَاتَمِي، قَالَتْ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، قَالَتْ: كَذَبْتَ فَقَدْ جَاءَ سُلَيْمَانُ فَأَخَذَ خَاتَمَهُ وَهُوَ جَالِسٌ عَلَى سَرِيرِ مُلْكِهِ، فَعَرَفَ سُلَيْمَانُ أَنَّ خَطِيئَتَهُ قَدْ أَدْرَكَتْهُ، فَخَرَجَ فَجَعَلَ يَقِفُ عَلَى الدَّارِ مِنْ دُوْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَيَقُولُ: أَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، فَيَحْثُونَ عَلَيْهِ التُّرَابَ وَيَسُبُّونَهُ، وَيَقُولُونَ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْمَجْنُونِ أَيَّ شَيْءٍ يَقُولُ يَزْعُمُ أَنَّهُ سُلَيْمَانُ، فَلَمَّا رَأَى سُلَيْمَانُ ذَلِكَ عَمَدَ إِلَى الْبَحْرِ، فَكَانَ يَنْقُلُ الْحِيتَانَ لِأَصْحَابِ الْبَحْرِ إِلَى السُّوقِ فَيُعْطُونَهُ كُلَّ يَوْمٍ سَمَكَتَيْنِ، فَإِذَا أَمْسَى بَاعَ إِحْدَى سَمَكَتَيْهِ بِأَرْغِفَةٍ وَشَوَى الْأُخْرَى فَأَكَلَهَا، فَمَكَثَ بِذَلِكَ أَرْبَعِينَ صَبَاحًا عِدَّةَ مَا كَانَ عُبِدَ الْوَثَنُ فِي دَارِهِ، فَأَنْكَرَ آصَفُ وَعُظَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ حُكْمَ عَدُوِّ اللَّهِ الشَّيْطَانِ فِي تِلْكَ الْأَرْبَعِينَ، فَقَالَ آصَفُ: يَا مَعْشَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ هَلْ رَأَيْتُمُ اخْتِلَافَ حُكْمِ ابْنِ دَاوُدَ مَا رَأَيْتُ؟ قَالُوا: نَعَمْ، قَالَ: أَمْهِلُونِي حَتَّى أَدْخُلَ عَلَى نِسَائِهِ فَأَسْأَلُهُنَّ فَهَلْ أَنْكَرْتُنَّ مِنْهُ فِي خَاصَّةِ أَمْرِهِ مَا أَنْكَرْنَاهُ فِي عَامَّةِ أَمْرِ النَّاسِ وَعَلَانِيَتِهِ، فَدَخَلَ عَلَى نِسَائِهِ، فَقَالَ: وَيَحَكُنَّ هَلْ أَنْكَرْتُنَّ مِنْ أَمْرِ ابْنِ دَاوُدَ مَا أَنْكَرْنَا؟ فَقُلْنَ: أَشَدُّهُ مَا يَدَعُ مِنَّا امْرَأَةً فِي دَمِهَا وَلَا يَغْتَسِلُ مِنَ الْجَنَابَةِ، فَقَالَ: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْبَلَاءُ الْمُبِينُ ثُمَّ خَرَجَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ: مَا فِي الْخَاصَّةِ أَعْظَمُ مِمَّا فِي الْعَامَّةِ، فَلَمَّا مَضَى أَرْبَعُونَ صَبَاحًا طَارَ الشَّيْطَانُ عَنْ مَجْلِسِهِ، ثُمَّ مَرَّ بِالْبَحْرِ فَقَذَفَ الْخَاتَمَ فِيهِ، فَبَلَعَتْهُ سَمَكَةٌ فَأَخَذَهَا بَعْضُ الصَّيَّادِينَ، وَقَدْ عَمِلَ لَهُ سُلَيْمَانُ صَدْرَ يَوْمِهِ ذَلِكَ، حَتَّى إِذَا كَانَ الْعَشِيُّ أَعْطَاهُ سَمَكَتَيْهِ وَأَعْطَاهُ السَّمَكَةَ الَّتِي أَخَذَتِ الْخَاتَمَ، فَخَرَجَ سُلَيْمَانُ بِسَمَكَتَيْهِ، فَبَاعَ الَّتِي لَيْسَ فِي بَطْنِهَا الْخَاتَمُ بِالْأَرْغِفَةِ، ثُمَّ عَمَدَ إِلَى السَّمَكَةِ الْأُخْرَى فَبَقَرَهَا لِيَشْوِيَهَا فَاسْتَقْبَلَهُ خَاتَمُهُ فِي جَوْفِهَا، فَأَخَذَهُ فَجَعَلَهُ فِي يَدِهِ، وَوَقَعَ سَاجِدًا، وَعَكَفَتْ عَلَيْهِ الطَّيْرُ وَالْجِنُّ، وَأَقْبَلَ عَلَيْهِ النَّاسُ، وَعَرَفَ الَّذِي كَانَ قَدْ دَخَلَ عَلَيْهِ لِمَا كَانَ قَدْ حَدَثَ فِي دَارِهِ، فَرَجَعَ إِلَى مُلْكِهِ وَأَظْهَرَ التَّوْبَةَ مِنْ ذَنْبِهِ، وَأَمَرَ الشَّيَاطِينَ فَقَالَ: ائْتُونِي بِصَخْرٍ فَطَلَبَتْهُ الشَّيَاطِينُ حَتَّى أَخَذَتْهُ، فأتي به وجاؤوا لَهُ بِصَخْرَةٍ فَنَقَرَهَا فَأَدْخَلَهُ فِيهَا ثُمَّ شَدَّ عَلَيْهِ بِأُخْرَى، ثُمَّ أَوْثَقَهَا بِالْحَدِيدِ وَالرَّصَاصِ، ثُمَّ أَمَرَ بِهِ فَقُذِفَ فِي الْبَحْرِ. هَذَا حَدِيثُ وَهْبٍ .
bütün bunlardan daha hayırlıdır" dedi. Kadın: "Öyledir, lakin onu andığımda gördüğün bu hüzün beni kaplıyor. Eğer şeytanlara emretsen de bulunduğum sarayımda onun bir suretini yapsalar, sabah akşam onu görsem, umulur ki bu hüznümü giderir ve içimdeki kederin bir kısmını hafifletir" dedi. Bunun üzerine Süleyman şeytanlara emredip: "Ona sarayında babasının suretini öyle yapın ki ondan hiçbir şeyi yadırgamasın" dedi. Onlar da sureti öyle yaptılar ki ruhu olmaması dışında tıpatıp babasını gördü. Kadın, sureti yaptıklarında ona yönelip ona tıpkı babasının giydiği elbiseler gibi izâr, gömlek, sarık ve rida giydirdi. Sonra Süleyman [sarayından] çıktığında, cariyeleriyle birlikte sabahleyin onun yanına varır ve kral iken ona yaptıkları gibi ona secde eder, cariyeler de secde ederlerdi; her akşam da aynı şeyi yaparlardı. Süleyman ise kırk gün boyunca bundan hiçbir şey bilmedi. Bu durum Âsaf b. Berhiyâ'ya ulaştı; o sıddîk bir kimseydi ve Süleyman'ın kapılarından asla geri çevrilmezdi; Süleyman'ın odalarından birine ne zaman girmek istese, Süleyman hazır bulunsun veya bulunmasın girerdi. Âsaf, Süleyman'a gelip şöyle dedi: "Ey Allah'ın peygamberi! Yaşım ilerledi, kemiklerim inceldi, ömrüm tükendi ve artık göçüp gitme vaktim yaklaştı. Ölümden önce öyle bir makamda durup konuşmayı arzu ettim ki orada Allah'ın geçmiş peygamberlerini anayım, onlar hakkındaki bilgimle onları öveyim ve insanlara durumlarına dair bilmedikleri pek çok şeyi öğreteyim." Süleyman: "Yap" dedi. Süleyman insanlar topladı. Âsaf aralarında hatip olarak ayağa kalktı; Allah Teâlâ'nın geçmiş peygamberlerini andı ve her peygamberi kendisinde bulunan özelliklerle övdü. Allah'ın onları üstün kıldığı meziyetleri zikretti; nihayet Süleyman'a gelince şöyle dedi: "Gençliğinde ne kadar da hilim sahibiydin! Gençliğinde ne kadar da takva sahibiydin! Gençliğinde ne kadar da faziletliydin! Gençliğinde işlerin ne kadar da isabetliydi! Gençliğinde hoşlanmadığın her şeyden ne kadar da uzaktın!" Sonra dönüp gitti. Süleyman aleyhisselâm bundan ötürü içinde öyle bir kırgınlık duydu ki öfkeyle doldu. Süleyman sarayına girince ona haber gönderip: "Ey Âsaf! Allah'ın geçmiş peygamberlerini andın, onların bütün zamanlarını ve her hallerini hayırla övdün. Fakat beni andığında sadece gençliğimdeki hayırlarla beni övdün de yaşlılığımdaki diğer hallerim hakkında sustun. Son zamanlarımda ben ne ihdas ettim (ortaya çıkardım)?" dedi. Âsaf: "Bir kadının hevası yüzünden kırk gündür senin sarayında Allah'tan başkasına ibadet edilmektedir" dedi. Süleyman: "Benim sarayımda mı?" dedi. Âsaf: "Senin sarayında" dedi. Süleyman: "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn! Anladım ki sen bu söylediğini ancak sana ulaşan bir haber sebebiyle söyledin" dedi. Sonra Süleyman sarayına döndü, o putu kırdı, o kadını ve cariyelerini cezalandırdı. Ardından temizlik elbiseleri emretti, onlar getirildi; bunlar sadece bakirelerin eğirdiği, sadece bakirelerin dokuduğu ve sadece bakirelerin yıkadığı, kan görmüş hiçbir kadının dokunmadığı elbiselerdi. Onları giydi, sonra tek başına ıssız bir çöle çıktı. Kül getirilmesini emretti, kül onun için serildi. Sonra tövbe ederek Allah azze ve celle'ye yöneldi; nihayet o külün üzerine oturdu ve Allah Teâlâ'ya karşı zillet göstermek ve O'na yalvarmak maksadıyla elbiseleriyle onun içinde yuvarlandı; ağlayarak, dua ederek ve sarayında olanlardan ötürü bağışlanma dileyerek [vakit geçirdi]. Akşama kadar bütün gün bu şekilde kaldı, sonra sarayına döndü. Onun Emîne denilen bir ümmü veledi (çocuk sahibi cariyesi) vardı; Süleyman helaya girdiğinde veya kadınlarından birine yaklaşmak istediğinde temizleninceye kadar mührünü ona bırakırdı. O, mührüne ancak temiz iken dokunurdu; hükümranlığı da mühründeydi. Bir gün mührü kadına bıraktı, sonra helaya girdi. Deniz sahibi şeytan -ki adı Sahr'dır- Süleyman'ın suretinde geldi; kadın onda hiçbir şeyi yadırgamadı. Şeytan: "Mührümü [ver] Emîne!" dedi. Kadın da mührü ona verdi. Şeytan onu eline taktı, sonra çıkıp Süleyman'ın tahtına oturdu; kuşlar, cinler ve insanlar onun etrafında toplandı. Süleyman çıkıp Emîne'nin yanına geldi; fakat onu gören herkesin gözünde hali ve görünüşü değişmişti. "Ey Emîne, mührümü [ver]" dedi. Kadın: "Sen kimsin?" dedi. O: "Ben Dâvûd oğlu Süleyman'ım" dedi. Kadın: "Yalan söyledin! Süleyman geldi, mührünü aldı ve şu an krallık tahtında oturuyor" dedi. Süleyman günahının kendisine ulaştığını (cezasını bulduğunu) anladı. Çıktı, İsrâiloğullarının evlerinin önünde durup: "Ben Dâvûd oğlu Süleyman'ım" demeye başladı. Onlar ise üzerine toprak savuruyor, ona sövüyor ve: "Şu deliye bakın, neler söylüyor, kendisinin Süleyman olduğunu iddia ediyor!" diyorlardı. Süleyman bu durumu görünce denize yöneldi. Denizcilere ait balıkları pazara taşıyordu; onlar da ona her gün iki balık veriyorlardı. Akşam olunca balıklarından birini birkaç somun ekmeğe satıyor, diğerini ise pişirip yiyordu. Sarayında puta tapılan günlerin sayısı kadar, kırk gün bu şekilde kaldı. Âsaf ve İsrâiloğullarının ileri gelenleri, o kırk gün içinde Allah düşmanı şeytanın hükmünü yadırgadılar. Âsaf: "Ey İsrâiloğulları topluluğu! Dâvûd oğlunun hükmündeki değişikliği benim gördüğüm gibi siz de gördünüz mü?" dedi. "Evet" dediler. Âsaf: "Bana mühlet verin, kadınlarının yanına gireyim de onlara sorayım; insanların genel ve açık işlerinde yadırgadığımız şeyi siz de onun özel hallerinde yadırgadınız mı?" dedi. Kadınlarının yanına girdi ve: "Yazıklar olsun size! Dâvûd oğlunun durumunda bizim yadırgadığımızı siz de yadırgadınız mı?" dedi. Onlar: "Bunun en ağırı, kadınlarımızdan hiçbirini hayız halindeyken bırakmaması ve cünüplükten yıkanmamasıdır" dediler. Âsaf: "İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn! Şüphesiz bu apaçık bir imtihandır" dedi. Sonra İsrâiloğullarının karşısına çıkıp: "Özel durumunda olanlar, genel durumunda olanlardan daha büyüktür" dedi. Kırk gün tamamlanınca şeytan meclisinden uçup gitti, sonra denizin üzerinden geçerken mührü denize fırlattı. Mührü bir balık yuttu; onu da balıkçılardan biri yakaladı. Süleyman o günün ilk vaktinde onun için çalışmıştı. Akşam olunca balıkçı ona [ücreti olan] iki balığını verdi, ayrıca mührü yutan balığı da verdi. Süleyman iki balığıyla çıktı; karnında mühür olmayanı somun ekmekler karşılığında sattı. Sonra diğer balığa yöneldi, pişirmek için karnını yardı; mühür karnında karşısına çıkıverdi. Onu alıp eline taktı ve secdeye kapandı. Kuşlar ve cinler hemen etrafında toplandı, insanlar da ona yöneldi. Sarayında meydana gelen hadise sebebiyle başına gelenleri anlamıştı. Hükümranlığına geri döndü ve günahından tövbesini izhar etti. Şeytanlara emredip: "Bana Sahr'ı getirin!" dedi. Şeytanlar onu arayıp nihayet yakaladılar; o getirildi. Onun için bir kaya getirdiler, onu oydu ve şeytanı içine soktu; sonra diğer bir kayayla üzerine kapattı. Ardından onu demir ve kurşunla bağlayıp sağlamlaştırdı, sonra da emretti ve denize atıldı. Bu, Vehb'in rivayetidir.
وَقَالَ الْحَسَنُ: مَا كَانَ اللَّهُ لِيُسَلِّطَ الشَّيْطَانَ عَلَى نِسَائِهِ.
Hasan şöyle demiştir: Allah, şeytanı onun kadınlarına musallat edecek değildir.
وَقَالَ الْسُّدِّيُّ: كَانَ سَبَبُ فِتْنَةِ سُلَيْمَانَ أَنَّهُ كَانَ لَهُ مِائَةُ امْرَأَةٍ، وَكَانَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ يُقَالُ لَهَا جَرَادَةُ هِيَ آثَرُ نِسَائِهِ وَآمَنُهُنَّ عِنْدَهُ، وَكَانَ يَأْتَمِنُهَا عَلَى خَاتَمِهِ إِذَا أَتَى حَاجَتَهُ، فَقَالَتْ لَهُ يَوْمًا: إِنَّ أَخِي كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ فُلَانٍ خُصُومَةٌ، وَأَنَا أُحِبُّ أَنْ تَقْضِيَ لَهُ إِذَا جَاءَكَ، فَقَالَ: نَعَمْ، وَلَمْ يَفْعَلْ فَابْتُلِيَ بِقَوْلِهِ، فَأَعْطَاهَا خَاتَمَهُ وَدَخَلَ الْمَخْرَجَ، فَجَاءَ الشَّيْطَانُ فِي صُورَتِهِ فَأَخَذَهُ وَجَلَسَ عَلَى مَجْلِسِ سُلَيْمَانَ، وَخَرَجَ سُلَيْمَانُ ﵇ فَسَأَلَهَا خَاتَمَهُ فَقَالَتْ: أَلَمْ تَأْخُذْهُ؟ قَالَ: لَا وَخَرَجَ مَكَانَهُ وَمَكَثَ الشَّيْطَانُ يَحْكُمُ بَيْنَ النَّاسِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، فَأَنْكَرَ النَّاسُ حُكْمَهُ، فَاجْتَمَعَ قُرَّاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَعُلَمَاؤُهُمْ حَتَّى دَخَلُوا عَلَى نِسَائِهِ، فَقَالُوا: إِنَّا قَدْ أَنْكَرْنَا هَذَا، فَإِنْ كَانَ سُلَيْمَانُ فَقَدْ ذَهَبَ عَقْلُهُ، فَبَكَى النِّسَاءُ عِنْدَ ذَلِكَ فَأَقْبَلُوا حَتَّى أَحْدَقُوا بِهِ، ونشروا التوراة فقرؤوها فَطَارَ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ، حَتَّى وَقَعَ عَلَى شُرْفَةٍ، وَالْخَاتَمُ مَعَهُ، ثُمَّ طَارَ حَتَّى ذَهَبَ إِلَى الْبَحْرِ، فَوَقَعَ الْخَاتَمُ مِنْهُ فِي الْبَحْرِ، فَابْتَلَعَهُ حُوتٌ، وَأَقْبَلَ سُلَيْمَانُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى صَيَّادٍ مِنْ صَيَّادِي الْبَحْرِ وَهُوَ جَائِعٌ قَدِ اشْتَدَّ جُوعُهُ، فَاسْتَطْعَمَهُ مِنْ صَيْدِهِ، وَقَالَ: إِنِّي أَنَا سُلَيْمَانُ، فَقَامَ إِلَيْهِ بَعْضُهُمْ فَضَرَبَهُ بِعَصًا فَشَجَّهُ، فَجَعَلَ يَغْسِلُ دَمَهُ عَلَى شَاطِئِ الْبَحْرِ، فَلَامَ الصَّيَّادُونَ صَاحِبَهُمُ الَّذِي ضَرَبَهُ، وَأَعْطَوْهُ سَمَكَتَيْنِ مِمَّا قَدْ مَذِرَ عِنْدَهُمْ، فَشَقَّ بُطُونَهُمَا وَجَعَلَ يَغْسِلُهُمَا، فَوَجَدَ خَاتَمَهُ فِي بَطْنِ إِحْدَاهُمَا، فَلَبِسَهُ فَرَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِ مُلْكَهُ وَبَهَاءَهُ.
es-Süddî şöyle demiştir: Süleyman'ın fitnesinin sebebi şu idi: Onun yüz kadını vardı. Bu kadınlardan Cerâde denilen biri, kadınlarının en sevgilisi ve onun katında en güveniliriydi. İhtiyacını gidermeye gittiğinde mührünü ona emanet ederdi. Bir gün kadın ona: "Kardeşim ile falan kimse arasında bir dava var; sana geldiğinde onun lehine hüküm vermeni isterim" dedi. Süleyman da: "Evet" dedi; fakat bunu yapmadı, [ancak] bu sözü sebebiyle imtihan edildi. Mührünü ona verip helaya girdi. Şeytan onun suretinde geldi, mührü aldı ve Süleyman'ın makamına oturdu. Süleyman aleyhisselâm çıkıp kadından mührünü isteyince kadın: "Onu almadın mı?" dedi. O: "Hayır" dedi ve oradan çıktı. Şeytan kırk gün boyunca insanlar arasında hüküm vermeye devam etti. İnsanlar onun hükmünü yadırgadılar. İsrâiloğullarının kurrâsı ve âlimleri toplanıp Süleyman'ın kadınlarının yanına girdiler ve: "Biz bu durumu yadırgadık; eğer bu Süleyman ise aklı gitmiş olmalı" dediler. Bunun üzerine kadınlar ağlaştılar. Sonra gelip şeytanı kuşattılar ve Tevrat'ı açıp okudular; şeytan mühürle birlikte önlerinden uçup bir balkona kondu. Sonra uçup denize gitti ve mühür ondan denize düştü; onu bir balık yuttu. Süleyman ise karnı iyice acıkmış halde deniz balıkçılarından bir balıkçının yanına vardı. Avından kendisine yiyecek vermesini istedi ve: "Ben Süleyman'ım" dedi. Onlardan biri ayağa kalkıp sopayla ona vurdu ve başını yardı. Süleyman deniz kıyısında kanını yıkamaya başladı. Balıkçılar ona vuran arkadaşlarını kınadılar ve yanlarında kokuşmaya yüz tutmuş iki balığı Süleyman'a verdiler. Süleyman balıkların karnını yarıp onları yıkamaya başladı; birinin karnında mührünü buldu. Onu takınca Allah onun mülkünü ve heybetini kendisine geri verdi.
وَحَامَتْ عَلَيْهِ الطَّيْرُ فَعَرَفَ الْقَوْمُ أَنَّهُ سُلَيْمَانُ، فَقَامُوا يَعْتَذِرُونَ مِمَّا صَنَعُوا، فَقَالَ: مَا أَحْمَدُكُمْ عَلَى عُذْرِكُمْ وَلَا أَلُومُكُمْ عَلَى مَا كَانَ مِنْكُمْ، هَذَا أَمْرٌ كَائِنٌ لَا بُدَّ مِنْهُ، ثُمَّ جَاءَ حَتَّى أَتَى مَمْلَكَتَهُ وَأَمَرَ حَتَّى أُتِيَ بِالشَّيْطَانِ الَّذِي أَخَذَ خَاتَمَهُ وَجَعَلَهُ فِي صُنْدُوقٍ مِنْ حَدِيدٍ، وَأَطْبَقَ عَلَيْهِ بِقُفْلٍ، وَخَتَمَ عَلَيْهِ بِخَاتَمِهِ، وَأَمَرَ بِهِ فَأُلْقِيَ فِي الْبَحْرِ وَهُوَ حَيٌّ كَذَلِكَ حَتَّى السَّاعَةِ.
Kuşlar hemen üzerinde dönmeye başladı, topluluk da onun Süleyman olduğunu anladı. Yaptıklarından ötürü özür dilemeye kalktılar. Süleyman: "Ne özrünüzden ötürü sizi överim ne de yaptığınızdan ötürü sizi kınarım; bu olması gereken bir işti" dedi. Sonra krallığına geldi ve emretti; nihayet mührünü alan şeytan getirildi. Onu demirden bir sandığa koydu, üzerine bir kilit vurdu, mührüyle mühürledi ve denize atılmasını emretti; o, şu ana kadar bu şekilde hayattadır.
وفي بعض ١٠٣/ب الرِّوَايَاتِ: أَنَّ سُلَيْمَانَ لَمَّا افْتُتِنَ سَقَطَ الْخَاتَمُ مِنْ يَدِهِ، وَكَانَ فِيهِ مُلْكُهُ فَأَعَادَهُ سُلَيْمَانُ إِلَى يَدِهِ فَسَقَطَ فَأَيْقَنَ سُلَيْمَانُ بِالْفِتْنَةِ، فَأَتَى آصَفُ فَقَالَ لِسُلَيْمَانَ: إِنَّكَ مَفْتُونٌ بِذَنْبِكَ، وَالْخَاتَمُ لَا يَتَمَاسَكُ فِي يَدِكَ [أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا] فَفِرَّ إِلَى اللَّهِ تَائِبًا، فَإِنِّي أَقُومُ مَقَامَكَ، وَأَسِيرُ بِسِيرَتِكَ إِلَى أَنْ يَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْكَ، فَفَرَّ سُلَيْمَانُ هَارِبًا إِلَى رَبِّهِ، وَأَخَذَ آصَفُ الْخَاتَمَ، فَوَضَعَهُ فِي أُصْبُعِهِ فَثَبَتَ فَهُوَ
Bazı rivayetlerde [şöyle aktarılmıştır]: Süleyman fitneye/imtihana uğradığında mühür elinden düştü; onun mülkü o mühürde idi. Süleyman onu eline geri taktı fakat mühür [yine] düştü. Bunun üzerine Süleyman imtihana uğradığını kesin olarak anladı. Âsaf gelip Süleyman'a şöyle dedi: 'Sen günahın sebebiyle imtihana çekildin. Mühür [on dört gün boyunca] elinde durmayacaktır. Sen tövbe edip Allah'a sığın; Allah senin tövbeni kabul edinceye kadar ben senin yerine geçer, senin yolun üzere yönetirim.' Bunun üzerine Süleyman kaçarak Rabbine sığındı. Âsaf ise mührü alıp parmağına taktı ve mühür sabit durdu. İşte o...
الْجَسَدُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا" فَأَقَامَ آصَفُ فِي مُلْكِهِ يَسِيرُ بِسِيرَتِهِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ يَوْمًا إِلَى أَنْ رَدَّ اللَّهُ عَلَى سُلَيْمَانَ مُلْكَهُ، فَجَلَسَ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَأَعَادَ الْخَاتَمَ فِي يَدِهِ فَثَبَتَ .
Allah Teâlâ'nın: "ve tahtının üzerine bir ceset bıraktık" buyurduğu cesettir. Âsaf, Allah Süleyman'a mülkünü geri verinceye kadar on dört gün boyunca onun mülkünde onun yolu üzere hükmetti. Sonra Süleyman tahtına oturdu, mührü eline geri taktı ve mühür sabit durdu.
وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ: احْتَجَبَ سُلَيْمَانُ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ، فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ احْتَجَبْتَ عَنِ النَّاسِ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ؟ فَلَمْ تَنْظُرْ فِي أُمُورِ عِبَادِي؟ فَابْتَلَاهُ اللَّهُ ﷿. فَذَكَرَ حَدِيثَ الْخَاتَمِ وَأَخْذَ الشَّيْطَانِ إِيَّاهُ كَمَا رَوَيْنَا.
Saîd b. el-Müseyyeb'den şöyle rivayet edilmiştir: Süleyman insanlardan üç gün boyunca gizlendi. Allah ona: "İnsanlardan üç gün gizlenip kullarımın işlerine bakmadın mı?" diye vahyetti ve Allah azze ve celle onu imtihan etti. Ardından mühür ve şeytanın onu alması hadisesini rivayet ettiğimiz gibi zikretti.
وَقِيلَ: قَالَ سُلَيْمَانُ يَوْمًا لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى نِسَائِي كُلِّهِنَّ، فَتَأْتِي كُلُّ وَاحِدَةٍ بِابْنٍ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَمْ يَسْتَثْنِ، فَجَامَعَهُنَّ فَمَا خَرَجَ لَهُ مِنْهُنَّ إِلَّا شِقُّ مَوْلُودٍ، فَجَاءَتْ بِهِ الْقَابِلَةُ فَأَلْقَتْهُ عَلَى كُرْسِيِّهِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا".
Şöyle de denilmiştir: Süleyman bir gün: "Bu gece bütün kadınlarımı dolaşacağım; her biri Allah yolunda cihat edecek bir erkek çocuk doğuracak" dedi ve inşallah demedi (istisna yapmadı). Onlarla birlikte oldu; kadınlardan sadece yarım bir çocuk doğdu. Ebe çocuğu getirip onun tahtının üzerine bıraktı. İşte Allah Teâlâ'nın: "ve tahtının üzerine bir ceset bıraktık" kavli budur.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "قَالَ سُلَيْمَانُ: لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى تِسْعِينَ امْرَأَةً كُلُّهُنَّ تَأْتِي بِفَارِسٍ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ: قُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَلَمْ يَقِلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَطَافَ عَلَيْهِنَّ فَلَمْ تَحْمِلْ مِنْهُنَّ إِلَّا امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ، جَاءَتْ بِشَقِّ رَجُلٍ، وَايْمُ اللَّهِ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُرْسَانًا أجمعون"
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Ebu'l-Yemân anlattı, bize Şuayb haber verdi, bize Ebu'z-Zinâd, el-A'rec'den, o da Ebû Hüreyre'den anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Süleyman: 'Bu gece doksan kadını dolaşacağım; her biri Allah yolunda cihat edecek bir süvari doğuracak' dedi. Yanındaki arkadaşı ona: 'İnşallah de' dedi; fakat o inşallah demedi. Kadınları dolaştı; içlerinden sadece biri hamile kaldı, o da yarım bir insan doğurdu. Muhammed'in nefsi elinde olan Allah'a yemin ederim ki, eğer 'inşallah' deseydi hepsi de Allah yolunda cihat eden süvariler olurdu".
وقال طاووس عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: لَأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ بِمِائَةِ امْرَأَةٍ، قَالَ لَهُ الْمَلَكُ: قُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَلَمْ يَقُلْ وَنَسِيَ. وَأَشْهَرُ الْأَقَاوِيلِ أَنَّ الْجَسَدَ الَّذِي أُلْقِيَ عَلَى كُرْسِيِّهِ هُوَ صَخْرٌ الْجِنِّيُّ ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿: {وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ} أَيْ رَجَعَ إِلَى مُلْكِهِ بَعْدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فَلَمَّا رَجَعَ.
Tâvûs da Ebû Hüreyre'den [şöyle rivayet etti]: "Bu gece yüz kadını dolaşacağım" dedi. Melek ona: "İnşallah de" dedi; fakat o demedi ve unuttu. En meşhur görüşe göre onun tahtının üzerine bırakılan ceset, cin Sahr'dır. İşte Allah azze ve celle'nin: {وَأَلْقَيْنَا عَلَى كُرْسِيِّهِ جَسَدًا ثُمَّ أَنَابَ} “tahtının üzerine bir ceset bıraktık. Sonra o, [tövbe edip Rabbine] yöneldi” kavli budur; yani kırk gün sonra mülküne geri döndü. Geri dönünce:
{قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) }
{قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ (٣٥) } “‘Rabbim! Beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk (hükümranlık) bağışla! Şüphesiz sen lütfu çok bol olansın’ dedi.”
{قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي} قَالَ مُقَاتِلٌ وَابْنُ كَيْسَانَ: لَا يَكُونُ لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي. قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: يُرِيدُ هَبْ لِي مُلْكًا لَا تَسْلُبْنِيهِ فِي آخر عمري، وتعطيه غَيْرِي كما استلبته في ما مَضَى مِنْ عُمُرِي.
{قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي} “‘Rabbim! Beni bağışla ve bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla!’ dedi.” Mukâtil ve İbn Keysân: "Benden sonra hiç kimse için olmayacak [bir mülk bağışla]" demişlerdir. Atâ b. Ebî Rabâh ise şöyle demiştir: "Bana öyle bir mülk bağışla ki, ömrümün geçmiş kısmında benden çekip aldığın gibi ömrümün sonunda onu benden çekip alıp başkasına verme" demektir.
{إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} قِيلَ: سَأَلَ ذَلِكَ لِيَكُونَ آيَةً لِنُبُوَّتِهِ، وَدَلَالَةً عَلَى رِسَالَتِهِ، وَمُعْجِزَةً.
{إِنَّكَ أَنْتَ الْوَهَّابُ} “Şüphesiz sen lütfu çok bol olansın.” Şöyle denilmiştir: Bunu, peygamberliğine bir delil, elçiliğine bir işaret ve bir mucize olsun diye istemiştir.
وَقِيلَ: سَأَلَ ذَلِكَ لِيَكُونَ عَلَمًا عَلَى قَبُولِ تَوْبَتِهِ حَيْثُ أَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهُ وَرَدَّ إِلَيْهِ مُلْكَهُ، وَزَادَ فِيهِ.
Şöyle de denilmiştir: Allah duasını kabul edip mülkünü ona geri verince ve onu daha da artırınca, tövbesinin kabul edildiğine bir alamet olsun diye bunu istemiştir.
وَقَالَ مُقَاتِلُ بْنُ حَيَّانَ: كَانَ لِسُلَيْمَانَ مُلْكًا وَلَكِنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِ: "لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي" تَسْخِيرَ الرِّيَاحِ وَالطَّيْرِ وَالشَّيَاطِينِ، بِدَلِيلِ مَا بَعْدَهُ.
Mukâtil b. Hayyân şöyle demiştir: Süleyman'ın zaten bir mülkü vardı; ancak "benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak" sözüyle rüzgârların, kuşların ve şeytanların boyun eğdirilmesini kastetmiştir; nitekim devamındaki ayet de buna delildir.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ عِفْرِيتًا مِنَ الْجِنِّ تَفَلَّتَ الْبَارِحَةَ لِيَقْطَعَ عَلَيَّ صَلَاتِي، فَأَمْكَنَنِي اللَّهُ مِنْهُ، فَأَخَذْتُهُ فَأَرَدْتُ أَنْ أَرْبُطَهُ عَلَى سَارِيَةٍ مِنْ سَوَارِي الْمَسْجِدِ، حَتَّى تَنْظُرُوا إِلَيْهِ كُلُّكُمْ، فَذَكَرْتُ دَعْوَةَ أَخِي سُلَيْمَانَ "رَبِّ هَبْ لِي مُلْكًا لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِي" فَرَدَدْتُهُ خَاسِئًا" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Muhammed b. Beşşâr anlattı, bize Muhammed b. Ca'fer anlattı, bize Şu'be, Muhammed b. Ziyâd'dan, o Ebû Hüreyre'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etti; buyurdu ki: "Cinlerden bir ifrit, namazımı bozdurmak için dün gece aniden üzerime atıldı. Allah beni ona muzaffer kıldı; ben de onu yakaladım ve hepiniz ona bakasınız diye mescidin direklerinden birine bağlamak istedim. Fakat kardeşim Süleyman'ın: 'Rabbim! ...bana, benden sonra hiç kimseye nasip olmayacak bir mülk bağışla' şeklindeki duasını hatırladım da onu hor ve hakir olarak geri çevirdim".
{فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ (٣٦) وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٣٨) هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٩) }
{فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً حَيْثُ أَصَابَ (٣٦) وَالشَّيَاطِينَ كُلَّ بَنَّاءٍ وَغَوَّاصٍ (٣٧) وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ (٣٨) هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ (٣٩) } “Bunun üzerine biz de rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle dilediği yere tatlı tatlı (yumuşakça) eserdi. Bütün bina ustası ve dalgıç olan şeytanları da, bukağılarla birbirine bağlanmış diğerlerini de [onun emrine verdik]. ‘İşte bu bizim bağışımızdır; artık hesapsızca ister ver ister tut’ [dedik].”
قَوْلُهُ ﷿: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً} لَيِّنَةً لَيْسَتْ بِعَاصِفَةٍ، {حَيْثُ أَصَابَ} [حَيْثُ أَرَادَ] تَقُولُ الْعَرَبُ: أَصَابَ الصَّوَابَ [فَأَخْطَأَ الْجَوَابَ، تُرِيدُ أَرَادَ الصَّوَابَ] .
Allah azze ve celle'nin: {فَسَخَّرْنَا لَهُ الرِّيحَ تَجْرِي بِأَمْرِهِ رُخَاءً} “Bunun üzerine biz de rüzgârı onun emrine verdik; onun emriyle tatlı tatlı eserdi” kavli; fırtına şeklinde olmayan, yumuşak [esen demektir]. {حَيْثُ أَصَابَ} “dilediği yere” [yani: nereyi isterse]. Araplar doğruyu kastetti fakat cevabı yanıldı anlamında: esâbe's-savâbe fe-ahta'e'l-cevâb (أَصَابَ الصَّوَابَ فَأَخْطَأَ الْجَوَابَ) [yani doğruyu diledi/kastetti] derler.
{وَالشَّيَاطِينَ} أَيْ: وَسَخَّرَنَا لَهُ الشَّيَاطِينَ، {كُلَّ بَنَّاءٍ} يَبْنُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ، {وَغَوَّاصٍ} يَسْتَخْرِجُونَ لَهُ اللَّآلِئَ مِنَ الْبَحْرِ، وَهُوَ أَوَّلُ مَنِ اسْتَخْرَجَ اللُّؤْلُؤَ مِنَ الْبَحْرِ.
{وَالشَّيَاطِينَ} “Ve şeytanları da” Yani: Şeytanları da onun emrine verdik. {كُلَّ بَنَّاءٍ} “Bütün bina ustası” O ne dilerse mabetlerden ve heykellerden onun için inşa ederlerdi. {وَغَوَّاصٍ} “Ve dalgıç olan” Onun için denizden inciler çıkarırlardı; denizden inciyi ilk çıkaran da odur.
{وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} مَشْدُودِينَ فِي الْقُيُودِ، أَيْ: وَسَخَّرْنَا لَهُ آخَرِينَ، يَعْنِي: مَرَدَةَ الشَّيَاطِينِ، سُخِّرُوا لَهُ حَتَّى قَرَّنَهُمْ فِي الْأَصْفَادِ.
{وَآخَرِينَ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفَادِ} “Bukağılarla birbirine bağlanmış diğerlerini de” Prangalara vurulmuş [olarak]. Yani: Diğerlerini de onun emrine verdik; kastettiği asi şeytanlardır. Onlar Süleyman'ın emrine verilmişti, öyle ki onları bukağılarla birbirine bağlamıştı.
{هَذَا عَطَاؤُنَا} [أَيْ قُلْنَا لَهُ هَذَا عَطَاؤُنَا] {فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} الْمَنُّ: هُوَ الْإِحْسَانُ إِلَى مَنْ لَا يَسْتَثْنِيهِ، مَعْنَاهُ: أَعْطِ مَنْ شِئْتَ وَأَمْسِكْ عَمَّنْ شِئْتَ، بِغَيْرِ حِسَابٍ لَا حَرَجَ عَلَيْكَ فِيمَا أَعْطَيْتَ وَفِيمَا أَمْسَكْتَ.
{هَذَا عَطَاؤُنَا} “İşte bu bizim bağışımızdır” [Yani ona: İşte bu bizim bağışımızdır dedik]. {فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ} “Artık hesapsızca ister ver ister tut.” Menn (الْمَنُّ); karşılık beklemeyen kimseye ihsanda bulunmaktır. Manası: Dilediğine ver, dilediğinden de tut (verme); hesapsızca, yani verdiğinden ve tuttuğundan dolayı sana hiçbir vebal (sorumluluk) yoktur.
قَالَ الْحَسَنُ: مَا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَى أَحَدٍ نِعْمَةً إِلَّا عَلَيْهِ تَبِعَةٌ، إِلَّا سُلَيْمَانَ فَإِنَّهُ أَعْطَى أُجَرُ، وَإِنْ
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Allah bir kimseye bir nimet lütfetmişse muhakkak onun bir sorumluluğu [ve hesabı] vardır; Süleyman müstesna. Zira o, [malından] verse ecir kazanır, şayet
لَمْ يُعْطِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ تَبِعَةٌ.
vermese üzerinde bir sorumluluk olmazdı.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هَذَا فِي أَمْرِ الشَّيَاطِينِ، يَعْنِي: خَلِّ مَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ، وَأَمْسِكْ مَنْ شِئْتَ فِي وِثَاقِكَ، لَا تَبِعَةَ عَلَيْكَ فِيمَا تَتَعَاطَاهُ.
Mukâtil şöyle demiştir: Bu şeytanlar hakkındadır; yani: Onlardan dilediğini serbest bırak, dilediğini de bağında tut; bu tasarrufundan ötürü sana bir sorumluluk yoktur.
{وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ (٤٢) }
{وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ (٤٠) وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ (٤١) ارْكُضْ بِرِجْلِكَ هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ وَشَرَابٌ (٤٢) } “Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık ve güzel bir gelecek (akıbet) vardır. Kulumuz Eyyûb'u da an. Hani o Rabbine: ‘Şeytan bana bir yorgunluk (hastalık) ve azap dokundurdu’ diye seslenmişti. ‘Ayağını [yere] vur! İşte yıkanılacak ve içilecek soğuk bir su!’ [dedik].”
{وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) }
{وَوَهَبْنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ (٤٣) وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ (٤٤) } “Bizden bir rahmet ve akıl sahiplerine bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık. ‘Eline bir demet [sap] al da onunla vur ve yeminini bozma!’ [dedik]. Doğrusu biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [Rabbine çokça] yönelen biriydi.”
{وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ}
{وَإِنَّ لَهُ عِنْدَنَا لَزُلْفَى وَحُسْنَ مَآبٍ} “Şüphesiz katımızda onun için bir yakınlık ve güzel bir gelecek (akıbet) vardır.”
قَوْلُهُ ﷿: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ} بِمَشَقَّةٍ وَضُرٍّ.
Allah azze ve celle'nin: {وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ} “Kulumuz Eyyûb'u da an. Hani o Rabbine: ‘Şeytan bana bir yorgunluk ve azap dokundurdu’ diye seslenmişti” kavli; bir meşakkat ve zarar [dokundurdu demektir].
قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: "بِنُصُبٍ" بِضَمِّ النُّونِ وَالصَّادِ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِفَتْحِهِمَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ الصَّادِ، وَمَعْنَى الْكُلِّ وَاحِدٌ.
Ebû Ca'fer nûn ve sâd harflerinin zammeleriyle "bi-nusubin" (بِنُصُبٍ) şeklinde okumuş; Ya'kûb her ikisinin fethasıyla okumuş; diğerleri ise nûn'un zammesi ve sâd'ın sükûnuyla okumuşlardır. Hepsinde mana birdir.
قَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: بِنُصْبٍ فِي الْجَسَدِ، وَعَذَابٍ فِي الْمَالِ وَقَدْ ذَكَرْنَا قِصَّةَ أَيُّوبَ وَمُدَّةَ بَلَائِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ .
Katâde ve Mukâtil: "Bedende bir yorgunluk/hastalık (nusb) ve malda bir azap (azâb)" demişlerdir. Eyyûb'un kıssasını ve belasının müddetini el-Enbiyâ sûresinde aleyhimesselâm zikretmiştik.
فَلَمَّا انْقَضَتْ مُدَّةُ بَلَائِهِ قِيلَ لَهُ: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ} اضْرِبْ بِرِجْلِكَ الْأَرْضَ فَفَعَلَ فَنَبَعَتْ عَيْنُ مَاءٍ، {هَذَا مُغْتَسَلٌ} فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَغْتَسِلَ مِنْهَا، فَفَعَلَ فَذَهَبَ كُلُّ دَاءٍ كَانَ بِظَاهِرِهِ، ثُمَّ مَشَى أَرْبَعِينَ خُطْوَةً، فَرَكَضَ الْأَرْضَ بِرِجْلِهِ الْأُخْرَى، فَنَبَعَتْ عَيْنٌ أُخْرَى، مَاءٌ عَذْبٌ بَارِدٌ، فَشَرِبَ مِنْهُ، فَذَهَبَ كُلُّ دَاءٍ كَانَ بِبَاطِنِهِ، فَقَوْلُهُ: "هَذَا مُغْتَسَلٌ بَارِدٌ" يَعْنِي: الَّذِي اغْتَسَلَ مِنْهُ، {وَشَرَابٌ} أَرَادَ الَّذِي شَرِبَ مِنْهُ.
Bela müddeti sona erince ona şöyle denildi: {ارْكُضْ بِرِجْلِكَ} “Ayağını [yere] vur!” Ayağını yere vur, o da vurdu ve bir su pınarı fışkırdı. {هَذَا مُغْتَسَلٌ} “İşte yıkanılacak bir su!” Allah ondan yıkanmasını emretti, o da yıkandı ve bedeninin dışındaki bütün hastalıklar gitti. Sonra kırk adım yürüdü, diğer ayağıyla yere vurdu; tatlı ve soğuk başka bir su pınarı fışkırdı, ondan içti ve bedeninin içindeki bütün hastalıklar gitti. İşte O'nun: "İşte yıkanılacak ve soğuk bir su" sözü yıkandığı suyu, {وَشَرَابٌ} “ve içilecek [su]” sözü ise içtiği suyu kastetmektedir.
{وَوَهْبنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} وَهُوَ مِلْءُ الْكَفِّ مِنَ الشَّجَرِ أَوِ الْحَشِيشِ، {فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ} فِي يَمِينِكَ، وَكَانَ قَدْ حَلَفَ أَنْ يَضْرِبَ امْرَأَتَهُ مِائَةَ سَوْطٍ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَأْخُذَ ضِغْثًا يَشْتَمِلُ عَلَى مِائَةِ عُودٍ صِغَارٍ، وَيَضْرِبَهَا بِهِ ضَرْبَةً
{وَوَهْبنَا لَهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنَّا وَذِكْرَى لِأُولِي الْأَلْبَابِ} “Katımızdan bir rahmet ve akıl sahipleri için bir öğüt olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha bağışladık.” {وَخُذْ بِيَدِكَ ضِغْثًا} “[Ve dedik ki:] Eline bir demet sap al...” Bu (dıgś / ضِغْث), ağaç [dallarından] veya ottan bir avuç dolusu [şey]dir. {فَاضْرِبْ بِهِ وَلَا تَحْنَثْ} “...bununla vur ve yeminini bozma!” [yani] yemininde [hânis olma]. Zira o, hanımına yüz sopa vurmaya yemin etmişti. Allah da ona yüz adet küçük çubuk ihtiva eden bir demet almasını ve onunla hanımına...
وَاحِدَةً، {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} .
tek bir defa vurmasını emretti. {إِنَّا وَجَدْنَاهُ صَابِرًا نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّهُ أَوَّابٌ} “Doğrusu biz onu sabırlı bulduk. O ne güzel kuldu! Şüphesiz o, [Rabbine çokça] yönelen biriydi.”
{وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) }
{وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ (٤٧) وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ (٤٨) هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ (٤٩) } “Kullarımız İbrâhim'i, İshâk'ı ve Ya'kûb'u da an; güç ve basiret sahipleri idiler. Şüphesiz biz onları, [ahiret] yurdunu düşünüp anma ihlasıyla arındırdık. Doğrusu onlar katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir. İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de an; hepsi de hayırlı kimselerdendir. Bu bir öğüttür. Şüphesiz muttakiler için güzel bir gelecek (akıbet) vardır.”
{وَاذْكُرْ عِبَادَنَا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ "عَبْدَنَا" عَلَى التَّوْحِيدِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "عِبَادَنَا" بِالْجَمْعِ، {إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أُولِي الْقُوَّةِ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى {وَالْأَبْصَارِ} فِي الْمَعْرِفَةِ بِاللَّهِ، أَيِ: الْبَصَائِرُ فِي الدِّينِ، قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: أُعْطَوْا قُوَّةً فِي الْعِبَادَةِ، وَبَصَرًا فِي الدِّينِ .
{وَاذْكُرْ عِبَادَنَا} “Kullarımızı da an” İbn Kesîr tekil olarak "abdenâ" (عَبْدَنَا) şeklinde okumuş; diğerleri ise çoğul olarak "ibâdenâ" (عِبَادَنَا) şeklinde okumuşlardır. {إبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي} “İbrâhim'i, İshâk'ı ve Ya'kûb'u da [an]; güç... sahipleri idiler.” İbn Abbâs: "Allah Teâlâ'ya itaatte güç sahipleri idiler" demiştir. {وَالْأَبْصَارِ} “ve basiret” Allah'ı tanımada, yani dinde basiret sahipleri idiler. Katâde ve Mücâhid şöyle demişlerdir: "Onlara ibadette güç, dinde ise basiret verilmiştir".
{إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ} اصْطَفَيْنَاهُمْ {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} قرأ ١٠٤/أأَهْلُ الْمَدِينَةِ: "بِخَالِصَةِ" مُضَافًا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّنْوِينِ، فَمَنْ أَضَافَ فَمَعْنَاهُ: أَخْلَصْنَاهُمْ بِذِكْرِ الدَّارِ الْآخِرَةِ، وَأَنْ يَعْمَلُوا لَهَا، وَالذِّكْرَى: بِمَعْنَى الذِّكْرِ. قَالَ مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ: نَزَعْنَا مِنْ قُلُوبِهِمْ حُبَّ الدُّنْيَا وَذِكْرَهَا، وَأَخْلَصْنَاهُمْ بِحُبِّ الْآخِرَةِ وَذِكْرِهَا.
{إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ} “Şüphesiz biz onları arındırdık” onları seçtik, {بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} “[ahiret] yurdunu düşünüp anma ihlasıyla.” Medine ehli muzâf olarak "bi-hâlisati" (بِخَالِصَةِ) şeklinde okumuş; diğerleri ise tenvin ile okumuşlardır. İzafetle okuyana göre bunun manası: Ahiret yurdunu anmaları ve onun için amel etmeleriyle onları halis kıldık demektir. ez-Zikrâ (الذِّكْرَى); zikir (anma) manasındadır. Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: Kalplerinden dünya sevgisini ve onu anmayı söküp attık; onları ahiret sevgisi ve onu anmakla arındırdık.
وَقَالَ قَتَادَةُ: كَانُوا يَدْعُونَ إِلَى الْآخِرَةِ وَإِلَى اللَّهِ ﷿.
Katâde ise şöyle demiştir: Onlar ahirete ve Allah azze ve celle'ye davet ediyorlardı.