وَقَالَ الْسُّدِّيُّ: أُخْلَصُوا بِخَوْفِ الْآخِرَةِ.
Süddî ise şöyle demiştir: Ahiret korkusuyla ihlaslı kılındılar (arındırıldılar).
وَقِيلَ: مَعْنَاهُ أَخْلَصْنَاهُمْ بِأَفْضَلِ مَا فِي الْآخِرَةِ .
Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; onları ahiretteki şeylerin en faziletlisi ile arındırdık/seçkin kıldık demektir.
قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: وَمَنْ قَرَأَ بِالتَّنْوِينِ فَمَعْنَاهُ: بِخُلَّةٍ خَالِصَةٍ، وَهِيَ ذِكْرَى الدَّارِ، فَيَكُونُ "ذِكْرَى" الدَّارِ بَدَلًا عَنِ الْخَالِصَةِ.
İbn Zeyd şöyle demiştir: Tenvin ile okuyana göre bunun manası; halis bir haslet ile [ihlaslı kıldık] demektir ki o da ahiret yurdunu anmadır. Bu durumda "zikrâ ed-dâr" (ذِكْرَى الدَّارِ) ifadesi, "hâlisa"dan (الْخَالِصَة) bedel olur.
وَقِيلَ: "أَخْلَصْنَاهُمْ": جَعَلْنَاهُمْ مُخْلَصِينَ، بِمَا أَخْبَرْنَا عَنْهُمْ مِنْ ذِكْرِ الْآخِرَةِ.
Şöyle de denilmiştir: "Onları ihlaslı kıldık" (أَخْلَصْنَاهُمْ) ifadesinin anlamı; kendilerinden ahireti anmalarını haber vermemiz sebebiyle onları muhlas / ihlaslı kıldık demektir.
{وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ هَذَا ذِكْرٌ} أَيْ: هَذَا الَّذِي يُتْلَى عَلَيْكُمْ ذِكْرٌ، أَيْ: شَرَفٌ، وَذِكْرٌ جَمِيلٌ تُذْكَرُونَ بِهِ {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ} .
{وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ وَاذْكُرْ إِسْمَاعِيلَ وَالْيَسَعَ وَذَا الْكِفْلِ وَكُلٌّ مِنَ الْأَخْيَارِ هَذَا ذِكْرٌ} “Doğrusu onlar katımızda seçkin, hayırlı kimselerdendir. İsmâil'i, Elyesa'ı ve Zülkifl'i de an; hepsi de hayırlı kimselerdendir. Bu bir öğüttür/şereftir.” Yani: Size tilavet olunan bu [ayetler] bir zikir, yani bir şeref ve kendisiyle anılacağınız güzel bir yâd ediştir. {وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ} “Şüphesiz muttakiler için güzel bir gelecek (dönüş yeri) vardır.”
{جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤) هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) }
{جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ (٥٠) مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ (٥١) وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ (٥٢) هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ (٥٣) إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤) هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) } “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış Adn cennetleri vardır. Orada yaslanmış olarak birçok meyve ve içecek isterler. Yanlarında da bakışlarını [yalnız eşlerine] dikmiş yaşıt dilberler vardır. İşte hesap günü için size vaad olunan budur. Şüphesiz bu, bitip tükenmesi olmayan bizim rızkımızdır. Bu böyledir! Şüphesiz azgınlar için de pek kötü bir dönüş yeri vardır: Girecekleri cehennem! O ne kötü bir yataktır! İşte bu kaynar su ve irindir; tatsınlar onu!”
{جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ} أَيْ أَبْوَابُهَا [مُفَتَّحَةً لَهُمْ] .
{جَنَّاتِ عَدْنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الْأَبْوَابُ} “Kapıları kendilerine ardına kadar açılmış Adn cennetleri vardır.” yani onun kapıları [kendilerine açılmıştır].
{مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ} مُسْتَوَيَاتُ الْأَسْنَانِ، بَنَاتُ ثَلَاثَةٍ وَثَلَاثِينَ سَنَةً، وَاحِدُهَا تَرْبٌ. وَعَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: مُتَوَاخِيَاتٌ لَا يَتَبَاغَضْنَ وَلَا يَتَغَايَرْنَ .
{مُتَّكِئِينَ فِيهَا يَدْعُونَ فِيهَا بِفَاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ وَشَرَابٍ وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ} “Orada yaslanmış olarak birçok meyve ve içecek isterler. Yanlarında da bakışlarını [yalnız eşlerine] dikmiş yaşıt dilberler vardır.” Yaşları birbirine denk, otuz üç yaşlarında kızlardır; tekili "tirb"dir (تِرْب). Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Birbirleriyle kardeşçe geçinen, birbirlerine buğzetmeyen ve birbirlerini kıskanmayan [eşlerdir].
{هَذَا مَا تُوعَدُونَ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ: "يُوعَدُونَ" بِالْيَاءِ هَاهُنَا، وَفِي "ق" أَيْ: مَا يُوعَدُ الْمُتَّقُونَ، وَافَقَ أَبُو عَمْرٍو هَاهُنَا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّاءِ فِيهِمَا، أَيْ: قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ: هَذَا مَا تُوعَدُونَ، {لِيَوْمِ الْحِسَابِ} [أَيْ فِي يَوْمِ الْحِسَابِ] .
{هَذَا مَا تُوعَدُونَ} “İşte size vaad olunan budur” İbn Kesîr burada ve Kâf sûresinde ye ile "yûadûne" (يُوعَدُونَ) şeklinde okumuştur, yani: Muttakilere vaad olunan şey [budur]. Ebû Amr da burada ona uymuştur. Diğerleri ise her iki yerde de te ile okumuşlardır, yani: Müminlere de ki: İşte size vaad olunan budur. {لِيَوْمِ الْحِسَابِ} “hesap günü için” [yani hesap gününde].
{إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} فَنَاءٍ وَانْقِطَاعٍ.
{إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ} “Şüphesiz bu, bitip tükenmesi olmayan bizim rızkımızdır.” yani yok olması ve kesilmesi olmayan.
{هَذَا} أَيِ الْأَمْرُ هَذَا {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} لِلْكَافِرِينَ {لَشَرَّ مَآبٍ} مَرْجِعٍ.
{هَذَا} “Bu böyledir” yani durum budur; {وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ} “Şüphesiz azgınlar için de” yani kâfirler için, {لَشَرَّ مَآبٍ} “pek kötü bir dönüş yeri vardır.” yani varış yeri.
{جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} يَدْخُلُونَهَا {فَبِئْسَ الْمِهَادُ} .
{جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا} “Cehennem! Oraya girerler” oraya girerler {فَبِئْسَ الْمِهَادُ} “O ne kötü bir yataktır!”
{هَذَا} أَيْ هَذَا الْعَذَابُ، {فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ هَذَا حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ فَلْيَذُوقُوهُ، وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الْحَارُّ الَّذِي انْتَهَى حَرُّهُ.
{هَذَا} “İşte bu!” yani bu azaptır, {فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ} “Artık onu tatsınlar: Kaynar su ve irindir!” Ferrâ şöyle demiştir: Yani “İşte bu kaynar su ve irindir, artık onu tatsınlar.” Hamîm (الْحَمِيم): Sıcaklığı son noktaya ulaşmış kaynar sudur.
"وَغَسَّاقٌ": قَرَأَ حَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ: "وَغَسَّاقٌ" حَيْثُ كَانَ بِالتَّشْدِيدِ، وَخَفَّفَهَا الْآخَرُونَ، فَمَنْ شَدَّدَ جَعَلَهُ اسْمًا عَلَى فَعَّالٍ، نَحْوَ: الْخَبَّازِ وَالطَّبَّاخِ، وَمَنْ خَفَّفَ جَعَلَهُ اسْمًا عَلَى فَعَالٍ نَحْوَ الْعَذَابِ.
"Ve gassâk" (وَغَسَّاقٌ): Hamza, Kisâî ve Hafs nerede geçerse geçsin şedde ile "ve gassâk" (وَغَسَّاقٌ) şeklinde; diğerleri ise şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Şeddeli okuyan, onu "habbâz" (ekmekçi) ve "tabbâh" (aşçı) gibi "fa''âl" (فَعَّال) vezninde bir isim kılmıştır. Şeddesiz okuyan ise onu "azâb" (عَذَاب) gibi "fe'âl" (فَعَال) vezninde bir isim kılmıştır.
وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْغَسَّاقِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ الزَّمْهَرِيرُ يَحْرُقُهُمْ بِبَرْدِهِ، كَمَا تَحْرُقُهُمُ النَّارُ بَحَرِّهَا.
Gassâkın anlamı konusunda ihtilaf ettiler. İbn Abbâs şöyle demiştir: O zemherirdir (şiddetli soğuktur); ateşin sıcağıyla onları yaktığı gibi o da soğuğuyla onları yakar.
وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَمُجَاهِدٌ: هُوَ الَّذِي انْتَهَى بَرْدُهُ.
Mukâtil ve Mücâhid ise şöyle demişlerdir: O, soğukluğu son dereceye ulaşmış olandır.
وَقِيلَ: هُوَ الْمُنْتِنُ بِلُغَةِ التُّرْكِ.
Şöyle de denilmiştir: O, Türklerin dilinde kokuşmuş/pis kokulu şeydir.
وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ مَا يَغْسِقُ أَيْ: مَا يَسِيلُ مِنَ الْقَيْحِ وَالصَّدِيدِ مِنْ جُلُودِ أَهْلِ النَّارِ، وَلُحُومِهِمْ، وَفُرُوجِ الزُّنَاةِ، مِنْ قَوْلِهِ: غَسَقَتْ عَيْنُهُ إِذَا انْصَبَّتْ، وَالْغَسَقَانُ الِانْصِبَابُ.
Katâde şöyle demiştir: O "yeğsiku" yani cehennem ehlinin derilerinden, etlerinden ve zânilerin avret yerlerinden süzülüp akan irin ve kandır; bu da gözü yaşardığında söylenen "gasekati'l-aynü" (غَسَقَتْ عَيْنُهُ) ifadesindendir. el-Gasekân (الْغَسَقَانُ) ise akıp dökülmek demektir.
{وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ (٦٠) }
{وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَبًا بِهِمْ إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ (٥٩) قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا فَبِئْسَ الْقَرَارُ (٦٠) } “O türden daha başka çift çift [azaplar da vardır]. [Kâfirlerin elebaşlarına denir ki:] 'İşte bu, sizinle birlikte [cehenneme] zorla girecek bir gruptur.' [Onlar da derler ki:] 'Rahat yüzü görmesinler! Onlar mutlaka ateşe gireceklerdir.' [Peşlerinden gidenler ise] derler ki: 'Hayır, asıl siz rahat yüzü görmeyin! Bunu bizim önümüze siz getirdiniz. O ne kötü bir duraktır!'”
{وَآخَرُ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ: "وَأُخَرُ" بِضَمِّ الْأَلِفِ عَلَى جَمْعِ أُخْرَى، مِثْلَ: الْكُبْرَى وَالْكُبَرِ، وَاخْتَارَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ لِأَنَّهُ نَعَتَهُ بِالْجَمْعِ، فَقَالَ: أَزْوَاجٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ مُشْبَعَةً عَلَى الْوَاحِدِ، {مِنْ شَكْلِهِ} مِثْلِهِ أَيْ: مِثْلُ الْحَمِيمِ وَالْغَسَّاقِ، {أَزْوَاجٌ} أَيْ: أَصْنَافٌ أُخَرُ مِنَ الْعَذَابِ.
{وَآخَرُ} “Ve başka” Basra ehli, "el-kübrâ" (الْكُبْرَى) ve "el-küber" (الْكُبَر) gibi "uhrâ"nın (أُخْرَى) çoğulu olarak elifin dammesiyle "ve uharu" (وَأُخَرُ) şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyde de çoğulla nitelendirip {أَزْوَاجٌ} “çift çift / çeşit çeşit” dediği için bu kıraati tercih etmiştir. Diğerleri ise tekil olarak elifin fethasını uzatarak (med ile) okumuşlardır. {مِنْ شَكْلِهِ} “onun benzerinden” mislinden, yani hamîm ve gassâk gibi; {أَزْوَاجٌ} “çift çift” yani azaptan başka çeşitlerdir.
{هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: "هَذَا" هُوَ أَنَّ الْقَادَةَ إِذَا دَخَلُوا النَّارَ ثُمَّ دَخَلَ بَعْدَهُمُ الْأَتْبَاعُ قَالَتِ الْخَزَنَةُ لِلْقَادَةِ هَذَا يَعْنِي: الْأَتْبَاعُ، فَوْجٌ: جَمَاعَةٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمُ النَّارَ، أَيْ: دَاخِلُوهَا كَمَا أَنْتُمْ دَخَلْتُمُوهَا: وَالْفَوْجُ: الْقَطِيعُ مِنَ النَّاسِ وَجَمْعُهُ أَفْوَاجٌ، وَالِاقْتِحَامُ الدُّخُولُ فِي الشَّيْءِ رَمْيًا بِنَفْسِهِ فِيهِ، قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُمْ يُضْرَبُونَ بِالْمَقَامِعِ حَتَّى يُوقِعُوا أَنْفُسَهُمْ فِي النَّارِ، خَوْفًا مِنْ تِلْكَ الْمَقَامِعِ، فَقَالَتِ الْقَادَةُ: {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ} يَعْنِي: بِالْأَتْبَاعِ، {إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ} أَيْ: دَاخِلُوهَا كَمَا صَلَيْنَا.
{هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ} “İşte bu, sizinle birlikte [cehenneme] zorla girecek bir gruptur.” İbn Abbâs şöyle demiştir: "Bu" (هَذَا) ifadesi şudur: Elebaşları ateşe girip ardından peşlerinden gidenler girdiğinde, [cehennem] bekçileri elebaşlarına derler ki: 'İşte bu -yani peşinizden gidenler-, sizinle birlikte ateşe dalacak olan bir gruptur (cemaattir).' Yani: Sizin girdiğiniz gibi onlar da oraya gireceklerdir. Fevc (الْفَوْجُ); insan topluluğudur, çoğulu efvâc (أَفْوَاج) gelir. İktihâm (الِاقْتِحَامُ) ise kendini bir şeyin içine atarak girmektir. Kelbî şöyle demiştir: Onlara demir gürzlerle vurulur, öyle ki o gürzlerin korkusundan kendilerini ateşe atarlar. Bunun üzerine elebaşları derler ki: {لَا مَرْحَبًا بِهِمْ} “Rahat yüzü görmesinler!” yani peşlerinden gidenler için [bunu söylerler]; {إِنَّهُمْ صَالُوا النَّارِ} “Onlar mutlaka ateşe gireceklerdir.” yani bizim girdiğimiz gibi onlar da oraya gireceklerdir.
{قَالُوا} فَقَالَ الْأَتْبَاعُ لِلْقَادَةِ: {بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ} وَالْمَرْحَبُ، وَالرَّحْبُ: السَّعَةُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: مَرْحَبًا وَأَهْلًا وَسَهْلًا أَيْ: أَتَيْتَ رَحْبًا وَسِعَةً، وَتَقُولُ: لَا مَرْحَبًا بِكَ، أَيْ: لَا رَحُبَتْ عَلَيْكَ الْأَرْضُ. {أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا} يَقُولُ الْأَتْبَاعُ لِلْقَادَةِ: أَنْتُمْ بَدَأْتُمْ بِالْكُفْرِ قَبْلَنَا، وَشَرَعْتُمْ وَسَنَنْتُمُوهُ لَنَا. وَقِيلَ: أَنْتُمْ قَدَّمْتُمْ هَذَا الْعَذَابَ لَنَا، بِدُعَائِكُمْ إِيَّانَا إِلَى الْكُفْرِ، {فَبِئْسَ الْقَرَارُ} أَيْ: فَبِئْسَ دَارُ الْقَرَارِ جَهَنَّمُ .
{قَالُوا} “Dediler” Tâbiler, elebaşlarına şöyle dediler: {بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَبًا بِكُمْ} “Hayır, asıl size rahatlık ve ferahlık olmasın!” El-Merhab ve er-rahb, genişlik demektir. Araplar: "Merhaben ve ehlen ve sehlen" derler ki; "Genişliğe ve ferahlığa geldin" manasındadır. "Lâ merhaben bike" dediklerinde ise; "Yeryüzü sana geniş olmasın (dar gelsin)" demektir. {أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا} “Bunu bizim önümüze siz getirdiniz.” Tâbiler, elebaşlarına şöyle derler: Siz bizden önce küfre başladınız, [küfrü] bize meşru kılıp yol haline getirdiniz. Şöyle de denilmiştir: Küfre bizi çağırmanız sebebiyle bu azabı bizim önümüze siz getirdiniz. {فَبِئْسَ الْقَرَارُ} “Ne kötü bir kalma yeridir!” Yani: Karargâh yurdu olan cehennem ne kötüdür!
{قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ (٦١) }
{قَالُوا رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ (٦١) } “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bunu önümüze kim getirdiyse ateşte onun azabını kat kat artır!'”
{وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (٦٢) أَأَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ (٦٣) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) }
{وَقَالُوا مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرَارِ (٦٢) أَأَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ (٦٣) إِنَّ ذَلِكَ لَحَقٌّ تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) } “Ve dediler ki: 'Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları niçin göremiyoruz? Onları alaya mı almıştık, yoksa gözler onlardan kaydı da [göremiyor muyuz]?' Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir. De ki: 'Ben ancak bir uyarıcıyım. Vâhid ve Kahhâr olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.'”
{قَالُوا} يَعْنِي: الْأَتْبَاعُ {رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا} أَيْ: شَرَعَهُ وَسَنَّهُ لَنَا، {فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} أَيْ: ضَعِّفْ عَلَيْهِ الْعَذَابَ فِي النَّارِ. قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: يَعْنِي حَيَّاتٍ وَأَفَاعِي.
{قَالُوا} “Dediler ki:” peşlerinden gidenler kastedilir; {رَبَّنَا مَنْ قَدَّمَ لَنَا هَذَا} “Rabbimiz! Bunu önümüze kim getirdiyse” yani kim bunu bize meşru kılıp yolunu açtıysa, {فَزِدْهُ عَذَابًا ضِعْفًا فِي النَّارِ} “ateşte onun azabını kat kat artır!” yani ateşteki azabını ona katla. İbn Mes'ûd: "Yılanlar ve engerekler [olarak azabını artır] demektir" demiştir.
{وَقَالُوا} يَعْنِي صَنَادِيدَ قُرَيْشٍ وَهُمْ فِي النَّارِ، {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ} فِي الدُّنْيَا، {مِنَ الْأَشْرَارِ} يَعْنُونَ فُقَرَاءَ الْمُؤْمِنِينَ: عَمَّارًا، وَخَبَّابًا، وَصُهَيْبًا، وَبِلَالًا وَسَلْمَانَ ﵃. ثُمَّ ذَكَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْخَرُونَ مِنْ هَؤُلَاءِ، فَقَالُوا:
{وَقَالُوا} “Ve dediler ki:” yani Kureyş'in ileri gelenleri ateşteyken şöyle derler: {مَا لَنَا لَا نَرَى رِجَالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ} “...birtakım adamları niçin göremiyoruz?” dünyadayken [saydığımız], {مِنَ الْأَشْرَارِ} “kendilerini kötülerden saydığımız” Bununla yoksul müminleri kastederler: Ammâr, Habbâb, Suheyb, Bilâl ve Selmân radıyallâhu anhüm. Sonra bunlarla alay etmiş olduklarını hatırlayıp şöyle dediler:
{أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيَّا} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: "مِنَ الْأَشْرَارِ اتَّخَذْنَاهُمْ" وَصْلٌ، وَيَكْسِرُونَ الْأَلِفَ عِنْدَ الِابْتِدَاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَفَتْحِهَا عَلَى الِاسْتِفْهَامِ .
{أَتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيَّا} “Onları alaya mı almıştık” Basra ehli, Hamza ve Kisâî vasıl ile "mine'l-eşrâri't-tehaznâhüm" (مِنَ الْأَشْرَارِ اتَّخَذْنَاهُمْ) şeklinde okumuşlardır ve başlarken elife kesre verirler ("ittehaznâhüm"). Diğerleri ise istifham (soru) olarak elifi kat' ile ve fethalı okumuşlardır.
قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: الْقِرَاءَةُ الْأُولَى أُولَى؛ لِأَنَّهُمْ عَلِمُوا أَنَّهُمُ اتَّخَذُوهُمْ سِخْرِيًّا فَلَا يَسْتَقِيمُ الِاسْتِفْهَامُ، وَتَكُونُ "أَمْ" عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ بِمَعْنَى "بَلْ" وَمَنْ فَتَحَ الْأَلِفَ قَالَ: هُوَ عَلَى اللَّفْظِ لَا عَلَى الْمَعْنَى لِيُعَادِلَ "أَمْ" فِي قَوْلِهِ {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الَّذِي مَعْنَاهُ التَّوْبِيخُ وَالتَّعَجُّبُ "أَمْ زَاغَتْ" أَيْ، مَالَتْ "عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ" وَمَجَازُ الْآيَةِ: مَا لَنَا لَا نَرَى هَؤُلَاءِ الَّذِينَ اتَّخَذْنَاهُمْ سِخْرِيًّا لَمْ يَدْخُلُوا مَعَنَا النَّارَ؟ أَمْ دَخَلُوهَا فَزَاغَتْ عَنْهُمْ أَبْصَارُنَا، فَلَمْ نَرَهُمْ حِينَ دَخَلُوهَا.
Meânî âlimleri şöyle demiştir: Birinci kıraat daha uygundur; zira onlar kendilerini alaya aldıklarını biliyorlardı, bu yüzden soru [manası] uygun düşmez; bu kıraate göre "em" (أَمْ) edatı "bel" (بَلْ - bilakis) manasındadır. Elifi fethalı okuyan kimse ise şöyle demiştir: {أَمْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ} “yoksa gözler onlardan kaydı da [göremiyor muyuz]?” sözündeki "em" (أَمْ) edatına denk gelsin diye mana bakımından değil lafız bakımından [böyle okunmuştur]. Ferrâ şöyle demiştir: Bu, manası kınama ve hayret ifade eden sorulardandır. "Em zâğat", yani meyledip saptı "anhu'l-ebsâru" (gözler onlardan). Ayetin mecazı (açıklaması) şudur: Alaya aldığımız bu kimseleri niçin göremiyoruz, bizimle birlikte ateşe girmediler mi? Yoksa girdiler de gözlerimiz onlardan kaydı da girdiklerinde onları göremedik mi?
وَقِيلَ: أَمْ هُمْ فِي النَّارِ وَلَكِنِ احْتَجَبُوا عَنْ أَبْصَارِنَا؟
Şöyle de denilmiştir: Yoksa onlar ateşteler de gözlerimizden mi gizlendiler?
وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: أَمْ كَانُوا خَيْرًا مَنَّا وَلَكِنْ نَحْنُ لَا نَعْلَمُ، فَكَانَتْ أَبْصَارُنَا تَزِيغُ عَنْهُمْ فِي الدُّنْيَا فَلَا نَعُدُّهُمْ شَيْئًا. {إِنَّ ذَلِكَ} الَّذِي ذَكَرْتُ {لَحَقٌّ} ثُمَّ بَيَّنَ فَقَالَ: {تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} أَيْ: تُخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ فِي النَّارِ لَحَقٌّ.
İbn Keysân şöyle demiştir: Yoksa onlar bizden daha mı hayırlıydılar da biz bilmiyorduk; dünyada gözlerimiz onları küçümseyip görmezden geliyor da onları bir şey saymıyor muyduk? {إِنَّ ذَلِكَ} “Şüphesiz bu” yani zikrettiğim şey, {لَحَقٌّ} “kesin bir gerçektir.” Sonra bunu açıklayarak şöyle buyurdu: {تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ} “cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi” yani cehennem ehlinin ateşte birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir.
{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ لِمُشْرِكِي مَكَّةَ، {إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ} مُخَوِّفٌ {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} .
{قُلْ} “De ki:” [Ey Muhammed], Mekke müşriklerine; {إِنَّمَا أَنَا مُنْذِرٌ} “Ben ancak bir uyarıcıyım” [yani] korkutucuyum {وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا اللَّهُ الْوَاحِدُ الْقَهَّارُ} “ve Tek ve Kahhâr olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.”
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) }
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) } “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; Azîz'dir, Gaffâr'dır. De ki: 'O, büyük bir haberdir. Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. Birbirleriyle tartışırlarken Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu. Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunmaktadır.'”
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} .
{رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ} “O, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; Azîz'dir, Gaffâr'dır.”
{قُلْ} يَا مُحَمَّدُ، {هُوَ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ، {نَبَأٌ عَظِيمٌ} قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَمُجَاهِدٌ، وَقَتَادَةُ، وَقِيلَ: يَعْنِي: الْقِيَامَةَ كَقَوْلِهِ: "عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ عَنِ النَّبَأِ الْعَظِيمِ" (النَّبَأِ: ١ -٢) .
{قُلْ} “De ki:” Ey Muhammed; {هُوَ} “O” yani Kur'an; {نَبَأٌ عَظِيمٌ} “büyük bir haberdir.” Bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Kıyamet olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: "Neyi soruşturup duruyorlar? O büyük haberi mi?" (en-Nebe: 1-2) buyurmuştur.
{مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} يَعْنِي: الْمَلَائِكَةَ، {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} يَعْنِي: فِي شَأْنِ آدَمَ ﵇، حِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِيهَا مَنْ يُفْسِدُ فِيهَا" (الْبَقَرَةِ: ٣٠) .
{مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلإ الأعْلَى أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ} “Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu; siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz.” Yani melekler hakkında; {إِذْ يَخْتَصِمُونَ} “Birbirleriyle tartışırlarken” yani Âdem aleyhisselâm'ın durumu hakkında tartıştıklarında; hani Allah Teâlâ şöyle buyurmuştu: "Muhakkak ben yeryüzünde bir halife yaratacağım. Onlar dediler ki: Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?" (el-Bakara: 30).
{إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ "أَنَّمَا" فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ، أَيْ: مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا الْإِنْذَارُ، وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ الْمَعْنَى: مَا يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنِّي نَذِيرٌ مُبِينٌ .
{إِنْ يُوحَى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ} “Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunmaktadır.” Ferrâ şöyle demiştir: İstersen "enneme" (أَنَّمَا) lafzını ref konumunda kılarsın, yani: Bana ancak uyarı vahyolunmaktadır; istersen manayı şöyle yaparsın: Bana ancak benim apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunmaktadır.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ: "إِنَّمَا" بِكَسْرِ الْأَلِفِ، لِأَنَّ الْوَحْيَ قَوْلٌ.
Ebû Ca'fer elifin kesresiyle "innemâ" (إِنَّمَا) şeklinde okumuştur; çünkü vahiy bir sözdür (kavldir).
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَّانَيُّ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجُوَيْهِ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عبد الرحمن بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، قَالَ مَرَّ بِنَا خَالِدُ بْنُ اللَّجْلَاجِ، فدعاه مكحول ١٠٤/ب فَقَالَ: يَا إِبْرَاهِيمُ حَدِّثْنَا حَدِيثَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ، قَالَ: سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَائِشٍ الْحَضْرَمِيَّ يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "رَأَيْتُ رَبِّي ﷿ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ، فَقَالَ: فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى يَا مُحَمَّدُ؟ قُلْتُ: أَنْتَ أَعْلَمُ أَيْ رَبِّ، مَرَّتَيْنِ، قَالَ: فَوَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ كَتِفَيْ فَوَجَدْتُ بَرْدَهَا بَيْنَ ثَدْيَيَّ، فَعَلِمْتُ مَا فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ" قَالَ: ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ "وَكَذَلِكَ نُرِي إبراهيم ملكوت السموات وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ" (الْأَنْعَامِ:٧٥) ثُمَّ قَالَ: فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى يَا مُحَمَّدُ؟ قُلْتُ: فِي الْكَفَّارَاتِ، قَالَ: وَمَا هُنَّ؟ قُلْتُ: الْمَشْيُ عَلَى الْأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ، وَالْجُلُوسُ فِي الْمَسَاجِدِ خَلْفَ الصَّلَوَاتِ، وَإِبْلَاغُ الْوُضُوءِ أَمَاكِنَهُ فِي الْمَكَارِهِ، قَالَ: وَمَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ يَعِشْ بِخَيْرٍ وَيَمُتْ بِخَيْرٍ، وَيَكُنْ مِنْ خَطِيئَتِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ، وَمِنَ الدَّرَجَاتِ إِطْعَامُ الطَّعَامِ،
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verip dedi ki: Bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî anlattı, bize Humeyd b. Zenceveyh anlattı, bize Hişâm b. Ammâr anlattı, bize Sadaka b. Hâlid anlattı, bize Abdurrahman b. Yezîd b. Câbir anlatıp dedi ki: Hâlid b. el-Leclâc yanımızdan geçti. Bunun üzerine Mekhûl onu çağırdı ve: "Ey İbrâhim! Bize Abdurrahman b. Âiş'in hadisini anlat" dedi. O da şöyle dedi: Abdurrahman b. Âiş el-Hadramî'yi şöyle derken işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Rabbim azze ve celleyi en güzel surette gördüm. [Bana]: "Ey Muhammed! Mele-i A'lâ (yüce melekler topluluğu) ne hakkında tartışıyor?" buyurdu. Ben iki defa: "Sen daha iyi bilirsin ey Rabbim!" dedim. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devamla] buyurdu ki: "Bunun üzerine [kudret] elini iki küreğim arasına koydu; öyle ki onun serinliğini iki göğsüm arasında hissettim ve gökte ve yerde olan her şeyi bildim."» [Râvî] dedi ki: Sonra şu ayeti okudu: {وَكَذَلِكَ نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ} “Böylece kesin bilgiyle inananlardan olsun diye İbrâhim'e göklerin ve yerin melekûtunu (muazzam saltanat ve harikalarını) gösteriyorduk.” (el-En'âm: 75). Sonra [Allah Teâlâ]: «"Ey Muhammed! Mele-i A'lâ ne hakkında tartışıyor?" buyurdu. Ben: "Keffâretler hakkında" dedim. "Onlar nedir?" buyurdu. Ben de: "Cemaatle namaza yürüyerek gitmek, namazların ardından mescitlerde oturup [vakti] beklemek ve meşakkatli/hoşa gitmeyen durumlarda abdesti eksiksiz ve tam almaktır" dedim. [Allah Teâlâ] buyurdu ki: "Kim bunları yaparsa hayırla yaşar, hayırla ölür ve anasının onu doğurduğu günkü gibi günahlarından [arınmış] olur. Dereceleri [yükselten ameller ise] yemek yedirmek,»
وَبَذْلُ السَّلَامِ، وَأَنْ يَقُومَ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، قَالَ: قُلِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الطَّيِّبَاتِ، وَتَرْكَ الْمُنْكَرَاتِ، وَحُبَّ الْمَسَاكِينِ، وَأَنْ تَغْفِرَ لِي، وَتَرْحَمَنِي، وَتَتُوبَ عَلَيَّ، وَإِذَا أَرَدْتَ فِتْنَةً فِي قَوْمٍ فَتَوَفَّنِي غَيْرَ مَفْتُونٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: تَعَلَّمُوهُنَّ، فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّهُنَّ لَحَقٌّ" .
“selamı yaymak ve insanlar uykudayken gece namaza kalkmaktır. Buyurdu ki: 'De ki: Allahım! Senden hayırları işlemeyi, kötülükleri terk etmeyi, yoksulları sevmeyi, beni bağışlamanı, bana merhamet etmeni ve tevbemi kabul buyurmanı dilerim. Bir kavim hakkında bir fitne murat ettiğinde beni fitneye düşmeden vefat ettir.' Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: 'Bunları öğrenin; Muhammed'in nefsi elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki bunlar haktır (gerçektir)!'”.
{إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٧٤) قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ (٧٥) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) }
{إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ (٧٤) قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ (٧٥) قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım. Onu tesviye edip (şekillendirip) içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın!' Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. Ancak İblis müstesna; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. [Allah] buyurdu: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?' [İblis] dedi: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.' [Allah] buyurdu: 'Öyleyse oradan çık! Şüphesiz sen kovuldun. Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lânetim senin üzerinedir.' [İblis] dedi: 'Rabbim! Öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.' [Allah] buyurdu: 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin; bilinen vaktin gününe kadar.'”
قَوْلُهُ ﷿: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ} يَعْنِي: آدَمَ ﵇.
Allah azze ve celle'nin: {إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ طِينٍ} “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım.'” kavli, yani Âdem aleyhisselâm'ı [yaratacağını].
{فَإِذَا سَوَّيْتُهُ} أَتْمَمْتُ خَلْقَهُ، {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ قَالَ يَا إِبْلِيسٌ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ} . أَلِفُ اسْتِفْهَامٍ دَخَلَتْ عَلَى أَلِفِ الْوَصْلِ {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ} الْمُتَكَبِّرِينَ. اسْتِفْهَامُ تَوْبِيخٍ وَإِنْكَارٍ، يَقُولُ: أَسْتَكْبَرْتَ بِنَفْسِكَ حَتَّى أَبَيْتَ السُّجُودَ؟ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فَتَكَبَّرْتَ عَنِ السُّجُودِ لِكَوْنِكَ مِنْهُمْ؟.
{فَإِذَا سَوَّيْتُهُ} “Onu tesviye edip (şekillendirip)” yaratılışını tamamladığımda, {وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِينَ قَالَ يَا إِبْلِيسٌ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِمَا خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَأَسْتَكْبَرْتَ} “içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın!' Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. Ancak İblis müstesna; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. [Allah] buyurdu: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoydu? Büyüklük mü tasladın...'” İstifham (soru) hemzesi, vasıl hemzesinin üzerine girmiştir; {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعَالِينَ} “yoksa yücelerden mi oldun?” yani kibirlenenlerden mi oldun? [Bu], kınama ve inkâr içeren bir sorudur. Şöyle buyurmaktadır: Secdeden kaçınacak kadar kendin mi büyüklük tasladın, yoksa kibirlenen bir topluluktan idin de onlardan olduğun için mi secdeye karşı kibirlendin?
{قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا} أَيْ: مِنَ الْجَنَّةِ، وقيل: من السموات. وَقَالَ الْحَسَنُ وَأَبُو الْعَالِيَةِ: أَيْ مِنَ الْخِلْقَةِ الَّتِي أَنْتِ فِيهَا. قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: هَذَا تَأْوِيلٌ صَحِيحٌ لِأَنَّ إِبْلِيسَ تَجَبَّرَ وَافْتَخَرَ بِالْخِلْقَةِ، فَغَيَّرَ اللَّهُ خِلْقَتَهُ، فَاسْوَدَّ وَقَبُحَ بَعْدَ حُسْنِهِ، {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} مَطْرُودٌ.
{قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا} “[İblis] dedi: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.' [Allah] buyurdu: 'Öyleyse oradan çık!'” yani cennetten; göklerden olduğu da söylenmiştir. Hasan ve Ebû'l-Âliye ise şöyle demişlerdir: Yani içinde bulunduğun o [güzel] hilkatten (yaratılıştan çık). Hüseyin b. el-Fadl şöyle demiştir: Bu doğru bir tevil/yorumdur; çünkü İblis zorbalık yapıp yaratılışıyla övündü, Allah da onun yaratılışını değiştirdi; böylece güzelliğinden sonra simsiyah ve çirkin bir hâle geldi. {فَإِنَّكَ رَجِيمٌ} “Şüphesiz sen kovuldun.” yani kovulmuşsun.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} ، وَهُوَ النَّفْخَةُ الْأُولَى.
{وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلَى يَوْمِ الدِّينِ} “Ve şüphesiz din (ceza ve hesap) gününe kadar lânetim senin üzerinedir.” {قَالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلَى يَوْمِ يُبْعَثُونَ} “[İblis] dedi ki: 'Rabbim! Öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.'” {قَالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ إِلَى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ} “[Allah] buyurdu: 'Şüphesiz sen, bilinen vaktin gününe kadar mühlet verilenlerdensin.'” O da birinci nefhadır (Sûr'a ilk üfleniş vaktidir).
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) }
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) } “[İblis] dedi: 'İzzetine andolsun ki, içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım.'”
{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨) }
{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعَالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨) } “[Allah] buyurdu: 'İşte hak budur ve ben hakkı söylerim: Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım!' De ki: 'Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim. O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür. Onun haberini bir müddet sonra mutlaka öğreneceksiniz.'”
{قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ: "فَالْحَقُّ" بِرَفْعِ الْقَافِ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: الْحَقُّ مِنِّي، وَنَصْبُ الثَّانِيَةِ أَيْ: وَأَنَا أَقُولُ الْحَقَّ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِنَصْبِهِمَا، وَاخْتَلَفُوا فِي وَجْهِهِمَا، قِيلَ: نَصْبُ الْأُولَى عَلَى الْإِغْرَاءِ كَأَنَّهُ قَالَ: الْزَمِ الْحَقَّ، وَالثَّانِي بِإِيقَاعِ الْقَوْلِ عَلَيْهِ أَيْ: أَقُولُ الْحَقَّ. وَقِيلَ: الْأَوَّلُ قَسَمٌ، أَيْ: فَبِالْحَقِّ وَهُوَ اللَّهُ ﷿، فَانْتُصِبَ بِنَزْعِ [الْخَافِضِ، وَهُوَ] حَرْفُ الصِّفَةِ، وَانْتِصَابُ الثَّانِي بِإِيقَاعِ الْقَوْلِ عَلَيْهِ. وَقِيلَ: الثَّانِي تَكْرَارُ الْقَسَمِ، أَقْسَمَ اللَّهُ بِنَفْسِهِ.
{قَالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ} “[Allah] buyurdu: 'İşte hak budur ve ben hakkı söylerim'” Âsım, Hamza ve Ya'kûb; birincisini mübteda olarak kâf harfinin ref'i ile "fe'l-hakku" (فَالْحَقُّ) şeklinde okumuşlardır; haberi ise mahzûftur, takdiri: "Hak bendendir" şeklindedir. İkincisinin nasbı ise: "Ve ben hakkı söylerim" demektir. Bunu Mücâhid söylemiştir. Diğerleri ise her ikisini de nasb ile okumuşlar ve bunun gerekçesinde ihtilaf etmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Birincisinin nasbı teşvik (iğrâ) üzerinedir; sanki "Hakka sarıl!" demiş gibidir. İkincisi ise sözün onun üzerine vaki olmasıyladır (mef'uldür), yani: Hakkı söylerim. Şöyle de denilmiştir: Birincisi yemindir, yani hakka andolsun ki -o da Allah azze ve celle'dir-, cer edatının [harf-i cerrin] kaldırılmasıyla (nez'u'l-hâfız ile) mansub olmuştur. İkincisinin nasbı ise söz fiilinin ona geçmesiyledir. Şöyle de denilmiştir: İkincisi yeminin tekrarıdır; Allah kendi zatına yemin etmiştir.
{لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ {مِنْ أَجْرٍ} جُعْلٍ، {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} الْمُتَقَوِّلِينَ الْقُرْآنَ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي، وَكُلُّ مَنْ قَالَ شَيْئًا مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ فَقَدْ تَكَلَّفَ لَهُ.
{لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ قُلْ مَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ} “Mutlaka cehennemi seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım! De ki: 'Buna karşılık sizden... istemiyorum'” risaleti tebliğ etmeye karşılık; {مِنْ أَجْرٍ} “hiçbir ücret” karşılık/mükâfat; {وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ} “ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.” yani kendiliğimden Kur'an uyduranlardan değilim. Kendiliğinden bir şey söyleyen herkes, o şey için külfete girmiş (tekellüf etmiş) olur.
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النَّعِيمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ عَلِمَ شَيْئًا فَلْيَقُلْ بِهِ، وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ، فَإِنَّ مِنَ الْعِلْمِ أَنْ يَقُولَ لِمَا لَا يَعْلَمُ: اللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ: "قل ما أسئلكم عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ" .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl anlattı, bize Cerîr, el-A'meş'ten, o Ebû'd-Duhâ'dan, o Mesrûk'tan anlattı; dedi ki: Abdullah b. Mes'ûd'un yanına girdik, şöyle dedi: "Ey insanlar! Kim bir şey biliyorsa onu söylesin; kim de bilmiyorsa 'Allah bilir' (Allâhu a'lem) desin. Zira kişinin bilmediği bir şey hakkında 'Allah bilir' demesi de ilimdendir. Nitekim Allah Teâlâ Peygamberine şöyle buyurmuştur: 'De ki: Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.'".
قَوْلُهُ {إِنْ هُوَ} مَا هُوَ، يَعْنِي: الْقُرْآنَ {إِلَّا ذِكْرٌ} مَوْعِظَةٌ، {لِلْعَالَمِينَ} لِلْخَلْقِ أَجْمَعِينَ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ هُوَ} “O... değildir” yani Kur'an; {إِلَّا ذِكْرٌ} “ancak bir öğüttür” nasihattir; {لِلْعَالَمِينَ} “bütün âlemler için.” bütün mahlukat için.
{وَلَتَعْلَمُنَّ} أَنْتُمْ يَا كُفَّارَ مَكَّةَ، {نَبَأَهُ} خَبَرَ صِدْقِهِ، {بَعْدَ حِينٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: بَعْدَ الْمَوْتِ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: مَنْ بَقِيَ عَلِمَ ذَلِكَ إِذَا ظَهَرَ أَمْرُهُ وَعَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلِمَهُ بَعْدَ مَوْتِهِ. قَالَ الْحَسَنُ: ابْنَ آدَمَ عِنْدَ الْمَوْتِ يَأْتِيكَ الْخَبَرُ الْيَقِينُ .
{وَلَتَعْلَمُنَّ} “Ve elbette bileceksiniz” sizler, ey Mekke kâfirleri! {نَبَأَهُ} “onun haberini” doğruluğunun haberini, {بَعْدَ حِينٍ} “bir süre sonra.” İbn Abbâs ve Katâde şöyle demiştir: "Ölümden sonra." İkrime: "Yani kıyamet günü" demiştir. el-Kelbî ise şöyle demiştir: "Hayatta kalan kimse, onun davası zuhur edip üstün geldiğinde bunu bilecektir; ölen kimse ise bunu ölümünden sonra bilecektir." el-Hasan şöyle demiştir: "Ey âdemoğlu! Ölüm anında kesin haber sana gelecektir."