Binûn

Bakara — 15. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَوْلِهِ نَعَمْ، وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ ﵃ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ وَمُحَمَّدُ ابن كَعْبٍ وَقَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ.

«Evet» sözü yerine «Yaptım» buyurduğunu söyledi. Bu; İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve İbn Ömer'in (radıyallâhu anhüm) görüşüdür. Muhammed b. Sîrîn, Muhammed b. Kâ'b, Katâde ve el-Kelbî de bu görüşe varmıştır.

أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ الْأَصْفَهَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْفَقِيهُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ يُوسُفَ الْقَزْوِينِيُّ، أَخْبَرَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الْحَكَمِ الْعُرَنِيُّ، أَخْبَرَنَا مِسْعَرُ بْنُ كِدَامٍ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "إِنَّ اللَّهَ ﷿ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي مَا وَسْوَسَتْ بِهِ أَنْفُسُهَا مَا لَمْ تَتَكَلَّمْ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ" (١) .

Bize İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kādî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Yûsuf el-İsfahânî bildirdi, bize Ebû Bekir Ahmed b. İshak el-Fakîh bildirdi, bize Ya'kūb b. Yûsuf el-Kazvînî bildirdi, bize el-Kāsım b. el-Hakem el-Urenî bildirdi, bize Mis'ar b. Kidâm, Katâde'den, o Zürâre b. Evfâ'dan, o Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi ki şöyle buyurdu: “Şüphesiz ki Allah [azze ve celle], konuşmadıkları veya onunla amel etmedikleri müddetçe ümmetimin içlerinden geçirdikleri vesveseleri bağışlamıştır.” (١)

وَقَالَ بَعْضُهُمْ الْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ لِأَنَّ النَّسْخَ لَا يَرِدُ عَلَى الْإِخْبَارِ إِنَّمَا يَرِدُ عَلَى الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَقَوْلُهُ {يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ} خَبَرٌ لَا يَرِدُ عَلَيْهِ النَّسْخُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهَا فَقَالَ قَوْمٌ: قَدْ أَثْبَتَ اللَّهُ تَعَالَى لِلْقَلْبِ كَسْبًا فَقَالَ "بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ" (٢٢٥-الْبَقَرَةِ) فَلَيْسَ لِلَّهِ عَبْدٌ أَسَرَّ عَمَلًا أَوْ أَعْلَنَهُ مِنْ حَرَكَةٍ مِنْ جَوَارِحِهِ أَوْ هَمْسَةٍ فِي قَلْبِهِ إِلَّا يُخْبِرُهُ اللَّهُ بِهِ وَيُحَاسِبُهُ عَلَيْهِ ثُمَّ يَغْفِرُ مَا يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ بِمَا يَشَاءُ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الْحَسَنِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى "إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا" (٣٦-الْإِسْرَاءِ) . وَقَالَ الْآخَرُونَ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ اللَّهَ ﷿ يُحَاسِبُ خَلْقَهُ بِجَمِيعِ مَا أَبْدَوْا مِنْ أَعْمَالِهِمْ أَوْ أَخْفَوْهُ وَيُعَاقِبُهُمْ عَلَيْهِ، غَيْرَ أَنَّ مُعَاقَبَتَهُ عَلَى مَا أَخْفَوْهُ مِمَّا لَمْ يَعْلَمُوهُ بِمَا يَحْدُثُ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا مِنَ النَّوَائِبِ وَالْمَصَائِبِ وَالْأُمُورِ الَّتِي يَحْزَنُونَ عَلَيْهَا وَهَذَا قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: "يَا عَائِشَةُ هَذِهِ مُعَاتَبَةُ اللَّهِ الْعَبْدَ بِمَا يُصِيبُهُ مِنَ الْحُمَّى وَالنَّكْبَةِ حَتَّى الشَّوْكَةِ وَالْبِضَاعَةِ يَضَعُهَا فِي كُمِّهِ فَيَفْقِدُهَا فَيُرَوَّعُ لَهَا حَتَّى إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَمَا يَخْرُجُ التِّبْرُ الْأَحْمَرُ مِنَ الْكِيرِ" (٢) .

Bazıları ise şöyle dedi: Ayet mensuh değildir; çünkü nesih haber bildiren ifadelere değil, ancak emir ve nehiylere uygulanır. O'nun: {يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ} “Allah sizi onunla hesaba çeker” sözü ise bir haberdir ve ona nesih gelmez. Sonra bunun tevilinde ihtilaf ettiler. Bir topluluk dedi ki: Allah Teâlâ kalbe bir kazanç nispet etmiş ve: “Kalplerinizin kazandığı şeyler sebebiyle” (el-Bakara, 225) buyurmuştur. Dolayısıyla Allah'ın, uzuvlarının bir hareketi veya kalbindeki bir fısıltı kabilinden bir ameli gizleyen yahut açığa vuran hiçbir kulu yoktur ki, Allah onu kendisine haber verip onunla hesaba çekmesin; sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Bu, el-Hasan'ın görüşünün anlamıdır ve Allah Teâlâ'nın: “Şüphesiz kulak, göz ve kalp; bunların hepsi ondan sorumludur” (el-İsrâ, 36) kavli buna delalet eder. Diğerleri ise şöyle dedi: Ayetin anlamı; Allah'ın (azze ve celle), kullarını amellerinden açığa vurdukları veya gizledikleri her şeyle hesaba çekeceği ve onlar sebebiyle onları cezalandıracağıdır. Ancak gizledikleri ve bilmedikleri şeyler sebebiyle cezalandırması, dünyada başlarına gelen musibetler, belalar ve üzüldükleri işler iledir. Bu, Âişe'nin (radıyallâhu anhâ) görüşüdür; şöyle demiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti sordum, şöyle buyurdu: “Ey Âişe! Bu, kulun başına gelen humma, musibet, hatta bir diken ve elbisesinin koluna koyup da kaybedince telaşlandığı bir eşya ile Allah'ın kulu muaheze etmesidir (hesaba çekmesidir). Öyle ki mümin, kırmızı külçenin körükten çıktığı gibi günahlarından arınmış olarak çıkar.” (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "إِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدِهِ الْخَيْرَ عَجَّلَ لَهُ الْعُقُوبَةَ فِي الدُّنْيَا، وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدِهِ الشَّرَّ أَمْسَكَ عَلَيْهِ بِذَنْبِهِ حَتَّى يُوَافِيَهُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Abdullah b. Sâlih bildirdi, bana Leys anlattı, bana Yezîd b. Ebî Habîb, Saîd b. Sinân'dan, o Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh), o da Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki şöyle buyurmuştur: «Allah bir kulu hakkında hayır dilediği zaman, cezasını dünyada peşin verir. Allah bir kulu hakkında şer dilediği zaman ise, kıyamet günü cezasını eksiksiz vermek üzere onun günahını [dünyada cezalandırmayıp] erteler.»

وَقَالَ بَعْضُهُمْ {وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ} يَعْنِي مَا فِي قُلُوبِكُمْ مِمَّا عَزَمْتُمْ عَلَيْهِ {أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ} وَلَا تُبْدُوهُ وَأَنْتُمْ عَازِمُونَ عَلَيْهِ يُحَاسِبُكُمْ بِهِ اللَّهُ فَأَمَّا مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسُكُمْ مِمَّا لَمْ تَعْزِمُوا عَلَيْهِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَا يُؤَاخِذُكُمْ بِهِ، دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى "لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ فِي أَيْمَانِكُمْ وَلَكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ" (٢٢٥-الْبَقَرَةِ) .

Bazıları da şöyle dedi: {وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ} “İçinizdekini açıklasanız da” yani kalplerinizde olup kesin karar verdiğiniz şeyi, {أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ} “veya gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” yani kesin kararlı olduğunuz halde onu açığa vurmasanız da Allah sizi onunla hesaba çeker. Fakat kesin karar vermediğiniz, nefislerinizin kendi kendine fısıldadığı şeylere gelince; işte bu, Allah'ın hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyeceği ve sizi sorumlu tutmayacağı şeylerdendir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: “Allah sizi yeminlerinizdeki lağv (kasıtsız söz) sebebiyle sorumlu tutmaz, fakat kalplerinizin kazandığı şeylerle sorumlu tutar.” (el-Bakara, 225).

وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ: قُلْتُ لِسُفْيَانَ: أَيُؤَاخَذُ الْعَبْدُ بِالْهِمَّةِ قَالَ: إِذَا كَانَ عَزْمًا أُخِذَ بِهَا، وَقِيلَ مَعْنَى الْمُحَاسَبَةِ الْإِخْبَارُ وَالتَّعْرِيفُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَتَعْمَلُوا بِهِ أَوْ تُخْفُوهُ مِمَّا أَضْمَرْتُمْ وَنَوَيْتُمْ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ وَيَجْزِيكُمْ بِهِ وَيُعَرِّفْكُمْ إِيَّاهُ، ثُمَّ يَغْفِرُ لِلْمُؤْمِنِينَ إِظْهَارًا لِفَضْلِهِ، وَيُعَذِّبُ الْكَافِرِينَ إِظْهَارًا لِعَدْلِهِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ الضَّحَّاكِ، وَيُرْوَى ذَلِكَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ وَلَمْ يَقُلْ يُؤَاخِذْكُمْ بِهِ، وَالْمُحَاسِبَةُ غَيْرُ الْمُؤَاخَذَةِ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الزَّرَّادُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلِيُّ بْنُ أَحْمَدَ الْخُزَاعِيُّ، أَنَا أَبُو سَعِيدٍ الْهَيْثَمُ بْنُ كُلَيْبٍ، أَنَا عِيسَى بْنُ أَحْمَدَ الْعَسْقَلَانِيُّ، أَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنَا هَمَّامُ بن يحيى ٥٢/أعَنْ قَتَادَةَ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ قَالَ: كُنْتُ آخِذًا بِيَدِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵄ فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ: كَيْفَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ فِي النَّجْوَى؟ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُدْنِي الْمُؤْمِنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَتَّى يَضَعَ عَلَيْهِ كَنَفَهُ يَسْتُرُهُ مِنَ النَّاسِ فَيَقُولُ: أَيْ عَبْدِي أَتَعْرِفُ ذَنْبَ كَذَا وَكَذَا؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ أَيْ رَبِّ ثُمَّ يَقُولُ أَيْ عَبْدِي تَعْرِفُ ذَنْبَ كَذَا وَكَذَا؟ فَيَقُولُ: نَعَمْ أَيْ رَبِّ، حَتَّى إِذَا قَرَّرَهُ بِذُنُوبِهِ وَرَأَى فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ قَدْ هَلَكَ، قَالَ فَإِنِّي سَتَرْتُهَا عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا وَقَدْ غَفَرْتُهَا لَكَ الْيَوْمَ، ثُمَّ يُعْطَى كِتَابَ حَسَنَاتِهِ، وَأَمَّا الْكَافِرُ وَالْمُنَافِقُونَ فَيَقُولُ الْأَشْهَادُ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ كَذَبُوا عَلَى رَبِّهِمْ أَلَا لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الظَّالِمِينَ" (١) (١٨-هُودٍ) .

Abdullah b. el-Mübârek dedi ki: Süfyân'a: “Kul niyetinden dolayı sorumlu tutulur mu?” dedim. O da: “Kesin bir azim (karar) olursa ondan sorumlu tutulur” dedi. Muhasebenin (hesaba çekmenin) anlamının haber verme ve bildirme olduğu da söylenmiştir. Ayetin anlamı şudur: İçinizdekini açığa vurup onunla amel etseniz de veya niyet edip gizlediğiniz şeyleri saklasanız da Allah sizi onunla hesaba çeker, karşılığını verir ve onu size bildirir. Sonra lütfunu izhar etmek için müminleri bağışlar, adaletini izhar etmek için de kâfirlere azap eder. Bu, ed-Dahhâk'ın görüşünün anlamıdır ve İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) da rivayet edilmiştir. Buna O'nun: “Allah sizi onunla hesaba çeker” buyurup “sizi sorumlu tutar / cezalandırır” buyurmaması delalet eder; çünkü muhasebe (hesaba çekme) ile muaheze (cezalandırma) aynı şey değildir. Bunun delili, Ebû Tâhir Muhammed b. Alî ez-Zerrâd'ın bize bildirdiği, Ebû'l-Kāsım Alî b. Ahmed el-Huzâî'nin bize bildirdiği, Ebû Saîd el-Heysem b. Küleyb'in bize bildirdiği, Îsâ b. Ahmed el-Askalânî'nin bize bildirdiği, Yezîd b. Hârûn'un bize bildirdiği, Hemmâm b. Yahyâ'nın Katâde'den, onun da Safvân b. Muhriz'den bildirdiği şu haberdir: Safvân dedi ki: Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb'ın (radıyallâhu anhümâ) elinden tutuyordum. Bir adam ona gelip: “Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) gizli konuşma (necvâ) hakkında ne buyurduğunu işittin?” dedi. O da şöyle dedi: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Şüphesiz ki Allah Teâlâ kıyamet gününde mümini yaklaştırır, hatta onu insanlardan gizleyecek şekilde üzerine himayesini örter ve: «Ey kulum! Filan ve filan günahını biliyor musun?» der. O da: «Evet ey Rabbim!» der. Sonra: «Ey kulum! Filan ve filan günahını biliyor musun?» der. O da: «Evet ey Rabbim!» der. Nihayet ona günahlarını ikrar ettirip kendisi de helak olduğunu düşündüğü zaman [Allah]: «Ben onları dünyada senin üzerine örtmüştüm, bugün de senin için bağışladım» buyurur. Sonra ona iyilikler kitabı verilir. Kâfir ve münafıklara gelince, şahitler: «İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir. Haberiniz olsun, Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir» (Hûd, 18) diyeceklerdir.” (١)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} رَفَعَ الرَّاءَ وَالْيَاءَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ وَجَزَمَهُمَا الْآخَرُونَ، فَالرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَالْجَزْمُ عَلَى النَّسَقِ، رَوَى طاووس عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ الذَّنْبَ الْعَظِيمَ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ عَلَى الذَّنَبِ الصَّغِيرِ، "لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ" (٢٣٠-الْأَنْبِيَاءِ) . قَوْلُهُ تَعَالَى: {آمَنَ الرَّسُولُ} أَيْ صَدَّقَ {بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ} يَعْنِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ، وَلِذَلِكَ وَحَّدَ الْفِعْلَ {وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: كِتَابِهِ، عَلَى الْوَاحِدِ يَعْنِي الْقُرْآنَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ الْجَمْعُ وَإِنْ ذُكِرَ بِلَفْظِ التَّوْحِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ" (٢١٣-الْبَقَرَةِ) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ وَكُتُبِهِ بِالْجَمْعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ" (١٣٦-النِّسَاءِ) ، {لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ} فَنُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ كَمَا فَعَلَتِ

Allah Teâlâ'nın: {فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ} “Dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder” kavli: Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Âsım ve Ya'kūb [iki fiilin sonundaki] rā ve bā harflerini merfû (ötreli) okumuştur; diğerleri ise her ikisini meczûm (cezimli) okumuştur. Merfû okuyuş ibtidâ (müstakil yeni cümle) esasına, meczûm okuyuş ise nesak (atıf) esasına dayanır. Tâvûs, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle rivayet etmiştir: “Dilediği kimsenin büyük günahını bağışlar, dilediği kimseye de küçük günahtan dolayı azap eder. {لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْأَلُونَ} ‘O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir’ (Enbiyâ, 23). Ve Allah her şeye hakkıyla kādirdir.” Allah Teâlâ'nın: {آمَنَ الرَّسُولُ} “Peygamber iman etti” yani tasdik etti, {بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ} “Rabbinden kendisine indirilene; müminler de [iman ettiler]. Her biri Allah'a... iman etti” kavli: Yani onların her biri [iman etti]. Bundan dolayı fiil tekil getirilmiştir. {وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} “Meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine...” Hamza ve el-Kisâî, Kur'an'ı kastederek tekil olarak “kitâbihî” şeklinde okumuştur. Tekil lafızla zikredilmiş olsa da çoğul anlamında olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ} “Bunun üzerine Allah müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi ve onlarla beraber Kitab'ı indirdi” (Bakara, 213). Diğer [kıraat imamları] ise çoğul olarak “ve kütübihî” şeklinde okumuştur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ} “Meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine...” (Nisâ, 136). {لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ} “‘Peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz’ [derler]”: Yani bazısına inanıp bazısını inkâr etmeyiz; nitekim

الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، وَفِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ يَقُولُونَ لَا نُفَرِّقُ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ لَا يُفَرِّقُ بِالْيَاءِ فَيَكُونُ خَبَرًا عَنِ الرَّسُولِ، أَوْ مَعْنَاهُ لَا يُفَرِّقُ الْكُلُّ وَإِنَّمَا قَالَ "بَيْنَ أَحَدٍ" وَلَمْ يَقُلْ بَيْنَ آحَادٍ لِأَنَّ الْأَحَدَ يَكُونُ لِلْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ" (٤٧-الْحَاقَّةِ) {وَقَالُوا سَمِعْنَا} قَوْلَكَ {وَأَطَعْنَا} أَمْرَكَ.

Yahudi ve Hristiyanların yaptığı gibi bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeyiz. Burada gizli bir söz vardır, takdiri: «Ayırt etmeyiz derler» şeklindedir. Ya'kūb yā ile “lâ yüferriku” şeklinde okumuştur; bu durumda Resûl'den bir haber olur yahut anlamı «hepsi ayırt etmez» şeklinde olur. “Beyne âhâd” (çoğul) demeyip “beyne ehad” (tekil) demesinin sebebi; ehad (أحد) kelimesinin hem tekil hem çoğul için kullanılabilmesidir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Sizden hiçbiriniz de buna engel olamazdı.” (el-Hâkka, 47). {وَقَالُوا سَمِعْنَا} “ve dediler ki: «İşittik»” Senin sözünü {وَأَطَعْنَا} “ve «İtaat ettik»” Senin emrine.

رُوِيَ عَنْ حَكِيمٍ عَنْ جَابِرٍ ﵄ أَنَّ جِبْرِيلَ ﵇ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَثْنَى عَلَيْكَ وَعَلَى أُمَّتِكَ فَسَلْ تُعْطَهُ، فَسَأَلَ بِتَلْقِينِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ {غُفْرَانَكَ} (١) وَهُوَ نَصْبٌ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيِ اغْفِرْ غُفْرَانَكَ، أَوْ نَسْأَلُكَ غُفْرَانَكَ {رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} ظَاهِرُ الْآيَةِ قَضَاءُ الْحَاجَةِ، وَفِيهَا إِضْمَارُ السُّؤَالِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَقَالُوا لَا تُكَلِّفُنَا إِلَّا وُسْعَنَا، وَأَجَابَ أَيْ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أَيْ طَاقَتَهَا، وَالْوُسْعُ: اسْمٌ لِمَا يَسَعُ الْإِنْسَانَ وَلَا يُضَيِّقُ عَلَيْهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَأْوِيلِهِ فَذَهَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ وَعَطَاءٌ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ إِلَى أَنَّهُ أَرَادَ بِهِ حَدِيثَ النَّفْسِ الَّذِي ذُكِرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ} كَمَا ذَكَرْنَا، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ خَاصَّةً، وَسَّعَ عَلَيْهِمْ أَمْرَ دِينِهِمْ وَلَمْ يُكَلِّفْهُمْ فِيهِ إِلَّا مَا يَسْتَطِيعُونَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ" (١٨٥-الْبَقَرَةِ) وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ" (٧٨-الْحَجِّ) وَسُئِلَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ قَوْلِهِ ﷿ {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} قَالَ: إِلَّا يُسْرَهَا وَلَمْ يُكَلِّفْهَا فَوْقَ طَاقَتِهَا، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ لِأَنَّ الْوُسْعَ مَا دُونُ الطَّاقَةِ.

Hakîm'den, o da Câbir'den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre, bu ayet indiğinde Cibrîl (aleyhisselâm) Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah sana ve ümmetine övgüde bulundu; artık iste, sana verilsin.” Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın telkiniyle dileyip şöyle dedi: {غُفْرَانَكَ} (١) “Bağışlamanı [dileriz]” Bu, masdar olarak nasb edilmiştir; yani “bağışlamanla bağışla” yahut “Senin bağışlamanı diliyoruz” demektir. {رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Ey Rabbimiz! Dönüş sanadır. Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.” Ayetin zahiri, dileğin yerine getirilmesidir. Ayette gizli bir talep vardır; sanki: «Ve dediler ki: Bize gücümüzün yettiğinden başkasını yükleme» demişler, O da cevap verip: «Yani Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden, yani takatinden fazlasını yüklemez» buyurmuştur. Vüs' (وُسْع); insana geniş gelen ve onu sıkıntıya sokmayan şeyin adıdır. Bunun tevilinde ihtilaf ettiler: İbn Abbâs (radıyallâhu anh), Atâ ve müfessirlerin çoğu, daha önce zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ} “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de” kavlinde geçen nefsin iç fısıltısını kastettiği görüşüne varmışlardır. İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Onlar özellikle müminlerdir. Allah onlara din işlerini genişletmiş ve orada onlara güç yetirebildiklerinden başkasını yüklememiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez» (el-Bakara, 185) ve Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: «Dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi» (el-Hac, 78).” Süfyân b. Uyeyne'ye Allah Teâlâ'nın: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” kavli sorulduğunda: “Kolaylığından başkasını [yüklemez], ona takatinin üstünde bir şey yüklememiştir” dedi. Bu güzel bir görüştür; zira vüs' (genişlik), takatin altındaki derecedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَهَا مَا كَسَبَتْ} أَيْ لِلنَّفْسِ مَا عَمِلَتْ مِنَ الْخَيْرِ، لَهَا أَجْرُهُ وَثَوَابُهُ {وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ} مِنَ الشَّرِّ وَعَلَيْهَا وِزْرُهُ {رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا} أَيْ لَا تُعَاقِبْنَا {إِنْ نَسِينَا} جَعَلَهُ بَعْضُهُمْ مِنَ النِّسْيَانِ الَّذِي هُوَ السَّهْوُ، قَالَ الْكَلْبِيُّ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ إِذَا نَسُوا شَيْئًا مِمَّا أُمِرُوا به أو أخطأوا عُجِّلَتْ لَهُمُ الْعُقُوبَةُ، فَحُرِّمَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ مِنْ مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ عَلَى حَسْبِ ذَلِكَ الذَّنْبِ، فَأَمَرَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ يَسْأَلُوهُ تَرْكَ مُؤَاخَذَتِهِمْ بِذَلِكَ، وَقِيلَ هُوَ مِنَ النِّسْيَانِ الَّذِي هُوَ التَّرْكُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ" (٦٧-التَّوْبَةِ) .

Allah Teâlâ'nın: {لَهَا مَا كَسَبَتْ} “Kazandığı [iyilik] kendi lehinedir” kavli; yani nefsin işlediği hayrın ecri ve sevabı kendisinedir. {وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ} “Yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir” yani şerrin günah ve vebali de onun üzerinedir. {رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا} “«Ey Rabbimiz! Bizi sorumlu tutma (cezalandırma)»” {إِنْ نَسِينَا} “«eğer unutursak»” Bazıları bunu unutkanlık yani yanılma anlamındaki nisyan kılmıştır. el-Kelbî dedi ki: İsrâiloğulları kendilerine emredilen şeylerden birini unuttuklarında veya hata ettiklerinde cezaları peşin verilir, o günahın derecesine göre onlara bir yiyecek yahut içecek haram kılınırdı. Bunun üzerine Allah, müminlere kendilerini bundan dolayı sorumlu tutmamasını O'ndan dilemelerini emretti. Bunun terk etmek anlamındaki nisyandan olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Allah'ı unuttular (terk ettiler), O da onları unuttu (terk etti).” (et-Tevbe, 67).

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ أَخْطَأْنَا} قِيلَ مَعْنَاهُ الْقَصْدُ وَالْعَمْدُ يُقَالُ: أَخْطَأَ فُلَانٌ إِذَا تَعَمَّدَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خطأ كَبِيرًا" (٣١-الْإِسْرَاءِ) قَالَ عَطَاءٌ: إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا يَعْنِي: إِنْ جَهِلْنَا أَوْ تَعَمَّدْنَا، وَجَعَلَهُ الْأَكْثَرُونَ مِنَ الْخَطَإِ الَّذِي هُوَ الْجَهْلُ وَالسَّهْوُ، لِأَنَّ مَا كَانَ عَمْدًا مِنَ الذَّنْبِ فَغَيْرُ مَعْفُوٍّ عَنْهُ بَلْ هُوَ فِي مَشِيئَةِ اللَّهِ، وَالْخَطَأُ مَعْفُوٌّ عَنْهُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا

Allah Teâlâ'nın: {أَوْ أَخْطَأْنَا} “«yahut yanılırsak»” kavli; bunun kasıt ve taammüd (bilerek yapmak) anlamına geldiği söylenmiştir. Bir kimse kasten bir şey yaptığında, ‘filanca hata etti’ (أخطأ فلان) denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {إِنَّ قَتْلَهُمْ كَانَ خِطْئًا كَبِيرًا} “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır (hatadır).” (el-İsrâ, 31). Atâ şöyle demiştir: “«Eğer unutursak yahut yanılırsak» yani; ‘eğer bilmeyerek yaparsak yahut kasten yaparsak’ demektir.” Âlimlerin çoğunluğu ise bunu, cehalet ve yanılgı (sehv) anlamındaki hatadan saymışlardır. Çünkü kasten işlenen günahtan [kendiliğinden] vazgeçilip bağışlanmış değildir; bilakis o, Allah'ın dilemesine (meşietine) kalmıştır. Hata [ile yapılan] ise bağışlanmıştır. Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا» «Ümmetimden hata, unutma ve...»

اسْتُكْرِهُوا عَلَيْهِ (١) .

zorlandıkları şeyler kaldırılmıştır.” (١)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} أَيْ عَهْدًا ثَقِيلًا وَمِيثَاقًا لَا نَسْتَطِيعُ الْقِيَامَ بِهِ فَتُعَذِّبُنَا بِنَقْضِهِ وَتَرْكِهِ {كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا} يَعْنِي الْيَهُودَ، فَلَمْ يَقُومُوا بِهِ فَعَذَّبْتَهُمْ، هَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَقَتَادَةَ وَالسُّدِّيِّ وَالْكَلْبِيِّ وَجَمَاعَةٍ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي" (٨١-آلِ عِمْرَانَ) أَيْ عَهْدِي، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا تُشَدِّدْ وَلَا تُغْلِظِ الْأَمْرَ عَلَيْنَا كَمَا شَدَدْتَ عَلَى مَنْ قَبِلْنَا مِنَ الْيَهُودِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ صَلَاةً وَأَمَرَهُمْ بِأَدَاءِ رُبْعِ أَمْوَالِهِمْ فِي الزَّكَاةِ وَمَنْ أَصَابَ ثَوْبَهُ نَجَاسَةٌ قَطَعَهَا وَمَنْ أَصَابَ ذَنْبًا أَصْبَحَ وَذَنْبُهُ مَكْتُوبٌ عَلَى بَابِهِ وَنَحْوَهَا مِنَ الْأَثْقَالِ وَالْأَغْلَالِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ عُثْمَانَ وَعَطَاءٍ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَأَبِي عُبَيْدَةَ وَجَمَاعَةٍ. يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ" (١٥٧-الْأَعْرَافِ) وَقِيلَ: الْإِصْرُ ذَنْبٌ لَا تَوْبَةَ لَهُ، مَعْنَاهُ اعْصِمْنَا مِنْ مِثْلِهِ، وَالْأَصْلُ فِيهِ الْعَقْلُ وَالْإِحْكَامُ.

Allah Teâlâ'nın: {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} “«Ey Rabbimiz! Bize ağır bir yük yükleme»” yani yerine getirmeye güç yetiremeyip de bozmamız ve terk etmemiz sebebiyle bize azap edeceğin ağır bir ahit ve misak yükleme. {كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا} “«bizden öncekilere yüklediğin gibi»” yani Yahudilere [yüklediğin gibi]; onlar bunu yerine getiremediler ve Sen de onlara azap ettin. Bu; Mücâhid, Atâ, Katâde, es-Süddî, el-Kelbî ve bir topluluğun görüşüdür. Allah Teâlâ'nın: “Bunun üzerine benim ağır ahdimi aldınız mı?” (Âl-i İmrân, 81) yani «ahdimi» kavli buna delalet eder. Anlamının şöyle olduğu da söylenmiştir: Bizden önceki Yahudilere zorlaştırdığın gibi bizim üzerimize işi zorlaştırıp ağırlaştırma. Şöyle ki; Allah onlara elli vakit namazı farz kılmış, mallarının dörtte birini zekât olarak vermelerini emretmişti; birinin elbisesine necaset isabet etse onu kesip atar, bir günah işleyen kimse de sabahladığında günahını kapısının üzerinde yazılı bulurdu ve benzeri ağır yükler ve bukağılar vardı. Bu; Osman, Atâ, Mâlik b. Enes, Ebû Ubeyde ve bir topluluğun görüşünün anlamıdır. Allah Teâlâ'nın: “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bukağıları indirir” (el-A'râf, 157) kavli buna delalet eder. İsr'in (إِصْر), tövbesi olmayan günah olduğu da söylenmiştir; anlamı: Bizi bunun benzerinden koru, demektir. Kelimenin aslı bağlamak ve sağlamlaştırmaktır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} أَيْ لَا تُكَلِّفْنَا مِنَ الْأَعْمَالِ مَا لَا نُطِيقُهُ وَقِيلَ هُوَ حَدِيثُ النَّفْسِ وَالْوَسْوَسَةِ حُكِيَ عَنْ مَكْحُولٍ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ الْغُلْمَةُ، قِيلَ الْغُلْمَةُ: شِدَّةُ الشَّهْوَةِ، وَعَنْ إِبْرَاهِيمَ قَالَ: هُوَ الْحُبُّ، وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْوَهَّابِ قَالَ: الْعِشْقُ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ مَسْخُ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ وَقِيلَ هُوَ شَمَاتَةُ الْأَعْدَاءِ، وَقِيلَ: هُوَ الْفُرْقَةُ وَالْقَطِيعَةُ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْهَا.

Allah Teâlâ'nın: {رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} “«Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma»” kavli; yani bize güç yetiremeyeceğimiz amelleri yükleme. Bunun iç fısıltısı ve vesvese olduğu da söylenmiştir. Mekhûl'den bunun ğılme (şehvet azgınlığı) olduğu rivayet edilmiştir; ğılme'nin aşırı şehvet olduğu söylenmiştir. İbrâhim'den bunun aşk olduğu, Muhammed b. Abdilvehhâb'dan ise tutkulu aşk olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cüreyc dedi ki: O, maymun ve domuzlara dönüştürülmektir (mesh). Bunun düşmanların sevinmesi (şemâtetü'l-a'dâ) olduğu da söylenmiştir. Bunun ayrılık ve kopukluk olduğu da söylenmiştir; bundan Allah'a sığınırız.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاعْفُ عَنَّا} أَيْ تَجَاوَزْ وَامْحُ عَنَّا ذُنُوبَنَا {وَاغْفِرْ لَنَا} اسْتُرْ عَلَيْنَا ذُنُوبَنَا وَلَا تَفْضَحْنَا {وَارْحَمْنَا} فَإِنَّنَا لَا نَنَالُ الْعَمَلَ إِلَّا بِطَاعَتِكَ، وَلَا نَتْرُكُ مَعْصِيَتَكَ إِلَّا بِرَحْمَتِكَ {أَنْتَ مَوْلَانَا} نَاصِرُنَا وَحَافَظُنَا وَوَلِيُّنَا {فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} .

Allah Teâlâ'nın: {وَاعْفُ عَنَّا} “«Bizi affet»” yani günahlarımızı bağışla ve bizden sil, {وَاغْفِرْ لَنَا} “«bizi bağışla»” günahlarımızı ört ve bizi rezil etme, {وَارْحَمْنَا} “«ve bize merhamet et»” zira biz amele ancak Senin itaatinle nail oluruz ve Sana isyanı da ancak Senin rahmetinle terk ederiz. {أَنْتَ مَوْلَانَا} “«Sen bizim Mevlâmızsın»” yardımcımız, koruyucumuz ve sahibimizsin. {فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “«kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.»”

رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ فِي قَوْلِهِ ﷿ {غُفْرَانَكَ رَبَّنَا} قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "قَدْ غَفَرْتُ لَكُمْ" وَفِي قَوْلِهِ لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا قَالَ: "لَا أوأخذكم" {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} قَالَ: "لَا أَحْمِلُ عَلَيْكُمْ إِصْرًا" {وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} قَالَ: "لَا أُحَمِّلُكُمْ" {وَاعْفُ عَنَّا} إِلَى آخِرِهِ قَالَ "قَدْ عَفَوْتُ عَنْكُمْ، وَغَفَرْتُ لَكُمْ، وَرَحِمْتُكُمْ وَنَصَرْتُكُمْ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ" (٢) .

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etti ki: O'nun [azze ve celle]: {غُفْرَانَكَ رَبَّنَا} “Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz!” kavli hakkında Allah Teâlâ: “Sizi bağışladım” buyurdu. “Eğer unutur veya hata edersek bizi sorumlu tutma” kavli hakkında: “Sizi sorumlu tutmam” buyurdu. {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا} “«Ey Rabbimiz! Bize ağır bir yük yükleme»” kavli hakkında: “Size ağır yük yüklemem” buyurdu. {وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} “«Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma»” kavli hakkında: “Size taşıtmam” buyurdu. Sonuna kadar {وَاعْفُ عَنَّا} “«Bizi affet»” kavli hakkında ise: “Sizi affettim, sizi bağışladım, size merhamet ettim ve kâfirler topluluğuna karşı size yardım ettim” buyurdu (٢).

وَكَانَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ إِذَا خَتَمَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ قَالَ: آمِينَ.

Muâz b. Cebel [radıyallâhu anh], Bakara Suresi'ni bitirdiği zaman: «Âmîn» derdi.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، أَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أبي شيبة ٥٢/ب أَنَا أَبُو أُسَامَةَ حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَدِيٍّ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُصَرِّفٍ عَنْ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ انْتَهَى بِهِ إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى وَهِيَ فِي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ، إِلَيْهَا يَنْتَهِي مَا يُعْرَجُ بِهِ مِنَ الْأَرْضِ فَيُقْبَضُ مِنْهَا، وَإِلَيْهَا يَنْتَهِي مَا يُهْبَطُ بِهِ فَوْقَهَا فَيُقْبَضُ مِنْهَا قَالَ: "إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشَى" (١٦-النَّجْمِ) قَالَ: فِرَاشٌ مِنْ ذَهَبٍ قَالَ: وَأُعْطِيَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثًا: الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ وَأُعْطِيَ خَوَاتِيمَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَغُفِرَ لِمَنْ لَا يُشْرِكُ بِاللَّهِ مِنْ أُمَّتِهِ شَيْئًا مِنَ الْمُقْحِمَاتِ" (١) كَبَائِرِ الذُّنُوبِ.

Bize İsmâil b. Abdilkāhir bildirdi, bize Abdülgāfir b. Muhammed bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Ebû Bekir b. Ebî Şeybe bildirdi, bize Ebû Üsâme bildirdi, bana Mâlik b. Miğvel, Zübeyr b. Adiyy'den, o Talha b. Alî b. Musarrif'ten, o Mürre'den, o da Abdullah'tan anlattı; Abdullah dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) gece yürütüldüğünde (İsrâ'ya çıkarıldığında), altıncı semada bulunan Sidretü'l-Müntehâ'ya kadar ulaştırıldı. Yeryüzünden yükseltilen şeyler oraya kadar varır ve oradan kabzedilir; onun üstünden indirilen şeyler de oraya kadar varır ve oradan kabzedilir. [Ravi] dedi ki: “Sidre'yi kaplayan kaplıyordu” (en-Necm, 16); altından kelebekler [kaplıyordu] dedi. Dedi ki: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) üç şey verildi: Beş vakit namaz verildi, Bakara sûresinin son ayetleri verildi ve ümmetinden Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayanların mukhimât (insanı helake sürükleyen) büyük günahları bağışlandı (١).

أخبرنا الإمام أبو علي الحسين بن محمد القاضي أنا أبو نعيم عبد الملك بن الحسين الإسفراييني أنا أبو عوانة يعقوب بن إسحاق الحافظ، أنا يونس وأحمد بن شيبان قالا ثنا سفيان بن عيينة عن منصور عن إبراهيم عن عبد الرحمن بن يزيد عن أبي مسعود ﵃ قال: قال رسول الله ﷺ: "الآيتان من آخر سورة البقرة من قرأ بهما في ليلة كَفَتَاهُ" (٢) .

Bize İmam Ebû Ali el-Hüseyn b. Muhammed el-Kādî bildirdi, bize Ebû Nuaym Abdülmelik b. el-Hüseyn el-İsferâyînî bildirdi, bize Hâfız Ebû Avâne Ya'kūb b. İshak bildirdi, bize Yûnus ve Ahmed b. Şeybân bildirdiler ve dediler ki: Bize Süfyân b. Uyeyne, Mansûr'dan, o İbrâhim'den, o Abdurrahman b. Yezîd'den, o da Ebû Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet etti ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Bakara sûresinin sonundaki iki ayeti kim bir gecede okursa, onlar ona yeter.” (٢)

أخبرنا عبد الواحد المليحي، أنا أبو منصور السمعاني، أنا أبو جعفر الرياني، أخبرنا حميد بن زنجويه، أنا العلاء بن عبد الجبار، أنا حماد بن سلمة، أخبرنا الأشعث بن عبد الرحمن الجرمي، عن أبي قلابة عن أبي الأشعث الصنعاني، عن النعمان بن بشير ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: "إن الله تعالى كتب كتابا قبل أن يخلق السموات والأرض بألفي عام فأنزل منه آيتين ختم بهما سورة البقرة فلا تقرآن في دار ثلاث ليال فيقربها شيطان" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize el-Alâ b. Abdilcebbâr bildirdi, bize Hammâd b. Seleme bildirdi, bize el-Eş'as b. Abdirrahmân el-Cermî, Ebû Kılâbe'den, o Ebû'l-Eş'as es-San'ânî'den, o da Nu'mân b. Beşîr'den (radıyallâhu anh) rivayet etti ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَتَبَ كِتَابًا قَبْلَ أَنْ يَخْلُقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ بِأَلْفَيْ عَامٍ فَأَنْزَلَ مِنْهُ آيَتَيْنِ خَتَمَ بِهِمَا سُورَةَ الْبَقَرَةِ فَلا تُقْرَآنِ فِي دَارٍ ثَلاثَ لَيَالٍ فَيَقْرَبُهَا شَيْطَانٌ » «Şüphesiz Allah Teâlâ, gökleri ve yeri yaratmadan iki bin yıl önce bir kitap yazdı ve ondan iki ayet indirip Bakara suresini bu iki ayetle sonlandırdı. Bu iki ayet bir evde üç gece okunursa şeytan o eve yaklaşamaz.»