{الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٦٩) }
{الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦٨) يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ (٢٦٩) } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve size hayâsızlığı (cimriliği) emreder. Allah ise size kendisinden bir bağışlanma ve bir lütuf vadeder. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir. (268) O, hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir. Bunu ancak akıl sahipleri düşünüp anlar. (269)”
{الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ} أَيْ يُخَوِّفُكُمْ بِالْفَقْرِ، يُقَالُ وَعَدْتُهُ خَيْرًا وَوَعَدْتُهُ شَرًّا، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي الْخَيْرِ "وَعَدَكُمُ اللَّهُ مَغَانِمَ كَثِيرَةً" (٢٠-الْفَتْحِ) وَقَالَ فِي الشَّرِّ "النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا" (٧٢-الْحَجِّ) فَإِذَا لَمْ يُذْكَرِ الْخَيْرُ وَالشَّرُّ قُلْتَ فِي الْخَيْرِ: وَعَدْتُهُ وَفِي الشَّرِّ، أَوْعَدْتُهُ، وَالْفَقْرُ سُوءُ الْحَالِ وَقِلَّةُ ذَاتِ الْيَدِ، وَأَصْلُهُ مِنْ كَسْرِ الْفَقَارِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الشَّيْطَانَ يُخَوِّفُكُمْ بِالْفَقْرِ وَيَقُولُ لِلرَّجُلِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ مَالَكَ فَإِنَّكَ إِذَا تَصَدَّقْتَ بِهِ افْتَقَرْتَ {وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ} أَيْ بِالْبُخْلِ وَمَنْعِ الزَّكَاةِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: كُلُّ الْفَحْشَاءِ فِي الْقُرْآنِ فَهُوَ الزِّنَا إِلَّا هَذَا {وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ} أَيْ لِذُنُوبِكُمْ {فَضْلًا} أَيْ رِزْقًا خَلَفًا (٣) {وَاللَّهُ وَاسِعٌ} غَنِيٌّ {عَلِيمٌ}
{الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ} “Şeytan sizi fakirlikle korkutur” yani sizi fakirlikle tehdit eder. Hayır için de şer için de «vaadetti» denilir. Nitekim Allah Teâlâ hayır hakkında: «Allah size birçok ganimet vadetti» (el-Feth, 20); şer hakkında ise: «Ateş ki, Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir» (el-Hac, 72) buyurmuştur. Şayet hayır veya şer açıkça zikredilmezse, hayırda [veadtehû], şerde ise [ev'adtehû] dersin. Fakr (faizlik/yoksulluk), durumun kötüleşmesi ve eldeki imkânların kıtlığıdır; aslı ise omurganın (fekâr) kırılmasından gelir. Ayetin manası şudur: Şeytan sizi fakirlikle korkutur ve kişiye «Malını elinde tut, zira onu sadaka verirsen fakir düşersin» der. {وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ} “Ve size hayâsızlığı emreder” yani cimriliği ve zekâtı vermemeyi [emreder]. Kelbî şöyle demiştir: «Kur'an'daki bütün fahşâ (hayâsızlık) ifadeleri zina demektir, bu ayet müstesnadır.» {وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ} “Allah ise size kendisinden bir bağışlanma” yani günahlarınıza mağfiret {فَضْلًا} “ve bir lütuf vadeder” yani harcananın yerine bir rızık [vadeder]. (٣) {وَاللَّهُ وَاسِعٌ} “Allah lütfu geniş olandır” zengindir {عَلِيمٌ} “her şeyi bilendir”.
أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ سَعِيدٍ الْمَنِيعِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ الزِّيَادِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الْقَطَّانُ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: ابْنَ آدَمَ أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ" وَقَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "يَمِينُ اللَّهِ مَلْأَى لَا تَغِيضُهَا نَفَقَةٌ، سَحَّاءُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ
Bize Hassân b. Saîd el-Menîî bildirdi, bize Ebû Tâhir ez-Ziyâdî bildirdi, bize Muhammed b. el-Huseyn el-Kattân bildirdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Hemmâm b. Münebbih'ten bildirdi; o şöyle dedi: Bize Ebû Hüreyre radıyallâhu anh bildirip şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah Teâlâ şöyle buyurur: Ey Âdemoğlu! İnfak et ki Ben de sana infak edeyim.» Ve yine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın sağ eli dopdoludur, hiçbir harcama onu eksiltmez; gece gündüz aralıksız cömertçe akıtır. Gökleri ve yeri yarattığından beri infak ettiği şeyleri gördünüz mü?
وَالْأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَنْقُصْ مَا فِي يَمِينِهِ {قَالَ} وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الْأُخْرَى الْقِسْطُ يَرْفَعُ وَيَخْفِضُ" (١) .
O'nun sağ elindeki hiçbir şeyi eksiltmemiştir. {قَالَ} Arşı da suyun üzerindedir. Diğer elinde ise mizan (adalet terazisi) vardır; onu indirir ve kaldırır.» (١)
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ عَنْ أَسْمَاءَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ لَهَا "أَنْفِقِي وَلَا تُحْصِي فَيُحْصِيَ اللَّهُ عَلَيْكِ وَلَا تُوعِي (٢) فَيُوعِيَ اللَّهُ عَلَيْكِ" (٣) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ubeydullâh b. Saîd bildirdi, bize Abdullâh b. Nümeyr bildirdi, bize Hişâm b. Urve, Fâtıma bint el-Münzir'den, [o da] Esmâ'dan bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurmuştur: «İnfak et, sayıp durma; yoksa Allah da sana karşı sayar (kısar). Keseleyip saklama (٢) ki Allah da sana karşı kısmasın.» (٣)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ} قَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ النُّبُوَّةُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَقَتَادَةُ: عِلْمُ الْقُرْآنِ نَاسِخُهُ وَمَنْسُوخُهُ وَمُحْكَمُهُ وَمُتَشَابِهُهُ وَمُقَدَّمُهُ وَمُؤَخَّرُهُ وَحَلَالُهُ وَحَرَامُهُ وَأَمْثَالُهُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْقُرْآنُ وَالْفَهْمُ فِيهِ، وَقَالَ: فِي الْقُرْآنِ مِائَةٌ وَتِسْعُ آيَاتٍ نَاسِخَةٌ وَمَنْسُوخَةٌ وَأَلْفُ آيَةِ حَلَالٍ وَحَرَامٍ، لَا يَسَعُ الْمُؤْمِنِينَ تَرْكُهُنَّ حَتَّى يَتَعَلَّمُوهُنَّ، وَلَا تَكُونُوا كَأَهْلِ نَهْرَوَانَ تَأَوَّلُوا آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ فِي أَهْلِ الْقِبْلَةِ وَإِنَّمَا أُنْزِلَتْ فِي أَهْلِ الكتاب جهلوأ ٤٨/ب عِلْمَهَا فَسَفَكُوا بِهَا الدِّمَاءَ وَانْتَهَبُوا الْأَمْوَالَ وَشَهِدُوا عَلَيْنَا بِالضَّلَالَةِ، فَعَلَيْكُمْ بِعِلْمِ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ مَنْ عَلِمَ فِيمَ أَنْزَلَ اللَّهُ لَمْ يَخْتَلِفْ فِي شَيْءٍ مِنْهُ.
Allah Teâlâ'nın: {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ} “O, hikmeti dilediğine verir” buyruğu hakkında Süddî: «O, peygamberliktir» demiştir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Katâde: «Kur'an ilmidir; onun nâsihini ve mensûhunu, muhkemini ve müteşâbihini, takdim ve tehirini, helalini ve haramını, darb-ı mesellerini [bilmektir]» demişlerdir. Dahhâk ise şöyle demiştir: «Kur'an ve ondaki anlayıştır.» Yine o şöyle demiştir: «Kur'an'da yüz dokuz nâsih ve mensûh ayet, bin tane de helal ve haram ayeti vardır; müminlerin bunları öğrenmeksizin terk etmeleri caiz değildir. Nehrevan ehli (Hâricîler) gibi olmayın; onlar Kur'an'dan Ehl-i Kıble hakkındaki ayetleri yanlış tevil ettiler; halbuki onlar Ehl-i Kitap hakkında inmişti. Onların ilmini bilmediler, 48/b bu yüzden kan döktüler, malları yağmaladılar ve bizim aleyhimize sapıklıkla şahitlik ettiler. Kur'an ilmine sarılın; zira Allah'ın ne hakkında indirdiğini bilen kimse ondan hiçbir şeyde ihtilafa düşmez.»
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ الْقُرْآنُ وَالْعِلْمُ وَالْفِقْهُ، وَرَوَى ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْهُ: الْإِصَابَةُ فِي الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ: مَعْرِفَةُ مَعَانِي الْأَشْيَاءِ وَفَهْمُهَا.
Mücâhid şöyle demiştir: «O; Kur'an, ilim ve fıkıhtır.» İbn Ebî Necîh'in ondan rivayetine göre ise: «Sözde ve fiilde isabet etmektir.» İbrâhîm en-Nehaî de: «Eşyanın anlamlarını tanımak ve onları kavramaktır» demiştir.
{وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالْحِكْمَةُ خَبَرُهُ ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ -يُؤْتِ الْحِكْمَةَ -بِكَسْرِ التَّاءِ أَيْ مَنْ يُؤْتِهِ اللَّهُ الْحِكْمَةَ، دَلِيلُ قِرَاءَةِ الْأَعْمَشِ، وَمَنْ يُؤْتِهِ اللَّهُ، حُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} قَالَ: الْوَرَعُ فِي دِينِ اللَّهِ {فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ} يَتَّعِظُ {إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ} ذَوُو الْعُقُولِ.
{وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} “Kime hikmet verilmişse” [ifadesinde 'men' (مَنْ)] nâib-i fâil (sözde özne) olarak merfû konumundadır; 'el-hikmete' (الْحِكْمَةَ) ise onun haberidir (ikinci mef'ûlüdür). Ya'kûb, tâ harfinin kesresiyle {يُؤْتِ الْحِكْمَةَ} şeklinde okumuştur; yani 'Allah kime hikmeti verirse' demektir. A'meş'in {وَمَنْ يُؤْتِهِ اللَّهُ} “Allah kime verirse” şeklindeki kıraati buna delildir. Hasan[-ı Basrî]'den: {وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ} “Kime hikmet verilmişse” [ayeti hakkında] şöyle dediği nakledilmiştir: «[Hikmet], Allah'ın dininde vera' (haramlardan ve şüphelilerden titizlikle sakınmak) sahibi olmaktır.» {فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ} “muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir. [Bunu] düşünüp öğüt almaz” ibret almaz {إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ} “ancak akıl sahipleri” yani selim akıl sahipleri [öğüt alır].
{وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١) لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) }
{وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ (٢٧٠) إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٧١) لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنْفُسِكُمْ وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ (٢٧٢) } “Nafaka olarak her ne harcar veya adak olarak her ne adarsanız, şüphesiz Allah onu bilir. Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur. (270) Sadakaları açıkça verirseniz bu ne güzeldir! Eğer onları gizler ve fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızdan bir kısmını örter. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (271) Onları doğru yola iletmek senin üzerine [borç] değildir; lâkin Allah dilediğini doğru yola iletir. Hayırdan her ne infak ederseniz kendiniz içindir. Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz. Hayırdan ne infak ederseniz size tastamam ödenir ve siz haksızlığa uğratılmazsınız. (272)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ} فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ {أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ} أَيْ: مَا أَوْجَبْتُمُوهُ [أَنْتُمْ] (١) عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ فَوَفَّيْتُمْ بِهِ {فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ} يَحْفَظُهُ حَتَّى يُجَازِيَكُمْ بِهِ، وَإِنَّمَا قَالَ: يَعْلَمُهُ، وَلَمْ يَقُلْ: يَعْلَمُهَا لِأَنَّهُ رَدَّهُ إِلَى الْآخَرِ مِنْهُمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا" (١١٢-النِّسَاءِ) وَإِنْ شِئْتَ حَمَلْتَهُ عَلَى "مَا" كَقَوْلِهِ: "وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ" (٢٣١-الْبَقَرَةِ) وَلَمْ يَقُلْ بِهِمَا {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} الْوَاضِعِينَ الصَّدَقَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا بِالرِّيَاءِ أَوْ يَتَصَدَّقُونَ مِنَ الْحَرَامِ {مِنْ أَنْصَارٍ} أَعْوَانٍ يَدْفَعُونَ عَذَابَ اللَّهِ عَنْهُمْ، وَهِيَ جَمْعُ نَصِيرٍ، مِثْلُ: شَرِيفٍ وَأَشْرَافٍ.
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ} “Harcadığınız herhangi bir nafakayı” Allah'ın size farz kıldığı şeylerde {أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ} “veya adadığınız herhangi bir adağı” yani Allah'a taat konusunda kendi üzerinize vacip kılıp da yerine getirdiğiniz şeyi {فَإِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُهُ} “şüphesiz Allah onu bilir” size onunla karşılık verinceye kadar onu muhafaza eder. Burada zamiri iki kelimeden sonuncusuna döndürdüğü için [ya'lemühâ] demeyip [ya'lemühü] demiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: «Kim bir hata veya bir günah işler de sonra onu bir suçsuzun üzerine atarsa...» (en-Nisâ, 112) buyruğunda olduğu gibi. Dilersen zamiri [mâ] lafzına da döndürebilirsin; nitekim Allah Teâlâ: «Ve üzerinize indirdiği Kitap'ı ve hikmeti ki, onunla size öğüt veriyor» (el-Bakara, 231) buyurmuş ve [bihimâ] dememiştir. {وَمَا لِلظَّالِمِينَ} “Zalimler için yoktur” sadakayı riya ile layık olmayan yere verenler veya haramdan sadaka verenler için {مِنْ أَنْصَارٍ} “hiçbir yardımcı” Allah'ın azabını onlardan savacak hiçbir yardımcı yoktur; bu kelime şerîf'in çoğulu eşrâf gibi nasîr'in çoğuludur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ} أَيْ تُظْهِرُوهَا {فَنِعِمَّا هِيَ} أَيْ: نِعْمَتِ الْخَصْلَةُ هِيَ وَ"مَا" فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ "وَهِيَ" فِي مَحَلِّ النَّصْبِ كَمَا تَقُولُ نِعْمَ الرَّجُلُ رَجُلًا فَإِذَا عُرِّفَتْ رُفِعَتْ، فَقُلْتَ: نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ، وَأَصْلُهُ نِعْمَ مَا فَوُصِلَتْ، قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ غَيْرَ وَرْشٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ: فَنِعْمَا بِكَسْرِ النُّونِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِ الْعَيْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ بِرِوَايَةِ وَرْشٍ وَيَعْقُوبُ وَحَفْصٌ بِكَسْرِهِمَا، وَكُلُّهَا لُغَاتٌ صَحِيحَةٌ وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.
Allah Teâlâ'nın: {إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ} “Sadakaları açıkça verirseniz” yani onları aşikâr kılarsanız {فَنِعِمَّا هِيَ} “bu ne güzeldir!” yani «o ne güzel bir haslettir!» demektir. [Mâ] merfû, [hiye] ise mensûb konumundadır; nitekim [Ni'me'r-raculü racülen] denildiğinde [racülen] mensuptur, marife olduğunda ise merfû olur ve [Ni'me'r-raculü Zeydün] dersin. Aslı [ni'me mâ] olup bitişik yazılmıştır. Medine ehli -Verş hariç-, Ebû Amr ve Ebû Bekr nûn'un kesresi ve ayn'ın sükûnu ile [fe-ni'mâ] okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza ve Kisâî nûn'un fethası ve ayn'ın kesresi ile [fe-na'ımâ] okumuşlardır. İbn Kesîr, Nâfi -Verş rivayetiyle-, Ya'kûb ve Hafs ise her ikisinin kesresi ile [fe-ni'immâ] okumuşlardır. Bunların hepsi fasih lehçelerdir; Nisâ Suresi'nde de böyledir.
{وَإِنْ تُخْفُوهَا} تُسِرُّوهَا {وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ} أَيْ تُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فِي السِّرِّ {فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} وَأَفْضَلُ وَكُلٌّ مَقْبُولٌ إِذَا كَانَتِ النِّيَّةُ صَادِقَةً وَلَكِنْ صَدَقَةُ السِّرِّ أَفْضَلُ، وَفِي الْحَدِيثِ "صَدَقَةُ السِّرِّ تُطْفِئُ غَضَبَ الرَّبِّ .
{وَإِنْ تُخْفُوهَا} “Eğer onları gizler” yani gizlice verir {وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ} “ve fakirlere verirseniz” yani fakirlere gizlice verirseniz {فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ} “bu sizin için daha hayırlıdır” ve daha faziletlidir. Niyet samimi ve dürüst olduğu takdirde her ikisi de makbuldür; fakat gizli sadaka daha faziletlidir. Hadiste şöyle [buyrulmuştur]: «Gizli sadaka, Rabb'in gazabını söndürür.»
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَوْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ: إِمَامٌ عَادِلٌ، وَشَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ بِالْمَسْجِدِ إِذَا خَرَجَ مِنْهُ حَتَّى يَعُودَ إِلَيْهِ، وَرَجُلَانِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَى ذَلِكَ وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ، وَرَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ فَقَالَ: إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ فَأَخْفَاهَا حَتَّى لَا تَعْلَمَ شِمَالُهُ مَا تُنْفِقُ يَمِينُهُ" (١) .
Bize Ebü'l-Hasen es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Habîb b. Abdirrahmân'dan, [o] Hafs b. Âsım'dan, [o] Ebû Saîd el-Hudrî'den yahut Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Yedi sınıf insan vardır ki Allah onları, Kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin olmadığı günde Kendi gölgesinde gölgelendirir: Âdil yönetici; Allah Teâlâ'ya ibadetle yetişen genç; mescitten çıktığında tekrar oraya dönünceye kadar kalbi mescide bağlı olan kimse; Allah için birbirini seven, bu sevgi üzere bir araya gelip bu sevgi üzere ayrılan iki kişi; tenhada Allah'ı anıp gözleri yaşla dolan kişi; mevki ve güzellik sahibi bir kadının [kötülüğe] çağırmasına karşılık: 'Ben Allah'tan korkarım' diyen kimse ve sağ elinin infak ettiğini sol eli bilmeyecek kadar sadakayı gizli veren kimse.» (١)
وَقِيلَ: الْآيَةُ فِي صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، أَمَّا الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ فَالْإِظْهَارُ فِيهَا أَفْضَلُ حَتَّى يَقْتَدِيَ بِهِ النَّاسُ، كَالصَّلَاةِ الْمَكْتُوبَةِ فِي الْجَمَاعَةِ أَفْضَلُ، وَالنَّافِلَةُ فِي الْبَيْتِ [أَفْضَلُ] (٢) وَقِيلَ: الْآيَةُ فِي الزَّكَاةِ الْمَفْرُوضَةِ كَانَ الْإِخْفَاءُ فِيهَا خَيْرًا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَمَّا فِي زَمَانِنَا فَالْإِظْهَارُ أَفْضَلُ حَتَّى لَا يُسَاءَ بِهِ الظَّنُّ.
Bu ayetin nafile sadaka hakkında olduğu söylenmiştir; farz olan zekâta gelince, insanların kendisine uyması için onu açıkça vermek daha faziletlidir; nitekim farz namazın cemaatle kılınması, nafile namazın ise evde kılınması [daha faziletlidir] (٢). Ayetin farz olan zekât hakkında olduğu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde onu gizlemenin daha hayırlı olduğu, bizim zamanımızda ise hakkında kötü zanda bulunulmaması için açıkça verilmesinin daha faziletli olduğu da söylenmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ وَأَبُو بَكْرٍ بِالنُّونِ وَرَفْعِ الرَّاءِ أَيْ وَنَحْنُ نُكَفِّرُ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ بِالْيَاءِ وَرَفْعِ الرَّاءِ، أَيْ وَيُكَفِّرُ اللَّهُ، وَقَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالنُّونِ وَالْجَزْمِ نَسَقًا عَلَى الْفَاءِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ "فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ" لِأَنَّ مَوْضِعَهَا جَزْمٌ بِالْجَزَاءِ، وَقَوْلُهُ وَمِنْ سَيِّئَاتِكُمْ قِيلَ "مِنْ" صِلَةٌ، تَقْدِيرُهُ نُكَفِّرُ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ، وَقِيلَ: هُوَ لِلتَّحْقِيقِ وَالتَّبْعِيضِ، يَعْنِي: نُكَفِّرُ الصَّغَائِرَ مِنَ الذُّنُوبِ، {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}
Allah Teâlâ'nın: {وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ} “ve günahlarınızdan bir kısmını örter” buyruğunu; İbn Kesîr, Basra ehli ve Ebû Bekr nûn harfiyle ve râ harfinin merfû oluşuyla [ve nükeffiru] yani «ve Biz örteriz» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir ve Hafs yâ harfiyle ve râ harfinin merfû oluşuyla [ve yükeffiru] yani «ve Allah örter» şeklinde okumuşlardır. Medine ehli, Hamza ve Kisâî ise [fe-hüve hayrun leküm] buyruğundaki fâ harfine atıfla meczûm olarak nûn ile [ve nükeffir] okumuşlardır; çünkü orası ceza (cevap) sebebiyle cezm mahallindedir. [Min seyyiâtiküm] buyruğundaki [min] edatının zâid olduğu ve takdirinin «günahlarınızı örteriz» şeklinde olduğu söylenmiştir. Tahkik ve teb'îz (kısmîlik bildirmek) için olduğu da söylenmiştir; yani: «Küçük günahları örteriz» demektir. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
{لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} قَالَ الْكَلْبِيُّ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ نَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانَتْ لَهُمْ قَرَابَةٌ
{لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} “Onları doğru yola iletmek senin üzerine [bir vazife] değildir” el-Kelbî şöyle demiştir: Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü); Müslümanlardan bir grubun akrabaları
وَأَصْهَارٌ فِي الْيَهُودِ وَكَانُوا يُنْفِقُونَ عَلَيْهِمْ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا فَلَمَّا أَسْلَمُوا كَرِهُوا أَنْ يُنْفِقُوا عَلَيْهِمْ وَأَرَادُوهُمْ عَلَى أَنْ يُسْلِمُوا، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ (١) كَانُوا يَتَصَدَّقُونَ عَلَى فُقَرَاءِ أَهْلِ الذِّمَّةِ، فَلَمَّا كَثُرَ فُقَرَاءُ الْمُسْلِمِينَ، نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ التَّصَدُّقِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ كَيْ تَحْمِلَهُمُ الْحَاجَةُ عَلَى الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ فَنَزَلَ قَوْلُهُ {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} فَتَمْنَعُهُمُ الصَّدَقَةَ لِيَدْخُلُوا فِي الْإِسْلَامِ حَاجَةً مِنْهُمْ إِلَيْهَا، {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} وَأَرَادَ بِهِ هِدَايَةَ التَّوْفِيقِ، أَمَّا هُدَى الْبَيَانِ وَالدَّعْوَةِ فَكَانَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَأَعْطُوهُمْ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ.
ve hısımları vardı ve Müslüman olmadan önce onlara harcama yaparlardı. Müslüman olunca onlara infak etmeyi hoş görmediler ve Müslüman olmalarını istediler. Saîd b. Cübeyr (١) ise şöyle demiştir: Müslümanlar, Ehl-i Zimme'nin fakirlerine sadaka verirlerdi. Müslüman fakirler çoğalınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, ihtiyaçları sebebiyle İslam'a girmelerini sağlamak amacıyla müşriklere sadaka verilmesini yasakladı. Bunun üzerine: «İhtiyaçları sebebiyle İslam'a girsinler diye onlardan sadakayı engelleyesin diye {لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ} onları doğru yola iletmek senin üzerine [borç] değildir {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ} lâkin Allah dilediğini doğru yola iletir» ayeti indi. Burada hidayetten kasıt, muvaffakiyet hidayetidir (hidayeti kalbe yerleştirmektir); tebliğ ve davet hidayeti ise Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem vazifesiydi. Ayetin inişinden sonra onlara [sadaka] verdiler.
{وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ} أَيْ مَالٍ {فَلِأَنْفُسِكُمْ} أَيْ تَعْمَلُونَهُ لِأَنْفُسِكُمْ {وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ} وَمَا جَحْدٌ، لَفْظُهُ نَفْيٌ وَمَعْنَاهُ نَهْيٌ، أَيْ لَا تُنْفِقُوا إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ} شَرْطٌ كَالْأَوَّلِ وَلِذَلِكَ حَذَفَ النُّونَ مِنْهُمَا {يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} أَيْ يُوَفَّرُ لَكُمْ جَزَاؤُهُ، وَمَعْنَاهُ: يُؤَدِّي إِلَيْكُمْ، وَلِذَلِكَ دَخَلَ فِيهِ إِلَّا {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} لَا تُنْقَصُونَ مِنْ ثَوَابِ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا، وَهَذَا فِي صَدَقَةِ التَّطَوُّعِ، أَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ تُوضَعَ فِي أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَأَهْلِ الذِّمَّةِ، فَأَمَّا الصَّدَقَةُ الْمَفْرُوضَةُ فَلَا يَجُوزُ وَضْعُهَا إِلَّا فِي الْمُسْلِمِينَ وَهُمْ أَهْلُ السُّهْمَانِ الْمَذْكُورُونَ فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ.
{وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ} “Hayırdan her ne infak ederseniz” yani maldan {فَلِأَنْفُسِكُمْ} “kendiniz içindir” yani onu kendiniz için yapmış olursunuz. {وَمَا تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ} “Zaten siz ancak Allah'ın rızasını kazanmak için infak edersiniz” Buradaki [mâ] nefiy (olumsuzluk) edatıdır; lafzı nehiy olmasa da manası nehidir; yani: «Yalnızca Allah'ın rızasını gözeterek infak edin» demektir. {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ} “Hayırdan ne infak ederseniz” ilki gibi şart cümlesidir; bu yüzden her ikisinde de nûn harfi düşürülmüştür. {يُوَفَّ إِلَيْكُمْ} “size tastamam ödenir” yani mükâfatı size eksiksiz verilir; manası «size ulaştırılır» demektir, bundan dolayı [ilâ] harf-i cerri almıştır. {وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ} “ve siz haksızlığa uğratılmazsınız” amellerinizin sevabından hiçbir şey eksiltilmez. Bu hüküm nafile sadaka hakkındadır; Allah Teâlâ onun Müslümanlara da Ehl-i Zimme'ye de verilmesini mubah kılmıştır. Farz olan sadakaya (zekâta) gelince, onun Tevbe Suresi'nde zikredilen pay sahipleri (ashâb-ı sühman) olan Müslümanlardan başkasına verilmesi caiz değildir.
{لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤) }
{لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٢٧٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٤) } “[Sadakalar] kendilerini Allah yoluna adamış, yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremeyen fakirler içindir. İffet ve hayâlarından dolayı, durumlarını bilmeyen kimse onları zengin sanır. Sen onları simalarından tanırsın; insanlardan yüzsüzlük ederek [bir şey] istemezler. Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. (273) Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık olarak infak edenler var ya, işte onların mükâfatı Rableri katındadır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (274)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} اخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ هَذِهِ اللَّامِ: قِيلَ هِيَ مَرْدُودَةٌ عَلَى مَوْضِعِ اللَّامِ مِنْ قَوْلِهِ "فَلِأَنْفُسِكُمْ" كَأَنَّهُ قَالَ: وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِلْفُقَرَاءِ، وَإِنَّمَا تُنْفِقُونَ لِأَنْفُسِكُمْ، وَقِيلَ: مَعْنَاهَا الصَّدَقَاتُ الَّتِي سَبَقَ ذِكْرُهَا، وَقِيلَ: خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ صِفَتُهُمْ كَذَا حَقٌّ وَاجِبٌ، وَهُمْ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ، كَانُوا نَحْوًا مِنْ أَرْبَعِمِائَةِ رَجُلٍ، لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَسَاكِنُ بِالْمَدِينَةِ وَلَا عَشَائِرُ، وَكَانُوا فِي الْمَسْجِدِ يَتَعَلَّمُونَ الْقُرْآنَ وَيَرْضَخُونَ (٢) النَّوَى بِالنَّهَارِ، وَكَانُوا يَخْرُجُونَ فِي كُلِّ سَرِيَّةٍ يَبْعَثُهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَهُمْ أَصْحَابُ الصُّفَّةِ، فَحَثَّ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمُ النَّاسَ فَكَانَ مَنْ عِنْدَهُ فَضْلٌ أَتَاهُمْ بِهِ إِذَا أَمْسَى.
Allah Teâlâ'nın: {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “[Sadakalar] kendilerini Allah yoluna adamış o fakirler içindir” buyruğundaki lâm harfinin konumu hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bu lâm harfinin, «Kendiniz içindir» buyruğundaki lâm harfine matuf olduğu ve sanki: «Hayırdan ne infak ederseniz fakirler içindir, [aslında] kendiniz için infak etmiş olursunuz» dediği söylenmiştir. Bunun, daha önce zikredilen sadakalar anlamına geldiği de söylenmiştir. Haberinin mahzuf olduğu ve takdirinin: «Şu vasıftaki fakirler için vacip bir hak vardır» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bunlar Muhacirlerin fakirleridir; yaklaşık dört yüz kişiydiler, Medine'de ne evleri ne de aşiretleri vardı. Mescitte Kur'an öğrenirler ve gündüzleri hurma çekirdeği kırıp ezerlerdi (٢). Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem gönderdiği her seriyyeye çıkarlardı; onlar Ashâb-ı Suffe'dir. Allah Teâlâ insanları onlara [yardım etmeye] teşvik etti; böylece elinde fazlalık bulunan kimse akşam olunca onu onlara getirirdi.
{الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} فِيهِ أَقَاوِيلُ؛ قَالَ قَتَادَةُ -وَهُوَ أَوْلَاهَا -حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ {لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ} لَا يَتَفَرَّغُونَ لِلتِّجَارَةِ وَطَلَبِ الْمَعَاشِ وَهُمْ أَهْلُ الصُّفَةِ الَّذِينَ ذَكَرْنَاهُمْ، وَقِيلَ: حَبَسُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ حَبَسَهُمُ الْفَقْرُ وَالْعُدْمُ عَنِ الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: قَوْمٌ أَصَابَتْهُمْ جِرَاحَاتٌ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَصَارُوا زَمْنَى، أَحْصَرَهُمُ الْمَرَضُ وَالزَّمَانَةُ عَنِ الضَّرْبِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لِلْجِهَادِ، وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ: مَعْنَاهُ: مِنْ كَثْرَةِ مَا جَاهَدُوا صَارَتِ الْأَرْضُ كُلُّهَا حَرْبًا عَلَيْهِمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ مِنْ كَثْرَةِ أَعْدَائِهِمْ، {يَحْسَبُهُمُ} قرأ أبو جعفر وابن عامر وعاصم وحمزة: يحسبهم وبابه بفتح السين وقرأ الآخرون بالكسر
{الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Kendilerini Allah yoluna adamış / [cihattan] alıkonulmuş olanlar” ifadesi hakkında [farklı] görüşler vardır: Katâde -ki en uygun olanı da budur- şöyle demiştir: «Kendilerini Allah yolunda cihada hasretmişlerdir. {لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler” [yani] ticaret ve maişet temini için vakit bulamazlar. Bunlar daha önce zikrettiğimiz Ehl-i Suffe'dir.» Bir görüşe göre: «Kendilerini Allah'a itaate hasretmişlerdir.» Başka bir görüşe göre de manası: «Fakirlik ve yokluk, onları Allah yolunda cihat etmekten alıkoymuştur» demektir. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: «Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Allah yolunda cihat ederken yaralanıp kötürüm kalan kimselerdir; hastalık ve kötürümlük, cihat maksadıyla Allah yolunda sefere çıkmaktan onları alıkoymuştur.» İbn Zeyd de şöyle demiştir: «Bunun manası şudur: Çok cihat etmelerinden ötürü bütün yeryüzü onlara karşı düşman kesilmiştir de düşmanlarının çokluğundan dolayı yeryüzünde dolaşmaya güç yetirememektedirler.» {يَحْسَبُهُمُ} “Zanneder” kelimesini; Ebû Ca‘fer, İbn Âmir, Âsım ve Hamza, [bu kelime olan] {يَحْسَبُهُمُ} ve benzerlerini sîn harfinin fethasıyla (yahsebuhum); diğer [kıraat imamları] ise kesre ile (yahsibuhum) okumuşlardır.
{الْجَاهِل} بحالهم {أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ} أَيْ مِنْ تَعَفُّفِهِمْ عن السؤال ٤٩/أوَقَنَاعَتِهِمْ يَظُنُّ مَنْ لَا يَعْرِفُ حَالَهُمْ أَنَّهُمْ أَغْنِيَاءُ، وَالتَّعَفُّفُ التَّفَعُّلُ مِنَ الْعِفَّةِ وَهِيَ التَّرْكُ يُقَالُ: عَفَّ عَنِ الشَّيْءِ إِذَا كَفَّ عَنْهُ وَتَعَفَّفَ إِذَا تَكَلَّفَ فِي الْإِمْسَاكِ.
{الْجَاهِل} durumlarını bilmeyen kimse {أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ} “iffet ve hayâlarından dolayı zengin” yani istemekten çekinmelerinden 49/a ve kanaatlerinden ötürü, durumlarını bilmeyen kimse onları zengin zanneder. Teaffüf (اَلتَّعَفُّفُ), iffet (عِفَّة) kökünden tefe''ul babındadır; o da terk etmek demektir. Bir şeyden el çektiğinde [affe ani'ş-şey'] denir; nefsi tutmakta zorlandığında ise [teaffefe] denir.
{تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ} السِّيمَاءُ وَالسِّيمِيَاءُ وَالسِّمَةُ: الْعَلَامَةُ الَّتِي يُعْرَفُ بِهَا الشَّيْءُ، وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَاهَا هَاهُنَا، فَقَالَ مُجَاهِدٌ: هِيَ التَّخَشُّعُ وَالتَّوَاضُعُ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: أَثَرُ الْجُهْدِ مِنَ الْحَاجَةِ وَالْفَقْرِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: صُفْرَةُ أَلْوَانِهِمْ مِنَ الْجُوعِ وَالضُّرِّ وَقِيلَ رَثَاثَةُ ثِيَابِهِمْ، {لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} قَالَ عَطَاءٌ: إِذَا كَانَ عِنْدَهُمْ غَدَاءٌ لَا يَسْأَلُونَ عَشَاءً، وَإِذَا كَانَ عِنْدَهُمْ عَشَاءٌ لَا يَسْأَلُونَ غَدَاءً، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا أَصْلًا لِأَنَّهُ قَالَ: مِنَ التَّعَفُّفِ، وَالتَّعَفُّفِ تَرْكُ السُّؤَالِ، وَلِأَنَّهُ قَالَ: تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ، وَلَوْ كَانَتِ الْمَسْأَلَةُ مِنْ شَأْنِهِمْ لَمَا كَانَتْ إِلَى مَعْرِفَتِهِمْ بِالْعَلَامَةِ مِنْ حَاجَةٍ، فَمَعْنَى الْآيَةِ، لَيْسَ لَهُمْ سُؤَالٌ فَيَقَعُ فِيهِ إِلْحَافٌ، وَالْإِلْحَافُ: الْإِلْحَاحُ وَاللَّجَاجُ.
{تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ} “Sen onları simalarından tanırsın” Sîmâ, sîmiyâ ve sime; bir şeyin kendisiyle tanındığı alamet demektir. Buradaki manası hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid: «Huşû ve tevazudur» demiştir. Süddî: «İhtiyaç ve fakirlikten kaynaklanan yorgunluk izidir» demiştir. Dahhâk: «Açlık ve sıkıntıdan dolayı yüzlerinin sararmasıdır» demiştir; elbiselerinin eskiliği olduğu da söylenmiştir. {لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا} “İnsanlardan yüzsüzlük ederek [bir şey] istemezler” Atâ şöyle demiştir: «Öğle yemekleri varsa akşam yemeği istemezler; akşam yemekleri varsa öğle yemeği istemezler.» Bunun manasının: «İnsanlardan asla yüzsüzlükle istemezler» olduğu da söylenmiştir; zira [minet-teaffüfi] buyurmuştur ve teaffüf istemeyi terk etmektir; ayrıca {تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ} buyurmuştur, şayet istemek onların adeti olsaydı onları alametle tanımaya ihtiyaç kalmazdı. Dolayısıyla ayetin manası: «Onların bir talebi yoktur ki onda bir ısrar (ilhâf) bulunsun» demektir. İlhâf (اَلْإِلْحَافُ) ise ısrar etmek ve diretmek demektir.
أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ الْكَرِيمِ بْنُ هَوَازِنَ الْقُشَيْرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْإِسْمَاعِيلِيِّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَكَمِ أَخْبَرَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "لَأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ حَبْلَهُ فَيَذْهَبَ فَيَأْتِيَ بِحُزْمَةِ حَطَبٍ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَكُفَّ اللَّهُ بِهَا وَجْهَهُ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ أَعْطَوْهُ أَوْ مَنَعُوهُ" (١) .
Bize Ebu'l-Kâsım Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî bildirdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. İbrâhîm b. el-İsmâîlî bildirdi, bize Muhammed b. Ya'kûb bildirdi, bize Muhammed b. Abdillâh b. el-Hakem bildirdi, bize Enes b. İyâd, Hişâm b. Urve'den, [o] babasından, [o da] ez-Zübeyr'den bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizden birinizin ipini alıp giderek sırtında bir bağ odun getirmesi ve böylece Allah'ın onun yüzsuyu dökülmesini engellemesi, insanlardan bir şeyler isteyip de onların verip vermemesinden kendisi için çok daha hayırlıdır.» (١)
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ الَّذِي يَطُوفُ عَلَى النَّاسِ، تَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ" قَالُوا: فَمَنِ الْمِسْكِينُ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: "الَّذِي لَا يَجِدُ غِنًى فَيُغْنِيهِ، وَلَا يُفْطَنُ لَهُ فَيُتَصَدَّقُ عَلَيْهِ، وَلَا يَقُومُ فَيَسْأَلُ النَّاسَ" (٢) .
Bize Ebü'l-Hasen es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Ebü'z-Zinâd'dan, [o] el-A'rec'den, [o da] Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yoksul (miskin), insanları dolaşan, bir iki lokmanın yahut bir iki hurmanın geri çevirdiği kimse değildir.» Sahâbîler: «O halde yoksul kimdir ey Allah'ın Resûlü?» dediler. O da: «Kendisini zengin kılacak bir imkân bulamayan, [durumu] fark edilip de kendisine sadaka verilmeyen ve kalkıp insanlardan bir şey istemeyen kimsedir» buyurdu. (٢)
وَرُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "مَنْ سَأَلَ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عِدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا" .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Yanında bir ukıyye yahut ona denk [bir mal] bulunduğu hâlde isteyen kimse, yüzsüzce/ısrarla (ilhâfen) istemiş olur.»
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ الطَّاهِرِيُّ، أَخْبَرَنَا جَدِّي أَبُو سَهْلٍ عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْبَزَّارُ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زكريا بن عدافر، أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبَّادٍ الدَّبَرِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنْ هَارُونَ بْنِ رِيَابٍ عَنْ كِنَانَةَ الْعَدَوِيِّ عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ قَالَ: إِنِّي تَحَمَّلْتُ بِحِمَالَةٍ فِي قَوْمِي فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي تَحَمَّلْتُ بِحَمَالَةٍ فِي قَوْمِي وَأَتَيْتُكَ لِتُعِينَنِي فِيهَا قَالَ: "بَلْ نَتَحَمَّلُهَا عَنْكَ يَا قَبِيصَةُ وَنُؤَدِّيهَا إِلَيْهِمْ مِنَ الصَّدَقَةِ" ثُمَّ قَالَ "يَا قَبِيصَةُ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ حُرِّمَتْ إِلَّا فِي إِحْدَى ثَلَاثٍ: رَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ (١) فَاجْتَاحَتْ مَالَهُ فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشِهِ ثُمَّ يُمْسِكُ، وَفِي رَجُلٍ أَصَابَتْهُ حَاجَةٌ حَتَّى يَشْهَدَ لَهُ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ وَأَنَّ الْمَسْأَلَةَ قَدْ حَلَّتْ لَهُ فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ الْقِوَامَ مِنَ الْعَيْشِ ثُمَّ يُمْسِكُ، وَفِي رَجُلٍ تَحَمَّلَ بِحِمَالَةٍ فَيَسْأَلُ حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَمْسَكَ، وَمَا كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ سُحْتٌ يَأْكُلُهُ صَاحِبُهُ سُحْتًا" (٢) .
Bize Ebû Saîd Abdullâh b. Ahmed et-Tâhirî bildirdi, bize dedem Ebû Sehl Abdüssamed b. Abdirrahmân el-Bezzâr bildirdi, bize Muhammed b. Zekeriyyâ b. Adâfir bildirdi, bize İshâk b. İbrâhîm b. Abbâd ed-Deberî bildirdi, bize Abdürrezzâk bildirdi, bize Ma'mer, Hârûn b. Riyâb'dan, [o] Kinâne el-Adevî'den, [o da] Kabîsa b. Muhârik'ten bildirdi; o şöyle demiştir: Kavmim arasında bir diyet/borç (himâle) üstlendim ve Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek: «Ey Allah'ın Resûlü! Kavmim arasında bir borç üstlendim, bu konuda bana yardım edesin diye sana geldim» dedim. Şöyle buyurdu: «Aksine biz onu senin yerine üstleniriz ey Kabîsa ve sadakadan (zekâttan) onlara öderiz.» Sonra şöyle buyurdu: «Ey Kabîsa! İstemek (dilenmek), şu üç kimseden başkasına haram kılınmıştır: Malını silip süpüren bir felakete (١) uğrayan kimse; o, hayatını idame ettirecek bir geçimliği elde edinceye kadar ister, sonra [istemekten] vazgeçer. Kavminden akıl sahibi üç kişinin kendisine şahitlik edip: 'Filancaya istemek helal olmuştur' dedikleri ihtiyaç sahibi kimse; o da hayatını idame ettirecek bir geçimliği elde edinceye kadar ister, sonra vazgeçer. Bir de bir borç/diyet üstlenen kimse; o da bu miktara ulaşıncaya kadar ister, sonra vazgeçer. Bunların dışındakiler ise haramdır (suhttur); sahibi onu haram olarak yer.» (٢)
أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عِيسَى مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى التِّرْمِذِيُّ، أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَسْأَلَتُهُ فِي وَجْهِهِ خُمُوشٌ أَوْ خُدُوشٌ أَوْ كُدُوحٌ" (٣) .
Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî bildirdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Kuteybe bildirdi, bize Şerîk, Hakîm b. Cübeyr'den, [o] Muhammed b. Abdirrahmân b. Yezîd'den, [o] babasından, [o da] Abdullâh b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kendisini muhtaç olmaktan kurtaracak şeyi varken insanlardan isteyen kimse, kıyamet gününde istediği şey yüzünde bir tırmık, yara yahut sıyrık olarak gelir.» (٣)
قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا يُغْنِيهِ؟ قَالَ "خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ" (٤) .
«Ey Allah'ın Resûlü! Onu muhtaç olmaktan kurtaracak miktar nedir?» denildi. Şöyle buyurdu: «Elli dirhem veya onun değerinde altındır.» (٤)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ} مَالٍ {فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} وَعَلَيْهِ مَجَازٍ
Allah Teâlâ'nın: {وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ} “Hayırdan ne infak ederseniz” maldan {فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ} “şüphesiz Allah onu bilendir” ve onun karşılığını verendir.
{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً} رُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ كَانَتْ عِنْدَهُ أَرْبَعَةُ دَرَاهِمَ لَا يَمْلِكُ غَيْرَهَا فَتَصَدَّقَ بِدِرْهَمٍ لَيْلًا وَبِدِرْهَمٍ نَهَارًا وَبِدِرْهَمٍ سِرًّا وَبِدِرْهَمٍ عَلَانِيَةً .
{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً} “Mallarını gece ve gündüz, gizli ve açık infak edenler...” Mücâhid'den, [o da] İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Bu ayet Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh hakkında indi. Onun yanında kendisinden başka hiçbir şeye sahip olmadığı dört dirhemi vardı; bir dirhemini geceleyin, bir dirhemini gündüzün, bir dirhemini gizlice ve bir dirhemini de açıktan sadaka olarak verdi.
وَعَنِ الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} بَعَثَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ بِدَنَانِيرَ كَثِيرَةٍ إِلَى أَصْحَابِ الصُّفَّةِ، وَبَعَثَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ بِوَسَقٍ مَنْ تَمْرٍ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِمَا {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} الْآيَةَ عَنَى بِالنَّهَارِ عَلَانِيَةً: صَدَقَةَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَبِاللَّيْلِ سِرًّا: صَدَقَةَ عَلَيٍّ ﵁، وَقَالَ أَبُو أُمَامَةَ وَأَبُو الدَّرْدَاءِ وَمَكْحُولٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ: نَزَلَتْ فِي الَّذِينَ يَرْتَبِطُونَ الْخَيْلَ لِلْجِهَادِ فَإِنَّهَا تُعْلَفُ لَيْلًا وَنَهَارًا سِرًّا وَعَلَانِيَةً (١) . أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حَفْصٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا طَلْحَةُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: سَمِعْتُ سَعِيدًا الْمَقْبُرِيَّ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ﵁ يَقُولُ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "مَنِ احْتَبَسَ فَرَسًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِيمَانًا بِاللَّهِ وَتَصْدِيقًا بِوَعْدِهِ فَإِنَّ شِبَعَهُ وَرِيَّهُ وَرَوْثَهُ وَبَوْلَهُ فِي مِيزَانِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" (٢) .
Dahhâk'tan, [o da] İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: {لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “[Sadakalar] kendilerini Allah yoluna adamış fakirler içindir” ayeti inince Abdurrahman b. Avf, Ashâb-ı Suffe'ye pek çok dinar gönderdi; Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise gecenin karanlığında bir vesk hurma gönderdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ her ikisi hakkında: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ} “Mallarını gece ve gündüz infak edenler” ayetini indirdi; gündüz açıkça [infak ile] Abdurrahman b. Avf'ın sadakasını, gece gizlice [infak ile de] Ali'nin radıyallâhu anh sadakasını kastetti. Ebû Ümâme, Ebü'd-Derdâ, Mekhûl ve Evzâî ise şöyle demişlerdir: «Bu ayet, cihat için at besleyenler hakkında inmiştir; zira o atlar gece ve gündüz, gizli ve açık olarak yemlenir.» (١) Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâil bildirdi, bize Ali b. Hafs bildirdi, bize İbnü'l-Mübârek bildirdi, bize Talha b. Ebî Saîd bildirdi; o şöyle dedi: Saîd el-Makburî'nin, Ebû Hureyre'den radıyallâhu anh şöyle dediğini işittim: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim Allah'a iman ederek ve vaadini tasdik ederek Allah yolunda bir atı cihada bağlarsa (beslerse), şüphesiz onun doyması, su içmesi, tersi ve idrarı kıyamet gününde onun mizanında [sevap] olacaktır.» (٢)
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} قَالَ الْأَخْفَشُ: جَعَلَ الْخَبَرَ بِالْفَاءِ، لِأَنَّ "الَّذِينَ" بِمَعْنَى "مَنْ" وَجَوَابُ مَنْ بِالْفَاءِ بِالْجَزَاءِ، أَوْ مَعْنَى الْآيَةِ: مَنْ أَنْفَقَ كَذَا فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ} “İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır” buyruğu hakkında el-Ahfeş şöyle demiştir: Haberin (yüklemin) başına fâ [harfi] getirilmiştir; çünkü "ellezîne" (الَّذِينَ) kelimesi "men" (مَنْ / kim) anlamındadır ve "men" şart edatının cevabı da ceza (şartın sonucu) bildirmesi sebebiyle fâ ile gelir. Yahut ayetin anlamı: "Kim böyle infak ederse Rabbi katında onun mükâfatı vardır" şeklindedir. {وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir de.”
{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) }
{الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٧٥) يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ (٢٧٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٧٧) } “Faiz yiyenler, ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: «Alışveriş de tıpkı faiz gibidir» demelerindendir. Oysa Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır. Artık kime Rabbinden bir öğüt gelir de [faize] son verirse, geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır. Kim de tekrar dönerse, işte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır. (275) Allah faizi eksiltir (bereketini giderir), sadakaları ise bereketlendirip artırır. Allah çok inkârcı hiçbir günahkârı sevmez. (276) Şüphesiz iman edip salih amel işleyenlerin, namazı dosdoğru kılanların ve zekâtı verenlerin Rableri katında mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (277)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا} أَيْ يُعَامِلُونَ بِهِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَكْلَ لِأَنَّهُ مُعْظَمُ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمَالِ {لَا يَقُومُونَ} يَعْنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ قُبُورِهِمْ {إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ} أَيْ يَصْرَعُهُ {الشَّيْطَانُ} أَصْلُ الْخَبْطِ الضَّرْبُ وَالْوَطْءُ، وَهُوَ ضَرْبٌ عَلَى غَيْرِ اسْتِوَاءٍ يُقَالُ: نَاقَةٌ خَبُوطٌ لِلَّتِي تَطَأُ النَّاسَ وتضرب الأرض
Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا} “Faiz yiyenler” yani onunla muamele edenler buyruğunda «yeme» fiilini tahsis etmiştir; çünkü maldan asıl maksat yemektir. {لَا يَقُومُونَ} “kalkamazlar” yani kıyamet gününde kabirlerinden [kalkamazlar] {إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ} “ancak çarptığı kimsenin kalktığı gibi” yani yere serdiği {الشَّيْطَانُ} “şeytanın”. Habt (اَلْخَبْطُ) kelimesinin aslı vurmak ve çiğnemektir; bu da dengesizce yapılan bir vuruştur. İnsanları çiğneyen ve yere ayaklarıyla vuran
بقوائهما {مِنَ الْمَسِّ} أَيِ الْجُنُونِ يُقَالُ: مُسَّ الرَّجُلُ فَهُوَ مَمْسُوسٌ إِذَا كَانَ مَجْنُونًا، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ آكِلَ الرِّبَا يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُوَ كَمِثْلِ الْمَصْرُوعِ.
deveye [nâkatün habût] denir. {مِنَ الْمَسِّ} “delilikten (çarpılmaktan) dolayı” yani cinnetten dolayı. Bir adam delirdiğinde [müsse'r-raculü fe-hüve memsûsun] denir. Manası şudur: Faiz yiyen kimse kıyamet gününde saralı/çarpılmış bir kimse gibi diriltilir.
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ سُفْيَانَ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ سَالِمٍ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي قِصَّةِ الْإِسْرَاءِ قَالَ: "فَانْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ ﵇ إِلَى رِجَالٍ كَثِيرٍ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ بَطْنُهُ مِثْلُ الْبَيْتِ الضَّخْمِ مُنَضَّدِينَ عَلَى سَابِلَةِ آلِ فِرْعَوْنَ -وَآلُ فِرْعَوْنَ يُعْرَضُونَ عَلَى النَّارِ غُدُوًّا وَعَشِيًّا -قَالَ: فَيُقْبِلُونَ مِثْلَ الْإِبِلِ الْمَنْهُومَةِ يَخْبِطُونَ الْحِجَارَةَ وَالشَّجَرَ لَا يَسْمَعُونَ وَلَا يَعْقِلُونَ، فَإِذَا أَحَسَّ بِهِمْ أَصْحَابُ تِلْكَ الْبُطُونِ قَامُوا، فَتَمِيلُ بِهِمْ بُطُونُهُمْ فَيُصْرَعُونَ، ثُمَّ يَقُومُ أَحَدُهُمْ فَيَمِيلُ بِهِ بَطْنُهُ فَيُصْرَعُ، فَلَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَبْرَحُوا حَتَّى يَغْشَاهُمْ آلُ فِرْعَوْنَ فَيَرِدُوهُمْ مُقْبِلِينَ وَمُدْبِرِينَ، فَذَلِكَ عَذَابُهُمْ فِي الْبَرْزَخِ بَيْنَ الدُّنْيَا والآخرة {قال} ٤٩/ب وَآلُ فِرْعَوْنَ يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ لَا تُقِمِ السَّاعَةَ أَبَدًا {قَالَ} وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ يُقَالُ: "أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ" (٤٦-غَافِرٍ) قُلْتُ: يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ؟ قَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ" (١) .
Bize Ebû Saîd Ahmed b. İbrâhîm es-Serahsî bildirdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, bize Abdullâh b. Hâmid bildirdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Abdullâh b. Yahyâ bildirdi, bize Ya'kûb b. Süfyân bildirdi, bize İsmâîl b. Sâlim bildirdi, bize Abbâd b. Abbâd, Ebû Hârûn el-Abdî'den, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh bildirdi; o, Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ kıssası hakkında şöyle nakletmiştir: «Cibrîl aleyhisselâm beni pek çok adama götürdü; onlardan her birinin karnı koca bir ev gibiydi ve Firavun ailesinin yolu üzerine sıra sıra dizilmişlerdi -Firavun ailesi ise sabah akşam ateşe arz olunurlar-. [Peygamber] dedi ki: Onlar işitmeyen ve akletmeyen, önüne çıkan taş ve ağaçları çiğneyen doymak bilmez develer gibi gelirler. O karın sahipleri onları hissettiklerinde ayağa kalkarlar; fakat karınları onları eğer ve yere serilirler. Sonra biri kalkar, karnı onu eğer ve yine yere serilir; Firavun ailesi onları çiğneyip üzerlerinden geçip gidip gelinceye kadar oradan ayrılamazlar. İşte bu, onların dünya ile ahiret arasındaki berzahtaki azaplarıdır. {قال} 49/b Firavun ailesi ise: 'Allahım! Kıyameti asla koparma!' derler. {قال} Kıyamet günü olunca da: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' (el-Mü'min/Gâfir, 46) denilir. Dedim ki: 'Ey Cibrîl! Bunlar kimdir?' Şöyle dedi: 'Bunlar faiz yiyenlerdir; ancak şeytanın çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar.'» (١)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا} أَيْ ذَلِكَ الَّذِي نَزَلَ بِهِمْ لِقَوْلِهِمْ هَذَا وَاسْتِحْلَالِهِمْ إِيَّاهُ، وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ أَحَدُهُمْ إِذَا حَلَّ مَالُهُ عَلَى غَرِيمِهِ فَطَالَبَهُ بِهِ فَيَقُولُ الْغَرِيمُ لِصَاحِبِ الْحَقِّ: زِدْنِي فِي الْأَجَلِ حَتَّى أَزِيدَكَ فِي الْمَالِ، فَيَفْعَلَانِ ذَلِكَ، وَيَقُولُونَ سَوَاءٌ عَلَيْنَا الزِّيَادَةُ فِي أَوَّلِ الْبَيْعِ بِالرِّبْحِ أَوْ عِنْدَ الْمَحَلِّ لِأَجْلِ التَّأْخِيرِ فَكَذَّبَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى وَقَالَ: {وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا} وَاعْلَمْ
Allah Teâlâ'nın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا} “Bu, onların: 'Alışveriş de tıpkı faiz gibidir' demelerindendir” kavli; yani başlarına gelen bu [ceza], bu sözleri ve onu (faizi) helal saymaları sebebiyledir. Şöyle ki Câhiliye ehlinden birinin borçlusundaki alacağının vadesi geldiğinde ve onu talep ettiğinde borçlu, hak sahibine: «Mala ilave yapmam karşılığında bana mühleti artır» der, onlar da böyle yaparlardı. Ve: «Satışın başında kâr yoluyla yapılan artış ile vadesi geldiğinde erteleme sebebiyle yapılan artış bizim için birdir» derlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onları yalanladı ve: {وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا} “Oysa Allah, alışverişi helal, faizi ise haram kılmıştır” buyurdu. Bil ki
أَنَّ الرِّبَا فِي اللُّغَةِ الزِّيَادَةُ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "وَمَا آتيتم من الربا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ" أَيْ لِيَكْثُرَ "فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ" (٣٩-الرُّومِ) وَطَلَبُ الزِّيَادَةِ بِطَرِيقِ التِّجَارَةِ غَيْرُ حَرَامٍ فِي الْجُمْلَةِ، إِنَّمَا الْمُحَرَّمُ زِيَادَةٌ عَلَى صِفَةٍ مَخْصُوصَةٍ فِي مَالٍ مَخْصُوصٍ بَيَّنَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِيمَا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ وَرَجُلٍ آخَرَ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ، وَلَا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ، وَلَا الْبُرَّ بِالْبُرِّ، وَلَا الشَّعِيرَ بِالشَّعِيرِ وَلَا التَّمْرَ بِالتَّمْرِ وَلَا الْمِلْحَ بِالْمِلْحِ إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءٍ، عَيْنًا بِعَيْنٍ، يَدًا بِيَدٍ، وَلَكِنْ بِيعُوا الذَّهَبَ بِالْوَرِقِ، وَالْوَرِقَ بِالذَّهَبِ، وَالْبُرَّ بِالشَّعِيرِ، وَالشَّعِيرَ بِالْبُرِّ، وَالتَّمْرَ بِالْمِلْحِ، وَالْمِلْحَ بِالتَّمْرِ يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْتُمْ -وَنَقَصَ أَحَدُهُمَا الْمِلْحَ أَوِ التَّمْرَ وَزَادَ أَحَدُهُمَا: مَنْ زَادَ وَازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى" (١) . وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُطَرِّفٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَتِيكٍ عَنْ عُبَادَةَ فَالنَّبِيُّ ﷺ نَصَّ عَلَى سِتَّةِ أَشْيَاءَ.
Ribâ (faiz) lügatte artış demektir. Allah Teâlâ: «İnsanların malları içinde artsın diye verdiğiniz faiz...» yani çoğalsın diye, «...Allah katında artmaz» (er-Rûm, 39) buyurmuştur. Ticaret yoluyla fazlalık talep etmek esasen haram değildir; haram olan ancak Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem açıkladığı üzere belirli bir malda belirli bir vasıftaki fazlalıktır. Nitekim bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Abdülvehhâb, Eyyûb b. Ebî Temîme'den, [o] Muhammed b. Sîrîn'den, [o] Müslim b. Yesâr ve başka bir adamdan, [o da] Ubâde b. es-Sâmit'ten radıyallâhu anh bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Altını altınla, gümüşü gümüşle, buğdayı buğdayla, arpayı arpayla, hurmayı hurmayla ve tuzu tuzla birebir, peşin ve elden ele olmaksızın satmayın. Fakat altını gümüşle, gümüşü altınla, buğdayı arpayla, arpayı buğdayla, hurmayı tuzla ve tuzu hurmayla peşin olmak şartıyla dilediğiniz gibi satın -râvilerden biri tuzu veya hurmayı eksik zikretti, biri de fazlalık ekledi-: Kim artırır veya fazla isterse şüphesiz faiz yapmış olur.» (١) Bu hadisi Mutarrif, Muhammed b. Sîrîn'den, [o] Müslim b. Yesâr ve Abdullâh b. Atîk'ten, [onlar da] Ubâde'den rivayet etmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem burada altı maddeyi açıkça belirtmiştir.
وَذَهَبَ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أَنَّ حُكْمَ الرِّبَا يَثْبُتُ فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ السِّتِّ بِالْأَوْصَافِ فِيهَا فَيَتَعَدَّى إِلَى كُلِّ مَالٍ تُوجَدُ فِيهِ تِلْكَ الْأَوْصَافُ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْأَوْصَافِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ: إِلَى أَنَّ الْمَعْنَى فِي جَمِيعِهَا وَاحِدٌ وَهُوَ النَّفْعُ وَأَثْبَتُوا الرِّبَا فِي جَمِيعِ الْأَمْوَالِ، وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّ الرِّبَا يَثْبُتُ فِي الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ بِوَصْفٍ وَفِي الْأَشْيَاءِ الْمَطْعُومَةِ بِوَصْفٍ آخَرَ، وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْوَصْفِ فَقَالَ قَوْمٌ: ثَبَتَ فِي الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ بِوَصْفِ، النَّقْدِيَّةِ، وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَقَالَ قَوْمٌ: ثَبَتَ بِعِلَّةِ الْوَزْنِ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَأَثْبَتُوا الرِّبَا فِي جَمِيعِ الْمَوْزُونَاتِ مِثْلِ الْحَدِيدِ وَالنُّحَاسِ وَالْقُطْنِ وَنَحْوِهَا.
İlim ehlinin geneli, faiz hükmünün bu altı şeyde bulunan vasıflar (illetler) sebebiyle sabit olduğu ve bu vasıfların bulunduğu her mala sirayet edeceği (kıyaslanacağı) görüşündedir. Daha sonra bu vasıflar hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk, hepsindeki ortak mananın tek olduğunu, onun da «fayda» olduğunu söylemiş ve bütün mallarda faizin geçerli olduğunu savunmuştur. Çoğunluk ise dirhem ve dinarlarda faizin bir vasıfla, yiyecek maddelerinde ise başka bir vasıfla sabit olduğu görüşündedir. Bu vasıf hakkında da ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, dirhem ve dinarlarda bunun «nakit olma (para olma)» vasfıyla sabit olduğunu söylemiştir ki bu Mâlik ve Şâfiî'nin görüşüdür. Bir grup ise «tartılabilirlik (vezin)» illetiyle sabit olduğunu söylemiştir ki bu da Rey ehlinin görüşüdür; onlar demir, bakır, pamuk ve benzeri tartılan bütün eşyalarda faizin geçerli olduğunu kabul etmişlerdir.
وَأَمَّا الْأَشْيَاءُ الْأَرْبَعَةُ فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الرِّبَا ثَبَتَ فِيهَا بِعِلَّةِ الْكَيْلِ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ، وَأَثْبَتُوا الرِّبَا فِي جَمِيعِ الْمَكِيلَاتِ مَطْعُومًا كَانَ أَوْ غَيْرَ مَطْعُومٍ كَالْجِصِّ وَالنَّوْرَةِ وَنَحْوِهَا، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْعِلَّةَ فِيهَا الطَّعْمُ مَعَ الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، فَكُلُّ مَطْعُومٍ وَهُوَ مَكِيلٌ أَوْ مَوْزُونٌ يَثْبُتُ فِيهِ الرِّبَا، وَلَا يَثْبُتُ فِيمَا لَيْسَ بِمَكِيلٍ وَلَا مَوْزُونٍ، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَقَالَهُ الشَّافِعِيُّ ﵀ فِي الْقَدِيمِ، وَقَالَ فِي الْجَدِيدِ: يَثْبُتُ فِيهَا الرِّبَا بِوَصْفِ الطَّعْمِ، وَأَثْبَتَ الرِّبَا فِي جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ الْمَطْعُومَةِ مِنَ الثِّمَارِ وَالْفَوَاكِهِ وَالْبُقُولِ وَالْأَدْوِيَةِ مَكِيلَةً كَانَتْ أَوْ مَوْزُونَةً لِمَا رُوِيَ عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ" .
[Hadiste geçen] diğer dört şeye gelince; bir topluluk bunlarda faizin ölçü (keyl) illetiyle sabit olduğu görüşüne varmıştır ki bu, re'y ehlinin görüşüdür. Onlar; alçı, kireç ve benzerleri gibi ister gıda maddesi olsun ister olmasın, ölçülebilen (mekîl) bütün mallarda faizin geçerli olduğunu savunmuşlardır. Bir topluluk ise bunlardaki illetin ölçü ve tartı ile birlikte gıda olma (taam) vasfı olduğu kanaatine varmıştır. Buna göre ölçülebilen veya tartılabilen her gıda maddesinde faiz sabit olur; ölçülmeyen ve tartılmayan şeylerde ise faiz sabit olmaz. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb'in görüşüdür. [İmam] Şâfiî rahimehullâh da kadîm (eski) görüşünde böyle demiştir. Cedîd (yeni) görüşünde ise: "Bunlarda faiz, gıda olma vasfıyla sabit olur" demiş ve ister ölçülen ister tartılan cinsten olsun, meyveler, sebzeler ve ilaçlar gibi yiyecek/içecek maddelerinin tamamında faizin geçerli olduğunu hükme bağlamıştır. Nitekim Ma'mer b. Abdillâh'tan [radıyallâhu anh] şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işitirdim: «الطَّعَامُ بِالطَّعَامِ مِثْلًا بِمِثْلٍ» «Yiyecek yiyecek karşılığında misli mislinedir (birebir denk olmalıdır).»
فَجُمْلَةُ مَالِ الرِّبَا عِنْدَ الشَّافِعِيِّ مَا كَانَ ثَمَنًا أَوْ مَطْعُومًا، وَالرِّبَا نَوْعَانِ: رِبَا الْفَضْلِ وَرِبَا النَّسَاءِ، فَإِذَا بَاعَ مَالَ الرِّبَا بِجِنْسِهِ مِثْلًا بِمِثْلٍ بِأَنْ بَاعَ أَحَدَ النَّقْدَيْنِ بِجِنْسِهِ أَوْ بَاعَ مَطْعُومًا بِجِنْسِهِ كَالْحِنْطَةِ بِالْحِنْطَةِ وَنَحْوِهَا يَثْبُتُ فِيهِ كِلَا نَوْعَيِ الرِّبَا حَتَّى لَا يَجُوزَ إِلَّا مُتَسَاوِيَيْنِ فِي مِعْيَارِ الشَّرْعِ، فَإِنْ كَانَ مَوْزُونًا كَالدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ فَيُشْتَرَطُ الْمُسَاوَاةُ فِي الْوَزْنِ، وَإِنْ كَانَ مَكِيلًا كَالْحِنْطَةِ وَالشَّعِيرِ بِيعَ بِجِنْسِهِ، فَيُشْتَرَطُ الْمُسَاوَاةُ فِي الْكَيْلِ وَيُشْتَرَطُ التَّقَابُضُ فِي مَجْلِسِ الْعَقْدِ، وَإِذَا بَاعَ مَالَ الرِّبَا بِغَيْرِ جِنْسِهِ نُظِرَ: إِنْ بَاعَ بِمَا لَا يُوَافِقُهُ فِي وَصْفِ الرِّبَا مِثْلَ أَنْ بَاعَ مَطْعُومًا بِأَحَدِ النَّقْدَيْنِ فَلَا رِبَا فِيهِ، كَمَا لَوْ بَاعَهُ بِغَيْرِ مَالِ الرِّبَا، أَوْ إِنْ بَاعَهُ بِمَا يُوَافِقُهُ مَعَ الْوَصْفِ مِثْلَ أَنْ بَاعَ الدَّرَاهِمَ بِالدَّنَانِيرِ أَوْ بَاعَ الْحِنْطَةَ بِالشَّعِيرِ أَوْ بَاعَ مَطْعُومًا بِمَطْعُومٍ آخَرَ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ فَلَا يَثْبُتُ فِيهِ رِبَا الْفَضْلِ حَتَّى يَجُوزَ مُتَفَاضِلًا أَوْ جُزَافًا (١) وَيَثْبُتُ فِيهِ رِبَا النَّسَاءِ حَتَّى يُشْتَرَطَ التَّقَابُضُ فِي الْمَجْلِسِ، وَقَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ "لَا تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ -إِلَى أَنْ قَالَ -إِلَّا سَوَاءً بِسَوَاءٍ" فِيهِ إِيجَابُ الْمُمَاثَلَةِ وَتَحْرِيمُ الْفَضْلِ عِنْدَ اتِّفَاقِ الْجِنْسِ، وَقَوْلُهُ "عَيْنًا بِعَيْنٍ" فِيهِ تَحْرِيمُ النَّسَاءِ، وَقَوْلُهُ "يَدًا بِيَدٍ كَيْفَ شِئْتُمْ" فِيهِ إِطْلَاقُ التَّفَاضُلِ عِنْدَ اخْتِلَافِ الْجِنْسِ مَعَ إِيجَابِ التَّقَابُضِ فِي الْمَجْلِسِ، هَذَا فِي رِبَا الْمُبَايَعَةِ.
Şâfiî'ye göre faiz mallarının tamamı ya para (semen) ya da yiyecektir. Faiz iki türlüdür: Fazlalık faizi (ribâ'l-fadl) ve vade faizi (ribâ'n-nesîe). Bir kimse bir faiz malını kendi cinsiyle misli misline satarsa -iki nakitten birini kendi cinsiyle yahut buğdayı buğdayla ve benzeri bir yiyeceği kendi cinsiyle satması gibi- her iki faiz türü de onda sabit olur; öyle ki şer'î ölçüde birbirine eşit olmadıkça caiz olmaz. Şayet dirhem ve dinar gibi tartılan bir mal ise tartıda eşitlik şart koşulur; şayet kendi cinsiyle satılan buğday ve arpa gibi ölçülen bir mal ise hacim ölçüsünde eşitlik şart koşulur ve akit meclisinde peşin teslim alma (kabz) şart kılınır. Bir kimse bir faiz malını kendi cinsinden olmayan bir malla satarsa bakılır: Şayet faiz vasfında uyuşmayan bir şeyle satmışsa -bir yiyeceği iki nakitten biriyle satması gibi- onda hiçbir faiz yoktur; tıpkı faiz olmayan bir malla satmış gibi olur. Şayet faiz vasfında uyuşan bir şeyle satmışsa -dirhemi dinarla yahut buğdayı arpayla ya da bir yiyeceği kendi cinsinden olmayan başka bir yiyecekle satması gibi- onda fazlalık faizi cereyan etmez, böylece fazlalıklı veya götürü usulüyle (١) satılması caiz olur; fakat onda nesîe faizi cereyan eder, bu yüzden mecliste peşin teslim alma şart koşulur. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Altını altınla... satmayın -şöyle buyuruncaya kadar- ancak misli misline (eşit) olması müstesna» buyruğunda, cins birliği halinde denklik zorunluluğu ve fazlalığın haram kılınması vardır. «Peşin olarak (aynen bi-ayn)» buyruğunda nesîenin haramlığı vardır. «Elden ele dilediğiniz gibi» buyruğunda ise mecliste peşin teslim alma şartıyla birlikte, cins farklılığı halinde fazlalığın serbest bırakılması vardır. Bu hüküm alışveriş faizi (mübâyea faizi) hakkındadır.
وَمَنْ أَقْرَضَ شَيْئًا بِشَرْطِ أَنْ يُرَدَّ عَلَيْهِ أَفْضَلَ فَهُوَ قَرْضٌ جَرَّ مَنْفَعَةً وَكُلُّ قَرْضٍ جَرَّ مَنْفَعَةً فَهُوَ رِبًا.
Kim bir şeyi kendisine daha üstünü/fazlası geri verilmesi şartıyla ödünç verirse, bu menfaat sağlayan bir ödünçtür; menfaat sağlayan her ödünç ise faizdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ} تَذْكِيرٌ وَتَخْوِيفٌ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْفِعْلَ رَدًّا إِلَى الْوَعْظِ {فَانْتَهَى} عَنْ أَكْلِ الرِّبَا {فَلَهُ مَا سَلَفَ} أَيْ مَا مَضَى مِنْ ذَنْبِهِ قَبْلَ النَّهْيِ مَغْفُورٌ لَهُ {وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} بَعْدَ النَّهْيِ إِنْ شَاءَ عَصَمَهُ حَيْثُ يَثْبُتُ عَلَى الِانْتِهَاءِ، وَإِنْ شَاءَ خَذَلَهُ حَتَّى يَعُودَ، وَقِيلَ: {مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} فِيمَا يَأْمُرُهُ وَيَنْهَاهُ وَيُحِلُّ لَهُ وَيُحَرُّمُ عَلَيْهِ وَلَيْسَ إِلَيْهِ مِنْ أَمْرِ نَفْسِهِ شَيْءٌ {وَمَنْ عَادَ} بَعْدَ التَّحْرِيمِ إِلَى أَكْلِ الرِّبَا مُسْتَحِلًّا لَهُ {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}
Allah Teâlâ'nın: {فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ} “Artık kime Rabbinden bir öğüt gelir” bir hatırlatma ve korkutma; vaaz kelimesine râci olduğu için fiil müzekker gelmiştir {فَانْتَهَى} faiz yemekten “son verirse” {فَلَهُ مَا سَلَفَ} “geçmişte olan kendisinindir” yani yasaktan önceki geçmiş günahı bağışlanmıştır {وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} “ve onun işi Allah'a kalmıştır” yasaktan sonra dilerse onu korur da vazgeçişinde sebat eder, dilerse onu yüzüstü bırakır da tekrar döner. Şöyle de denilmiştir: {مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ} “Geçmişte olan kendisinindir ve onun işi Allah'a kalmıştır”; ona emredeceği, yasaklayacağı, helal ve haram kılacağı hususlarda [işi Allah'a kalmıştır], kendisinin kendi işinde hiçbir yetkisi yoktur. {وَمَنْ عَادَ} “Kim de dönerse” haram kılındıktan sonra faizi helal sayarak onu yemeye geri dönerse {فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ} “işte onlar ateş ehlidirler; orada ebedî kalacaklardır.”
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنِي غُنْدَرٌ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الدَّمِ وَثَمَنِ الْكَلْبِ وَكَسْبِ الْبَغِيِّ، وَلَعَنَ آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَالْوَاشِمَةَ وَالْمُسْتَوْشِمَةَ وَالْمُصَوِّرَ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Muhammed b. el-Müsennâ bildirdi, bana Gunder anlattı, bize Şu'be, Avn b. Ebî Cuhayfe'den, [o da] babasından bildirdi ki o şöyle demiştir: «Şüphesiz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kan bedelinden, köpek bedelinden ve fahişenin kazancından menetti; faiz yiyene, yedirene, dövme yapana, dövme yaptırana ve resim yapana (tasvirciye) lanet etti.» (٢)
أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَخْبَرَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، أَخْبَرَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ أَخْبَرَنَا أَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ ﵁ قَالَ: لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ آكِلَ الرِّبَا وَمُؤْكِلَهُ وَكَاتِبَهُ
Bize İsmâîl b. Abdilkâhir el-Cürcânî bildirdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî bildirdi, bize İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân bildirdi, bize Müslim b. el-Haccâc bildirdi, bize Züheyr b. Harb bildirdi, bize Huşeym bildirdi, bize Ebü'z-Zübeyr, Câbir'den radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem faiz yiyene, yedirene, onu yazana
وَشَاهِدَيْهِ، وَقَالَ: "هُمْ سَوَاءٌ" (١) .
ve iki şahidine lanet etti ve: 'Onlar [günahta] eşittir' buyurdu.» (١)
أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ، أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْمَخْلَدِيُّ، أَنَا أَبُو حَامِدِ بْنُ الشَّرْقِيِّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ السُّلَمِيُّ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى هُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ: حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رسول الله ﷺ ٥٠/أ "الرِّبَا سَبْعُونَ بَابًا أَهْوَنُهَا عِنْدَ اللَّهِ ﷿ كَالَّذِي يَنْكِحُ أُمَّهُ" (٢) .
Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî bildirdi, bize Ebû Muhammed el-Mahledî bildirdi, bize Ebû Hâmid b. eş-Şarkî bildirdi, bize Ahmed b. Yûsuf es-Sülemî bildirdi, bize en-Nadr b. Muhammed bildirdi, bize İkrime b. Ammâr bildirdi, bize Yahyâ —ki o İbn Ebî Kesîr'dir— bildirdi, dedi ki: Bana Ebû Seleme, Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh anlattı; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: 50/a «Faiz yetmiş kapıdır (kısımdır). Onların Allah azze ve celle katında en hafifi, kişinin annesiyle nikâhlanması (zina etmesi) gibidir.» (٢)
قَوْلُهُ تَعَالَى {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا} أَيْ يَنْقُصُهُ وَيُهْلِكُهُ وَيَذْهَبُ بِبَرَكَتِهِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا} يَعْنِي لَا يَقْبَلُ مِنْهُ صَدَقَةً وَلَا جِهَادًا وَلَا حَجَّةً وَلَا صِلَةً {وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ} أَيْ يُثَمِّرُهَا وَيُبَارِكُ فِيهَا فِي الدُّنْيَا، وَيُضَاعِفُ بِهَا الْأَجْرَ وَالثَّوَابَ فِي الْعُقْبَى {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ} بِتَحْرِيمِ الرِّبَا {أَثِيمٍ} فَاجِرٍ بِأَكْلِهِ.
Allah Teâlâ'nın: {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا} “Allah faizi mahveder” yani onu eksiltir, yok eder ve bereketini giderir. Dahhâk, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ nakletti ki: {يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا} “Allah faizi mahveder” yani ondan ne bir sadakayı, ne bir cihadı, ne bir haccı ve ne de bir sıla-i rahmi kabul eder; {وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ} “sadakaları ise artırır” yani onları dünyada bereketlendirip çoğaltır, ahirette de onlarla ecir ve sevabı kat kat artırır. {وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ} faizin haram kılınışına karşı [direnen] hiçbir nankörü sevmez {أَثِيمٍ} onu yemekle günahkâr olan [hiçbir fâsığı da].
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تُظْلَمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٧٨) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تُظْلَمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ (٢٧٩) وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٨٠) وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٢٨١) } “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve eğer gerçekten inanıyorsanız faizin kalanını bırakın. (278) Şayet böyle yapmazsanız, Allah'a ve Resûlüne karşı açılmış bir savaştan haberiniz olsun. Eğer tevbe ederseniz, ana paralarınız sizindir; ne haksızlık edersiniz ne de haksızlığa uğrarsınız. (279) Eğer [borçlu] darlık içinde ise, bir kolaylığa kadar ona mühlet verilmelidir. Sadaka olarak bağışlamanız ise, eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır. (280) Ve Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının; sonra herkese kazandığı eksiksiz ödenecektir ve onlara haksızlık edilmez. (281)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا} قَالَ عَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ: نَزَلَتْ فِي الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵄ وَكَانَا قَدْ أَسْلَفَا فِي التَّمْرِ فَلَمَّا حَضَرَ الْجُذَاذُ قَالَ لَهُمَا صَاحِبُ التَّمْرِ: إِنْ أَنْتُمَا أَخَذْتُمَا حَقَّكُمَا لَا يَبْقَى لِي مَا يَكْفِي عِيَالِي فَهَلْ لَكُمَا أَنْ تَأْخُذَا النِّصْفَ وَتُؤَخِّرَا النِّصْفَ وَأُضْعِفُ لَكُمَا؟ فَفَعَلَا فَلَمَّا حَلَّ الْأَجَلُ طَلَبَا الزِّيَادَةَ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَنَهَاهُمَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ فَسَمِعَا وَأَطَاعَا وَأَخَذَا رُءُوسَ أَمْوَالِهِمَا (٣) .
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve faizin kalanını bırakın” buyruğu hakkında Atâ ve İkrime şöyle dediler: Bu ayet el-Abbâs b. Abdilmuttalib ve Osmân b. Affân radıyallâhu anhümâ hakkında indi. Onlar hurmada selem (peşin para ile vadeli mal alımı) yapmışlardı. Hurmanın hasat vakti gelince, hurma sahibi ikisine: «Eğer hakkınızı [tamamen] alırsanız, bana aileme yetecek bir şey kalmaz. Yarısını alıp diğer yarısını ertelemeniz ve benim de size fazlasını vermem uygun mudur?» dedi. Onlar da bunu kabul ettiler. Vade dolduğunda fazlalığı talep ettiler. Bu durum Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem ulaştı ve onları bundan nehyetti. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; onlar da işitip itaat ettiler ve ana paralarını aldılar. (٣)
وَقَالَ السُّدِّيُّ: نَزَلَتْ فِي الْعَبَّاسِ وَخَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ وَكَانَا شَرِيكَيْنِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يُسْلِفَانِ فِي الرِّبَا إِلَى بَنِي عَمْرِو بْنِ عُمَيْرٍ، نَاسٍ مِنْ ثَقِيفٍ، فَجَاءَ الْإِسْلَامُ وَلَهُمَا أَمْوَالٌ عَظِيمَةٌ فِي الرِّبَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فِي خُطْبَتِهِ يَوْمَ عَرَفَةَ "أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمِي مَوْضُوعٌ، وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَإِنَّ أَوَّلَ دَمٍ أَضَعُ مِنْ دِمَائِنَا دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ، كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَهُ هُذَيْلٌ، وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ كُلِّهَا، وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُ رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهَا
es-Süddî şöyle dedi: [Bu ayet] el-Abbâs ve Hâlid b. el-Velîd hakkında indi. Onlar Câhiliye döneminde ortak idiler; Sakîf kabilesinden Amr b. Umeyr oğullarına faizle borç verirlerdi. İslâm geldiğinde onların faizde büyük miktarda malları (alacakları) vardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de Vedâ Haccı'nda, Arefe günü irad ettiği hutbesinde şöyle buyurdu: «Dikkat edin! Câhiliye dönemine ait her şey ayaklarımın altındadır, kaldırılmıştır. Câhiliye kan davaları da kaldırılmıştır. Bizim kan davalarımızdan ilk kaldırdığım kan davası ise Sa‘doğulları yurdunda sütannesinde iken Hüzeyl kabilesinin öldürdüğü İbn Rebîa b. el-Hâris'in kan davasıdır. Câhiliye faizlerinin tamamı da [kaldırılmıştır]. Kaldırdığım ilk faiz ise el-Abbâs b. Abdilmuttalib'in faizidir; şüphesiz o...»
مَوْضُوعَةٌ كُلُّهَا" (١) .
tamamen kaldırılmıştır.» (١)
وَقَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي أَرْبَعَةِ إِخْوَةٍ مِنْ ثَقِيفٍ، مَسْعُودٍ وَعَبْدِ يَالِيلَ وَحَبِيبٍ وَرَبِيعَةَ وَهُمْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عُمَيْرِ بْنِ عَوْفٍ الثَّقَفِيِّ، كَانُوا يُدَايِنُونَ بَنِي الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرِ بْنِ مَخْزُومٍ وَكَانُوا يُرْبُونَ فَلَمَّا ظَهَرَ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى الطَّائِفِ أَسْلَمَ هَؤُلَاءِ الْإِخْوَةُ فَطَلَبُوا رِبَاهُمْ مِنْ بَنِي الْمُغِيرَةِ، فَقَالَ بَنُو الْمُغِيرَةِ: وَاللَّهِ مَا نُعْطِي الرِّبَا فِي الْإِسْلَامِ وَقَدْ وَضَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْمُؤْمِنِينَ، فَاخْتَصَمُوا إِلَى عَتَّابِ بْنِ أُسَيْدٍ وَكَانَ عَامِلَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَكَّةَ فَكَتَبَ عَتَّابُ بْنُ أُسَيْدٍ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِقِصَّةِ الْفَرِيقَيْنِ وَكَانَ ذَلِكَ مَالًا عَظِيمًا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا} (٢) .
Mukâtil ise şöyle demiştir: Sakîf'ten dört kardeş hakkında indi: Mes'ûd, Abdüyâlîl, Habîb ve Rebîa; bunlar Amr b. Umeyr b. Avf es-Sekafî'nin oğullarıdır. Bunlar Mugîre b. Abdillâh b. Umeyr b. Mahzûm oğullarına borç verir ve faiz işletirlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Tâif'e üstün gelince bu kardeşler Müslüman oldular ve Mugîre oğullarından faiz alacaklarını istediler. Mugîre oğulları ise: «Vallahi İslâm'da faiz vermeyiz; çünkü Allah Teâlâ onu müminlerden kaldırmıştır» dediler. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke valisi olan İttâb b. Esîd'e başvurdular. İttâb b. Esîd iki tarafın durumunu Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem mektupla bildirdi; bu da büyük bir maldı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا} “Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve faizin kalanını bırakın” (٢)
{إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}
{إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} “eğer inanıyorsanız” [ayetini indirdi].
{فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا} أَيْ إِذَا لَمْ تَذَرُوَا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا {فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ فَآذِنُوا بِالْمَدِّ عَلَى وَزْنِ آمِنُوا، أَيْ فَأَعْلِمُوا غَيْرَكُمْ أَنَّكُمْ حَرْبٌ لِلَّهِ وَرَسُولِهِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْأُذُنِ أَيْ أَوْقِعُوا فِي الْآذَانِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ فَأْذَنُوا مَقْصُورًا بِفَتْحِ الذَّالِ أَيْ فَاعْلَمُوا أَنْتُمْ وَأَيْقِنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: يُقَالُ لِآكِلِ الرِّبَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ خُذْ سِلَاحَكَ لِلْحَرْبِ، قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: حَرْبُ اللَّهِ: النَّارُ وَحَرْبُ رَسُولِ اللَّهِ: السَّيْفُ.
{فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا} “Şayet böyle yapmazsanız” yani faizden geriye kalanı bırakmazsanız {فَأْذَنُوا بِحَرْbٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ} “Allah'a ve Resûlüne karşı açılmış bir savaştan haberiniz olsun.” Hamza ve Ebû Bekir rivayetiyle Âsım, med ile ve 'âminû' vezninde 'fe-âzinû' (فَآذِنُوا) şeklinde okumuşlardır; yani başkalarına Allah ve Resûlü ile savaş hâlinde olduğunuzu bildirin demektir. Bunun aslı 'üzün' (kulak) kelimesindendir; yani kulaklara ulaştırın demektir. Diğer kıraat imamları ise maksûr olarak ve zâl harfinin fethasıyla 'fe'zenû' (فَأْذَنُوا) şeklinde okumuşlardır; yani siz bilin ve Allah'tan ve Resûlünden bir savaşa kesin olarak inanın demektir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini nakletti: Kıyamet günü faiz yiyene «Savaş için silahını al» denilir. Ehl-i meânî dedi ki: Allah'ın savaşı cehennem ateşi, Resûlullah'ın savaşı ise kılıçtır.
{وَإِنْ تُبْتُمْ} أَيْ تَرَكْتُمُ اسْتِحْلَالَ الرِّبَا وَرَجَعْتُمْ عَنْهُ {فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ} بِطَلَبِ الزِّيَادَةِ {وَلَا تُظْلَمُونَ} بِالنُّقْصَانِ عَنْ رَأْسِ الْمَالِ فَلَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ قَالَ بَنُو عَمْرٍو الثَّقَفِيِّ وَمَنْ كَانَ يُعَامِلُ بِالرِّبَا مِنْ غَيْرِهِمْ: بَلْ نَتُوبُ إِلَى اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَا يَدَانِ لَنَا بِحَرْبِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَرَضُوا بِرَأْسِ الْمَالِ، فَشَكَا بَنُو الْمُغِيرَةِ الْعُسْرَةَ وَقَالُوا: أَخِّرُونَا إِلَى أَنْ تُدْرَكَ الْغَلَّاتُ فَأَبَوْا أَنْ يُؤَخِّرُوا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ}
{وَإِنْ تُبْتُمْ} “Eğer tevbe ederseniz” yani faizi helal saymayı bırakıp ondan dönerseniz {فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ} fazlalık talep ederek “haksızlık etmezsiniz” {وَلَا تُظْلَمُونَ} ana paradan eksiltilmek suretiyle “haksızlığa da uğramazsınız.” Bu ayet inince Sekafî'nin oğulları Amr ile diğer faizle muamele yapanlar: «Aksine biz Allah'a tevbe ederiz; zira bizim Allah'a ve Resûlüne karşı savaşacak gücümüz yoktur» dediler ve ana paraya razı oldular. Bunun üzerine Mugîre oğulları darlık çektiklerinden şikâyet ederek: «Mahsuller toplanıncaya kadar bize mühlet verin» dediler; fakat onlar ertelemeyi reddettiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ} “Eğer darlık içinde ise” [ayetini indirdi].
يَعْنِي وَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ مُعْسِرًا، رَفَعَ الْكَلَامَ بِاسْمِ كَانَ وَلَمْ يأت لها بخير وَذَلِكَ جَائِزٌ فِي النَّكِرَةِ، تَقُولُ، إن كان رجلا صالحا فَأَكْرِمْهُ، وَقِيلَ "كَانَ" بِمَعْنَى وَقَعَ، وَحِينَئِذٍ لَا يَحْتَاجُ إِلَى خَبَرٍ، قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ عُسْرَةٍ بِضَمِّ السِّينِ {فَنَظِرَةٌ} أَمْرٌ فِي صِيغَةِ الْخَبَرِ تَقْدِيرُهُ فَعَلَيْهِ نَظِرَةٌ {إِلَى مَيْسَرَةٍ} قَرَأَ نَافِعٌ مَيْسَرَةٍ بِضَمِّ السِّينِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِفَتْحِهَا وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ مَيْسُرَةٍ بِضَمِّ السِّينِ مُضَافًا وَمَعْنَاهَا الْيَسَارُ وَالسَّعَةُ {وَأَنْ تَصَدَّقُوا} أَيْ تَتْرُكُوا رُءُوسَ أَمْوَالِكُمْ إِلَى الْمُعْسِرِ {خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} قَرَأَ عَاصِمٌ تَصَدَّقُوا بِتَخْفِيفِ الصَّادِ وَالْآخَرُونَ بِتَشْدِيدِهَا.
Yani eğer borçlu olan kişi darlık içindeyse demektir. Kelâmı kâne'nin ismi ile merfû kıldı ve ona bir haber getirmedi; bu durum nekrede caizdir. Nitekim «İn kâne racülün sâlihan fe-ekrimhu» (Eğer iyi bir adamsa ona ikram et) dersin. Şöyle de denilmiştir: 'Kâne' vâkıa oldu (meydana geldi) anlamındadır; bu durumda habere ihtiyaç duymaz. Ebû Ca'fer 'usratin' kelimesini sîn harfinin dammesiyle okumuştur. {فَنَظِرَةٌ} haber lafzında bir emirdir; takdiri: 'onun üzerine mühlet tanımak gerekir' şeklindedir. {إِلَى مَيْسَرَةٍ} “bir kolaylığa kadar”. Nâfi' 'meysuretin' kelimesini sîn harfinin dammesiyle okumuştur; diğerleri fethasıyla okumuştur. Mücâhid ise sîn harfinin dammesiyle muzâf olarak okumuştur. Bunun anlamı kolaylık ve genişliktir. {وَأَنْ تَصَدَّقُوا} “Sadaka olarak bağışlamanız ise” yani ana paralarınızı darlık içindeki borçluya terk etmeniz {خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ} “eğer bilirseniz sizin için daha hayırlıdır.” Âsım 'tasaddakû' kelimesini sâd harfinin şeddesiz haliyle okumuş, diğerleri ise şeddeli okumuşlardır.
أَخْبَرَنَا الْإِمَامُ أَبُو عَلِيٍّ الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْقَاضِي، أَخْبَرَنَا أَبُو الطِّيبِ سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمِيكَالِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُوسَى بْنِ عَبْدَانَ الْحَافِظُ، أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ أَحْمَدُ بْنُ عَمْرٍو بْنِ السَّرْحِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ عَنْ جَرِيرٍ عَنْ حَازِمٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ يَحْيَى
Bize İmam Ebû Alî el-Huseyn b. Muhammed el-Kâdî bildirdi, bize Ebü’t-Tayyib Sehl b. Muhammed b. Süleymân bildirdi, bize Ebü’l-Abbâs İsmâîl b. Abdillâh el-Mîkâlî bildirdi, bize el-Hâfız Abdullah b. Ahmed b. Mûsâ b. Abdân bildirdi, bize Ebû Tâhir Ahmed b. Amr b. es-Serh bildirdi, bize İbn Vehb, Cerîr’den, [o] Hâzim’den, [o] Eyyûb’dan, [o da] Yahyâ
ابْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ كَانَ يَطْلُبُ رَجُلًا بِحَقٍّ فَاخْتَبَأَ مِنْهُ فَقَالَ: مَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ: الْعُسْرَةُ، فَاسْتَحْلَفَهُ عَلَى ذَلِكَ فَحَلَفَ فَدَعَا بِصَكِّهِ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ وَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: "مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَنْجَاهُ اللَّهُ مِنْ كَرْبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ" (١) .
b. Ebî Kesîr'den, [o da] Abdullah b. Ebî Katâde'den, [o da] babasından bildirdi ki: O, bir adamdan hakkını (alacağını) istiyordu; borçlu adam ise ondan gizlendi. [Ebû Katâde onu bulunca:] «Seni buna sevk eden nedir?» dedi. [Adam:] «Darlık» dedi. Bunun üzerine ona yemin ettirdi, o da yemin etti. [Ebû Katâde] senedini getirtti, onu adama verdi ve şöyle dedi: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: «Kim darlık içinde olan borçluya mühlet verir veya onun [borcunu] bağışlarsa, Allah onu kıyamet gününün sıkıntısından kurtarır.» (١)
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ﵄ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ "إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَتَلَقَّتْ رُوحَ رَجُلٍ كَانَ قَبْلَكُمْ فَقَالُوا هَلْ عَمِلْتَ خَيْرًا قَطُّ؟ قَالَ: لَا قَالُوا: تَذْكُرُ، قَالَ: لَا إِلَّا أَنِّي رَجُلٌ كُنْتُ أُدَايِنُ النَّاسَ فَكُنْتُ آمُرُ فِتْيَانِي أَنْ يُنْظِرُوا الْمُوسِرَ وَيَتَجَاوَزُوا عَنِ الْمُعْسِرِ، قَالَ اللَّهُ ﵎ "تَجَاوَزُوا عَنْهُ" (٢) .
Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Ubeydullah b. Mûsâ bildirdi, bize İsrâîl, Mansûr'dan, [o] Rib'î'den, [o da] Ebû Mes'ûd'dan radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Melekler sizden önce yaşamış bir adamın ruhunu karşıladılar da 'Hiç hayır işledin mi?' dediler. O da 'Hayır' dedi. 'Hatırla' dediler. 'Hayır, yalnız ben insanlara borç veren bir adamdım; hizmetçilerime varlıklı kimseye mühlet vermelerini, darda olana da kolaylık gösterip [alacağı] bağışlamalarını emrederdim' dedi. Allah celle celâlühû de: 'Ona kolaylık gösterip [günahlarını] bağışlayın' buyurdu.» (٢)
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا زَائِدَةُ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ أَبِي الْيُسْرِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ "مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ عَنْهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ظِلُّهُ" (٣) .
Bize Abdülvâhid b. el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh bildirdi, bize Zâide, Abdülmelik b. Umeyr'den, [o] Rib'î'den, [o da] Ebü'l-Yusr'dan bildirdi; o dedi ki: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu işittim: «Kim darlık içindeki bir borçluya mühlet verir veya [borcunu] bağışlarsa, Allah, kendi gölgesinden başka hiçbir gölgenin olmadığı günde onu gölgesi altında gölgelendirir.» (٣)
فصل في الدين وحسن قضائه وتشديد أمره
Borç, borcun güzelce ödenmesi ve bu husustaki sorumluluğun ağırlığına dair bir fasıl
أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا سَلَمَةُ بْنُ كَهَيْلٍ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بِمِنًى يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَجُلًا تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ بِهِ أَصْحَابُهُ فَقَالَ: دَعُوهُ فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالًا وَاشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ، قَالُوا: لَا نَجِدُ إِلَّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ قَالَ: "اشْتَرُوهُ فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً" (٤) .
Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Ebü'l-Velîd bildirdi, bize Şu'be bildirdi, bize Seleme b. Küheyl bildirdi, dedi ki: Minâ'da Ebû Seleme'yi Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ederken işittim; bir adam Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem alacağını istedi ve ona karşı kaba davrandı. Sahâbîleri ona müdahale etmeye kalkıştı; bunun üzerine şöyle buyurdu: «Onu bırakın; zira hak sahibinin söz hakkı vardır. Ona bir deve satın alıp verin.» Dediler ki: «Biz ancak onun devesinden daha yaşlı (daha üstün) olanını bulabiliyoruz.» Şöyle buyurdu: «Onu satın alıp kendisine verin; şüphesiz sizin en hayırlınız, borcunu en güzel ödeyeninizdir.» (٤)
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو
Bize Ebü'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed es-Serahsî bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû
مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الْأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵄ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيءٍ فليتبع" (١) .
Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Ebü'z-Zinâd'dan, [o] el-A'rec'den, [o da] Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh bildirdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Zenginin [borcunu] savsaklaması zulümdür. Biriniz zengin bir borçluya havale edildiğinde, ona tâbi olsun (havaleyi kabul etsin).» (١)
أَخْبَرَنَا ٥٠/ب عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ" (٢) .
Bize 50/b Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize İbrâhîm b. Sa'd b. İbrâhîm, babasından, [o] Ömer b. Ebî Seleme'den, [o] babasından, [o da] Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh bildirdi ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müminin ruhu, borcu ödeninceye kadar borcuna bağlı kalır.» (٢)
أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ قُتِلْتُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ صَابِرًا مُحْتَسِبًا، مُقْبِلًا غَيْرَ مُدْبِرٍ، يُكَفِّرُ اللَّهُ عَنِّي خَطَايَايَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "نَعَمْ" فَلَمَّا أَدْبَرَ نَادَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، أَوْ أَمَرَ بِهِ فَنُودِيَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "كَيْفَ قُلْتَ؟ " فَأَعَادَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "نَعَمْ إِلَّا الدَّيْنَ" كَذَلِكَ قَالَ جِبْرِيلُ" (٣) .
Bize Ebü'l-Hasan es-Sarahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed es-Sarahsî bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Yahyâ b. Saîd'den, [o] Saîd b. Ebî Saîd el-Makburî'den, [o] Abdullah b. Ebî Katâde el-Ensârî'den, [o da] babasından bildirdi; o şöyle demiştir: Bir adam Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gelip dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Ne dersin, eğer ben Allah yolunda sabrederek, sevabını umarak, arkamı dönmeyip ileri atılarak öldürülürsem, Allah günahlarımı bağışlar mı?» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet» buyurdu. Adam arkasını dönüp gidince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırdı ya da emretti de çağrıldı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Nasıl demiştin?» buyurdu. Adam sözünü tekrarladı. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evet, borç müstesna; Cibrîl bana böyle söyledi» buyurdu. (٣)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ بِفَتْحِ التَّاءِ أَيْ تَصِيرُونَ إِلَى اللَّهِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْجِيمِ، أَيْ: تُرَدُّونَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى: {ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هَذِهِ آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇ ضَعْهَا عَلَى رَأْسِ مِائَتَيْنِ وَثَمَانِينَ آيَةً مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَعَاشَ بَعْدَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَاحِدًا وَعِشْرِينَ يَوْمًا، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: تِسْعَ لَيَالٍ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: سَبْعَ لَيَالٍ، وَمَاتَ يَوْمَ الِاثْنَيْنِ لِلَيْلَتَيْنِ خَلَتَا مِنْ شَهْرِ رَبِيعٍ الْأَوَّلِ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ سَنَةَ إِحْدَى عَشْرَةَ مِنَ الْهِجْرَةِ، قَالَ الشَّعْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ
Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَاتَّقُوا يَوْمًا تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ} “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının”. Basra ehli [bu fiili] tâ harfinin fethasıyla [terciûn şeklinde] okumuştur; yani «Allah'a varacağınız [günden]» demektir. Diğer [kıraat imamları] ise tâ harfinin dammesi ve cîm harfinin fethasıyla [türcaûn şeklinde] okumuştur; yani «Yüce Allah'a döndürüleceğiniz [günden]» demektir. {ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ} “Sonra herkese kazandığı eksiksiz verilir ve onlara haksızlık edilmez.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Bu, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem inen en son ayettir. Cibrîl aleyhisselâm ona: 'Bunu Bakara sûresinin iki yüz sekseninci ayetinin peşine yerleştir' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bundan sonra yirmi bir gün yaşadı.» İbn Cüreyc ise: «Dokuz gece [yaşadı]» demiştir. Saîd b. Cübeyr: «Yedi gece [yaşadı]» demiştir. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] hicretin on birinci senesinde, Rebîülevvel ayının bitmesine iki gece kala (veya girmesinden iki gün sonra) pazartesi günü güneş zevale erdiği vakit vefat etti. Şa'bî, İbn Abbâs'tan [şöyle rivayet etmiştir]:
رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ آيَةُ الرِّبَا .
[İbn Abbâs] radıyallâhu anhümâ: «Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem en son inen ayet, ribâ (faiz) ayetidir» [demiştir].
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢) }
{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٨٢) } “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın. Aranızda bir kâtip adaletle yazsın. Kâtip, Allah'ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan kaçınmasın; yazsın. Üzerinde hak olan (borçlu) da yazdırsın, Rabbi olan Allah'tan korksun ve ondan hiçbir şeyi eksiltmesin. Şayet üzerinde hak olan kimse aklı ermez yahut zayıf veya kendisi yazdıramayacak durumda ise, velisi adaletle yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahit tutun. Eğer iki erkek bulunmazsa, şahitlerden razı olacağınız bir erkek ile iki kadın olsun; ta ki biri unutursa diğeri ona hatırlatsın. Şahitler çağrıldıkları zaman kaçınmasınlar. Küçük olsun büyük olsun onu vadesine kadar yazmaktan üşenmeyin. Bu, Allah katında daha adaletli, şahitlik için daha sağlam ve şüpheye düşmemeniz için daha uygundur. Ancak aranızda elden ele devrettiğiniz peşin bir ticaret olursa, onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun. Kâtibe de şahide de zarar verilmesin. Eğer [bunu] yaparsanız, şüphesiz bu sizin için bir fâsıklıktır (yoldan çıkmadır). Allah'tan korkun; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (282)”
قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ لَمَّا حَرَّمَ اللَّهُ الرِّبَا أَبَاحَ السَّلَمَ وَقَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ السَّلَفَ الْمَضْمُونَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى قَدْ أَحَلَّهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ وَأَذِنَ فِيهِ ثُمَّ قَالَ "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ".
Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman” buyruğu hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Allah faizi haram kılınca selem akdini mubah kıldı» ve şöyle dedi: «Şahitlik ederim ki, belirli bir vadeye kadar zimmette taahhüt edilen selem akdini Allah Teâlâ Kitabı'nda helal kılmış ve ona izin vermiştir.» Sonra [İbn Abbâs] “Ey iman edenler! Belirli bir vadeye kadar birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın” [ayetini] okudu.
قَوْلُهُ: {إِذَا تَدَايَنْتُمْ} أَيْ تَعَامَلْتُمْ بِالدَّيْنِ، يُقَالُ: دَايَنَتْهُ إِذَا عَامَلَتْهُ بِالدَّيْنِ وَإِنَّمَا قَالَ {بِدَيْنٍ} بَعْدَ قَوْلِهِ تَدَايَنْتُمْ لِأَنَّ الْمُدَايَنَةَ قَدْ تَكُونُ مُجَازَاةً وَقَدْ تَكُونُ مُعَاطَاةً فَقَيَّدَهُ بِالدَّيْنِ لِيَعْرِفَ الْمُرَادَ مِنَ اللَّفْظِ، وَقِيلَ: ذَكَرَهُ
{إِذَا تَدَايَنْتُمْ} “birbirinize borçlandığınız zaman” yani borç muamelesi yaptığınızda. «Borç muamelesi yaptım» manasında «dâyentühû» (دَايَنْتُهُ) denir. {تَدَايَنْتُمْ} dedikten sonra {بِدَيْنٍ} “borç ile” demesinin sebebi; çünkü 'müdâyene' bazen ceza/karşılık verme, bazen de karşılıklı verme anlamına gelir. Bu sebeple lafızdan kastedilenin bilinmesi için onu borç ile kayıtlamıştır. Şöyle de denilmiştir: Onu
تَأْكِيدًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَلَا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيْهِ" (٣٨-الْأَنْعَامِ) {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} الْأَجَلُ مُدَّةٌ مَعْلُومَةُ الْأَوَّلِ وَالْآخِرِ، وَالْأَجَلُ يَلْزَمُ فِي الثَّمَنِ فِي الْبَيْعِ وَفِي السَّلَمِ حَتَّى لَا يَكُونَ لِصَاحِبِ الْحَقِّ الطَّلَبُ قَبْلَ مَحَلِّهِ، وَفِي الْقَرْضِ لَا يلزم الأجل عن أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ {فَاكْتُبُوهُ} أَيِ اكْتُبُوا الَّذِي تَدَايَنْتُمْ بِهِ، بَيْعًا كَانَ أَوْ سَلَمًا أَوْ قَرْضًا.
Allah Teâlâ'nın: “iki kanadıyla uçan hiçbir kuş yoktur ki” (el-En'âm, 38) ayetinde olduğu gibi tekit için zikretmiştir. {إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى} “belirli bir vadeye kadar”. Ecel (vade), başı ve sonu bilinen bir süredir. Satış bedelinde ve selemde vade bağlayıcıdır; öyle ki hak sahibi vadesi gelmeden önce talepte bulunamaz. Karzda (ödünçte) ise ilim ehlinin çoğuna göre vade bağlayıcı değildir. {فَاكْتُبُوهُ} “onu yazın” yani borçlandığınız şeyi, ister satış, ister selem, ister karz olsun, yazın.
وَاخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الْكِتَابَةِ: فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ وَاجِبَةٌ، وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ أَمْرُ اسْتِحْبَابٍ فَإِنْ تُرِكَ فَلَا بَأْسَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى "فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ" (١٠-الْجُمُعَةِ) وَقَالَ بَعْضُهُمْ كَانَتْ كِتَابَةُ الدَّيْنِ وَالْإِشْهَادِ وَالرَّهْنِ فَرْضًا ثُمَّ نُسِخَ الْكُلُّ بِقَوْلِهِ "فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فليؤد الذي ائتمن أَمَانَتَهُ" وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ الْكِتَابَةِ فَقَالَ جَلَّ ذِكْرُهُ {وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ} أَيْ لِيَكْتُبْ كِتَابَ الدَّيْنِ بَيْنَ الطَّالِبِ وَالْمَطْلُوبِ {كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ} أَيْ بِالْحَقِّ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ وَلَا تَقْدِيمِ أَجْلٍ وَلَا تَأْخِيرٍ {وَلَا يَأْبَ} أَيْ لَا يَمْتَنِعُ {كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ} وَاخْتَلَفُوا فِي وُجُوبِ الْكِتَابَةِ عَلَى الْكَاتِبِ وَتَحَمُّلِ الشَّهَادَةِ عَلَى الشَّاهِدِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى وُجُوبِهَا إِذَا طُولِبَ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَقَالَ الْحَسَنُ تَجِبُ إِذَا لَمْ يَكُنْ كَاتِبٌ غَيْرُهُ، وَقَالَ قَوْمٌ هُوَ عَلَى النَّدْبِ وَالِاسْتِحْبَابِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ كَانَتْ عَزِيمَةً وَاجِبَةً عَلَى الْكَاتِبِ وَالشَّاهِدِ فَنَسَخَهَا قَوْلُهُ تَعَالَى "وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ" {كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ} أَيْ كَمَا شَرَعَهُ اللَّهُ وَأَمَرَهُ {فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ} يَعْنِي: الْمَطْلُوبُ يُقِرُّ عَلَى نَفْسِهِ بِلِسَانِهِ لِيَعْلَمَ مَا عَلَيْهِ، وَالْإِمْلَالُ وَالْإِمْلَاءُ لُغَتَانِ فَصِيحَتَانِ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ، جَاءَ بِهِمَا الْقُرْآنُ، فَالْإِمْلَالُ هَاهُنَا، وَالْإِمْلَاءُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "فَهِيَ تُمْلَى عَلَيْهِ بُكْرَةً وَأَصِيلًا" (٥-الْفُرْقَانِ) {وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ} يَعْنِي الْمُمِلَّ {وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا} أَيْ وَلَا يَنْقُصْ مِنْهُ، أَيْ مِنَ الْحَقِّ الَّذِي عَلَيْهِ شَيْئًا.
Bu yazma hususunda ihtilaf ettiler: Bazıları bunun vacip olduğunu söylemiştir; çoğunluk ise bunun bir istihbap (tavsiye) emri olduğu, terk edilmesinde bir sakınca bulunmadığı görüşündedir; nitekim Allah Teâlâ: “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın” (el-Cuma, 10) buyurmuştur. Bazıları da şöyle demiştir: Borcun yazılması, şahit tutulması ve rehin alınması farz idi, sonra tamamı “Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin” buyruğu ile neshedildi; bu Şa'bî'nin görüşüdür. Sonra yazmanın keyfiyetini beyan ederek şanı yüce olan [Allah] şöyle buyurdu: {وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ} “Aranızda yazsın” yani alacaklı ile borçlu arasındaki borç senedini yazsın {كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ} “adaletle bir kâtip” yani artırma ve eksiltme yapmadan, vadeyi öne almadan ve ertelemeden hak ile yazsın. {وَلَا يَأْبَ} “kaçınmasın” yani imtina etmesin {كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ} “bir kâtip yazmaktan”. Kâtibin yazmasının ve şahidin şahitliği yüklenmesinin vacip olup olmadığı hususunda ihtilaf ettiler: Bir grup, talep edildiğinde vacip olduğu görüşüne varmıştır ki bu Mücâhid'in görüşüdür. Hasan dedi ki: Başka kâtip bulunmadığı zaman vacip olur. Bir grup ise bunun mendup ve müstehap olduğu görüşündedir. Dahhâk dedi ki: Bu, kâtip ve şahit üzerine kesin bir vacip idi; sonra bunu Allah Teâlâ'nın “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin” buyruğu neshetti. {كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ} “Allah'ın kendisine öğrettiği gibi” yani Allah'ın meşru kıldığı ve emrettiği şekilde {فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ} “yazsın. Üzerinde hak olan (borçlu) da yazdırsın” yani borçlu olan kimse, üzerindeki borcun ne olduğunu bilmesi için kendi diliyle aleyhine ikrarda bulunsun. 'İmlâl' ve 'imlâ' aynı anlamda iki fasih lügattir; Kur'an her ikisiyle de gelmiştir: İmlâl burada geçmiştir, imlâ ise Allah Teâlâ'nın: “Onlar sabah akşam kendisine yazdırılmaktadır” (el-Furkân, 5) ayetindedir. {وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ} “ve Rabbi olan Allah'tan korksun” yani yazdıran kimse; {وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا} “ondan hiçbir şeyi eksiltmesin” yani üzerindeki haktan hiçbir şeyi eksiltmesin.
{فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا} أَيْ جَاهِلًا بِالْإِمْلَاءِ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَالسُّدِّيُّ: طِفْلًا صَغِيرًا، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀، السَّفِيهُ: الْمُبَذِّرُ الْمُفْسِدُ لِمَالِهِ أَوْ فِي دِينِهِ.
{فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا} “Şayet üzerinde hak olan kimse sefih ise” yani yazdırmayı bilmeyen biri ise; bunu Mücâhid söylemiştir. Dahhâk ve Süddî ise «küçük çocuk» demişlerdir. Şâfiî rahimehullâh dedi ki: Sefih, malını saçıp savuran, malını veya dinini ifsat eden kimsedir.
قَوْلُهُ {أَوْ ضَعِيفًا} أَيْ شَيْخًا كَبِيرًا وَقِيلَ هُوَ ضَعِيفُ الْعَقْلِ لِعَتَهٍ أَوْ جُنُونٍ {أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ} لِخَرَسٍ أَوْ عَيٍّ أَوْ عُجْمَةٍ أَوْ حَبْسٍ أَوْ غَيْبَةٍ لَا يُمْكِنُهُ حُضُورَ الْكَاتِبِ أَوْ جَهْلٌ بِمَا لَهُ وَعَلَيْهِ {فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ} أَيْ قَيِّمُهُ {بِالْعَدْلِ} أَيْ بِالصِّدْقِ وَالْحَقِّ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁ وَمُقَاتِلٌ: أَرَادَ بِالْوَلِيِّ صَاحِبَ الْحَقِّ، يَعْنِي إِنْ عَجَزَ مَنْ عَلَيْهِ الْحَقُّ مِنَ الْإِمْلَالِ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّ الْحَقِّ وَصَاحِبُ الدَّيْنِ بِالْعَدْلِ لِأَنَّهُ
{أَوْ ضَعِيفًا} “veya zayıf” yani çok yaşlı bir ihtiyar; ahmaklık veya delilik sebebiyle aklı zayıf olan kimse olduğu da söylenmiştir. {أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ} “veya kendisi yazdıramayacak durumda ise” dilsizlik, kekemelik, dilde tutukluk (yabancı dil), hapsedilme ya da kâtibin yanında bulunmasına engel olan bir gaybubet (uzaklık) sebebiyle yahut lehine ve aleyhine olanı bilmemesi yüzünden [yazdıramazsa], {فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ} “velisi yazdırsın” yani onun işlerini yürüten vasisi {بِالْعَدْلِ} “adaletle” yani doğruluk ve hak ile [yazdırsın]. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Mukâtil dediler ki: Veli ile hak sahibini kastetmiştir; yani hak sahibi olan borçlu yazdırmaktan âciz kalırsa, hakkın velisi ve alacaklı olan kişi adaletle yazdırsın; çünkü o
أَعْلَمُ بِحَقِّهِ، {وَاسْتَشْهِدُوا} أَيْ وَأَشْهِدُوا {شَهِيدَيْنِ} أَيْ شَاهِدَيْنِ {مِنْ رِجَالِكُمْ} يَعْنِي الْأَحْرَارَ الْمُسْلِمِينَ، دُونَ الْعَبِيدِ وَالصِّبْيَانِ وَالْكُفَّارِ، وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَجَازَ شُرَيْحٌ وَابْنُ سِيرِينَ شَهَادَةَ الْعَبِيدِ {فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ} أَيْ لَمْ يَكُنِ الشَّاهِدَانِ رَجُلَيْنِ {فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ} أَيْ فَلْيَشْهَدْ رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ.
kendi hakkını en iyi bilendir. {وَاسْتَشْهِدُوا} “ve şahit tutun” {شَهِيدَيْنِ} “iki şahit” {مِنْ رِجَالِكُمْ} “erkeklerinizden” yani köleler, çocuklar ve kâfirler hariç, hür Müslüman erkeklerden; bu, ilim ehlinin çoğunun görüşüdür. Şüreyh ve İbn Sîrîn ise kölelerin şahitliğini caiz görmüşlerdir. {فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ} “Eğer iki erkek bulunmazsa” yani iki şahit erkek olmazsa {فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ} “bir erkek ile iki kadın” yani bir erkek ve iki kadın şahitlik etsin.
وَأَجْمَعَ الْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ شَهَادَةَ النِّسَاءِ جَائِزَةٌ مَعَ الرِّجَالِ فِي الْأَمْوَالِ حَتَّى تَثْبُتَ بِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ وَاخْتَلَفُوا فِي غَيْرِ الْأَمْوَالِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ تَجُوزُ شَهَادَتُهُنَّ مَعَ الرِّجَالِ فِي غَيْرِ الْعُقُوبَاتِ، وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَذَهَبُ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ غَيْرَ الْمَالِ لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِرَجُلَيْنِ عَدْلَيْنِ وَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ ﵀ إِلَى أَنَّ مَا يَطَّلِعُ عَلَيْهِ النِّسَاءُ غَالِبًا كَالْوِلَادَةِ وَالرَّضَاعِ وَالثُّيُوبَةِ وَالْبَكَارَةِ وَنَحْوِهَا يَثْبُتُ بِشَهَادَةِ رَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ، وَبِشَهَادَةِ أَرْبَعِ نِسْوَةٍ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ شَهَادَةَ النِّسَاءِ غَيْرُ جَائِزَةٍ فِي الْعُقُوبَاتِ.
Fukaha, mallarda kadınların erkeklerle birlikte şahitliğinin caiz olduğu, hatta bir erkek ve iki kadın ile sabit olacağı hususunda icma etmiştir. Mal dışındaki konularda ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, had cezaları dışındaki konularda kadınların erkeklerle birlikte şahitliğinin caiz olduğu görüşüne varmıştır; bu Süfyân es-Sevrî ve rey ehlinin görüşüdür. Bir grup ise, mal dışındaki hususların ancak iki âdil erkekle sabit olacağı görüşüne varmıştır. Şâfiî rahimehullâh ise, genellikle kadınların muttali olduğu doğum, emzirme, dulluk, bekâret ve benzeri durumların bir erkek ile iki kadının şahitliğiyle ve dört kadının şahitliğiyle sabit olacağı görüşüne varmıştır. Had cezalarında kadınların şahitliğinin caiz olmadığı hususunda ise ittifak etmişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ} يَعْنِي مَنْ كَانَ مَرْضِيًّا فِي دِيَانَتِهِ وَأَمَانَتِهِ، وَشَرَائِطُ [قَبُولِ] (١) الشَّهَادَةِ سَبْعَةٌ: الْإِسْلَامُ وَالْحُرِّيَّةُ وَالْعَقْلُ وَالْبُلُوغُ وَالْعَدَالَةُ وَالْمُرُوءَةُ وَانْتِفَاءُ التُّهْمَةِ، فَشَهَادَةُ الْكَافِرِ مَرْدُودَةٌ لِأَنَّ الْمَعْرُوفِينَ بِالْكَذِبِ عِنْدَ النَّاسِ لَا تَجُوزُ شَهَادَتُهُمْ، فَالَّذِي يَكْذِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوْلَى أَنْ يَكُونَ مَرْدُودَ الشَّهَادَةِ، وَجَوَّزَ أَصْحَابُ الرَّأْيِ شَهَادَةَ أَهْلِ الذِّمَّةِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ، وَلَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ الْعَبِيدِ، وَأَجَازَهَا شُرَيْحٌ وَابْنُ سِيرِينَ وَهُوَ قَوْلُ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵁، وَلَا قَوْلَ لِلْمَجْنُونِ حَتَّى يَكُونَ لَهُ شَهَادَةٌ، وَلَا تَجُوزُ شَهَادَةُ الصِّبْيَانِ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ عَنْ ذَلِكَ؟ فَقَالَ: لَا تَجُوزُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: "مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ" وَالْعَدَالَةُ شَرْطٌ، وَهِيَ أَنْ يَكُونَ الشَّاهِدُ مُجْتَنِبًا لِلْكَبَائِرِ غَيْرَ مُصِرٍّ عَلَى الصَّغَائِرِ، وَالْمُرُوءَةُ شَرْطٌ، وَهِيَ مَا يَتَّصِلُ بِآدَابِ النَّفْسِ مِمَّا يُعْلَمُ أَنَّ تَارِكَهُ قَلِيلُ الْحَيَاءِ، وَهِيَ حُسْنُ الْهَيْئَةِ وَالسِّيرَةِ وَالْعِشْرَةِ وَالصِّنَاعَةِ، فَإِنْ كَانَ الرَّجُلُ يَظْهَرُ مِنْ نَفْسِهِ شَيْءٌ مِنْهَا مَا يَسْتَحِي أَمْثَالُهُ مِنْ إِظْهَارِهِ فِي الْأَغْلَبِ يُعْلَمُ بِهِ قِلَّةُ مُرُوءَتِهِ وَتُرَدُّ شهادته، وانتفاء ٥١/أالتُّهْمَةِ شَرْطٌ حَتَّى لَا تُقْبَلَ شَهَادَةُ الْعَدُوِّ عَلَى الْعَدُوِّ وَإِنْ كَانَ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ عَلَى غَيْرِهِ، لِأَنَّهُ مُتَّهَمٌ فِي حَقِّ عَدُوِّهِ، وَلَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ الرَّجُلِ لِوَلَدِهِ وَوَالِدِهِ وَإِنْ كَانَ مَقْبُولَ الشَّهَادَةِ عَلَيْهِمَا، وَلَا تُقْبَلُ شَهَادَةُ مَنْ يَجُرُّ بِشَهَادَتِهِ إِلَى نَفْسِهِ نَفْعًا، كَالْوَارِثِ يَشْهَدُ عَلَى رَجُلٍ يَقْتُلُ مُوَرِّثَهُ، أَوْ يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ بِشَهَادَتِهِ ضَرَرًا كَالْمَشْهُودِ عَلَيْهِ يَشْهَدُ بِجَرْحِ مَنْ يَشْهَدُ عَلَيْهِ لِتَمَكُّنِ التُّهْمَةِ فِي شَهَادَتِهِ.
Allah Teâlâ'nın: {مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ} “şahitlerden razı olacağınız” buyruğu, yani dindarlığından ve emanete riayetinden razı olunan kimsedir. Şahitliğin [kabulünün] şartları yedidir: İslâm, hürriyet, akıl, bülûğ, adalet, mürüvvet ve töhmetin bulunmaması. Kâfirin şahitliği merduttur (reddedilir); zira insanlar arasında yalanla tanınan kimselerin şahitliği caiz olmazsa, Allah Teâlâ'ya karşı yalan söyleyenin şahitliğinin reddedilmesi evleviyetle gerekir. Rey ehli, zimmîlerin birbirleri aleyhine şahitliğini caiz görmüştür. Kölelerin şahitliği kabul edilmez; Şüreyh ve İbn Sîrîn caiz görmüştür ki bu Enes b. Mâlik'in radıyallâhu anh de kavlidir. Delinin sözü geçerli değildir ki şahitliği olsun. Çocukların şahitliği caiz değildir. İbn Abbâs'a radıyallâhu anhümâ bundan soruldu da: «Caiz değildir; çünkü Allah Teâlâ: 'Şahitlerden razı olacağınız kimseler' buyurmaktadır» dedi. Adalet bir şarttır; o da şahidin büyük günahlardan kaçınan, küçük günahlarda ısrar etmeyen biri olmasıdır. Mürüvvet bir şarttır; o da nefsin edepleriyle ilgili olup terk edenin hayâsının az olduğu bilinen durumlardır; bunlar kılık kıyafetin, gidişatın, muaşeretin ve mesleğin güzel olmasıdır. Eğer kişiden, emsallerinin çoğunlukla sergilemekten hayâ edeceği bir şey açığa çıkarsa, bununla onun mürüvvetinin azlığı bilinir ve şahitliği reddedilir. Töhmetin 51/a bulunmaması bir şarttır; öyle ki düşmanın düşmanı aleyhine şahitliği kabul edilmez, başkası aleyhine şahitliği makbul olsa bile; zira o düşmanı hakkında töhmet altındadır. Kişinin çocuğu ve babası lehine şahitliği kabul edilmez, onlar aleyhine şahitliği makbul olsa bile. Şahitliğiyle kendisine bir menfaat sağlayan kimsenin şahitliği de kabul edilmez; miras bırakanını öldüren adama karşı şahitlik eden vâris gibi. Ya da şahitliğiyle kendisinden bir zararı defeden kimsenin şahitliği de kabul edilmez; aleyhine şahitlik yapılan kimsenin, kendi aleyhine şahitlik edenin cerhine (kusurlu olduğuna) şahitlik etmesi gibi; zira onun şahitliğinde töhmet yerleşmiştir.
أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سِرَاجٍ الطَّحَّانُ أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ مُحَمَّدُ بْنُ قُرَيْشِ بْنِ سُلَيْمَانَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْمَكِّيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عُبَيْدٍ الْقَاسِمُ بْنُ سَلَّامٍ أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ الْفَزَارِيُّ عَنْ شَيْخٍ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ يُقَالُ لَهُ يَزِيدُ بْنُ زِيَادٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ
Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasen el-Mervezî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Sirâc et-Tahhân haber verdi, bize Ebû Ahmed Muhammed b. Kureyş b. Süleymân haber verdi, bize Ali b. Abdilazîz el-Mekkî haber verdi, bize Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm haber verdi, bize Mervân el-Fezârî, Hîre ehlinden kendisine Yezîd b. Ziyâd denilen bir şeyhten, [o] ez-Zührî'den, [o] Urve'den, [o da]...
عَائِشَةَ ﵂ تَرْفَعُهُ "لَا تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ وَلَا خَائِنَةٍ وَلَا ذِي غَمْرٍ عَلَى أَخِيهِ وَلَا ظَنِينٍ فِي وَلَاءٍ وَلَا قَرَابَةٍ وَلَا الْقَانِعِ (١) مَعَ أَهْلِ الْبَيْتِ" (٢) .
[o da] Âişe'den radıyallâhu anhâ merfû olarak bildirdi: «Hain erkek ile hain kadının, din kardeşine karşı kin besleyenin, velâ (azatlık) ve akrabalıkta töhmet altında olanın ve ev halkına bağımlı olup onların geçimini sağlayan kimsenin şahitliği caiz değildir.» (٢)
قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا} قَرَأَ حَمْزَةُ إِنْ تَضِلَّ بِكَسْرِ الْأَلِفِ {فَتُذَكِّرُ} بِرَفْعِ الرَّاءِ، وَمَعْنَاهُ الْجَزَاءُ وَالِابْتِدَاءُ، وَمَوْضِعُ تَضِلُّ جَزْمٌ بِالْجَزَاءِ إِلَّا أَنَّهُ لَا يَتَبَيَّنُ فِي التَّضْعِيفِ "فَتُذَكِّرُ" رُفِعَ لِأَنَّ مَا بَعْدَ فَاءِ الْجَزَاءِ مُبْتَدَأٌ، وَقِرَاءَةُ الْعَامَّةِ بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَنَصْبِ الرَّاءِ عَلَى الِاتِّصَالِ بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ، وتضل مَحَلُّهُ نَصْبٌ بِأَنْ فَتُذَكِّرَ مَنْسُوقٌ عَلَيْهِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ كَيْ تُذَكِّرَ {إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى} وَمَعْنَى تَضِلُّ أَيْ تَنْسَى، يُرِيدُ إِذَا نَسِيَتْ إِحْدَاهُمَا شَهَادَتَهَا، تُذَكِّرُهَا الْأُخْرَى فَتَقُولُ أَلَسْنَا حَضَرْنَا مَجْلِسَ كَذَا وَسَمِعْنَا كَذَا؟ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ: فَتُذَكِّرَ مُخَفَّفًا، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مُشَدَّدًا، وَذَكَرَ وَاذَّكَّرَ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَهُمَا مُتَعَدِّيَانِ مِنَ الذِّكْرِ الَّذِي هُوَ ضِدُّ النِّسْيَانِ، وَحُكِيَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ: هُوَ مِنَ الذِّكْرِ أَيْ تَجْعَلُ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى ذِكْرًا أَيْ تَصِيرُ شَهَادَتُهُمَا كَشَهَادَةِ ذِكْرٍ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ لِأَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى النِّسْيَانِ.
Allah Teâlâ'nın: {أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا} “biri şaşırırsa (unutursa)” buyruğunu Hamza, elifin kesresiyle 'in tadılle' (إِنْ تَضِلَّ) ve {فَتُذَكِّرُ} kısmını da râ'nın ref'i ile okumuştur; bunun manası şart ve ibtidâdır. 'Tadılle'nin yeri şart sebebiyle meczûmdur, ancak şeddede bu açıkça görülmez. 'Fe-tüzekkiru' merfû kılınmıştır; çünkü ceza fâ'sından sonrası mübtedadır. Genel kıraat ise önceki kelâma bağlı olarak elifin fethası ve râ'nın nasbı iledir; 'tadılle'nin mahalli 'en' ile mansubdur, 'fe-tüzekkira' da ona matuftur. Ayetin anlamı şudur: {إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى} “biri diğerine” hatırlatsın diye bir erkek ve iki kadın [şahit tutun]. 'Tadılle'nin anlamı 'unutursa' demektir; yani ikisinden biri şahitliğini unuttuğunda diğeri ona hatırlatır ve: «Falan mecliste bulunup şöyle işitmemiş miydik?» der. İbn Kesîr ve Basra ehli şeddesiz olarak 'fe-tüzkire' şeklinde okumuş, diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. 'Zekere' ve 'ezkera' aynı anlamdadır; ikisi de unutmanın zıddı olan zikirden türemiş müteaddi (geçişli) fiillerdir. Süfyân b. Uyeyne'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bu 'zeker' (erkek) kökündendir; yani biri diğerini erkek kılar, böylece ikisinin şahitliği bir erkeğin şahitliği gibi olur. Birincisi daha sahihtir; çünkü o unutmaya matuftur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا} قِيلَ أَرَادَ بِهِ إِذَا مَا دُعُوا لِتَحَمُّلِ الشَّهَادَةَ، سَمَّاهُمْ شُهَدَاءَ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُمْ يَكُونُونَ شُهَدَاءَ وَهُوَ أَمْرُ إِيجَابٍ عِنْدَ بَعْضِهِمْ، وَقَالَ قَوْمٌ: تَجِبُ الْإِجَابَةُ إِذَا لَمْ يَكُنْ غَيْرُهُ فَإِنْ وُجِدَ غَيْرُهُ (فَهُوَ مُخَيَّرٌ) وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ، وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ أَمْرُ نَدْبٍ وَهُوَ مُخَيَّرٌ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ، هَذَا فِي إِقَامَةِ الشَّهَادَةِ وَأَدَائِهَا فَمَعْنَى الْآيَةِ "وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا" لِأَدَاءِ الشَّهَادَةِ الَّتِي تَحَمَّلُوهَا، وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَعَطَاءٍ وَعِكْرِمَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ: الشَّاهِدُ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَشْهَدْ، وَقَالَ الْحَسَنُ: الْآيَةُ فِي الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا فِي التَّحَمُّلِ وَالْإِقَامَةِ إِذَا كَانَ فَارِغًا.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا} “Şahitler çağrıldıkları zaman [şahitlikten] kaçınmasınlar” buyruğu hakkında şöyle denilmiştir: Bununla, şahitliği yüklenmeye çağrıldıkları zaman kastedilmiştir. İleride şahit olacakları manasından hareketle onlara "şahitler" ismi verilmiştir. Bu, bazılarının katında vücûb (bağlayıcı bir emir) ifade eder. Bir grup ise şöyle demiştir: Başka kimse bulunmadığında [çağrıya] icabet etmek vaciptir; şayet başkası bulunursa serbesttir (muhayyerdir). Bu, Hasan'ın [-ı Basrî] görüşüdür. Bir grup da şöyle demiştir: Bu mendup kılan bir emirdir ve [şahit adayı] her hâlükârda muhayyerdir (serbesttir). Bazıları ise şöyle demiştir: Bu, şahitliği ifa etme ve eda etme hakkındadır; buna göre ayetin manası, yüklendikleri şahitliği eda etmeye çağrıldıkları zaman "şahitler kaçınmasınlar" şeklindedir. Bu, Mücâhid, Atâ, İkrime ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. Şa'bî: "Şahit, şahitlik yapmadığı (olaya şahit olmadığı) müddetçe muhayyerdir (serbesttir)" demiştir. Hasan [-ı Basrî] de şöyle demiştir: "Bu ayet, meşguliyeti bulunmadığı (müsait olduğu) takdirde hem [şahitliği] yüklenme hem de [şahitliği] eda etme durumlarının her ikisi hakkındadır."
{وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣) }
{وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٢٨٣) } “Eğer yolculukta iseniz ve bir kâtip de bulamazsanız, teslim alınmış rehinler [yeterlidir]. Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin ve Rabbi olan Allah'tan korksun. Şahitliği de gizlemeyin. Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir. (283)”
{وَلَا تَسْأَمُوا} أَيْ وَلَا تَمَلُّوا {أَنْ تَكْتُبُوهُ} وَالْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى الْحَقِّ {صَغِيرًا} كَانَ الْحَقُّ {أَوْ كَبِيرًا} قَلِيلًا كَانَ أَوْ كَثِيرًا {إِلَى أَجَلِهِ} إِلَى مَحَلِّ الْحَقِّ {ذَلِكُمْ} أَيِ الْكِتَابُ {أَقْسَطُ} أَعْدَلُ {عِنْدِ اللَّهِ} لِأَنَّهُ أَمْرٌ بِهِ، وَاتِّبَاعُ أَمْرِهِ أَعْدَلُ مِنْ تَرْكِهِ {وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ} لِأَنَّ الْكِتَابَةَ تُذَكِّرُ الشُّهُودَ {وَأَدْنَى} وَأَحْرَى وَأَقْرَبُ إِلَى {أَلَّا تَرْتَابُوا} تَشُكُّوا فِي الشَّهَادَةِ {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً} قَرَأَهُمَا
{وَلَا تَسْأَمُوا} “Ve üşenmeyin” yani bıkkınlık göstermeyin {أَنْ تَكْتُبُوهُ} “onu yazmaktan”; zamir hakka (borca) dönmektedir. Hak ister {صَغِيرًا} “küçük” {أَوْ كَبِيرًا} “veya büyük” az olsun çok olsun {إِلَى أَجَلِهِ} “vadesine kadar” yani hakkın vadesine kadar. {ذَلِكُمْ} “Bu” yani yazmak {أَقْسَطُ} “daha adaletlidir” {عِنْدِ اللَّهِ} “Allah katında”; çünkü O bunu emretmiştir ve O'nun emrine uymak terk etmekten daha adildir. {وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ} “şahitlik için daha sağlamdır”; çünkü yazı şahitlere hatırlatır. {وَأَدْنَى} ve daha layıktır, daha yakındır {أَلَّا تَرْتَابُوا} şahitlikte “şüpheye düşmemeniz için”. {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً} “Ancak hazır bir ticaret olması müstesnadır”. Bu ikisini
عَاصِمٌ بِالنَّصْبِ عَلَى خَبَرِ كَانَ وَأُضْمِرَ الِاسْمُ، مَجَازُهُ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ تِجَارَةً {حَاضِرَةً} (١) أَوِ الْمُبَايَعَةُ تِجَارَةً، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ وَلَهُ وَجْهَانِ:
Âsım, kâne'nin haberi olarak nasb ile okumuş ve isim gizli tutulmuştur. Mecazı: Ticaret {حَاضِرَةً} peşin bir ticaret olması veya alışverişin bir ticaret olması durumudur. Diğerleri ise ref ile okumuşlardır ve bunun iki vechi vardır:
أَحَدُهُمَا: أَنْ تَجْعَلَ الْكَوْنَ بِمَعْنَى الْوُقُوعِ مَعْنَاهُ إِلَّا أَنْ تَقَعَ تِجَارَةٌ.
Birincisi: 'Kevn'i (kâne'yi) vuku bulmak (meydana gelmek) anlamında kılmandır; manası: bir ticaret meydana gelmesi durumu müstesnadır.
وَالثَّانِي: أَنْ تَجْعَلَ الِاسْمَ فِي التِّجَارَةِ وَالْخَبَرَ فِي الْفِعْلِ وَهُوَ قَوْلُهُ {تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ} تَقْدِيرُهُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً دَائِرَةً بَيْنَكُمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً حَاضِرَةً يَدًا بِيَدٍ تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ لَيْسَ فِيهَا أَجْلٌ {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا لا تَكْتُبُوهَا} يَعْنِي التِّجَارَةَ {وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ} قَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ عَزْمٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْإِشْهَادُ وَاجِبٌ فِي صَغِيرِ الْحَقِّ وَكَبِيرِهِ نَقْدًا أَوْ نَسِيئًا، وَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ ﵁: الْأَمْرُ فِيهِ إِلَى الْأَمَانَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى "فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا" الْآيَةَ، وَقَالَ الْآخَرُونَ هُوَ أَمْرُ نَدْبٍ.
İkincisi ise: İsmi ticarette, haberi de fiilde kılmandır ki o da {تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ} “aranızda devrettiğiniz” sözüdür; takdiri: aranızda dönüp dolaşan hazır bir ticaret olması müstesnadır. Ayetin manası: Aranızda elden ele devrettiğiniz, içinde vade bulunmayan hazır bir ticaret olması durumu müstesnadır. {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلا لا تَكْتُبُوهَا} “onu yazmamanızda size bir günah yoktur” yani ticareti. {وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ} “Alışveriş yaptığınızda da şahit tutun.” Dahhâk dedi ki: Bu Allah Teâlâ'dan kesin bir hükümdür; şahit tutmak peşin olsun vadeli olsun az veya çok her hakta vaciptir. Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın “Eğer birbirinize güvenirseniz...” ayetinden dolayı bu husustaki emir emanete bırakılmıştır. Diğerleri ise bunun mendup bir emir olduğunu söylemişlerdir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ} هَذَا نَهْيٌ لِلْغَائِبِ، وَأَصْلُهُ يُضَارِرْ، فَأُدْغِمَتْ إِحْدَى الرَّائَيْنِ فِي الْأُخْرَى وَنُصِبَتْ لِحَقِّ التَّضْعِيفِ لِاجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ، وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: أَصْلُهُ يُضَارِرْ بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى، وَجَعْلِ الْفِعْلِ لِلْكَاتِبِ وَالشَّهِيدِ، مَعْنَاهُ لَا يُضَارَّ الْكَاتِبُ فَيَأْبَى أَنْ يَكْتُبَ وَلَا الشَّهِيدُ فَيَأْبَى أَنْ يَشْهَدَ، وَلَا يُضَارَّ الْكَاتِبُ فَيَزِيدُ أَوْ يَنْقُصُ أَوْ يُحَرِّفُ مَا أُمْلِيَ عَلَيْهِ وَلَا الشَّهِيدُ فَيَشْهَدُ بِمَا لَمْ يُسْتَشْهَدْ عَلَيْهِ، وَهَذَا قَوْلُ طاووس وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ، وَقَالَ قَوْمٌ: أَصْلُهُ يُضَارَرْ بِفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ وَجَعَلُوا الْكَاتِبَ وَالشَّهِيدَ مَفْعُولَيْنِ وَمَعْنَاهُ أَنْ يَدْعُوَ الرَّجُلُ الْكَاتِبَ أَوِ الشَّاهِدَ وَهُمَا عَلَى شُغْلٍ مُهِمٍّ، فَيَقُولَانِ: نَحْنُ عَلَى شُغْلٍ مُهِمٍّ فَاطْلُبْ غَيْرَنَا فَيَقُولُ الدَّاعِي إِنَّ اللَّهَ أَمَرَكُمَا أَنْ تُجِيبَا وَيَلِحَّ عَلَيْهِمَا فَيَشْغَلُهُمَا عَنْ حَاجَتِهِمَا فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ وَأَمَرَ بِطَلَبِ غَيْرِهِمَا {وَإِنْ تَفْعَلُوا} مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ مِنَ الضَّرَرِ {فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ} أَيْ مَعْصِيَةٌ وَخُرُوجٌ عَنِ الْأَمْرِ {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ}
Allah Teâlâ'nın: {وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ} “Kâtibe de şahide de zarar verilmesin” buyruğu gaibe bir nehiydir. Aslı 'yudârir'dir; iki râ'dan biri diğerine idğam edilmiş ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle şeddenin hakkı olarak fetha ile harekelenmiştir. Bunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi şöyle demiştir: Aslı birinci râ'nın kesresiyle 'yudârir' olup fiil kâtip ve şahide aittir. Manası: Kâtip yazmaktan kaçınarak zarar vermesin, şahit de şahitlik etmekten kaçınarak zarar vermesin; kâtip kendisine yazdırılan şeyi artırarak, eksilterek veya tahrif ederek zarar vermesin, şahit de kendisinden istenmeyen bir şeye şahitlik ederek zarar vermesin. Bu, Tâvûs, Hasan ve Katâde'nin görüşüdür. Bir grup ise şöyle demiştir: Aslı meçhul fiil olarak râ'nın fethasıyla 'yudârar'dır; kâtip ve şahidi meful yapmışlardır. Manası şudur: Kişinin, önemli bir işle meşgul oldukları sırada kâtibi veya şahidi çağırması; onların «Biz önemli bir işle meşgulüz, bizden başkasını ara» demeleri üzerine çağıran kimsenin «Şüphesiz Allah size icabet etmenizi emretti» diyerek onlara ısrar etmesi ve onları kendi ihtiyaçlarından alıkoymasıdır. İşte bundan nehyedilmiş ve başkalarını araması emredilmiştir. {وَإِنْ تَفْعَلُوا} size yasakladığım bu zararı verirseniz {فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِكُمْ} “şüphesiz bu sizin için bir fâsıklıktır” yani bir isyandır ve emirden çıkmaktır. {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَيُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ وَاللَّهُ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Allah'tan korkun; Allah size öğretiyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
{وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو فَرُهُنٌ بِضَمِّ الْهَاءِ وَالرَّاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ فَرِهَانٌ، وَهُوَ جَمْعُ رَهْنٍ مِثْلُ بَغْلٍ وَبِغَالٍ وَجَبَلٍ وَجِبَالٍ، وَالرُّهُنُ جَمْعُ الرِّهَانِ جَمْعُ الْجَمْعِ، قَالَهُ الْفَرَّاءُ وَالْكِسَائِيُّ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَغَيْرُهُ: هُوَ جَمْعُ الرَّهْنِ أَيْضًا مِثْلُ سَقْفٍ وَسُقُفٍ وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو وَإِنَّمَا قَرَأْنَا فَرُهُنٌ لِيَكُونَ فَرْقًا بَيْنَهُمَا وَبَيْنَ رِهَانِ الْخَيْلِ، وَقَرَأَ عِكْرِمَةُ فَرُهْنٌ بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُونِ الْهَاءِ، وَالتَّخْفِيفُ وَالتَّثْقِيلُ فِي الرُّهْنِ لُغَتَانِ مِثْلُ كُتْبٍ وَكُتُبٍ وَرُسْلٍ وَرُسُلٍ وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا آلَاتِ الْكَاتِبَةِ فَارْتَهِنُوا مِمَّنْ تُدَايِنُونَهُ رُهُونًا لِتَكُونَ وَثِيقَةً لَكُمْ بِأَمْوَالِكُمْ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الرَّهْنَ لَا يَتِمُّ إِلَّا بالقبض، وقوله "فرهن مَقْبُوضَةٌ" أَيِ ارْتَهِنُوا وَاقْبِضُوا حَتَّى لَوْ رَهَنَ وَلَمْ يُسَلِّمْ فَلَا يُجْبَرُ الرَّاهِنُ عَلَى التَّسْلِيمِ فَإِذَا سَلَّمَ لَزِمَ مِنْ جِهَةِ الرَّاهِنِ حَتَّى لَا يَجُوزَ لَهُ أَنْ يَسْتَرْجِعَهُ مَا دَامَ شَيْءٌ مِنَ الْحَقِّ بَاقِيًا، وَيَجُوزُ فِي الْحَضَرِ الرَّهْنُ مَعَ وُجُودِ الْكَاتِبِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: لَا يَجُوزُ الرَّهْنُ إِلَّا فِي السَّفَرِ عِنْدَ عَدَمِ الْكَاتِبِ لِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَعِنْدَ الْآخَرِينَ
{وَإِنْ كُنْتُمْ عَلَى سَفَرٍ وَلَمْ تَجِدُوا كَاتِبًا فَرِهَانٌ مَقْبُوضَةٌ} “Şayet yolculukta olur da bir kâtip bulamazsanız, [borca karşılık] alınan rehinler [yeterlidir]”. İbn Kesîr ve Ebû Amr, râ ve he harflerinin dammesiyle {فَرُهُنٌ} 'fe-ruhun' şeklinde okumuşlardır. Diğer [kıraat imamları] ise {فَرِهَانٌ} 'fe-rihân' şeklinde okumuşlardır. Bu da tıpkı 'bağl-biğâl' (بَغْل - بِغَال) ve 'cebel-cibâl' (جَبَل - جِبَال) gibi 'rehn' (رَهْن) kelimesinin çoğuludur. Ferrâ ve Kisâî'nin belirttiğine göre 'er-ruhun' (الرُّهُن) ise 'er-rihân'ın çoğuludur, yani çoğulun çoğuludur (cem'u'l-cem'). Ebû Ubeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: O da tıpkı 'sakf-sukuf' (سَقْف - سُقُف) gibi doğrudan 'rehn' kelimesinin çoğuludur. Ebû Amr: "Biz bunu [borç rehinleri ile] at yarışlarındaki bahisler (rihânü'l-hayl) arasında bir fark olsun diye sadece 'fe-ruhun' şeklinde okuduk" demiştir. İkrime ise râ'nın dammesi ve he'nin sükûnuyla {فَرُهْنٌ} 'fe-ruhn' şeklinde okumuştur. 'Rehn' kelimesinde [he harfini] hafifletmek (sükûn ile okumak) ve ağırlaştırmak (harekeli okumak), tıpkı 'kutb-kütüb' (كُتْب - كُتُب) ve 'rusl-rusul' (رُسْل - رُسُل) kelimelerinde olduğu gibi iki ayrı lügattir (lehçedir). Ayetin manası şudur: Şayet yolculukta olur da kâtiplik araçlarını [veya kâtip] bulamazsanız, mallarınız için elinizde bir teminat olsun diye borç ilişkisine girdiğiniz kimseden rehinler alınız. [Âlimler], rehnin ancak kabz (teslim alma) ile tamam olacağı hususunda ittifak etmişlerdir. "Alınan rehinler" buyruğu: "Rehin alın ve teslim alın" demektir. Öyle ki bir kimse rehin gösterse fakat teslim etmese, rehin veren kişi (râhin) teslim etmeye zorlanmaz. Teslim ettiği takdirde ise rehin veren açısından bağlayıcı hale gelir; öyle ki haktan bir şey baki kaldığı müddetçe onu geri alması caiz olmaz. Mukim iken (hazarda) kâtip bulunduğu halde de rehin [almak] caizdir. Mücâhid ise ayetin zahirine dayanarak: "Rehin ancak yolculukta kâtibin bulunmadığı durumda caiz olur" demiştir. Diğer [âlimlere] göre ise
خَرَجَ الْكَلَامُ فِي الْآيَةِ عَلَى الْأَعَمِّ الْأَغْلَبِ لَا عَلَى سَبِيلِ الشَّرْطِ.
ayetteki ifade şart yoluyla değil, genel ve galip olan duruma binaen varit olmuştur.
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ رَهَنَ دِرْعَهُ عِنْدَ أَبِي الشَّحْمِ الْيَهُودِيِّ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي السَّفَرِ وَلَا عِنْدَ عَدَمِ كَاتِبٍ (١) {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ "فَإِنِ ائْتَمَنَ" يَعْنِي فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ أَمِينًا عِنْدَ صَاحِبِ الْحَقِّ فَلَمْ يَرْتَهِنْ مِنْهُ شَيْئًا لِحُسْنِ ظَنِّهِ بِهِ.
Bunun delili ise Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem zırhını Yahudi Ebû Şahm'ın yanında rehin bıraktığının rivayet edilmesidir; oysa bu ne yolculukta idi ne de kâtibin bulunmadığı bir anda idi. (١) {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا} “Eğer birbirinize güvenirseniz”. Übey'in kıraatinde 'fe-ini'temene' (فَإِنِ ائْتَمَنَ) şeklindedir; yani borçlu olan kimse hak sahibinin katında emin biri olur da ona olan hüsnüzannından ötürü kendisinden hiçbir şey rehin almazsa,
{فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ} أَيْ فَلْيَقْضِهِ عَلَى الْأَمَانَةِ {وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ} فِي أَدَاءِ الْحَقِّ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى خِطَابِ الشُّهُودِ وَقَالَ: {وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ} ٥١/ب إِذَا دُعِيتُمْ إِلَى إِقَامَتِهَا نَهَى عَنْ كِتْمَانِ الشَّهَادَةِ وَأَوْعَدَ عَلَيْهِ فَقَالَ {وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} أَيْ فَاجِرٌ قَلْبُهُ، قِيلَ: مَا أَوْعَدَ اللَّهُ عَلَى شَيْءٍ كَإِيعَادِهِ عَلَى كِتْمَانِ الشَّهَادَةِ، قَالَ: "فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ" وَأَرَادَ بِهِ مَسْخَ الْقَلْبِ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ ذَلِكَ {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ} بَيَانُ الشَّهَادَةِ وَكِتْمَانِهَا {عَلِيمٌ}
{فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمَانَتَهُ} “kendisine güvenilen kimse emanetini ödesin” yani borcunu emanet üzere ödesin {وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ} “ve Rabbi olan Allah'tan korksun” hakkı ödeme hususunda. Sonra şahitlere hitaba dönerek şöyle buyurdu: {وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ} 51/b onu ikame etmeye çağrıldığınız zaman “şahitliği gizlemeyin”. Şahitliğin gizlenmesini yasakladı ve buna karşı tehditte bulunarak şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ} “Kim onu gizlerse, şüphesiz onun kalbi günahkârdır” yani kalbi fâsıktır. Denildi ki: Allah, şahitliğin gizlenmesine dair tehdidi gibi hiçbir şeye böylesine tehditte bulunmamıştır; “Şüphesiz onun kalbi günahkârdır” buyurmuştur ve bununla kalbin meshedilmesini (bozulmasını) kastetmiştir; bundan Allah'a sığınırız. {وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ} şahitliği açıklamanızı ve gizlemenizi {عَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir.”
{لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤) }
{لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٨٤) } “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker; sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla kadirdir. (284)”
{لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} مُلْكًا [وَأَهْلُهَا لَهُ عَبِيدٌ وَهُوَ مَالِكُهُمْ] {وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ خَاصَّةٌ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي وَجْهِ [خُصُوصِهَا] فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هِيَ مُتَّصِلَةٌ بِالْآيَةِ الْأُولَى نَزَلَتْ فِي كِتْمَانِ الشَّهَادَةِ أَوْ تُخْفُوا الْكِتْمَانَ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ وَهُوَ قَوْلُ الشَّعْبِيِّ وَعِكْرِمَةَ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: نَزَلَتْ فِيمَنْ يَتَوَلَّى الْكَافِرِينَ دُونَ الْمُؤْمِنِينَ، يَعْنِي وَإِنْ تُعْلِنُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ مِنْ وِلَايَةِ الْكُفَّارِ أَوْ تُسِرُّوا يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ، وَهُوَ قَوْلُ مُقَاتِلٍ كَمَا ذَكَرَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ "لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ" إِلَى أَنْ قَالَ "قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ" (٢٩-آلِ عِمْرَانَ) .
{لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır” mülkiyet bakımından. [Göklerin ve yerin ehli O'nun kullarıdır ve O, onların mâlikidir.] {وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ فَيَغْفِرُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker; sonra dilediğini bağışlar, dilediğine de azap eder. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.” İlim ehli bu ayet hakkında ihtilaf etmiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet hastır (özel bir durum hakkındadır). Sonra onun [hususiliğinin] yönü hakkında ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: O, önceki ayetle bağlantılıdır ve şahitliğin gizlenmesi hakkında inmiştir; yani [şahitliği açığa vursanız] yahut gizlemeyi saklasanız da Allah sizi onunla hesaba çeker. Bu, Şa'bî ve İkrime'nin görüşüdür. Bazıları da şöyle dedi: Bu ayet, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinen kimseler hakkında inmiştir. Yani içinizde kâfirlere karşı beslediğiniz dostluğu açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker. Bu da Mukâtil'in görüşüdür; nitekim Âl-i İmrân suresinde şöyle zikredilmiştir: {لَا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesinler” ayetinden itibaren {قُلْ إِنْ تُخْفُوا مَا فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ} “De ki: Göğüslerinizde olanı gizleseniz de açığa vursanız da Allah onu bilir” (Âl-i İmrân, 29) buyruğuna kadar [olan kısım gibi].
{آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥) لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٨٦) }
{آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ (٢٨٥) لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٨٦) } “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler: «O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz» [dediler] ve şöyle dediler: «İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır.» (285) Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir. «Ey Rabbimiz! Eğer unutur veya hata edersek bizi sorumlu tutma. Ey Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma. Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et. Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et.» (286)”
وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّ الْآيَةَ عَامَّةٌ ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِيهَا فَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ مَنْسُوخَةٌ بِالْآيَةِ الَّتِي بَعْدَهَا (١) .
Çoğunluk ise ayetin genel olduğu görüşüne vardı. Sonra bu hususta ihtilaf ettiler. Bir topluluk dedi ki: O, kendisinden sonraki ayetle mensuhtur (hükmü kaldırılmıştır) (١).
وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ، أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمِنْهَالِ الضَّرِيرُ وَأُمَيَّةُ بْنُ بِسِطَامٍ الْعَيْشِيُّ وَاللَّفْظُ لَهُ قَالَا أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ أَنَا رَوْحٌ وَهُوَ ابْنُ الْقَاسِمِ عَنِ الْعَلَاءِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ "لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ" الْآيَةَ قَالَ: اشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَأَتَوْا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ ثُمَّ بَرَكُوا عَلَى الرُّكَبِ فَقَالُوا: أَيْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كُلِّفْنَا مِنَ الْأَعْمَالِ مَا نُطِيقُ: الصَّلَاةُ وَالصِّيَامُ وَالْجِهَادُ وَالصَّدَقَةُ، وَقَدْ أُنْزِلَتْ عَلَيْكَ هَذِهِ الْآيَةُ وَلَا نُطِيقُهَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "أَتُرِيدُونَ أَنْ تَقُولُوا كَمَا قَالَ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ مِنْ قَبْلِكُمْ: سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، بَلْ قُولُوا {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} فَلَمَّا قَرَأَهَا الْقَوْمُ وَذَلَّتْ بِهَا أَلْسِنَتُهُمْ أَنْزَلَ اللَّهُ فِي أَثَرِهَا {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} فَلَمَّا فَعَلُوا ذَلِكَ نَسَخَهَا اللَّهُ تَعَالَى: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} قَالَ نَعَمْ {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا} قَالَ نَعَمْ {رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} قَالَ نَعَمْ {وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} قَالَ نَعَمْ (٢) .
Bunun delili, İsmâil b. Abdilkāhir'in bize bildirdiği, Abdülgāfir b. Muhammed'in bize bildirdiği, Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî'nin bize bildirdiği, İbrâhim b. Muhammed b. Süfyân'ın bize anlattığı, Müslim b. el-Haccâc'ın bize bildirdiği, lafız kendisine ait olmak üzere Muhammed b. el-Minhâl ed-Darîr ile Ümeyye b. Bistâm el-Aygî'nin bize anlattığı, Yezîd b. Zürey'in bize bildirdiği, Ravh -ki o İbnü'l-Kāsım'dır-'ın el-Alâ'dan, onun babasından, onun da Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiği şu haberdir: Ebû Hüreyre dedi ki: Allah Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Göklerde olanlar da yerde olanlar da Allah'ındır. İçinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” ayeti inince, bu durum Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabına pek ağır geldi. Bunun üzerine Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip dizleri üstüne çöktüler ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Güç yetirebildiğimiz ameller; namaz, oruç, cihad ve sadaka bize teklif edildi (yüklendi). Sana ise bu ayet indirildi, buna ise gücümüz yetmez” dediler. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Sizden önceki iki kitap ehlinin: «İşittik ve isyan ettik» dediği gibi demek mi istiyorsunuz? Bilakis şöyle deyin: {سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} “İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır”.” Topluluk bunu okuyup dilleri buna alışıp boyun eğince, Allah hemen peşinden şu ayeti indirdi: {آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ وَقَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ} “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, müminler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler: «O'nun peygamberlerinden hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz» [dediler] ve şöyle dediler: «İşittik ve itaat ettik. Bağışlamanı dileriz ey Rabbimiz! Dönüş sanadır.»” Onlar bunu yapınca Allah Teâlâ onu şu ayetle neshetti: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} “Allah hiçbir nefse gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı [iyilik] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir. «Ey Rabbimiz! Eğer unutur veya hata edersek bizi sorumlu tutma»” [Allah]: “Evet” buyurdu. {رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا} “«Ey Rabbimiz! Bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme»” [Allah]: “Evet” buyurdu. {رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ} “«Ey Rabbimiz! Bize gücümüzün yetmeyeceği şeyi taşıtma»” [Allah]: “Evet” buyurdu. {وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ} “«Bizi affet, bizi bağışla ve bize merhamet et. Sen bizim Mevlâmızsın; kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et»” [Allah]: “Evet” buyurdu (٢).
وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ بِمَعْنَاهُ ،، وَقَالَ فِي كُلِّ ذَلِكَ: قَدْ فَعَلْتُ، بَدَلَ
Saîd b. Cübeyr de İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bu anlamda rivayet etti ve bütün bunlarda, ... yerine: «Muhakkak ki yaptım» buyurduğunu aktardı: