Binûn

Bakara — 13. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ هُوَ الْمَلِيكِيُّ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ مُصْعَبٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَنْ قَرَأَ حِينَ يُصْبِحُ آيَةَ الْكُرْسِيِّ وَآيَتَيْنِ مِنْ أَوَّلِ "حم تَنْزِيلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ" (٢-غَافِرٍ) حُفِظَ فِي يَوْمِهِ ذَلِكَ حَتَّى يُمْسِيَ وَمَنْ قَرَأَهُمَا حِينَ يُمْسِي حُفِظَ فِي لَيْلَتِهِ تِلْكَ حَتَّى يُصْبِحَ" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî haber verdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize Yahyâ b. Yahyâ haber verdi, bize Ebû Muâviye, Abdurrahmân b. Ebî Bekr'den -ki o el-Müleykî'dir-, [o] Zürâre b. Mus'ab'dan, [o] Ebû Seleme b. Abdirrahmân'dan, [o da] Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh [naklen] haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kim sabahladığında Âyetü'l-kürsî'yi ve “Hâ-mîm. Tenzîlü'l-kitâbi minallâhi'l-azîzi'l-alîm” (Gâfir, 1-2) [sûresinin] başından iki ayet okursa, o gün akşama kadar muhafaza edilir. Kim de akşamladığında bu ikisini okursa, o gece sabaha kadar muhafaza edilir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {اللَّهُ} رَفْعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ فِي {لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ} الْبَاقِي الدَّائِمُ عَلَى الْأَبَدِ وَهُوَ مَنْ لَهُ الْحَيَاةُ، وَالْحَيَاةُ صِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى {الْقَيُّومُ} قَرَأَ عُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ "الْقَيَّامُ" وَقَرَأَ عَلْقَمَةُ "الْقَيِّمُ" وَكُلُّهَا لُغَاتٌ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، قَالَ مُجَاهِدٌ {الْقَيُّومُ} الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ {شَيْءٍ} (١) وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: الْقَائِمُ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ وَقِيلَ هُوَ الْقَائِمُ بِالْأُمُورِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الَّذِي لَا يَزُولُ {لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ} السِّنَةُ: النُّعَاسُ وَهُوَ النَّوْمُ الْخَفِيفُ، وَالْوَسْنَانُ بَيْنَ النَّائِمِ وَالْيَقْظَانِ يُقَالُ مِنْهُ وَسِنَ يسن وَسَنًا وَسِنَةً وَالنَّوْمُ هُوَ الثَّقِيلُ الْمُزِيلُ لِلْقُوَّةِ وَالْعَقْلِ، قَالَ الْمُفَضَّلُ الضَّبِّيُّ: السِّنَةُ فِي الرَّأْسِ وَالنَّوْمُ فِي الْقَلْبِ، فَالسِّنَةُ أَوَّلُ النَّوْمِ وَهُوَ النُّعَاسُ، وَقِيلَ السِّنَةُ فِي الرَّأْسِ وَالنُّعَاسُ فِي الْعَيْنِ وَالنَّوْمُ فِي الْقَلْبِ فَهُوَ غَشْيَةٌ ثَقِيلَةٌ تَقَعُ عَلَى الْقَلْبِ تَمْنَعُ الْمَعْرِفَةَ بِالْأَشْيَاءِ، نَفَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ نَفْسِهِ النَّوْمَ لِأَنَّهُ آفَةٌ وَهُوَ مُنَزَّهٌ عَنِ الْآفَاتِ وَلِأَنَّهُ تُغَيُّرٌ وَلَا يَجُوزُ عَلَيْهِ التَّغَيُّرُ.

Yüce Allah'ın: { اللَّهُ } “Allah” kavli mübtedâ (özne) olarak merfudur; haberi (yüklemi) ise { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ } “O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır” kısmındadır. [el-Hayy]: Bâkî olan, ebediyen dâim olandır; O, hayat sahibi olandır ve hayat Allah Teâlâ'nın bir sıfatıdır. { الْقَيُّومُ } “Kayyûm'dur”; Ömer ve İbn Mes'ûd “el-Kayyâm” şeklinde okumuştur, Alkame ise “el-Kayyim” şeklinde okumuştur. Bunların hepsi aynı manada olan farklı kullanımlardır. Mücâhid: «{ الْقَيُّومُ } her { şeyin } (١) üzerinde kâim olan (her şeyi idare eden)dir» dedi. Kelbî ise: «Kazandığı şeyler konusunda her nefsin üzerinde kâim olandır» dedi. İşleri çekip çeviren olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde ise: «Zeval bulmayan/yok olmayan» demiştir. { لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ } “O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku”. Sine (سِنَة); uyuşukluk/uyuklama olup hafif uykudur. Vesnân (وَسْنَان) ise uyuyan ile uyanık arasındaki kimsedir; bu kökten “vesine yesenü vesenen ve sineten” (وَسِنَ يَوْسَنُ وَسَنًا وَسِنَةً) denir. Uyku (nevm) ise güç ve aklı gideren ağır [durumdur]. Mufaddal ed-Dabbî şöyle demiştir: «Sine başta, uyku ise kalptedir. Sine uykunun başlangıcıdır ki o da hafif uyuklamadır.» Şöyle de denilmiştir: «Sine başta, nuâs (uyuklama) gözde, uyku ise kalptedir. O, kalbe çöken ve şeylerin idrak edilmesini engelleyen ağır bir örtüdür.» Allah Teâlâ kendisinden uykuyu nefyetmiştir; çünkü uyku bir kusurdur ve O kusurlardan münezzehtir; ayrıca uyku bir değişimdir ve O'nun hakkında değişim caiz değildir.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ الثَّعْلَبِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَامِدٍ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ أَخْبَرَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ فَقَالَ: "إِنَّ اللَّهَ لَا يَنَامُ وَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ، وَلَكِنَّهُ يَخْفِضُ الْقِسْطَ، وَيُرْفَعُ إِلَيْهِ عَمَلُ اللَّيْلِ قَبْلَ عَمَلِ النَّهَارِ وَعَمَلُ النَّهَارِ قَبْلَ عَمَلِ اللَّيْلِ، حِجَابُهُ النُّورُ لَوْ كَشَفَهُ لَأَحْرَقَتْ سُبُحَاتُ وَجْهِهِ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ بَصَرُهُ مِنْ خَلْقِهِ" (٢) . وَرَوَاهُ الْمَسْعُودِيُّ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ وَقَالَ: حِجَابُهُ النَّارُ.

Bize Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed b. İbrâhîm es-Sa'lebî haber verdi, bize Abdullah b. Hâmid haber verdi, bize Muhammed b. Ca'fer haber verdi, bize Ali b. Harb haber verdi, bize Ebû Muâviye haber verdi, bize el-A'meş, Amr b. Mürre'den, [o] Ebû Ubeyde'den, [o da] Ebû Mûsâ'dan haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalkıp beş kelimeyi [şöyle] söyledi: «Şüphesiz ki Allah uyumaz ve O'na uyumak yakışmaz. O, adaleti (kısmet terazisini) alçaltır [ve yükseltir]; gece ameli gündüz amelinden önce, gündüz ameli de gece amelinden önce O'na yükseltilir. O'nun hicabı nurdur; şayet onu açacak olsaydı, vechinin nurları/azameti mahlûkatından basarının (görüşünün) ulaştığı her şeyi yakıp kül ederdi.» (٢) Bunu el-Mes'ûdî de Amr b. Mürre'den rivayet etmiş ve: «O'nun hicabı ateştir» demiştir.

{لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ} مُلْكًا وَخَلْقًا {مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ} بِأَمْرِهِ {يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَالسُّدِّيُّ: {مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} أَمْرُ الدُّنْيَا {وَمَا خَلْفَهُمْ} أَمْرُ الْآخِرَةِ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: {مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ} يَعْنِي الْآخِرَةَ لِأَنَّهُمْ يَقْدَمُونَ عَلَيْهَا {وَمَا خَلْفَهُمُ} الدُّنْيَا لِأَنَّهُمْ يُخَلِّفُونَهَا وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مَا مَضَى أَمَامَهُمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مَا يَكُونُ بَعْدَهُمْ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ، مَا كَانَ قَبْلَ خَلْقِ الْمَلَائِكَةِ وَمَا خَلْفَهُمْ أَيْ مَا كَانَ بَعْدَ خَلْقِهِمْ، وَقِيلَ: مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ أَيْ مَا قَدَّمُوهُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَمَا خَلْفَهُمْ مَا هُمْ فَاعِلُوهُ {وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ} أَيْ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ {إِلَّا بِمَا شَاءَ} أَنْ يُطْلِعَهُمْ عَلَيْهِ يَعْنِي لَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِ الْغَيْبِ إِلَّا بِمَا شَاءَ مِمَّا أَخْبَرَ بِهِ الرُّسُلَ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ} (٣٦-الْجِنِّ) قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} أَيْ مَلَأَ وَأَحَاطَ بِهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْكُرْسِيِّ فَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ الْعَرْشُ نَفْسُهُ

{ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur”; mülkiyet ve yaratılış bakımından [O'na aittir]. { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmaksızın katında kim şefaat edebilir?”; O'nun emri olmaksızın [kimse şefaat edemez]. { يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ } “O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir.” Mücâhid, Atâ ve es-Süddî şöyle demiştir: { مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Önlerindekini”; dünya işini, { وَمَا خَلْفَهُمْ } “arkalarındakini” ise âhiret işini [ifade eder]. el-Kelbî ise şöyle demiştir: { مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Önlerindekini”; yani âhirettir, zira onlar ona doğru gitmektedirler; { وَمَا خَلْفَهُمُ } “arkalarındakini” ise dünyadır, zira onlar onu arkalarında bırakmaktadırlar. İbn Cüreyc şöyle demiştir: “Önlerindekini”, kendilerinden önce geçmiş olanlar; “arkalarındakini” ise kendilerinden sonra olacak olan şeylerdir. Mukâtil şöyle demiştir: “Önlerindekini”, melekler yaratılmadan önce olan şeyler; “arkalarındakini” ise onların yaratılmasından sonra olan şeylerdir. Bir görüşe göre de: “Önlerindekini”, hayır veya şerden önden takdim ettikleri ameller; “arkalarındakini” ise ileride yapacakları şeylerdir. { وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ } “O'nun ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar”; yani Allah'ın ilminden, { إِلَّا بِمَا شَاءَ } “ancak dilediği müstesna”; onları muttali kılmayı (bildirmeyi) dilediği şey müstesnadır. Yani elçilerine haber verdiği dilediği şeyler dışında gayb ilminden hiçbir şeyi kuşatamazlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ } “O, gaybına kimseyi muttali kılmaz; ancak razı olduğu bir elçi müstesna” (el-Cin 72/26-27). Yüce Allah'ın: { وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ } “O'nun Kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” kavli; yani doldurmuş ve onu ihata etmiştir demektir. Kürsü hakkında ihtilaf etmişlerdir; el-Hasan: “O, Arş'ın bizzat kendisidir” demiştir.

وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ ﵁: الْكُرْسِيُّ مَوْضُوعٌ أَمَامَ الْعَرْشِ وَمَعْنَى قَوْلِهِ: "وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ" أَيْ سِعَتُهُ مِثْلُ سِعَةِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، وَفِي الْأَخْبَارِ أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي جَنْبِ الْكُرْسِيِّ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ، وَالْكُرْسِيُّ فِي جَنْبِ الْعَرْشِ كَحَلْقَةٍ فِي فَلَاةٍ. وَيُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعَ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعَ فِي الْكُرْسِيِّ كَدَرَاهِمَ سَبْعَةٍ أُلْقِيَتْ فِي تُرْسٍ (١) .

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh ise şöyle dedi: «Kürsü, Arş'ın önüne konulmuştur. O'nun “Kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır” sözünün anlamı, onun genişliğinin göklerin ve yerin genişliği gibi olmasıdır.» Rivayetlerde geçtiğine göre, Kürsü'nün yanında gökler ve yer, uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibidir; Kürsü de Arş'ın yanında uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibidir. İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ rivayet edildiğine göre, yedi kat gök ve yedi kat yer, Kürsü'nün içinde bir kalkanın içine atılmış yedi dirhem gibidir. (١)

وَقَالَ عَلَيٌّ وَمُقَاتِلٌ: كُلُّ قَائِمَةٍ مِنَ الْكُرْسِيِّ طُولُهَا مِثْلُ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَالْأَرَضِينَ السَّبْعِ، وَهُوَ بَيْنَ يَدَيِ الْعَرْشِ، وَيَحْمِلُ الْكُرْسِيَّ أَرْبَعَةُ أَمْلَاكٍ، لِكُلِّ مَلَكٍ أَرْبَعَةُ وُجُوهٍ، وَأَقْدَامُهُمْ فِي الصَّخْرَةِ الَّتِي تَحْتَ الْأَرْضِ السَّابِعَةِ السُّفْلَى مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ، مَلَكٌ عَلَى صُورَةِ سَيِّدِ الْبَشَرِ آدَمَ ﵇، وَهُوَ يَسْأَلُ لِلْآدَمِيِّينَ الرِّزْقَ وَالْمَطَرَ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ، وَمَلَكٌ عَلَى صُورَةِ سَيِّدِ الْأَنْعَامِ وَهُوَ الثَّوْرُ وَهُوَ يَسْأَلُ لِلْأَنْعَامِ الرِّزْقَ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ وَعَلَى وَجْهِهِ غَضَاضَةٌ مُنْذُ عُبِدَ الْعِجْلُ، وَمَلَكٌ عَلَى صُورَةِ سَيِّدِ السِّبَاعِ وَهُوَ الْأَسَدُ يَسْأَلُ لِلسِّبَاعِ الرِّزْقَ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ، [وَمَلَكٌ عَلَى صُورَةِ سَيِّدِ الطَّيْرِ وَهُوَ النَّسْرُ يَسْأَلُ الرِّزْقَ لِلطَّيْرِ مِنَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ] (٢) وَفِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ أَنَّ مَا بَيْنَ حَمَلَةِ الْعَرْشِ وَحَمَلَةِ الْكُرْسِيِّ سَبْعِينَ حِجَابًا مِنْ ظُلْمَةٍ وَسَبْعِينَ حِجَابًا مِنْ نُورٍ غِلَظُ كُلِّ حِجَابٍ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ لَوْلَا ذَلِكَ لَاحْتَرَقَ حَمَلَةُ الْكُرْسِيِّ مِنْ نُورِ حَمَلَةِ الْعَرْشِ.

Ali ve Mukâtil şöyle demiştir: «Kürsü'nün her bir ayağının uzunluğu yedi kat gök ve yedi kat yer kadardır; o Arş'ın önündedir. Kürsü'yü her birinin dört yüzü bulunan dört melek taşır. Onların ayakları en alttaki yedinci yerin altındaki beş yüz yıllık mesafedeki kayadadır. Bir melek insanların efendisi Âdem aleyhisselâm suretindedir ve seneden seneye insanoğlu için rızık ve yağmur diler. Bir melek davarların efendisi olan öküz suretindedir ve seneden seneye davarlar için rızık diler; buzağıya tapınıldığından beri onun yüzünde bir mahcubiyet/keder vardır. Bir melek yırtıcı hayvanların efendisi olan aslan suretindedir, seneden seneye yırtıcı hayvanlar için rızık diler. [Bir melek de kuşların efendisi olan kartal suretindedir, seneden seneye kuşlar için rızık diler.] (٢)» Bazı rivayetlerde geçtiğine göre, Arş'ı taşıyanlar ile Kürsü'yü taşıyanlar arasında yetmişi karanlıktan, yetmişi nurdan oluşan hicaplar vardır; her bir hicabın kalınlığı beş yüz yıllık mesafedir. Şayet bu olmasaydı, Kürsü'yü taşıyanlar Arş'ı taşıyanların nurundan yanıp kül olurdu.

وَرَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: أَرَادَ بِالْكُرْسِيِّ عِلْمَهُ (٣) وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ، وَمِنْهُ قِيلَ لِصَحِيفَةِ الْعِلْمِ كُرَّاسَةٌ، وَقِيلَ: كُرْسِيُّهُ مُلْكُهُ وَسُلْطَانُهُ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْمُلْكَ الْقَدِيمَ كُرْسِيًّا، {وَلَا يَئُودُهُ} أَيْ لَا يُثْقِلُهُ وَلَا يَشُقُّ عَلَيْهِ يُقَالُ: آدَنِي الشَّيْءُ أَيْ أَثْقَلَنِي {حِفْظُهُمَا} أَيْ حِفْظُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ {وَهُوَ الْعَلِيُّ} الرَّفِيعُ فَوْقَ خَلْقِهِ وَالْمُتَعَالِي عَنِ الْأَشْيَاءِ وَالْأَنْدَادِ، وَقِيلَ الْعَلِيُّ بِالْمُلْكِ وَالسَّلْطَنَةِ {الْعَظِيمُ} الْكَبِيرُ الَّذِي لَا شَيْءَ أَعْظَمُ مِنْهُ.

Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kürsü ile O'nun ilmini kastetmiştir.» (٣) Bu, Mücâhid'in de görüşüdür; ilim sahifesine de bundan dolayı kürrâse (كُرَّاسَة) denilmiştir. Şöyle de denilmiştir: «Kürsüsü, O'nun mülkü ve saltanatıdır. Araplar eski mülke 'kürsî' adını verirler.» { وَلَا يَئُودُهُ } “O'na ağır gelmez” yani O'na ağır basmaz ve O'na güç gelmez. «Âdenî eş-şey'» (آدَنِي الشَّيْءُ) denir ki, bu bana ağır geldi demektir. { حِفْظُهُمَا } “onları koruyup gözetmek” yani gökleri ve yeri korumak. { وَهُوَ الْعَلِيُّ } “O, çok yücedir” mahlûkatının fevkinde pek yüce olan, şeylerden ve ortaklardan müteâl olandır. Mülk ve saltanatıyla yüce olduğu da söylenmiştir. { الْعَظِيمُ } “çok büyüktür” kendisinden daha büyük hiçbir şeyin bulunmadığı pek yüce olandır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنَ الْأَنْصَارِ تَكُونُ مِقْلَاةً - (الْمِقْلَاةُ مِنَ النِّسَاءِ) لَا يَعِيشُ لَهَا وَلَدٌ -وَكَانَتْ تَنْذُرُ لَئِنْ عَاشَ لَهَا وَلَدٌ لَتُهَوِّدَنَّهُ

Yüce Allah'ın: { لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” kavli [hakkında] Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Ensâr'dan bir kadın mıklât (الْمِقْلَاة) olduğunda -kadınlardan mıklât (الْمِقْلَاةُ مِنَ النِّسَاءِ), çocuğu yaşamayan kadındır-, şayet bir çocuğu yaşarsa onu mutlaka Yahudi yapacağına adakta bulunurdu.

فَإِذَا عَاشَ وَلَدُهَا جَعَلَتْهُ فِي الْيَهُودِ، فَجَاءَ الْإِسْلَامُ وفيهم منهم ٤٥/أفَلَمَّا أُجْلِيَتْ بَنُو النَّضِيرِ كَانَ فِيهِمْ عَدَدٌ مِنْ أَوْلَادِ الْأَنْصَارِ فَأَرَادَتِ الْأَنْصَارُ اسْتِرْدَادَهُمْ وَقَالُوا: هُمْ أَبْنَاؤُنَا وَإِخْوَانُنَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "خَيِّرُوا أَصْحَابَكُمْ فَإِنِ اخْتَارُوكُمْ فَهُمْ مِنْكُمْ وَإِنِ اخْتَارُوهُمْ فَأَجْلُوهُمْ مَعَهُمْ" (١) .

Çocuğu yaşadığında onu Yahudilerin arasına verirdi. İslam geldiğinde onların arasında bunlardan kimseler vardı ٤٥/a. Nadîroğulları sürgün edildiğinde, içlerinde Ensâr'ın çocuklarından bir grup vardı. Ensâr onları geri almak istedi ve: «Onlar bizim oğullarımız ve kardeşlerimizdir» dediler. Bunun üzerine şu ayet indi: { لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur”. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Arkadaşlarınızı serbest bırakın; şayet sizi seçerlerse onlar sizdendir, yok eğer onları seçerlerse onları da beraberlerinde sürgün edin» buyurdu. (١)

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ نَاسٌ مُسْتَرْضَعِينَ فِي الْيَهُودِ مِنَ الْأَوْسِ فَلَمَّا أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ بِإِجْلَاءِ بَنِي النَّضِيرِ قَالَ الَّذِينَ كَانُوا مُسْتَرْضَعِينَ فِيهِمْ: لَنَذْهَبَنَّ مَعَهُمْ وَلَنَدِينَنَّ بِدِينِهِمْ، فَمَنَعَهُمْ أَهْلُوهُمْ، فَنَزَلَتْ {لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} (٢) .

Mücâhid şöyle demiştir: «Evs kabilesinden Yahudiler arasında süt emzirilmiş insanlar vardı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Nadîroğulları'nın sürgün edilmesini emrettiğinde, onların arasında emzirilmiş olanlar: 'Biz mutlaka onlarla beraber gideceğiz ve onların dinine bağlanacağız' dediler. Aileleri ise onlara engel oldu. Bunun üzerine { لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayeti indi.» (٢)

وَقَالَ مَسْرُوقٌ: كَانَ لِرَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ مِنْ بَنِي سَالِمِ بْنِ عَوْفٍ ابْنَانِ فَتَنَصَّرَا قَبْلَ مَبْعَثِ النَّبِيِّ ﷺ ثُمَّ قَدِمَا الْمَدِينَةَ فِي نَفَرٍ مِنَ النَّصَارَى يَحْمِلُونَ الطَّعَامَ فَلَزِمَهُمَا أَبُوهُمَا وَقَالَ: لَا أَدَعُكُمَا حَتَّى تُسْلِمَا، فَتَخَاصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيَدْخُلُ بِعْضِي النَّارَ وَأَنَا أَنْظُرُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} فَخَلَّى سَبِيلَهُمَا (٣) .

Mesrûk şöyle dedi: Ensâr'dan Sâlim b. Avfoğulları'na mensup bir adamın iki oğlu vardı; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem peygamber olarak gönderilmesinden önce Hristiyan olmuşlardı. Sonra yiyecek taşıyan bir grup Hristiyan ile birlikte Medine'ye geldiler. Babaları onların yakasına yapıştı ve: «Müslüman olmadıkça sizi bırakmam» dedi. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda davalaştılar. [Adam]: «Ey Allah'ın Resûlü! Ben bakıp dururken bedenimin bir parçası ateşe mi girsin?» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” ayetini indirdi, o da ikisini serbest bıraktı. (٣)

وَقَالَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ: نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْكِتَابِ إِذَا قَبِلُوا الْجِزْيَةَ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ أُمَّةً أُمِّيَّةً لَمْ يَكُنْ لَهُمْ كِتَابٌ فَلَمْ يَقْبَلْ مِنْهُمْ إِلَّا الْإِسْلَامَ، فَلَمَّا أَسْلَمُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ} فَأَمَرَ بِقِتَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَى أَنْ يُسْلِمُوا أَوْ يُقِرُّوا بِالْجِزْيَةِ فَمَنْ أَعْطَى مِنْهُمُ الْجِزْيَةَ لَمْ يُكْرَهْ عَلَى الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ كَانَ هَذَا فِي الِابْتِدَاءِ قَبْلَ أَنْ يُؤْمَرَ بِالْقِتَالِ فَصَارَتْ مَنْسُوخَةً بِآيَةِ السَّيْفِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ {قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ} أَيِ الْإِيمَانُ مِنَ الْكُفْرِ وَالْحَقُّ مِنَ الْبَاطِلِ {فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ} يَعْنِي الشَّيْطَانَ، وَقِيلَ: كُلُّ مَا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ طَاغُوتٌ، وَقِيلَ كُلُّ مَا يُطْغِي الْإِنْسَانَ، فَاعُولٌ مِنَ الطُّغْيَانِ، زِيدَتِ التَّاءُ فِيهِ بَدَلًا مِنْ لَامِ الْفِعْلِ، كَقَوْلِهِمْ حَانُوتٌ وَتَابُوتٌ، فَالتَّاءُ فِيهَا مُبْدَلَةٌ مِنْ هَاءِ التَّأْنِيثِ {وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ} أَيْ تَمَسَّكَ وَاعْتَصَمَ بِالْعَقْدِ الْوَثِيقِ الْمُحْكَمِ فِي الدِّينِ، وَالْوُثْقَى تَأْنِيثُ الْأَوْثَقِ وَقِيلَ الْعُرْوَةُ الْوُثْقَى السَّبَبُ الَّذِي يُوصِلُ إِلَى رِضَا اللَّهِ تَعَالَى: {لَا انْفِصَامَ لَهَا} لَا انْقِطَاعَ لَهَا {وَاللَّهُ سَمِيعٌ} قِيلَ: لِدُعَائِكَ إِيَّاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ {عَلِيمٌ} بِحِرْصِكَ عَلَى إِيمَانِهِمْ.

Katâde ve Atâ ise şöyle demiştir: «Cizyeyi kabul ettikleri takdirde Ehl-i Kitap hakkında inmiştir. Şöyle ki Araplar ümmî bir topluluktu, kendilerine ait bir kitapları yoktu; bu yüzden onlardan İslâm'dan başkası kabul edilmedi. İster istemez Müslüman olduklarında ise Yüce Allah: { لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” [ayetini] indirdi. Böylece Ehl-i Kitap ile Müslüman oluncaya ya da cizyeyi kabul edinceye kadar savaşılmasını emretti. Onlardan kim cizyeyi verirse İslâm'a zorlanmaz.» Bunun, savaş emredilmeden önce başlangıçta olduğu, daha sonra kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir ki bu, İbn Mes'ûd'un radıyallâhu anh kavlidir. { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır”, yani iman inkârdan, hak bâtıldan [ayrılmıştır]. { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ } “Artık kim tâğûtu inkâr ederse”; [tâğût] şeytandır. Yüce Allah'tan başka kendisine tapılan her şeyin tâğût olduğu da söylenmiştir. İnsanı azdıran her şey olduğu da söylenmiştir; tuğyân (azgınlık) kökünden fâ'ûl veznindedir. Buradaki tâ (ت) harfi, 'hânût' ve 'tâbût' kelimelerinde olduğu gibi fiilin lamel-fiili yerine zâit kılınmıştır; buradaki tâ, dişilik he'sinden dönüştürülmüştür. { وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ } “ve Allah'a inanırsa, şüphesiz sağlam bir kulpa yapışmıştır”, yani dindeki sağlam ve muhkem bağa sarılıp tutunmuştur. El-Vüskâ (الْوُثْقَى), el-evsak (الْأَوْثَق) kelimesinin müennesidir (dişilidir). El-Urvetü'l-Vüskâ'nın, Yüce Allah'ın rızasına ulaştıran vesile olduğu da söylenmiştir. { لَا انْفِصَامَ لَهَا } “kopması mümkün olmayan”, onun için kopma ve kesilme yoktur. { وَاللَّهُ سَمِيعٌ } “Allah hakkıyla işitendir”; [bunun] senin onları İslâm'a davetini [işitendir], { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilendir” [ifadesinin de] onların iman etmelerine olan hırsını [bilendir] anlamına geldiği söylenmiştir.

{اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ (٢٥٧) }

{ اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “Allah, iman edenlerin dostudur; onları karanlıklardan nura çıkarır. İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur; onları nurdan karanlıklara çıkarırlar. İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا} نَاصِرُهُمْ وَمُعِينُهُمْ، وَقِيلَ: مُحِبُّهُمْ، وَقِيلَ مُتَوَلِّي أُمُورَهُمْ لَا يَكِلُهُمْ إِلَى غَيْرِهِ، وَقَالَ الْحَسَنُ: وَلِيُّ هِدَايَتِهِمْ {يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ} أَيْ مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ قَالَ الْوَاقِدِيُّ: كُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الْكُفْرُ وَالْإِيمَانُ غَيْرُ الَّتِي فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، "وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ" فَالْمُرَادُ مِنْهُ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ، سُمِّيَ الْكُفْرُ ظُلْمَةً لِالْتِبَاسِ طَرِيقِهِ وَسُمِّيَ الْإِسْلَامُ نُورًا لِوُضُوحِ طَرِيقِهِ {وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ} قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ وَحُيَيَّ بْنَ أَخْطَبَ وَسَائِرَ رُءُوسِ الضَّلَالَةِ {يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ} يَدْعُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ، وَالطَّاغُوتُ يَكُونُ مُذَكَّرًا وَمُؤَنَّثًا وَوَاحِدًا وَجَمْعًا، قَالَ تَعَالَى فِي الْمُذَكَّرِ وَالْوَاحِدِ: " {يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ} (٦٠-النِّسَاءِ) وَقَالَ فِي الْمُؤَنَّثِ: "وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ أَنْ يَعْبُدُوهَا" (١٧-الزُّمَرِ) وَقَالَ فِي الْجَمْعِ: {يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ} فَإِنْ قِيلَ: قَالَ: يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ وَهُمْ كُفَّارٌ لَمْ يَكُونُوا فِي نُورٍ قَطُّ؟ قِيلَ: هُمُ الْيَهُودُ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُبْعَثَ لِمَا يَجِدُونَ فِي كُتُبِهِمْ مِنْ نَعْتِهِ، فَلَمَّا بُعِثَ كَفَرُوا بِهِ، وَقِيلَ: هُوَ عَلَى الْعُمُومِ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْكُفَّارِ، قَالُوا: مَنْعُهُمْ إِيَّاهُمْ مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ إِخْرَاجٌ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِأَبِيهِ أَخْرَجْتَنِي مِنْ مَالِكَ وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْ يُوسُفَ ﵇: "إِنِّي تَرَكْتُ مِلَّةَ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ" (٣٧-يُوسُفَ) وَلَمْ يَكُنْ قَطُّ فِي مِلَّتِهِمْ {أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}

Yüce Allah'ın: { اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا } “Allah, iman edenlerin dostudur” kavli; onların yardımcısı ve destekçisidir; onları seven olduğu da söylenmiştir; işlerini üstlenen ve onları başkasına havale etmeyen olduğu da söylenmiştir. Hasan: «Onların hidayetinin velisidir» demiştir. { يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ } “onları karanlıklardan nura çıkarır” yani küfürden imana. Vâkıdî şöyle demiştir: «Kur'an'da geçen bütün zulümât (karanlıklar) ve nûr ifadeleriyle küfür ve iman kastedilmiştir; ancak En'âm Suresi'ndeki “karanlıkları ve nuru var etti” ayeti müstesnadır, zira orada gece ve gündüz kastedilmiştir.» Yolunun belirsizliğinden dolayı küfre karanlık denilmiş; yolunun açıklığından dolayı da İslam'a nur denilmiştir. { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ } “İnkâr edenlerin dostları ise tâğûttur”; Mukâtil: «Yani Kâ'b b. el-Eşref, Huyey b. Ahtab ve sapan diğer önderlerdir» demiştir. { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ } “onları nurdan karanlıklara çıkarırlar” yani onları nurdan karanlıklara davet ederler. Tâğût müzekker, müennes, tekil ve çoğul olarak kullanılır. Yüce Allah müzekker ve tekil için: { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “Kendisine inanmamaları emredildiği halde tâğûta muhakeme olmak isterler” (Nisâ, 60) buyurmuştur. Müennes için ise: “Tâğûta kulluk etmekten kaçınanlar...” (Zümer, 17) buyurmuştur. Çoğul için de: { يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ } “onları nurdan karanlıklara çıkarırlar” buyurmuştur. Şayet «Onlar kâfir oldukları halde ve hiçbir zaman nurda bulunmadıkları halde 'onları nurdan çıkarırlar' nasıl denilir?» denilirse; şöyle cevap verilir: «Onlar Yahudilerdir; peygamber olarak gönderilmeden önce kitaplarında vasfını buldukları için Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman ediyorlardı. O gönderilince ise onu inkâr ettiler.» Bunun bütün kâfirler hakkında genel olduğu da söylenmiştir. Demişlerdir ki: Onların nura girmelerine engel olmaları bir 'çıkarma'dır; tıpkı bir adamın babasına 'Beni malından çıkardın' demesi gibi, oysa o malda hiç bulunmamıştı; nitekim Allah Teâlâ Yûsuf'tan aleyhisselâm haber vererek şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz ben, Allah'a inanmayan bir kavmin dinini terk ettim” (Yûsuf, 37), oysa o hiçbir zaman onların dininde olmamıştı. { أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ } “İşte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır.”

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٢٥٨) }

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah kendisine mülk verdi diye Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim: «Benim Rabbim yaşatan ve öldürendir» demişti. O da: «Ben de yaşatır ve öldürürüm» demişti. İbrahim: «Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, haydi sen de onu batıdan getir!» deyince, o inkâr eden apışıp kaldı. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ} مَعْنَاهُ هَلِ انْتَهَى إِلَيْكَ يَا مُحَمَّدُ خَبَرُ الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ أَيْ خَاصَمَ وَجَادَلَ، وَهُوَ نُمْرُودُ وَهُوَ أَوَّلُ مَنْ وَضَعَ التَّاجَ عَلَى رَأْسِهِ، وَتَجَبَّرَ فِي الْأَرْضِ وَادَّعَى الرُّبُوبِيَّةَ؟ {أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ} أَيْ لِأَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ فَطَغَى أَيْ كَانَتْ تِلْكَ الْمُحَاجَّةُ مِنْ بَطَرِ الْمَلِكِ وَطُغْيَانِهِ، قَالَ مُجَاهِدٌ: مَلَكَ الْأَرْضَ أَرْبَعَةٌ، مُؤْمِنَانِ وَكَافِرَانِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنَانِ فَسُلَيْمَانُ وَذُو الْقَرْنَيْنِ، وَأَمَّا الْكَافِرَانِ فَنُمْرُودُ وَبُخْتَنَصَّرُ.

Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ } “Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” kavli; bunun manası: «Ey Muhammed, İbrahim ile tartışan -yani çekişen ve münakaşa eden- kimsenin haberi sana ulaştı mı?» demektir. Bu kimse Nemrûd'dur ve başına taç koyan, yeryüzünde zorbalık yapıp ilahlık iddia eden ilk kimsedir. { أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ } “Allah kendisine mülk verdi diye” yani Allah kendisine mülk verdiği için azgınlaştı; yani bu tartışma hükümdarın şımarıklığından ve azgınlığından kaynaklanmıştır. Mücâhid şöyle demiştir: «Yeryüzüne dört kişi hükmetti: İki mümin ve iki kâfir. İki mümin Süleyman ve Zülkarneyn'dir; iki kâfir ise Nemrûd ve Buhtunnasr'dır.»

وَاخْتَلَفُوا فِي وَقْتِ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ، قَالَ مُقَاتِلٌ: لَمَّا كَسَّرَ إِبْرَاهِيمُ الْأَصْنَامَ سَجَنَهُ نُمْرُودُ ثُمَّ أَخْرَجَهُ لِيَحْرِقَهُ بِالنَّارِ فَقَالَ لَهُ: مَنْ رَبُّكَ الَّذِي تَدْعُونَا إِلَيْهِ؟ فَقَالَ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ، وَقَالَ آخَرُونَ: كَانَ هَذَا بَعْدَ إِلْقَائِهِ فِي النَّارِ، وَذَلِكَ أَنَّ النَّاسَ قَحَطُوا عَلَى عَهْدِ نُمْرُودَ وَكَانَ النَّاسُ يَمْتَارُونَ مِنْ عِنْدِهِ الطَّعَامَ، فَكَانَ إِذَا

Bu münazaranın vakti konusunda ihtilaf ettiler. Mukātil şöyle dedi: İbrahim putları kırınca Nemrûd onu hapsetti; sonra onu ateşte yakmak üzere çıkardı ve ona: «Bizi kendisine çağırdığın Rabbin kimdir?» dedi. O da: «Rabbim, yaşatan ve öldürendir» dedi. Başkaları ise şöyle dedi: Bu [tartışma], onun ateşe atılmasından sonra idi. Şöyle ki, Nemrûd zamanında insanlar kıtlığa uğramıştı ve insanlar onun yanından erzak temin ediyorlardı. Bir kimse...

أَتَاهُ الرَّجُلُ فِي طَلَبِ الطَّعَامِ سَأَلَهُ مِنْ رَبُّكَ؟ فَإِنْ قَالَ أَنْتَ، بَاعَ مِنْهُ الطَّعَامَ، فَأَتَاهُ إِبْرَاهِيمُ فِيمَنْ أَتَاهُ فَقَالَ لَهُ نُمْرُودُ: مَنْ رَبُّكَ؟ قَالَ: رَبِّي الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَاشْتَغَلَ بِالْمُحَاجَّةِ وَلَمْ يُعْطِهِ شَيْئًا فَرَجَعَ إِبْرَاهِيمُ فَمَرَّ عَلَى كَثِيبٍ مِنْ رَمْلٍ أَعْفَرَ فَأَخَذَ مِنْهُ تَطْيِيبًا لِقُلُوبِ أَهْلِهِ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا أَتَى أَهْلَهُ وَوَضَعَ مَتَاعَهُ نَامَ، فَقَامَتِ امْرَأَتُهُ إِلَى مَتَاعِهِ فَفَتَحَتْهُ فَإِذَا هُوَ أَجْوَدُ طَعَامٍ مَا رَآهُ أَحَدٌ، فَأَخَذَتْهُ فَصَنَعَتْ لَهُ مِنْهُ فَقَرَّبَتْهُ إِلَيْهِ فَقَالَ: مِنْ أَيْنَ هَذَا؟ قَالَتْ مِنَ الطَّعَامِ الَّذِي جِئْتَ بِهِ فَعَرَفَ أَنَّ اللَّهَ رَزَقَهُ، فَحَمِدَ اللَّهَ.

yiyecek istemek üzere ona geldiğinde, ona: 'Senin Rabbin kimdir?' diye sorar; eğer 'Sensin' derse ona yiyecek satardı. İbrahim de gelenlerle birlikte ona geldiğinde Nemrûd ona: 'Senin Rabbin kimdir?' dedi. O da: 'Rabbim yaşatan ve öldürendir' dedi. Bunun üzerine münazaraya daldı ve ona hiçbir şey vermedi. İbrahim geri döndü ve toprak rengi kumdan bir tepeye uğradı; yanlarına girdiğinde ailesinin gönlü hoş olsun diye ondan [kum] aldı. Ailesinin yanına varıp eşyasını koyunca uyudu. Karısı eşyasının yanına varıp onu açtı; bir de baktı ki hiç kimsenin görmediği en kaliteli yiyecektir! Ondan alıp onun için bir yemek yaptı ve önüne getirdi. İbrahim: 'Bu neredendir?' deyince kadın: 'Getirdiğin yiyecektendir' dedi. [İbrahim] Allah'ın kendisini rızıklandırdığını anladı ve Allah'a hamdetti.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} [وَهَذَا جَوَابُ سُؤَالٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ تَقْدِيرُهُ قَالَ لَهُ: مَنْ رَبُّكَ؟ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} (١) ] قَرَأَ حَمْزَةُ {رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ} بِإِسْكَانِ الْيَاءِ وَكَذَلِكَ "حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَوَاحِشَ" (٣٣-الْأَعْرَافِ) وَ"عَنْ آيَاتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ" (١٤٦-الْأَعْرَافِ) وَ"قُلْ لِعِبَادِيَ الَّذِينَ" (٣١-إِبْرَاهِيمَ) وَ"آتَانِيَ الْكِتَابَ" (٣٠-مَرْيَمَ) وَ"مَسَّنِيَ الضُّرُّ" (٨٣-الْأَنْبِيَاءِ) وَ"عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ" (١٠٥-الْأَنْبِيَاءِ) وَ"عِبَادِيَ الشَّكُورُ" (١٣-سَبَأٍ) وَ"مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ" (٤١-ص) وَ"إِنْ أَرَادَنِيَ اللَّهُ" (٣٨-الزُّمَرِ) وَ"إِنْ أَهْلَكَنِيَ اللَّهُ" (٢٨-الْمُلْكِ) أَسْكَنَ الْيَاءَ فِيهِنَّ حَمْزَةُ، وَوَافَقَ ابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ فِي "لِعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا" وَابْنُ عَامِرٍ "آيَاتِيَ الَّذِينَ" وَفَتَحَهَا الْآخَرُونَ، {قَالَ} نُمْرُودُ {أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ}

Allah Teâlâ buyurdu ki: { إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Hani İbrahim: «Benim Rabbim yaşatan ve öldürendir» demişti.” [Bu, zikredilmemiş bir sorunun cevabıdır; takdiri: Ona 'Senin Rabbin kimdir?' dedi, İbrahim de: { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Rabbim yaşatan ve öldürendir” dedi, şeklindedir (١)]. Hamza { رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } ayetini yâ harfini sükûn ile okumuştur; aynı şekilde “harrame rabbiye'l-fevâhişe” (A'râf, 33), “an âyâtiye'llezîne yetekebberûn” (A'râf, 146), “kul li-ıbâdiye'llezîne” (İbrâhîm, 31), “âtâniye'l-Kitâbe” (Meryem, 30), “messeneye'd-durru” (Enbiyâ, 83), “ıbâdiye's-sâlihûn” (Enbiyâ, 105), “ıbâdiye'ş-şekûr” (Sebe', 13), “messeneye'ş-şeytânu” (Sâd, 41), “in erâdeniyallâhu” (Zümer, 38) ve “in ehlekeniyallâhu” (Mülk, 28) ayetlerinde de Hamza yâ harfini sükûn ile okumuştur. İbn Âmir ve el-Kisâî “li-ıbâdiye'llezîne âmenû” ayetinde, İbn Âmir de “âyâtiye'llezîne” ayetinde ona muvafakat etmiş; diğerleri ise fetha ile okumuştur. Nemrûd: { قَالَ } { أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ } “«Ben de yaşatır ve öldürürüm» dedi.”

قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ {أَنَا} بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ وَالْمَدِّ فِي الْوَصْلِ إِذَا تَلَتْهَا أَلِفٌ مَفْتُوحَةٌ أَوْ مَضْمُومَةٌ وَالْبَاقُونَ بِحَذْفِ الْأَلِفِ، وَوَقَفُوا جَمِيعًا بِالْأَلِفِ، قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: دَعَا نُمْرُودُ بِرَجُلَيْنِ فَقَتَلَ أَحَدَهُمَا وَاسْتَحْيَا الْآخَرَ فَجَعَلَ تَرْكَ الْقَتْلِ إِحْيَاءً لَهُ، فَانْتَقَلَ إِبْرَاهِيمُ إِلَى حُجَّةٍ أُخْرَى، لَا عَجْزًا، فَإِنَّ حُجَّتَهُ كَانَتْ لَازِمَةً لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْإِحْيَاءِ إِحْيَاءَ الْمَيِّتِ فَكَانَ لَهُ أَنْ يَقُولَ: فَأَحْيِ مَنْ أَمَتَّ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَانْتَقَلَ إِلَى حُجَّةٍ أُخْرَى أَوْضَحَ مِنَ الْأُولَى.

Medine ehli vasl (geçiş) halinde kendisinden sonra fethalı veya dammeli bir elif geldiğinde { أَنَا } kelimesini elifin sübûtu ve med ile okumuştur; diğerleri ise elifi hazfederek okumuştur; vakıf (durma) halinde ise hepsi elif ile durmuştur. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Nemrûd iki adam çağırttı; birini öldürdü, diğerini ise sağ bıraktı ve öldürmeyi terk etmeyi onu yaşatmak saydı. Bunun üzerine İbrahim acizlikten değil, başka bir delile geçti; çünkü onun ilk delili bağlayıcı idi, zira o yaşatmak ile ölünün diriltilmesini kastetmişti. Dolayısıyla 'Eğer doğru sözlü isen öldürdüğün kimseyi dirilt' deme hakkı vardı; ancak birincisinden daha açık olan başka bir delile geçti.

{قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ} أَيْ تَحَيَّرَ

{ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ } “İbrahim: «Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirmektedir, haydi sen de onu batıdan getir!» dedi. Bunun üzerine o inkâr eden kimse apışıp kaldı” Yani hayrete düştü

وَدَهِشَ وَانْقَطَعَتْ حُجَّتُهُ. فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ بُهِتَ وَكَانَ يُمْكِنُهُ أَنْ يُعَارِضَ إِبْرَاهِيمَ فَيَقُولُ لَهُ: سَلْ أَنْتَ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ قِيلَ: إِنَّمَا لَمْ يَقُلْهُ لِأَنَّهُ خَافَ أَنْ لَوْ سَأَلَ ذَلِكَ دَعَا إِبْرَاهِيمُ رَبَّهُ فَكَانَ زِيَادَةً فِي فَضِيحَتِهِ وَانْقِطَاعِهِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ اللَّهَ صَرَفَهُ عَنْ تِلْكَ الْمُعَارَضَةِ إِظْهَارًا لِلْحُجَّةِ عَلَيْهِ أَوْ مُعْجِزَةً لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ}

dehşete düştü ve delili tükendi. Şayet «Nasıl apışıp kaldı, oysa İbrahim'e karşı çıkıp 'Sen de Rabbinden iste de onu batıdan getirsin' diyebilirdi?» denilirse; şöyle denilir: Bunu söylememesinin sebebi, şayet bunu isterse İbrahim'in Rabbine dua etmesinden ve böylece rezilliğinin ve acziyetinin daha da artmasından korkmasıdır. Doğru olan şudur ki, aleyhine delili ortaya koymak veya İbrahim aleyhisselâm için bir mucize kılmak üzere Allah onu bu karşı çıkıştan alıkoymuştur. { وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } “Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”

{أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٥٩) }

{ أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Yahut altı üstüne gelmiş, ıssız bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]? «Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?» demişti. Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti. «Ne kadar kaldın?» dedi. O: «Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldım» dedi. «Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine ve içeceğine bak, henüz bozulmamış! Eşeğine de bak! Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]. Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getirip sonra onlara et giydiriyoruz!» dedi. Durum kendisine apaçık belli olunca: «Biliyorum ki şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir» dedi.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ} وَهَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوقَةٌ عَلَى الْآيَةِ الْأُولَى، تَقْدِيرُهُ {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ} وَإِلَى الَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ، وَقِيلَ: تَقْدِيرُهُ هل رأيت ٤٥/ب الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ، وَهَلْ رَأَيْتَ الَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ؟ وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ الْمَارِّ، فَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ وَالضَّحَّاكُ: هُوَ عُزَيْرُ بْنُ شَرْخِيَا، وَقَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: هُوَ أَرْمِيَا بْنُ حَلْقِيَا، وَكَانَ مِنْ سِبْطِ هَارُونَ، وَهُوَ الْخَضِرُ وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ كَافِرٌ شَكَّ فِي الْبَعْثِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تِلْكَ الْقَرْيَةِ فَقَالَ وَهْبٌ وَعِكْرِمَةُ وَقَتَادَةُ: هِيَ بَيْتُ الْمَقْدِسِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: هِيَ الْأَرْضُ الْمُقَدَّسَةُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: هِيَ دَيْرُ سَابِرَ أَبَادَ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: مُسْلِمُ باذ، وقيل ديرهرقل، وَقِيلَ: هِيَ الْأَرْضُ الَّتِي أَهْلَكَ اللَّهُ فِيهَا الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ، وَقِيلَ: هِيَ قَرْيَةُ الْعِنَبِ، وَهِيَ عَلَى فَرْسَخَيْنِ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ {وَهِيَ خَاوِيَةٌ} سَاقِطَةٌ يُقَالُ: خَوِيَ الْبَيْتُ بِكَسْرِ الْوَاوِ يَخْوِي خَوًى، مَقْصُورًا، إِذَا سَقَطَ وَخَوَى الْبَيْتُ بِالْفَتْحِ خَوَاءً مَمْدُودًا إِذَا خَلَا {عَلَى عُرُوشِهَا} سُقُوفِهَا، وَاحِدُهَا عَرْشٌ وَقِيلَ: كُلُّ بِنَاءٍ عَرْشٌ، وَمَعْنَاهُ: أَنَّ السُّقُوفَ سَقَطَتْ ثُمَّ وَقَعَتِ الْحِيطَانُ عَلَيْهَا.

Yüce Allah'ın: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ } “Yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibisini [görmedin mi]?” kavli. Bu ayet önceki ayete atfedilmiştir; takdiri: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ } “İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” ve bir kasabaya uğrayan kimseyi [görmedin mi], şeklindedir. Takdirinin: «Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı gördün mü ٤٥/b ve bir kasabaya uğrayanı gördün mü?» şeklinde olduğu da söylenmiştir. O uğrayan zat hakkında ihtilaf ettiler; Katâde, İkrime ve Dahhâk: «O, Üzeyr b. Şerhiyâ'dır» dedi. Vehb b. Münebbih: «O, İrmiyâ b. Halkıyâ'dır, Hârûn'un soyundandır ve o Hızır'dır» dedi. Mücâhid: «O, dirilmeyi şüpheyle karşılayan bir kâfirdir» dedi. O kasaba hakkında da ihtilaf ettiler; Vehb, İkrime ve Katâde: «Orası Beytülmakdis'tir» dedi. Dahhâk: «Orası Arz-ı Mukaddes'tir» dedi. Kelbî: «Orası Deyrü Sâbirâbâd'dır» dedi. Süddî: «Müslim Bâz'dır» dedi. Deyrü Herakl olduğu da söylenmiştir. Binlerce kişi oldukları halde yurtlarından çıkan kimseleri Allah'ın helak ettiği yer olduğu da söylenmiştir. Beytülmakdis'ten iki fersah mesafedeki İneb kasabası olduğu da söylenmiştir. { وَهِيَ خَاوِيَةٌ } “çökmüş/ıssız kalmış”; vâv harfinin kesresiyle «haviye'l-beytü yahvî havyen» denir ki çöktü demektir, fetha ile «havâ el-beytü havâen» denildiğinde ise ıssız kaldı demektir. { عَلَى عُرُوشِهَا } “tavanları üzerine”; tekili 'arş'tır. Her yapının 'arş' olduğu da söylenmiştir; manası şudur: Tavanlar çökmüş, ardından duvarlar onların üzerine yıkılmıştır.

{قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا} وَكَانَ السَّبَبُ فِي ذَلِكَ عَلَى مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَعَثَ إِرْمِيَاءَ إِلَى نَاشِيَةَ بْنِ أَمُوصَ مَلِكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ يُسَدِّدُهُ فِي ذَلِكَ وَيَأْتِيهِ بِالْخَبَرِ مِنَ اللَّهِ ﷿، فَعَظُمَتِ الْأَحْدَاثُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَرَكِبُوا الْمَعَاصِيَ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى إِرْمِيَاءَ: أَنْ ذَكِّرْ قَوْمَكَ نِعَمِي وَعَرِّفْهُمْ أَحْدَاثَهُمْ وَادْعُهُمْ إِلَيَّ، فَقَالَ إِرْمِيَاءُ إِنِّي ضَعِيفٌ إِنْ لَمْ تُقَوِّنِي، عَاجِزٌ إِنْ لَمْ تُبَلِّغْنِي، مَخْذُولٌ إِنْ لَمْ تَنْصُرْنِي، فَقَالَ اللَّهُ ﷿: أَنَا أُلْهِمُكَ، فَقَامَ إِرْمِيَاءُ فِيهِمْ وَلَمْ يَدْرِ مَا يَقُولُ فَأَلْهَمَهُ اللَّهُ فِي الْوَقْتِ خُطْبَةً بَلِيغَةً طَوِيلَةً بَيَّنَ لَهُمْ فِيهَا ثَوَابَ الطَّاعَةِ وَعِقَابَ الْمَعْصِيَةِ، وَقَالَ فِي آخِرِهَا عَنِ اللَّهِ تَعَالَى: وَإِنِّي

{ قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا } “«Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?» dedi.” Muhammed b. İshâk b. Münebbih'in rivayet ettiğine göre bunun sebebi şuydu: Yüce Allah, İsrâiloğulları'nın hükümdarı Nâşiye b. Âmûs'a, onu [yönetiminde] doğru yola sevk etmesi ve aziz ve celil olan Allah'tan haber getirmesi için İrmiyâ'yı gönderdi. Derken İsrâiloğulları arasında kötülükler büyüdü ve günahlara daldılar. Bunun üzerine Yüce Allah İrmiyâ'ya şöyle vahyetti: «Kavmine nimetlerimi hatırlat, işledikleri kötülükleri kendilerine bildir ve onları Bana davet et.» İrmiyâ: «[Rabbim!] Sen beni güçlendirmezsen ben zayıfım, Sen tebliğ ettirmezsen ben acizim, Sen yardım etmezsen ben yardımsız/çaresizim» dedi. Aziz ve celil olan Allah: «Sana Ben ilham edeceğim» buyurdu. Bunun üzerine İrmiyâ aralarında ayağa kalktı; ne diyeceğini bilmiyordu. Derken Allah o anda ona, içinde kendilerine itaatin sevabını ve isyanın cezasını açıkladığı beliğ ve uzun bir hutbe ilham etti. [İrmiyâ] onun sonunda Yüce Allah'tan [naklen] şöyle dedi: «Şüphesiz Ben...

أَحْلِفُ بِعِزَّتِي لَأُقَيِّضَنَّ لَهُمْ فِتْنَةً يَتَحَيَّرُ فِيهَا الْحَكِيمُ، وَلَأُسَلِّطَنَّ عَلَيْهِمْ جَبَّارًا فَارِسِيًّا أُلْبِسُهُ الْهَيْبَةَ وَأَنْزِعُ مِنْ صَدْرِهِ الرَّحْمَةَ يَتْبَعُهُ عَدَدٌ مِثْلُ سَوَادِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ، ثُمَّ أَوْحَى اللَّهُ إِلَى إِرْمِيَاءَ إِنِّي مَهْلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِيَافِثَ، وَيَافِثُ مِنْ أَهْلِ بَابِلَ، وَهُمْ مِنْ وَلَدِ يَافِثَ بْنِ نُوحٍ ﵇، فَلَمَّا سَمِعَ إِرْمِيَاءُ ذَلِكَ صَاحَ وَبَكَى وَشَقَّ ثِيَابَهُ وَنَبَذَ الرَّمَادَ عَلَى رَأْسِهِ فَلَمَّا سَمِعَ اللَّهُ تَضَرُّعَهُ وَبُكَاءَهُ نَادَاهُ: يَا أَرْمِيَاءُ أَشَقَّ عَلَيْكَ مَا أَوْحَيْتُ إِلَيْكَ قَالَ: نَعَمْ يَا رَبِّ أَهْلِكْنِي قَبْلَ أَنْ أَرَى فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ مَا لَا أُسَرُّ بِهِ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَعِزَّتِي لَا أُهْلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى يَكُونَ الْأَمْرُ فِي ذَلِكَ مِنْ قِبَلِكَ، فَفَرِحَ إِرْمِيَاءُ بِذَلِكَ وَطَابَتْ نَفْسُهُ، فَقَالَ: لَا وَالَّذِي بَعَثَ مُوسَى بِالْحَقِّ لَا أَرْضَى بِهَلَاكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، ثُمَّ أَتَى الْمَلِكَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ وَكَانَ مَلِكًا صَالِحًا فَاسْتَبْشَرَ وَفَرِحَ فَقَالَ: إِنْ يُعَذِّبْنَا رَبُّنَا فَبِذُنُوبٍ كَثِيرَةٍ وَإِنْ عَفَا عَنَّا فَبِرَحْمَتِهِ.

yemin ederim ki, bilge kişinin şaşırıp kalacağı bir fitneyi başlarına saracağım; üzerlerine heybet giydirdiğim ve göğsünden merhameti çekip aldığım, arkasından karanlık gecenin karartısı gibi bir kalabalığın takip ettiği Farslı bir zorbayı musallat edeceğim.» Sonra Allah İrmiyâ'ya: «Şüphesiz ben İsrâiloğulları'nı Yâfes ile helak edeceğim» diye vahyetti. Yâfes ise Babil ehlindendir; onlar Nûh aleyhisselâm oğlu Yâfes'in soyundandır. İrmiyâ bunu işitince feryat etti, ağladı, elbiselerini yırttı ve başına kül saçtı. Allah onun yalvarışını ve ağlayışını işitince ona şöyle nida etti: «Ey İrmiyâ! Sana vahyettiğim şey sana ağır mı geldi?» O: «Evet ey Rabbim! İsrâiloğulları'nda beni üzecek şeyleri görmeden önce beni helak et» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: «İzzetime yemin olsun ki, bu konudaki emir senin tarafından olmadıkça İsrâiloğulları'nı helak etmeyeceğim» buyurdu. İrmiyâ buna sevindi ve gönlü rahatladı. «Hayır, Mûsâ'yı hak ile gönderene yemin olsun ki, İsrâiloğulları'nın helak olmasına razı olmam» dedi. Sonra hükümdara gelip bunu haber verdi. O salih bir hükümdardı; müjdelendi ve sevindi ve: «Rabbimiz bize azap ederse çok günahlarımız yüzündendir; bizi bağışlarsa rahmetiyledir» dedi.

ثُمَّ إِنَّهُمْ لَبِثُوا بَعْدَ الْوَحْيِ ثَلَاثَ سِنِينَ لَمْ يَزْدَادُوا إِلَّا مَعْصِيَةً وَتَمَادِيًا فِي الشَّرِّ وَذَلِكَ حِينَ اقْتَرَبَ هَلَاكُهُمْ فَقَلَّ الْوَحْيُ، وَدَعَاهُمُ الْمَلِكُ إِلَى التَّوْبَةِ، فَلَمْ يَفْعَلُوا، فَسَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بُخْتَنَصَّرَ، فخرج في ست مائة أَلْفِ رَايَةٍ يُرِيدُ أَهْلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ، فَلَمَّا فَصَلَ سَائِرًا أَتَى الْمَلِكَ الْخَبَرُ، فَقَالَ لِإِرْمِيَاءَ: أَيْنَ مَا زَعَمْتَ أَنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيْكَ؟ فَقَالَ إِرْمِيَاءُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ وَأَنَا بِهِ وَاثِقٌ فَلَمَّا قَرُبَ الْأَجَلُ بَعَثَ اللَّهُ إِلَى إِرْمِيَاءَ مَلَكًا قَدْ تَمَثَّلَ لَهُ رَجُلًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَقَالَ لَهُ إِرْمِيَاءُ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَتَيْتُكَ أَسْتَفْتِيكَ فِي أَهْلِ رَحِمِي وَصَلْتُ أَرْحَامَهُمْ وَلَمْ آتِ إِلَيْهِمْ إِلَّا حُسْنًا وَلَا يَزِيدُهُمْ إِكْرَامِي إِيَّاهُمْ إِلَّا إِسْخَاطًا لِي فَأَفْتِنِي فِيهِمْ، قَالَ: أَحْسِنْ فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ اللَّهِ وَصِلْهُمْ وَأَبْشِرْ بِخَيْرٍ. فَانْصَرَفَ الْمَلَكُ فَمَكَثَ أَيَّامًا ثُمَّ أَقْبَلَ إِلَيْهِ فِي صُورَةِ ذَلِكَ الرَّجُلِ فَقَعَدَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: أَنَا الَّذِي أَتَيْتُكَ فِي شَأْنِ أَهْلِي، فَقَالَ لَهُ إِرْمِيَاءُ: أَمَا طَهُرَتْ أَخْلَاقُهُمْ لَكَ بَعْدُ؟ قَالَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَعْلَمُ كَرَامَةً يَأْتِيهَا أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ إِلَّا رَحْمَةً إِلَّا قَدَّمْتُهَا إِلَيْهِمْ وَأَفْضَلَ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ إِرْمِيَاءُ ﵇: ارْجِعْ فَأَحْسِنْ إِلَيْهِمْ اسْأَلِ اللَّهَ الَّذِي يُصْلِحُ عِبَادَهُ الصَّالِحِينَ أَنْ يُصْلِحَهُمْ، فَقَامَ الْمَلِكُ، فَمَكَثَ أَيَّامًا وَقَدْ نَزَلَ بُخْتَنَصَّرُ وَجُنُودُهُ حَوْلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِأَكْثَرِ مِنَ الْجَرَادِ فَفَزِعَ مِنْهُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَقَالَ مَلِكُهُمْ لِإِرْمِيَاءَ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَيْنَ مَا وَعَدَكَ اللَّهُ. قَالَ: إِنِّي بِرَبِّي وَاثِقٌ، ثُمَّ أَقْبَلَ الْمَلِكُ إِلَى إِرْمِيَاءَ وَهُوَ قَاعِدٌ عَلَى جِدَارِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ يَضْحَكُ وَيَسْتَبْشِرُ بِنَصْرِ رَبِّهِ ﷿ الَّذِي وَعَدَهُ، فَقَعَدَ بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: أَنَا الَّذِي أَتَيْتُكَ فِي شَأْنِ أَهْلِي مَرَّتَيْنِ، فَقَالَ النَّبِيُّ: أَلَمْ يَأْنِ لَهُمْ أَنْ يُفِيقُوا مِنَ الَّذِي هُمْ فِيهِ؟ فَقَالَ الْمَلِكُ: يَا نَبِيَّ اللَّهِ كُلُّ شَيْءٍ كَانَ يُصِيبُنِي مِنْهُمْ قَبْلَ الْيَوْمِ كُنْتُ أَصْبِرُ عَلَيْهِ، فَالْيَوْمَ رَأَيْتُهُمْ فِي عَمَلٍ لَا يُرْضِي اللَّهَ: فَقَالَ النَّبِيُّ: عَلَى أَيِّ عَمَلٍ رَأَيْتَهُمْ؟ قَالَ: عَلَى عَمَلٍ عَظِيمٍ مِنْ سُخْطِ اللَّهِ فَغَضِبَ اللَّهُ وَأَتَيْتُكَ لِأُخْبِرَكَ، وَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِاللَّهِ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا إِلَّا مَا دَعَوْتَ اللَّهَ عَلَيْهِمْ لِيُهْلِكَهُمْ، فَقَالَ إِرْمِيَاءُ: يَا مَالِكَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ إِنْ كَانُوا عَلَى حَقٍّ وَصَوَابٍ فَأَبْقِهِمْ وَإِنْ كَانُوا عَلَى عَمَلٍ لَا تَرْضَاهُ فَأَهْلِكْهُمْ، فَلَمَّا خَرَجَتِ الْكَلِمَةُ مِنْ فَمِ إِرْمِيَاءَ، أَرْسَلَ اللَّهُ صَاعِقَةً مِنَ السَّمَاءِ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَالْتَهَبَ مَكَانُ الْقُرْبَانِ وَخُسِفَ بِسَبْعَةِ أَبْوَابٍ مِنْ أَبْوَابِهَا، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ إِرْمِيَاءُ صَاحَ وَشَقَّ ثِيَابَهُ وَنَبَذَ الرَّمَادَ عَلَى

Sonra vahiyden sonra üç yıl kaldılar; günah ve şerde ısrardan başka bir şeyleri artmadı. Helakleri yaklaştığı o vakitte vahiy azaldı. Hükümdar onları tevbeye davet etti fakat yapmadılar. Bunun üzerine Allah üzerlerine Buhtunnasr'ı musallat etti; Beytülmakdis halkını hedefleyerek altı yüz bin sancakla yola çıktı. Yola koyulduğunda hükümdara haber ulaştı. Hükümdar İrmiyâ'ya: «Allah'ın sana vahyettiğini iddia ettiğin şey nerede?» dedi. İrmiyâ: «Şüphesiz Allah vaadinden dönmez ve ben O'na güveniyorum» dedi. Ecel yaklaştığında, Allah İrmiyâ'ya İsrâiloğulları'ndan bir adam suretine girmiş bir melek gönderdi. İrmiyâ ona: «Sen kimsin?» dedi. O: «Ben İsrâiloğulları'ndan bir adamım; akrabalarım hakkında senden fetva istemeye geldim. Onlarla akrabalık bağını gözettim ve onlara sadece iyilik yaptım; benim onlara ikramım ise onların bana öfkesini artırmaktan başka bir şeye yaramıyor. Onlar hakkında bana fetva ver» dedi. [İrmiyâ]: «Seninle Allah arasındaki bağı güzelleştir, onları gözetmeye devam et ve hayırla müjdelen» dedi. Melek ayrıldı, birkaç gün bekledi, sonra o adam suretinde tekrar ona gelip huzuruna oturdu ve: «Ben ailem hususunda sana gelen kişiyim» dedi. İrmiyâ ona: «Onların ahlakı sana karşı hâlâ düzelmedi mi?» dedi. O: «Ey Allah'ın peygamberi! Seni hak ile gönderene yemin olsun ki, insanların merhamet niyetiyle yapacağı hiçbir ikram bilmiyorum ki ben onu onlara sunmuş ve daha fazlasını yapmış olmayayım» dedi. Bunun üzerine Peygamber İrmiyâ aleyhisselâm ona: «Dön ve onlara iyilik yap; salih kullarını ıslah eden Allah'tan onları da ıslah etmesini dile» dedi. Hükümdar kalktı; birkaç gün bekledi. Bu sırada Buhtunnasr ve orduları çekirgeden daha kalabalık bir halde Beytülmakdis'in çevresine inmişti. İsrâiloğulları onlardan çok korktu. Hükümdarları İrmiyâ'ya: «Ey Allah'ın peygamberi! Allah'ın sana vadettiği şey nerede?» dedi. [İrmiyâ]: «Şüphesiz ben Rabbime güveniyorum» dedi. Sonra o melek, İrmiyâ Beytülmakdis'in duvarı üzerinde oturmuş, aziz ve celil olan Rabbinin vadettiği yardımına gülümseyip sevinirken onun yanına geldi ve huzuruna oturdu. Dedi ki: «Ben ailem hususunda sana iki defa gelen kişiyim.» Peygamber: «İçinde bulundukları durumdan uyanma vakitleri hâlâ gelmedi mi?» dedi. Melek: «Ey Allah'ın peygamberi! Bugünden önce onlardan bana isabet eden her şeye sabrediyordum. Fakat bugün onları Allah'ın razı olmayacağı bir amel üzere gördüm» dedi. Peygamber: «Onları nasıl bir amel üzere gördün?» dedi. [Melek]: «Allah'ın gazabını gerektiren büyük bir amel üzere gördüm; Allah da gazaplandı ve ben sana haber vermek için geldim. Seni hak ile peygamber gönderen Allah adına senden, onları helak etmesi için Allah'a beddua etmeni istiyorum» dedi. Bunun üzerine İrmiyâ: «Ey göklerin ve yerin Sahibi! Şayet hak ve doğruluk üzere iseler onları yaşat; şayet razı olmadığın bir amel üzere iseler onları helak et» dedi. Söz İrmiyâ'nın ağzından çıktığı anda Allah gökten Beytülmakdis'e bir yıldırım gönderdi; kurban yeri alev aldı ve kapılarından yedi kapı yere battı. İrmiyâ bunu görünce feryat etti, elbiselerini yırttı ve başına kül saçtı.

رَأْسِهِ وَقَالَ: يَا مَالِكَ السَّمَاوَاتِ أَيْنَ مِيعَادُكَ الَّذِي وَعَدْتَنِي؟ فَنُودِيَ أنه لم يصيبهم مَا أَصَابَهُمْ إِلَّا بِفُتْيَاكَ وَدُعَائِكَ، فَاسْتَيْقَنَ النَّبِيُّ ﵇ أَنَّهَا فُتْيَاهُ وَأَنَّ ذَلِكَ السَّائِلَ كَانَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَطَارَ إِرْمِيَاءُ حَتَّى خَالَطَ الْوُحُوشَ.

Ve: «Ey göklerin Sahibi! Bana vadettiğin vaadin nerede?» dedi. Kendisine: «Onlara isabet eden şey ancak senin fetvan ve duan sebebiyle isabet etti» diye seslenildi. Peygamber aleyhisselâm anladı ki bu kendi fetvasıydı ve o soruyu soran kimse Allah'ın elçisi [bir melek] idi. Bunun üzerine İrmiyâ uçup vahşi hayvanların arasına karıştı.

وَدَخَلَ بُخْتَنَصَّرُ وَجُنُودُهُ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَوَطِئَ الشَّامَ وَقَتَلَ بَنِي إِسْرَائِيلَ حَتَّى أَفْنَاهُمْ وَخَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ، ثُمَّ أَمَرَ جُنُودَهُ أَنْ يَمْلَأَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ تُرْسَهُ تُرَابًا فَيَقْذِفَهُ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ، ففعلوا حتى ملؤوه، ثُمَّ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْمَعُوا مَنْ كَانَ فِي بُلْدَانِ بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَاجْتَمَعَ عِنْدَهُمْ صَغِيرُهُمْ وَكَبِيرُهُمْ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَاخْتَارَ مِنْهُمْ سَبْعِينَ أَلْفَ صَبِيٍّ فَقَسَمَهُمْ بَيْنَ الْمُلُوكِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ، فَأَصَابَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أَرْبَعَةَ غِلْمَةٍ، وَكَانَ مِنْ أُولَئِكَ الْغِلْمَانِ دَانْيَالُ وَحَنَانْيَا، وَفَرَّقَ مَنْ بَقِيَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ ثَلَاثَ فِرَقٍ، فَثُلُثًا قَتَلَهُمْ، وَثُلُثًا سَبَاهُمْ، وَثُلُثًا أَقَرَّهُمْ بِالشَّامِ، وَكَانَتْ هَذِهِ الْوَاقِعَةُ الْأُولَى الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ بِظُلْمِهِمْ فَلَمَّا وَلَّى عَنْهُمْ بُخْتَنَصَّرُ رَاجِعًا إِلَى بَابِلَ وَمَعَهُ سَبَايَا بَنِي إِسْرَائِيلَ أَقْبَلَ إِرْمِيَاءُ عَلَى حِمَارٍ لَهُ مَعَهُ عَصِيرُ عِنَبٍ فِي رَكْوَةٍ وَسَلَّةُ تِينٍ حَتَّى غَشَى إِيلِيَاءَ، فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهَا وَرَأَى خَرَابَهَا قَالَ: {أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا} .

Buhtunnasr ve orduları Beytülmakdis'e girdi, Şam'ı çiğnedi, İsrâiloğulları'nı köklerini kazıyıncaya kadar katletti ve Beytülmakdis'i harabeye çevirdi. Sonra ordularına her birinin kalkanını toprakla doldurup Beytülmakdis'e atmasını emretti; onlar da yaptılar ve orayı doldurdular. Sonra onlara Beytülmakdis beldelerinde bulunanları toplamalarını emretti; İsrâiloğulları'nın küçüğü ve büyüğü onların yanında toplandı. İçlerinden yetmiş bin erkek çocuk seçti ve onları beraberindeki hükümdarlar arasında paylaştırdı; her birine dörder oğlan çocuğu düştü. Dânyâl ve Hananyâ da o çocuklardandı. İsrâiloğulları'ndan geriye kalanları ise üç gruba ayırdı: Üçte birini öldürdü, üçte birini esir aldı, üçte birini ise Şam'da bıraktı. Bu, zulümleri sebebiyle Allah'ın İsrâiloğulları'nın başına indirdiği ilk felaket idi. Buhtunnasr beraberinde İsrâiloğulları'nın esirleriyle Babil'e geri dönüp uzaklaşınca, İrmiyâ bir dağarcık içindeki üzüm şırası ve bir sepet incirle birlikte eşeğinin üzerinde çıka geldi ve İliyâ'ya (Kudüs'e) ulaştı. Orada durup harabesini görünce: { أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا } “«Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?»” dedi.

وَقَالَ الَّذِي قَالَ إِنَّ الْمَارَّ كَانَ عُزَيْرًا: وَإِنَّ بُخْتَنَصَّرَ لَمَّا خَرَّبَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَقَدِمَ بِسَبْيِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِبَابِلَ كَانَ فِيهِمْ عُزَيْرٌ وَدَانْيَالُ وَسَبْعَةُ آلَافٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِ دَاوُدَ فَلَمَّا نَجَا عُزَيْرٌ مِنْ بَابِلَ ارْتَحَلَ عَلَى حِمَارٍ لَهُ حَتَّى نَزَلَ دَيْرَ هِرَقْلَ عَلَى شَطِّ دِجْلَةَ فَطَافَ فِي الْقَرْيَةِ فَلَمْ يَرَ فِيهَا أَحَدًا، وَعَامَّةُ شَجَرِهَا حَامِلٌ فَأَكَلَ مِنَ الْفَاكِهَةِ، وَاعْتَصَرَ مِنَ الْعِنَبِ فَشَرِبَ مِنْهُ، وَجَعَلَ فَضْلَ الْفَاكِهَةِ فِي سَلَّةٍ وَفَضْلَ الْعَصِيرِ فِي زِقٍّ فَلَمَّا رَأَى خَرَابَ الْقَرْيَةِ وَهَلَاكَ أَهْلِهَا قَالَ: {أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا} قَالَهَا تَعَجُّبًا لا شكأ ٤٦/أفِي الْبَعْثِ.

O uğrayan kimsenin Üzeyr olduğunu söyleyen zat ise şöyle dedi: Buhtunnasr Beytülmakdis'i harap edip İsrâiloğulları'nın esirleriyle Babil'e geldiğinde, içlerinde Üzeyr, Dânyâl ve Dâvûd'un hanedanından yedi bin kişi vardı. Üzeyr Babil'den kurtulunca eşeğine binip yola çıktı; nihayet Dicle kıyısındaki Deyrü Herakl'e indi. Köyü dolaştı, orada hiç kimseyi göremedi; ağaçlarının çoğu meyveliydi. Meyveden yedi, üzümden sıktı ve suyundan içti. Meyvenin fazlasını sepete, şıranın fazlasını da kırbaya koydu. Köyün harabesini ve halkının helak olduğunu görünce: { أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا } “«Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek acaba?»” dedi. Bunu dirilmeden şüphe ederek değil ٤٦/a hayret ederek söyledi.

رَجَعْنَا إِلَى حَدِيثِ وَهْبٍ قَالَ: ثُمَّ رَبَطَ إِرْمِيَاءُ حِمَارَهُ بِحَبْلٍ جَدِيدٍ فَأَلْقَى اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ النَّوْمَ فَلَمَّا نَامَ نَزَعَ اللَّهُ مِنْهُ الرُّوحَ مِائَةَ عَامٍ وَأَمَاتَ حِمَارَهُ، وَعَصِيرُهُ وَتِينُهُ عِنْدَهُ فَأَعْمَى اللَّهُ عَنْهُ الْعُيُونَ فَلَمْ يَرَهُ أَحَدٌ، وَذَلِكَ ضُحًى، وَمَنَعَ اللَّهُ السِّبَاعَ وَالطَّيْرَ لَحْمَهُ فَلَمَّا مَضَى مِنْ مَوْتِهِ سَبْعُونَ سَنَةً أَرْسَلَ اللَّهُ مَلِكًا إِلَى مَلِكٍ مِنْ مُلُوكِ فَارِسَ يُقَالُ لَهُ نُوشِكُ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَنْفِرَ بِقَوْمِكَ فَتُعَمِّرَ بَيْتَ الْمَقْدِسِ وَإِيلِيَاءَ حَتَّى يَعُودَ أَعْمَرَ مَا كَانَ، فَانْتَدَبَ الْمَلِكُ بِأَلْفِ قَهْرَمَانٍ مَعَ كُلِّ قَهْرَمَانٍ ثَلَاثُمِائَةِ أَلْفِ عَامِلٍ وَجَعَلُوا يُعَمِّرُونَهُ، فَأَهْلَكَ اللَّهُ بُخْتَنَصَّرَ بِبَعُوضَةٍ دَخَلَتْ دِمَاغَهُ، وَنَجَّى اللَّهُ مَنْ بَقِيَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَلَمْ يَمُتْ بِبَابِلَ وَرَدَّهُمْ جَمِيعًا إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَنَوَاحِيهِ وَعَمَّرُوهَا ثَلَاثِينَ سَنَةً وَكَثُرُوا حَتَّى عَادُوا عَلَى أَحْسَنِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فَلَمَّا مَضَتِ الْمِائَةُ أَحْيَا اللَّهُ مِنْهُ عَيْنَيْهِ، وَسَائِرُ جَسَدِهِ مَيِّتٌ، ثُمَّ أَحْيَا جَسَدَهُ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، ثُمَّ نَظَرَ إِلَى حِمَارِهِ فَإِذَا عِظَامُهُ مُتَفَرِّقَةٌ بِيضٌ، تَلُوحُ فَسَمِعَ صَوْتًا مِنَ السَّمَاءِ: أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْبَالِيَةُ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكِ أَنْ تَجْتَمِعِي فَاجْتَمَعَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ، وَاتَّصَلَ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ ثُمَّ نُودِيَ أَنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكِ أَنْ تَكْتَسِي لَحْمًا وَجِلْدًا

Vehb'in rivayetine geri dönelim; o şöyle dedi: Sonra İrmiyâ eşeğini yeni bir iple bağladı. Allah Teâlâ onun üzerine bir uyku verdi; uyuduğunda Allah yüz yıl boyunca onun ruhunu kabzetti ve eşeğini de öldürdü. [Sıktığı] meyve suyu ve inciri ise yanındaydı. Allah gözleri ona karşı kör etti de onu hiç kimse göremedi. Bu [hadise] kuşluk vaktinde olmuştu. Allah yırtıcı hayvanları ve kuşları onun etinden menetti (dokundurtmadı). Ölümünün üzerinden yetmiş yıl geçince Allah Fars krallarından Nûşik denen bir krala bir melek gönderdi; [melek] şöyle dedi: «Şüphesiz Allah, kavminle birlikte harekete geçip Beytülmakdis'i ve İyliyâ'yı (Kudüs'ü) eskisinden daha mamur hale gelinceye dek imar etmeni emrediyor.» Bunun üzerine kral bin kahraman görevlendirdi; her kahramanın maiyetinde üç yüz bin işçi vardı ve orayı imar etmeye başladılar. Allah Buhtunnasr'ı beynine giren bir sivrisinekle helak etti. İsrâiloğulları'ndan geriye kalıp Babil'de ölmeyenleri kurtardı ve hepsini Beytülmakdis'e ve çevresine geri döndürdü. Onlar da otuz yıl boyunca orayı imar ettiler ve en güzel hallerine dönecek kadar çoğaldılar. Yüz yıl tamamlanınca, bütün bedeni ölü iken Allah [önce] onun iki gözünü diriltti; sonra o bakarken bedenini diriltti. Ardından eşeğine baktı; bir de ne görsün, kemikleri birbirinden ayrılmış, beyaz beyaz parıldıyor! Derken gökten bir ses işitti: «Ey çürümüş kemikler! Şüphesiz Allah senin toparlanıp bir araya gelmeni emrediyor.» Bunun üzerine kemiklerin bir kısmı diğerine eklendi ve birbirine bağlandı. Sonra: «Şüphesiz Allah et ve deri kuşanmanı emrediyor» diye seslenildi.

فَكَانَتْ كَذَلِكَ ثُمَّ نُودِيَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكَ أَنْ تَحْيَا، فَقَامَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَنَهَقَ، وَعَمَّرَ اللَّهُ إِرْمِيَاءَ فَهُوَ الَّذِي يَرَى فِي الْفَلَوَاتِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ} أَيْ أَحْيَاهُ {قَالَ كَمْ لَبِثْتَ} أَيْ: كَمْ مَكَثْتَ؟ يُقَالُ: لَمَّا أَحْيَاهُ اللَّهُ بَعَثَ إِلَيْهِ مَلِكًا فَسَأَلَهُ كَمْ لَبِثْتَ؟ {قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا} وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَاتَهُ ضُحًى فِي أَوَّلِ النَّهَارِ وَأَحْيَاهُ بَعْدَ مِائَةِ عَامٍ فِي آخِرِ النَّهَارِ قَبْلَ غَيْبُوبَةِ الشَّمْسِ، فَقَالَ: لَبِثْتُ يَوْمًا وَهُوَ يَرَى أَنَّ الشَّمْسَ قَدْ غَرَبَتْ، ثُمَّ الْتَفَتَ فَرَأَى بَقِيَّةً مِنَ الشَّمْسِ فَقَالَ {أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ} بَلْ بَعْضَ يَوْمٍ {قَالَ} الْمَلِكُ {بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ} يَعْنِي التِّينَ {وَشَرَابِكَ} يَعْنِي الْعَصِيرَ {لَمْ يَتَسَنَّهْ} أَيْ لَمْ يَتَغَيَّرْ، فَكَانَ التِّينُ كَأَنَّهُ قُطِفَ فِي سَاعَتِهِ وَالْعَصِيرُ كَأَنَّهُ عُصِرَ فِي سَاعَتِهِ.

ve öylece oldu. Sonra: «Şüphesiz Allah sana dirilmeyi emrediyor» diye seslenildi; [eşek] Allah'ın izniyle ayağa kalktı ve anırdı. Allah İrmiyâ'ya uzun ömür verdi; çöllerde görülen kişi odur. İşte Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ } “Bunun üzerine Allah onu yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti” kavli budur. { قَالَ كَمْ لَبِثْتَ } “«Ne kadar kaldın?» dedi” yani ne kadar eğleştin? Denildi ki: Allah onu diriltince ona bir melek gönderdi ve ona 'Ne kadar kaldın?' diye sordu. { قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا } “O: «Bir gün kaldım» dedi”; bu şundandır: Allah Teâlâ onu günün başında kuşluk vaktinde öldürmüş ve yüz yıl sonra günün sonunda güneş batmadan önce diriltmişti. Güneşin battığını zannederek «Bir gün kaldım» dedi; sonra dönüp baktı ve güneşten bir kalıntı gördü de: { أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “yahut günün bir kısmı kadar” [kaldım] dedi, yani bilakis günün bir kısmı kadar. Melek: { قَالَ } { بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ } “«Hayır, yüz yıl kaldın; yiyeceğine bak» dedi” yani incire, { وَشَرَابِكَ } “ve içeceğine [bak]” yani şıraya, { لَمْ يَتَسَنَّهْ } “henüz bozulmamış!” yani değişmemiş. İncir sanki o saatte koparılmış gibi, şıra da sanki o saatte sıkılmış gibiydi.

قَالَ الْكِسَائِيُّ: كَأَنَّهُ لَمْ تَأْتِ عَلَيْهِ السُّنُونَ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ لَمْ يَتَسَنَّ بِحَذْفِ الْهَاءِ فِي الْوَصْلِ وَكَذَلِكَ "فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ" (٩٠-الْأَنْعَامِ) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالْهَاءِ فِيهِمَا وَصْلًا وَوَقْفًا، فَمَنْ أَسْقَطَ الْهَاءَ فِي الْوَصْلِ جَعَلَ الْهَاءَ صِلَةً زَائِدَةً وَقَالَ: أَصْلُهُ يَتَسَنَّى فَحَذَفَ الْيَاءَ بِالْجَزْمِ وَأَبْدَلَ مِنْهُ هَاءً فِي الْوَقْفِ وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: هُوَ مِنَ التَّسَنُّنِ بِنُونَيْنِ: وَهُوَ التَّغَيُّرُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ" (٢٦-الْحَجِّ) أَيْ مُتَغَيِّرٍ فَعُوِّضَتْ مِنْ إِحْدَى النُّونَيْنِ يَاءً كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "ثُمَّ ذَهَبَ إِلَى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى" (٣٣-الْقِيَامَةِ) أَيْ يَتَمَطَّطُ، وَكَقَوْلِهِ "وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا" (١٠-الشَّمْسِ) وَأَصْلُهُ دَسَّيْتُهَا، وَمَنْ أَثْبَتَ الْهَاءَ فِي الْحَالَيْنِ جَعَلَ الْهَاءَ أَصْلِيَّةً لَامَ الْفِعْلِ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ جَعَلَ أَصْلَ السَّنَةِ السَّنْهَةَ وَتَصْغِيرُهَا سُنَيْهَةٌ وَالْفِعْلُ مِنَ السَّانِهَةِ وَإِنَّمَا قَالَ: لَمْ يَتَسَنَّهْ وَلَمْ يُثَنِّهِ مَعَ أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ شَيْئَيْنِ رَدَّ التَّغْيِيرَ إِلَى أَقْرَبِ اللَّفْظَيْنِ وَهُوَ الشَّرَابُ وَاكْتَفَى بِذِكْرِ أَحَدِ الْمَذْكُورَيْنِ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى الْآخَرِ {وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ} فَنَظَرَ فَإِذَا هُوَ عِظَامٌ بِيضٌ فَرَكَّبَ اللَّهُ تَعَالَى الْعِظَامَ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فَكَسَاهُ اللَّحْمَ وَالْجِلْدَ وَأَحْيَاهُ وَهُوَ يَنْظُرُ {وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ} قِيلَ الْوَاوُ زَائِدَةٌ مُقْحَمَةٌ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ أُدْخِلَتِ الْوَاوُ فِيهِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّهَا شَرْطٌ لِفِعْلٍ بَعْدَهَا مَعْنَاهُ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً أَيْ: عِبْرَةً وَدَلَالَةً عَلَى الْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ قَالَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ وَغَيْرُهُ: إِنَّهُ عَادَ إِلَى قَرْيَتِهِ شَابًّا وَأَوْلَادُهُ وَأَوْلَادُ أَوْلَادِهِ شُيُوخٌ وَعَجَائِزُ وَهُوَ أَسْوَدُ الرَّأْسِ وَاللِّحْيَةِ.

el-Kisâî şöyle demiştir: Sanki üzerinden yıllar geçmemiş gibiydi. Hamza, el-Kisâî ve Ya'kûb vasl halinde hâ harfini hazfederek «lem yetesenne» (لَمْ يَتَسَنَّ) şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde “fe bi-hüdâhümuktedih” (En'âm, 90) ayetini de böyle okumuşlardır. Diğerleri ise her iki yerde de vasl ve vakıf halinde hâ ile okumuştur. Vasl halinde hâ harfini düşüren kimse, hâ'yı fazladan bir sıla (he-i sekt) kılmış ve: «Aslı yetesennâ'dır (يَتَسَنَّى); cezm sebebiyle yâ harfi hazfedilmiş, vakıf halinde ondan bedel olarak hâ getirilmiştir» demiştir. Ebû Amr ise şöyle demiştir: «Bu iki nûn ile tesennün (تَسَنُّن) kökündendir ki o da bozulmak/değişmektir; nitekim Allah Teâlâ: “Değişmiş balçıktan” (Hicr, 26) buyurmuştur ki değişmiş demektir. İki nûn harfinden birinin yerine yâ konulmuştur; nitekim Allah Teâlâ'nın: “Sonra çalım satarak ailesine gitti” (Kıyâme, 33) kavlinde yetemettat (يَتَمَطَّطُ) yerine geçmesi gibi ve “Onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir” (Şems, 10) kavlinde aslının dasseytühâ (دَسَّيْتُهَا) olması gibidir.» Her iki halde de hâ harfini sabit kılan kimse ise, hâ'yı lamel-fiil olarak asıl harf kılmıştır. Bu da sene kelimesinin aslını «senhe» (سَنْهَة) kabul edip ism-i tasgirini «süneyhe» (سُنَيْهَة), fiilini de «sânihe» (سَانِهَة) kabul eden kimsenin görüşüne göredir. İki şeyden haber verdiği halde tesniye yapmayıp tekil olarak «lem yetesenneh» demesi ise, değişmeme durumunu iki lafızdan en yakın olana yani içeceğe raci kılmasından ve zikredilen iki şeyden birini anmakla yetinmesindendir; çünkü o diğeri anlamındadır. { وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ } “Eşeğine de bak!” Baktı, bir de ne görsün: Bembeyaz kemikler! Allah Teâlâ kemikleri birbiri üzerine birleştirdi, ona et ve deri giydirdi ve o bakıp dururken onu diriltti. { وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ } “Seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]”. Vâv harfinin fazladan (zâid) olduğu söylenmiştir. Ferrâ ise şöyle demiştir: «Vâv harfi, kendisinden sonraki bir fiilin şartı olduğuna delalet etmek üzere getirilmiştir; manası: Seni bir ayet; yani ölümden sonra dirilişe bir ibret ve delil kılalım diye [böyle yaptık] demektir.» Müfessirlerin çoğu böyle demiştir. Dahhâk ve başkaları ise şöyle demiştir: «O, köyüne genç olarak döndü; çocukları ve torunları ise saçı sakalı ağarmış yaşlılar ve kocamış kadınlar olmuştu; kendisi ise saçı ve sakalı simsiyah idi.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَالْبَصْرَةِ نَنْشُرُهَا بِالرَّاءِ مَعْنَاهُ نُحْيِيهَا يُقَالُ: أَنْشَرَ اللَّهُ الْمَيِّتَ إِنْشَارًا وَنَشْرَةً نشورا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "ثُمَّ إِذَا شَاءَ أَنْشَرَهُ" (٢٢-عَبَسَ) وَقَالَ فِي اللَّازِمِ "وَإِلَيْهِ النُّشُورُ" (١٥-الْمُلْكُ) وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالزَّايِ أَيْ نَرْفَعُهَا مِنَ الْأَرْضِ وَنَرُدُّهَا إِلَى مَكَانِهَا مِنَ الْجَسَدِ وَنُرَكِّبُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ، وَإِنْشَازُ الشَّيْءِ رَفْعُهُ وَإِزْعَاجُهُ، يُقَالُ: أَنْشَزْتُهُ فَنَشَزَ أَيْ رَفَعْتُهُ فَارْتَفَعَ.

Yüce Allah'ın: { وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا } “Kemiklere de bak, onları nasıl bir araya getiriyoruz!” kavli. Hicaz ve Basra ehli râ harfi ile «nenşüruhâ» (نَنْشُرُهَا) şeklinde okumuşlardır; manası: Onları diriltiyoruz, demektir. «Enşarallâhu'l-meyyite inşâran ve neşreten nüşûrâ» denir. Allah Teâlâ: “Sonra dilediği vakit onu diriltir” (Abese, 22) buyurmuştur; lazım (geçişsiz) fiilde ise “Dönüş yalnız O'nadır” (Mülk, 15) buyurmuştur. Diğerleri ise zây harfi ile [nünşizühâ] okumuşlardır; yani onları yerden kaldırıp bedendeki yerlerine iade ediyoruz ve bir kısmını diğerinin üzerine birleştiriyoruz. Bir şeyi «inşâz» etmek, onu kaldırmak ve hareket ettirmektir. «Enşeztühû fe-neşeze» denir ki, onu kaldırdım o da kalktı demektir.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى الْآيَةِ، فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ: أَرَادَ بِهِ عِظَامَ حِمَارِهِ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْيَا عُزَيْرًا ثُمَّ قَالَ لَهُ: انْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ قَدْ هَلَكَ وَبَلِيَتْ عِظَامُهُ فَبَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى رِيحًا فَجَاءَتْ بِعِظَامِ الْحِمَارِ مِنْ كُلِّ سَهْلٍ وَجَبَلٍ وَقَدْ ذَهَبَتْ بِهَا الطَّيْرُ وَالسِّبَاعُ فَاجْتَمَعَتْ فَرُكِّبَ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ وَهُوَ يَنْظُرُ، فَصَارَ حِمَارًا مِنْ

Ayetin manası hakkında ihtilaf ettiler. Çoğunluk: «Bununla eşeğinin kemiklerini kastetmiştir» dedi. Süddî ise şöyle dedi: «Allah Teâlâ Üzeyr'i diriltti, sonra ona: 'Eşeğine bak, helak olmuş ve kemikleri çürümüştür' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bir rüzgâr gönderdi; rüzgâr eşeğin kemiklerini kuşların ve yırtıcıların götürdüğü her ovadan ve dağdan getirdi; onlar bir araya geldi ve o bakıp dururken bir kısmı diğerine birleştirildi. Böylece

عظام ليس فيه لَحْمٌ وَلَا دَمٌ {ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا} ثُمَّ كَسَا الْعِظَامَ لَحْمًا وَدَمًا فَصَارَ حِمَارًا لَا رُوحَ فِيهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ مَلَكٌ يَمْشِي حَتَّى أَخَذَ بِمَنْخَرِ الْحِمَارَ فَنَفَخَ فِيهِ فَقَامَ الْحِمَارُ وَنَهَقَ بِإِذْنِ اللَّهِ.

içinde et ve kan bulunmayan kemikten bir eşek haline geldi. { ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا } “sonra onlara et giydiriyoruz”; sonra kemiklere et ve kan giydirdi, böylece içinde ruh olmayan bir eşek haline geldi. Sonra yürüyen bir melek geldi, eşeğin burnundan tuttu ve içine üfledi; eşek Allah'ın izniyle ayağa kalktı ve anırdı.»

وَقَالَ قَوْمٌ أَرَادَ بِهِ عِظَامَ هَذَا الرَّجُلِ، وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُمِتْ حِمَارَهُ بَلْ أَمَاتَهُ هُوَ فَأَحْيَا اللَّهُ عَيْنَيْهِ وَرَأْسَهُ، وَسَائِرَ جَسَدُهُ مَيِّتٌ، ثُمَّ قَالَ: انْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ فَنَظَرَ فَرَأَى حِمَارَهُ قَائِمًا وَاقِفًا كَهَيْئَتِهِ يَوْمَ رَبَطَهُ حَيًّا لَمْ يَطْعَمْ وَلَمْ يَشْرَبْ مِائَةَ عَامٍ وَنَظَرَ إِلَى الرُّمَّةِ (١) فِي عُنُقِهِ جَدِيدَةً لَمْ تَتَغَيَّرْ، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: {وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ} وَانْظُرْ إِلَى عِظَامِكَ كَيْفَ نُنْشِزُهَا وَفِي الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَتَقْدِيرُهُمَا: وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ، وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ.

Bir topluluk ise: «Bununla bu adamın kemiklerini kastetmiştir» dedi. Şöyle ki: Allah Teâlâ onun eşeğini öldürmemişti, bilakis kendisini öldürmüştü. Allah onun gözlerini ve başını diriltti; bedeninin geri kalanı ise ölü idi. Sonra: 'Eşeğine bak' dedi; baktı ve eşeğini yüz yıl boyunca hiçbir şey yemeden ve içmeden, canlı olarak bağladığı günkü haliyle ayakta durur vaziyette gördü; boynundaki çürümüş ipe (١) baktı, yepyeniydi ve hiç değişmemişti. Ayetin takdiri şöyledir: { وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ } «Eşeğine bak» ve kemiklerine bak onları nasıl bir araya getirip kaldırıyoruz! Ayette takdim ve tehir (öne alma ve geriye bırakma) vardır; ikisinin takdiri: 'Eşeğine bak, kemiklere bak onları nasıl bir araya getirip kaldırıyoruz ve seni insanlara bir ibret kılalım diye [böyle yaptık]' şeklindedir.

وَقَالَ قَتَادَةُ عَنْ كَعْبٍ وَالضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَالسَّدِّيُّ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: لَمَّا أَحْيَا اللَّهُ تَعَالَى عُزَيْرًا بَعْدَ مَا أَمَاتَهُ مِائَةَ سَنَةٍ رَكِبَ حِمَارَهُ حَتَّى أَتَى مَحَلَّتَهُ فَأَنْكَرَهُ النَّاسُ وَأَنْكَرَ النَّاسَ وَمَنَازِلَهُ فَانْطَلَقَ عَلَى وَهْمٍ حَتَّى أَتَى مَنْزِلَهُ فَإِذَا هُوَ بِعَجُوزٍ عَمْيَاءَ مُقْعَدَةٍ قَدْ أَتَى عَلَيْهَا مِائَةٌ وَعِشْرُونَ سَنَةً كَانَتْ عَرَفَتْهُ وَعَقَلَتْهُ فَقَالَ لَهَا عُزَيْرٌ: يَا هَذِهِ هَذَا مَنْزِلُ عُزَيْرٍ؟ قَالَتْ: نَعَمْ هَذَا مَنْزِلُ عُزَيْرٍ وَبَكَتْ وَقَالَتْ: مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْ كَذَا وَكَذَا سَنَةٍ يَذْكُرُ عُزَيْرًا قَالَ: فَإِنِّي أَنَا عُزَيْرٌ، قَالَتْ: سُبْحَانَ اللَّهِ فَإِنَّ عُزَيْرًا قَدْ فَقَدْنَاهُ مِنْ مِائَةِ سَنَةٍ لَمْ نَسْمَعْ لَهُ بِذِكْرٍ قَالَ: فَإِنِّي أَنَا عُزَيْرٌ كَانَ اللَّهُ أَمَاتَنِي مِائَةَ سَنَةٍ ثُمَّ بَعَثَنِي، قَالَتْ: فَإِنَّ عُزَيْرًا كَانَ رَجُلًا مُسْتَجَابَ الدَّعْوَةِ وَيَدْعُو لِلْمَرِيضِ وَلِصَاحِبِ الْبَلَاءِ بِالْعَافِيَةِ، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَرُدَّ لِي بَصَرِي حَتَّى أَرَاكَ فَإِنْ كُنْتَ عُزَيْرًا عَرَفْتُكَ، فَدَعَا رَبَّهُ وَمَسَحَ بِيَدِهِ عَلَى عَيْنَيْهَا فَصَحَّتَا وَأَخَذَ بِيَدِهَا وَقَالَ: قُومِي بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَأَطْلَقَ اللَّهُ رِجْلَيْهَا فَقَامَتْ صَحِيحَةً، فَنَظَرَتْ إِلَيْهِ فَقَالَتْ: أَشْهَدُ أَنَّكَ عُزَيْرٌ، فَانْطَلَقَتْ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَهُمْ فِي أَنْدِيَتِهِمْ وَمَجَالِسِهِمْ وَابْنٌ لِعُزَيْرٍ شَيْخٌ كَبِيرٌ ابْنُ مائة سنة وثمانية عَشْرَةَ سَنَةً وَبَنُو بَنِيهِ شُيُوخٌ فِي الْمَجْلِسِ، فَنَادَتْ هَذَا عُزَيْرٌ قَدْ جَاءَكُمْ، فَكَذَّبُوهَا، فَقَالَتْ: أَنَا فُلَانَةٌ مَوْلَاتُكُمْ دَعَا لِي رَبَّهُ فَرَدَّ عَلَيَّ بَصَرِي وَأَطْلَقَ رَجْلِي وَزَعَمَ أَنَّ اللَّهَ كَانَ أَمَاتَهُ مِائَةَ سَنَةٍ ثُمَّ بَعَثَهُ، فَنَهَضَ النَّاسُ فَأَقْبَلُوا إِلَيْهِ فَقَالَ وَلَدُهُ: كَانَ لِأَبِي شَامَةٌ سَوْدَاءُ مِثْلُ الْهِلَالِ بَيْنَ كَتِفَيْهِ، فَكَشَفَ عَنْ كَتِفَيْهِ فَإِذَا هُوَ عُزَيْرٌ.

Katâde Ka'b'dan, Dahhâk İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ, es-Süddî de Mücâhid vasıtasıyla İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ yüz yıl öldürdükten sonra Üzeyr'i diriltince, eşeğine bindi ve nihayet kendi mahallesine geldi. İnsanlar onu tanıyamadı, o da insanları ve evlerini tanıyamadı. Tereddüt içinde yürüyüp nihayet kendi evine geldi; bir de baktı ki yüz yirmi yaşına gelmiş, kendisini önceden tanıyan ve aklı eren kör ve kötürüm bir ihtiyar kadın var. Üzeyr ona: «Ey kadın! Burası Üzeyr'in evi midir?» dedi. Kadın: «Evet, burası Üzeyr'in evidir» dedi ve ağlayarak: «Şu kadar yıldan beri Üzeyr'i anan hiç kimseyi görmedim» dedi. [Üzeyr]: «Ben Üzeyr'im» dedi. Kadın: «Sübhânallâh! Biz Üzeyr'i yüz yıldır kaybettik, onun anıldığını bile işitmedik» dedi. O: «Ben Üzeyr'im; Allah beni yüz yıl ölü bıraktı, sonra diriltti» dedi. Kadın: «Üzeyr duası kabul olan bir adamdı; hastaya ve dertliye afiyet için dua ederdi. Allah'a dua et de gözlerimi bana geri versin, seni göreyim; eğer Üzeyr isen seni tanırım» dedi. Bunun üzerine Rabbine dua etti ve eliyle onun gözlerini meshetti; gözleri iyileşti. Elinden tuttu ve: «Allah Teâlâ'nın izniyle ayağa kalk!» dedi. Allah onun ayaklarını çözdü ve sapasağlam ayağa kalktı. Ona baktı ve: «Şahitlik ederim ki sen Üzeyr'sin» dedi. Kadın İsrâiloğulları'na gitti; onlar meclislerinde ve toplantı yerlerindeydiler. Üzeyr'in yüz on sekiz yaşında yaşlı bir oğlu ve torunları da meclisteki ihtiyarlar arasındaydı. Kadın seslendi: «İşte Üzeyr size geldi!» Onu yalanladılar. Kadın: «Ben sizin azatlı cariyeniz falanım; Rabbine benim için dua etti, gözlerimi bana geri verdi ve ayaklarımı çözdü. Allah'ın kendisini yüz yıl ölü bıraktığını sonra dirilttiğini söylüyor» dedi. İnsanlar kalkıp onun yanına geldiler. Oğlu: «Babamın iki küreği arasında hilal gibi siyah bir ben vardı» dedi. Küreklerini açtı; bir de baktılar ki o Üzeyr'dir.

وَقَالَ السُّدِّيُّ وَالْكَلْبِيُّ: لَمَّا رَجَعَ عُزَيْرٌ إِلَى قَوْمِهِ وَقَدْ أَحْرَقَ بُخْتَنَصَّرُ التَّوْرَاةَ وَلَمْ يَكُنْ مِنَ اللَّهِ عَهْدٌ بَيْنَ الْخَلْقِ، فَبَكَى عُزَيْرٌ عَلَى التَّوْرَاةِ فَأَتَاهُ مَلَكٌ بِإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ فَسَقَاهُ مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَمَثُلَتِ التَّوْرَاةُ فِي صَدْرِهِ فَرَجَعَ إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَدْ عَلَّمَهُ اللَّهُ التَّوْرَاةَ وَبَعَثَهُ نَبِيًّا، فَقَالَ: أَنَا عُزَيْرٌ فَلَمْ يُصَدِّقُوهُ فَقَالَ: إِنِّي عُزَيْرٌ قَدْ بَعَثَنِي اللَّهُ إليكم لأجدد ٤٦/ب لَكُمْ تَوْرَاتَكُمْ قَالُوا: أَمْلِهَا عَلَيْنَا، فَأَمْلَاهَا عَلَيْهِمْ عَنْ ظَهْرِ قَلْبِهِ، فَقَالُوا: مَا جَعَلَ اللَّهُ التَّوْرَاةَ فِي صَدْرِ رَجُلٍ بَعْدَمَا ذَهَبَتْ إِلَّا أَنَّهُ ابْنُهُ، فَقَالُوا: عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ، وَسَتَأْتِي الْقِصَّةُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى .

es-Süddî ve el-Kelbî şöyle dediler: Buhtunnasr Tevrat'ı yakmış ve yaratılmışlar arasında Allah'tan [kalan] bir ahit (kitap) bulunmadığı bir zamanda Üzeyr kavmine döndüğünde, Tevrat için ağladı. Bunun üzerine ona içinde su bulunan bir kapla bir melek geldi ve o sudan ona içirdi; böylece Tevrat onun kalbine yerleşti. Allah Tevrat'ı kendisine öğretmiş ve onu bir peygamber olarak göndermiş vaziyette İsrâiloğulları'na döndü ve: «Ben Üzeyr'im» dedi; ancak onu tasdik etmediler. Bunun üzerine: «Ben Üzeyr'im; Allah beni Tevrat'ınızı size yenilemem için gönderdi» dedi. Onlar: «Onu bize ezberden yazdır» dediler; o da ezberinden onlara yazdırdı. Bunun üzerine: «Allah, kaybolup gitmesinin ardından Tevrat'ı ancak kendi oğlu olan bir adamın kalbine koyar» dediler ve: «Üzeyr Allah'ın oğludur» dediler. Bu kıssa inşâallâhu teâlâ Berâe (Tevbe) Suresi'nde gelecektir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ} ذَلِكَ عِيَانًا {قَالَ أَعْلَمُ} قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ مَجْزُومًا مَوْصُولًا عَلَى الْأَمْرِ عَلَى مَعْنَى قَالَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ اعْلَمْ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ أَعْلَمُ بِقَطْعِ الْأَلِفِ وَرَفْعِ الْمِيمِ عَلَى الْخَبَرِ عَنْ عُزَيْرٍ أَنَّهُ قَالَ لَمَّا رَأَى ذَلِكَ أَعْلَمُ {أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}

Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ } “Durum kendisine apaçık belli olunca” bunu gözleriyle apaçık görünce; { قَالَ أَعْلَمُ } “dedi”. Hamza ve el-Kisâî cezm ile ve vasl hemzesiyle emir kipi olarak «ı'lem» (اعْلَمْ) şeklinde; Allah Teâlâ ona «Bil!» dedi manasında okumuşlardır. Diğerleri ise Üzeyr'den bir haber olarak katı' hemzesi ve mîm'in dammesiyle «a'lemu» (أَعْلَمُ) şeklinde; o bunu görünce «Biliyorum» dedi manasında okumuştur: { أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir.”

{وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٦٠) }

{ وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Hani İbrahim: «Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster» demişti. [Allah]: «İnanmadın mı?» buyurdu. [İbrahim]: «Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için» dedi. [Allah] buyurdu ki: «Öyleyse kuşlardan dört tane al, onları kendine alıştır/parçala; sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy. Sonra onları çağır, koşarak sana geleceklerdir. Bil ki şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir.»”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى} قَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ وَابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَ سَبَبُ هَذَا السُّؤَالِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ مَرَّ عَلَى دَابَّةٍ مَيِّتَةٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: كَانَتْ جِيفَةَ حِمَارٍ بِسَاحِلِ الْبَحْرِ، قَالَ عَطَاءٌ: فِي بُحَيْرَةِ طَبَرِيَةَ، قَالُوا: فَرَآهَا وَقَدْ تَوَزَّعَتْهَا دَوَابُّ الْبَحْرِ وَالْبَرِّ، فَكَانَ إِذَا مَدَّ الْبَحْرُ جَاءَتِ الْحِيتَانُ وَدَوَابُّ الْبَحْرِ فَأَكَلَتْ مِنْهَا فَمَا وَقَعَ مِنْهَا يَصِيرُ فِي الْبَحْرِ، فَإِذَا جَزَرَ الْبَحْرُ وَرَجَعَ جَاءَتِ السِّبَاعُ فَأَكَلْنَ مِنْهَا فَمَا سَقَطَ مِنْهَا يَصِيرُ تُرَابًا فَإِذَا ذَهَبَتِ السِّبَاعُ، جَاءَتِ الطَّيْرُ فَأَكَلَتْ مِنْهَا فَمَا سَقَطَ مِنْهَا قَطَّعَتْهَا الرِّيحُ فِي الْهَوَاءِ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ تَعَجَّبَ مِنْهَا وَقَالَ: يَا رَبِّ قَدْ عَلِمْتُ لَتَجْمَعَنَّهَا مِنْ بُطُونِ السِّبَاعِ وَحَوَاصِلِ الطَّيْرِ وَأَجْوَافِ دَوَابِّ الْبَحْرِ فَأَرِنِي كَيْفَ تُحْيِيهَا لِأُعَايِنَ فَأَزْدَادَ يَقِينًا، فَعَاتَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى (١) {قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى} يَا رَبِّ عَلِمْتُ وَآمَنْتُ {وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} أَيْ لِيَسْكُنَ قَلْبِي إِلَى الْمُعَايَنَةِ وَالْمُشَاهَدَةِ، أَرَادَ أَنْ يَصِيرَ لَهُ عِلْمُ الْيَقِينِ عَيْنَ الْيَقِينِ، لِأَنَّ الْخَبَرَ لَيْسَ كَالْمُعَايَنَةِ.

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى } “Hani İbrahim: «Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster» demişti” kavli. Hasan, Katâde, Atâ el-Horasânî ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: İbrahim'in aleyhisselâm bu sorusunun sebebi ölü bir hayvana rastlamış olmasıydı. İbn Cüreyc: «Deniz sahilinde bir eşek leşiydi» dedi. Atâ: «Taberiye Gölü'ndeydi» dedi. Dediler ki: Onu deniz ve kara hayvanlarının paylaştığını gördü. Deniz yükseldiğinde balıklar ve deniz hayvanları gelip ondan yer, düşen parçalar denize karışırdı. Deniz çekilip geri gittiğinde yırtıcı hayvanlar gelir ondan yer, düşen parçalar toprağa karışırdı. Yırtıcı hayvanlar gidince kuşlar gelir ondan yer, düşen parçaları ise rüzgâr havada savururdu. İbrahim aleyhisselâm bunu görünce hayret etti ve: «Ey Rabbim! Onları yırtıcıların karınlarından, kuşların kursaklarından ve deniz hayvanlarının içinden mutlaka toplayacağını bildim; onları nasıl dirilttiğini bana göster ki gözlerimle göreyim ve yakînim artsın» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona sordu (١): { قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى } “[Allah]: «İnanmadın mı?» buyurdu. [İbrahim]: «Hayır [inandım]» dedi” ey Rabbim bildim ve inandım, { وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “fakat kalbimin mutmain olması için” yani kalbimin bizzat görmeye ve müşahedeye yatışması için. O, ilme'l-yakînin ayne'l-yakîn haline gelmesini istedi; çünkü haber almak bizzat görmek gibi değildir.

وَقِيلَ كَانَ سَبَبُ هَذَا السُّؤَالِ مِنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ لَمَّا احْتَجَّ عَلَى نُمْرُودَ فَقَالَ "رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ" (٢٥٨-الْبَقَرَةِ) قَالَ نُمْرُودُ (٢) أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ فَقَتَلَ أَحَدَ الرَّجُلَيْنِ، وَأَطْلَقَ الْآخَرَ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: إِنَّ اللَّهَ ﵎ يَقْصِدُ إِلَى جَسَدٍ مَيِّتٍ فَيُحْيِيهِ، فَقَالَ لَهُ نُمْرُودُ: أَنْتَ عَايَنَتْهُ، فَلَمْ يَقْدِرْ أَنْ يَقُولَ نَعَمْ فَانْتَقَلَ إِلَى حُجَّةٍ أُخْرَى، ثُمَّ سَأَلَ رَبَّهُ أَنْ يُرِيَهُ إِحْيَاءَ الْمَوْتَى. {قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} بِقُوَّةِ حُجَّتِي فَإِذَا قِيلَ أَنْتَ عَايَنْتَهُ فَأَقُولُ نَعَمْ قَدْ عَايَنْتُهُ.

İbrahim'in bu sorusunun sebebinin şu olduğu da söylenmiştir: Nemrûd'a karşı delil getirip “Rabbim yaşatan ve öldürendir” (Bakara, 258) deyince, Nemrûd (٢) «Ben de yaşatır ve öldürürüm» demiş, iki adamdan birini öldürüp diğerini serbest bırakmıştı. Bunun üzerine İbrahim: «Şüphesiz Allah celle celâlühû ölü bir cesede yönelir ve onu diriltir» dedi. Nemrûd ona: «Sen bunu bizzat gördün mü?» deyince 'Evet' diyemedi ve başka bir delile geçti. Sonra Rabbinden ölüleri nasıl dirilttiğini kendisine göstermesini diledi. { قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “[Allah]: «İnanmadın mı?» buyurdu. [İbrahim]: «Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için» dedi” yani delilimin kuvveti hususunda kalbim yatışsın diye; böylece 'Sen bunu bizzat gördün mü?' denildiğinde 'Evet, bizzat gördüm' diyebileyim.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ لَمَّا اتَّخَذَ اللَّهُ تَعَالَى إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا سَأَلَ مَلَكُ الْمَوْتِ رَبَّهُ أَنْ يَأْذَنَ لَهُ فَيُبَشِّرَ إِبْرَاهِيمَ بِذَلِكَ فَأَذِنَ لَهُ فَأَتَى إِبْرَاهِيمَ وَلَمْ يَكُنْ فِي الدَّارِ، فَدَخَلَ دَارَهُ وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَغْيَرَ النَّاسِ إِذَا خَرَجَ أَغْلَقَ بَابَهُ، فَلَمَّا جَاءَ وَجَدَ فِي دَارِهِ رَجُلًا فَثَارَ عَلَيْهِ لِيَأْخُذَهُ وَقَالَ لَهُ: مَنْ أَذِنَ لَكَ أَنْ تَدْخُلَ دَارِي؟ فَقَالَ: أَذِنَ لِي رَبُّ هَذِهِ الدَّارِ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: صَدَقْتَ وَعَرَفَ أَنَّهُ مَلَكٌ، فَقَالَ: مَنْ أَنْتَ؟ قَالَ: أَنَا مَلَكُ الْمَوْتِ جِئْتُ أُبَشِّرُكَ بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدِ اتَّخَذَكَ خَلِيلًا فَحَمِدَ اللَّهَ ﷿، وَقَالَ: فَمَا عَلَامَةُ ذَلِكَ؟ قَالَ: أَنْ يُجِيبَ اللَّهُ دُعَاءَكَ وَيُحْيِيَ اللَّهُ الْمَوْتَى بِسُؤَالِكَ، فَحِينَئِذٍ قَالَ إِبْرَاهِيمُ: {رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي} أَنَّكَ اتَّخَذْتَنِي خَلِيلًا وَتُجِيبُنِي إِذَا دَعَوْتُكَ .

Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Yüce Allah İbrahim'i dost (halîl) edindiğinde, Ölüm Meleği Rabbinden kendisine izin vermesini ve bunu İbrahim'e müjdelemeyi istedi. [Allah] ona izin verdi; o da İbrahim'in yanına geldi, fakat [İbrahim] evde değildi. Bunun üzerine evine girdi. İbrahim aleyhisselâm insanların en kıskancı (gayret sahibi) idi; dışarı çıktığında kapısını kilitlerdi. Geldiğinde evinde bir adam gördü ve onu yakalamak üzere üzerine yürüdü; ona: «Evime girmene kim izin verdi?» dedi. O da: «Bana bu evin Rabbi izin verdi» dedi. İbrahim: «Doğru söyledin» dedi ve onun bir melek olduğunu anladı. [İbrahim]: «Sen kimsin?» diye sordu. [Melek]: «Ben Ölüm Meleğiyim; Yüce Allah'ın seni dost edindiğini sana müjdelemeye geldim» dedi. Bunun üzerine [İbrahim] Azîz ve Celîl olan Allah'a hamdetti ve: «Peki bunun alameti nedir?» dedi. [Melek]: «Allah'ın senin duana icabet etmesi ve senin istemenle Allah'ın ölüleri diriltmesidir» dedi. İşte o vakit İbrahim: { رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي } “«Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster» dedi. [Allah:] «İnanmadın mı?» buyurdu. [İbrahim:] «Hayır, [inandım] fakat kalbimin mutmain olması için» dedi” [yani] beni dost edindiğin ve Sana dua ettiğimde bana icabet edeceğin hususunda [kalbimin mutmain olması için].

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، أَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوْلَمَ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي، وَرَحِمَ اللَّهُ لُوطًا لَقَدْ كَانَ يَأْوِي إِلَى رُكْنٍ شَدِيدٍ، وَلَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ طُولَ مَا لَبِثَ يُوسُفُ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ" (١) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâil haber verdi, bize Ahmed b. Sâlih haber verdi, bize İbn Vehb haber verdi, bize Yûnus, İbn Şihâb'dan, [o] Ebû Seleme b. Abdirrahmân ve Saîd b. el-Müseyyeb'den, [onlar da] Ebû Hüreyre'den radıyallâhu teâlâ anh haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İbrahim: “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dediğinde, [Allah'ın]: “İnanmadın mı?” buyurması, [İbrahim'in de]: “Hayır [inandım], fakat kalbimin mutmain olması için” demesi karşısında şüphe etmeye biz İbrahim'den daha layığız. Allah Lût'a rahmet etsin, muhakkak ki o pek sağlam bir kaleye sığınıyordu. Şayet ben Yûsuf'un hapiste kaldığı süre kadar kalsaydım, [beni çağıran] davetçiye hemen icabet ederdim.» (١)

وَأَخْرَجَ مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ حَرْمَلَةَ بْنِ يَحْيَى عَنْ وَهْبٍ بِهَذَا الْإِسْنَادِ مِثْلَهُ وَقَالَ: "نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ إِذْ قَالَ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى" (٢) .

Müslim b. el-Haccâc bu hadisi Harmele b. Yahyâ'dan, [o] İbn Vehb'den aynı isnadla benzer şekilde rivayet etmiş ve: «İbrahim: “Rabbim! Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” dediğinde şüphe etmeye biz İbrahim'den daha layığız» demiştir. (٢)

حَكَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ عَنْ أَبِي إِبْرَاهِيمَ إِسْمَاعِيلَ بْنِ يَحْيَى الْمُزَنِيِّ أَنَّهُ قَالَ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ، لَمْ يَشُكَّ النَّبِيُّ ﷺ وَلَا إِبْرَاهِيمُ فِي أَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتَى وَإِنَّمَا شَكَّا فِي أَنَّهُ هَلْ يُجِيبُهُمَا إِلَى مَا سَأَلَا وَقَالَ أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ: لَيْسَ فِي قَوْلِهِ نَحْنُ أَحَقُّ بِالشَّكِّ مِنْ إِبْرَاهِيمَ، اعْتِرَافٌ بِالشَّكِّ عَلَى نَفْسِهِ وَلَا عَلَى إِبْرَاهِيمَ، لَكِنْ فِيهِ نَفْيُ الشَّكِّ عَنْهُمَا، يَقُولُ: إِذَا لَمْ أَشُكَّ أَنَا فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى، فَإِبْرَاهِيمُ أَوْلَى بِأَنْ لَا يَشُكَّ، وَقَالَ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاضُعِ وَالْهَضْمِ مِنَ النَّفْسِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: "لَوْ لَبِثْتُ فِي السِّجْنِ طُولَ مَا لَبِثَ يُوسُفُ لَأَجَبْتُ الدَّاعِيَ" وَفِيهِ الْإِعْلَامُ أَنَّ الْمَسْأَلَةَ مِنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ تَعْرِضْ مِنْ جِهَةِ الشَّكِّ، وَلَكِنْ مِنْ قِبَلِ زِيَادَةِ الْعِلْمِ بِالْعَيَانِ، فَإِنَّ الْعَيَانَ يُفِيدُ مِنَ الْمَعْرِفَةِ وَالطُّمَأْنِينَةِ مَا لَا يُفِيدُهُ الِاسْتِدْلَالُ، وَقِيلَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ قَوْمٌ: شَكَّ إِبْرَاهِيمُ وَلَمْ يَشُكَّ نَبِيُّنَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذَا الْقَوْلَ تَوَاضُعًا مِنْهُ وَتَقْدِيمًا لِإِبْرَاهِيمَ عَلَى نَفْسِهِ.

Muhammed b. İshâk b. Huzeyme, Ebû İbrâhîm İsmâil b. Yahyâ el-Müzenî'den onun bu hadis hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: «Ne Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ne de İbrahim, Allah'ın ölüleri diriltmeye kâdir olduğu hususunda asla şüphe etmemiştir. Onlar sadece istedikleri şeye Allah'ın icabet edip etmeyeceğinden [endişe etmişlerdir].» Ebû Süleymân el-Hattâbî şöyle demiştir: «O'nun 'Biz şüphe etmeye İbrahim'den daha layığız' sözünde ne kendisi hakkında ne de İbrahim hakkında bir şüphe itirafı vardır; bilakis bunda her ikisinden de şüphenin nefyedilmesi vardır. Şöyle demek istemektedir: Şayet ben Allah Teâlâ'nın ölüleri diriltme kudretinden şüphe etmiyorsam, İbrahim'in şüphe etmemesi çok daha evladır. Bunu tevazu ve nefsini küçük görme kabilinden söylemiştir. Aynı şekilde: 'Şayet ben Yûsuf'un hapiste kaldığı süre kadar kalsaydım, davetçiye hemen icabet ederdim' sözü de böyledir. Bunda, İbrahim'in aleyhisselâm sorusunun şüphe cihetinden değil, bizzat görerek ilmin artması cihetinden meydana geldiğini bildirme vardır; zira bizzat görmek, akıl yürütmenin sağlamadığı bir marifet ve itminan sağlar.» Şöyle de denilmiştir: Bu ayet indiğinde bir topluluk: «İbrahim şüphe etti, bizim peygamberimiz ise şüphe etmedi» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tevazu göstererek ve İbrahim'i nefsine takdim ederek bu sözü söyledi.

قَوْلُهُ {أَوَلَمْ تُؤْمِنْ} مَعْنَاهُ قَدْ آمَنْتَ فَلِمَ تَسْأَلُ؟ شَهِدَ لَهُ بِالْإِيمَانِ كَقَوْلِ جَرِيرٍ: أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ

O'nun {أَوَلَمْ تُؤْمِنْ} “İnanmadın mı?” buyruğunun anlamı: «İman etmiştin, peki niçin soruyorsun?» demektir. Cerîr'in şu sözünde olduğu gibi onun imanına tanıklık etmiştir: «Sizler binek hayvanlarına binenlerin en hayırlısı ve avuçlarının içi en cömert olanları değil misiniz?»

يَعْنِي أَنْتُمْ كَذَلِكَ، وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي بِزِيَادَةِ الْيَقِينِ.

Yani «Sizler böylesiniz; [ben de inandım], fakat yakînimin (kesin bilgimin) artmasıyla kalbimin mutmain olması için [istedim]» demektir.

{قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ} قَالَ مُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ: أَخَذَ طاووسا وَدِيكًا وَحَمَامَةً وَغُرَابًا، وَحُكِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁: وَنَسْرًا بَدَلَ الْحَمَامَةِ.

{قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ} “[Allah] buyurdu ki: «Öyleyse kuşlardan dördünü al...»”. Mücâhid, Atâ ve İbn Cüreyc şöyle demişlerdir: «Bir tavus kuşu, bir horoz, bir güvercin ve bir karga aldı.» İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ ise güvercin yerine kartal aldığı rivayet edilmiştir.

وَقَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: أَوْحَى إِلَيْهِ أَنْ خُذْ بَطَّةً خَضْرَاءَ وَغُرَابًا أَسْوَدَ وَحَمَامَةً بَيْضَاءَ وَدِيكًا أَحْمَرَ {فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَحَمْزَةُ {فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ} بِكَسْرِ الصَّادِ أَيْ قَطِّعْهُنَّ وَمَزِّقْهُنَّ، يُقَالُ صَارَ

Atâ el-Horasânî ise şöyle demiştir: [Allah] ona yeşil bir ördek, siyah bir karga, beyaz bir güvercin ve kırmızı bir horoz almasını vahyetti. {فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ} “...onları kendine doğru eğ / çek...” Ebû Ca‘fer ve Hamza {فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ} lafzını sâd harfinin kesresiyle [fe-sırhünne şeklinde] okumuşlardır; yani «onları parçala ve böl» [demektir]. [Arapçada] صَارَ

يَصِيرُ صَيْرًا إِذَا قَطَعَ، وَانْصَارَ الشَّيْءُ انْصِيَارًا إِذَا انْقَطَعَ.

يَصِيرُ صَيْرًا (Sâra - Yesîru - Sayran) denilir. Bir şey kesilip koptuğunda انْصَارَ الشَّيْءُ انْصِيَارًا (İnsâraş-şey'u insiyâran) denir.

قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَقْلُوبٌ مِنْ صَرَيْتُ أَصْرِي صَرْيًا إِذَا قَطَعْتُ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {فَصُرْهُنَّ} بِضَمِّ الصَّادِ وَمَعْنَاهُ أَمِلْهُنَّ إِلَيْكَ وَوَجِّهْهُنَّ، يُقَالُ: صِرْتُ الشَّيْءَ أُصَوِّرُهُ إِذَا أَمَلْتُهُ، وَرَجُلٌ أَصْوَرُ إِذَا كَانَ مَائِلَ الْعُنُقِ، وَقَالَ عَطَاءٌ: مَعْنَاهُ اجْمَعْهُنَّ وَاضْمُمْهُنَّ إِلَيْكَ يُقَالُ: صَارَ يُصَوِّرُ صَوْرًا إِذَا اجْتَمَعَ وَمِنْهُ قيل لجماعة النحل صَوْرٌ، وَمَنْ فَسَّرَهُ بِالْإِمَالَةِ وَالضَّمِّ قَالَ فِيهِ إِضْمَارٌ مَعْنَاهُ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ قَطِّعْهُنَّ فَحَذَفَهُ اكْتِفَاءً بِقَوْلِهِ: {ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا} لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: فَصُرْهُنَّ مَعْنَاهُ قَطِّعْهُنَّ أَيْضًا، وَالصَّوْرُ الْقَطْعُ.

Ferrâ şöyle demiştir: «Bu, kestiğimde kullandığım صَرَيْتُ أَصْرِي صَرْيًا (Saraytü - Asrî - Saryan) kökünden dönüşmüştür (maklûb).» Diğer kurrâ ise {فَصُرْهُنَّ} lafzını sâd harfinin zammesiyle [fe-surhünne] okumuşlardır. Bunun anlamı: «onları kendine doğru eğ, yönelt» demektir. Bir şeyi eğdiğim zaman صِرْتُ الشَّيْءَ أُصَوِّرُهُ (Sırtüş-şey'e usavviruhû) denilir. Boynu eğik adama رَجُلٌ أَصْوَرُ (Racülün asver) denir. Atâ şöyle demiştir: «Bunun anlamı; onları bir araya getir ve kendine doğru çek [demektir].» Bir araya gelindiğinde صَارَ يُصَوِّرُ صَوْرًا (Sâra - Yüsavviru - Savran) denir. Bu sebeple arı topluluğuna صَوْرٌ (Savr) denilmiştir. Bunu meylettirme ve kendine katma ile tefsir edenler, bu ifadede gizli bir öge (idmâr) olduğunu söyleyerek anlamın: «Onları kendine alıştır, sonra parçala» şeklinde olduğunu, {ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا} “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” buyruğu buna delalet ettiği için [parçalama kısmının] zikredilmeyip hazfedildiğini belirtmişlerdir. Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «فَصُرْهُنَّ kelimesi yine 'onları parçala' demektir; zira es-Savr (الصَّوْرُ) parçalamak demektir.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا} قَرَأَ عَاصِمٌ بِرِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ {جُزْءًا} مُثَقَّلًا مَهْمُوزًا، وَالْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَالْهَمْزِ، وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ مُشَدَّدَةَ الزَّايِ بِلَا هَمْزٍ وَأَرَادَ بِهِ بَعْضَ الْجِبَالِ.

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا} “sonra her dağın üzerine onlardan bir parça koy” buyruğunda Âsım, Ebû Bekr rivayetinde {جُزْءًا} kelimesini zâ harfini şeddeli ve hemzeli olarak [cüz'en] okumuştur. Diğerleri ise hafifleterek ve hemzeli okumuşlardır. Ebû Ca'fer ise hemzesiz ve şeddeli zâ ile okumuştur. Bununla dağların bir kısmını kastetmiştir.

قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: أَمَرَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ أَنْ يَذْبَحَ تِلْكَ الطُّيُورَ وَيَنْتِفَ رِيشَهَا وَيَقْطَعَهَا وَيَخْلِطَ رِيشَهَا وَدِمَاءَهَا وَلُحُومَهَا بَعْضَهَا بِبَعْضٍ فَفَعَلَ، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَجْعَلَ أَجْزَاءَهَا عَلَى الْجِبَالِ.

Müfessirlerden bazıları şöyle demiştir: «Allah, İbrahim'e o kuşları boğazlamasını, tüylerini yolmasını, onları parçalamasını, tüylerini, kanlarını ve etlerini birbirine karıştırmasını emretti; o da bunu yaptı. Sonra onların parçalarını dağların üzerine koymasını emretti.»

وَاخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ الْأَجْزَاءِ وَالْجِبَالِ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَقَتَادَةُ: أُمِرَ أَنْ يَجْعَلَ كُلَّ طَائِرٍ أَرْبَعَةَ أَجْزَاءٍ وَيَجْعَلَهَا عَلَى أَرْبَعَةِ أَجْبُلٍ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ رُبْعًا مِنْ كُلِّ طَائِرٍ وَقِيلَ: جَبَلٌ عَلَى جَانِبِ الشَّرْقِ، وَجَبَلٌ عَلَى جَانِبِ الْغَرْبِ، وَجَبَلٌ عَلَى جَانِبٍ الشَّمَالِ، وَجَبَلٌ عَلَى جَانِبِ الْجَنُوبِ.

Parçaların ve dağların sayısı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Katâde: «Her kuşu dört parçaya ayırması ve onları dört dağın üzerine, her dağa her kuştan birer çeyrek koyması emredildi» demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: «Bir dağ doğu tarafında, bir dağ batı tarafında, bir dağ kuzey tarafında ve bir dağ da güney tarafındaydı.»

وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَالسُّدِّيُّ: جَزَّأَهَا سَبْعَةَ أَجْزَاءٍ وَوَضَعَهَا عَلَى سَبْعَةِ أَجْبُلٍ وَأَمْسَكَ رُءُوسَهُنَّ ثم دعاهن: ٤٧/أتَعَالَيْنَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى، فَجَعَلَتْ كُلُّ قَطْرَةٍ مِنْ دَمِ طَائِرٍ تَطِيرُ إِلَى الْقَطْرَةِ الْأُخْرَى، وَكُلُّ رِيشَةٍ تَطِيرُ إِلَى الرِّيشَةِ الْأُخْرَى، وَكُلُّ عَظْمٍ يَصِيرُ إِلَى الْعَظْمِ الْآخَرِ، وَكُلُّ بِضْعَةٍ تَصِيرُ إِلَى الْأُخْرَى، وَإِبْرَاهِيمُ يَنْظُرُ، حَتَّى لَقِيَتْ كُلُّ جُثَّةٍ بَعْضَهَا بَعْضًا فِي الْهَوَاءِ بِغَيْرِ رَأْسٍ ثُمَّ أَقْبَلْنَ إِلَى رُءُوسِهِنَّ سَعْيًا فَكُلَّمَا جَاءَ طَائِرٌ مَالَ بِرَأْسِهِ فَإِنْ كَانَ رَأْسُهُ دَنَا مِنْهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ تَأَخَّرَ، حَتَّى الْتَقَى كُلُّ طَائِرٍ بِرَأْسِهِ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا} قِيلَ الْمُرَادُ بِالسَّعْيِ الْإِسْرَاعُ وَالْعَدْوُ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِهِ الْمَشْيُ دُونَ الطَّيَرَانِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ" (٩-الْجُمُعَةِ) أَيْ فَامْضُوا، وَالْحِكْمَةُ فِي الْمَشْيِ دُونَ الطَّيَرَانِ كَوْنُهُ أَبْعَدَ مِنَ الشُّبْهَةِ لِأَنَّهَا لَوْ طَارَتْ لِتَوِّهِمْ مُتَوَهِّمٌ أَنَّهَا غَيْرُ تِلْكَ الطَّيْرِ وَإِنَّ أَرْجُلَهَا غَيْرُ سَلِيمَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَقِيلَ السَّعْيُ بِمَعْنَى الطَّيَرَانِ {وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}

İbn Cüreyc ve es-Süddî şöyle demişlerdir: «Onları yedi parçaya ayırdı ve yedi dağın üzerine koydu, başlarını ise elinde tuttu. Sonra onları: 'Allah Teâlâ'nın izniyle gelin!' diyerek çağırdı. Bir kuşun her damla kanı diğer damlasına, her tüyü diğer tüyüne, her kemiği diğer kemiğine ve her et parçası diğer et parçasına doğru uçmaya başladı. İbrahim de bakıyordu. Nihayet her bir gövde havada başsız bir şekilde birbiriyle birleşti. Sonra koşarak başlarına doğru yöneldiler. Hangi kuş gelse başını eğerdi; eğer kendi başı ise ona yaklaşır, kendi başı değilse geri çekilirdi; ta ki her kuş kendi başıyla birleşene kadar.» İşte Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا} “Sonra onları çağır, koşarak sana gelsinler” buyruğu budur. Buradaki 'sa'y' (سَعْي) kelimesiyle acele etmek ve koşmanın kastedildiği söylenmiştir. Bir görüşe göre ise uçmaksızın yürümek kastedilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: "فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ" (Cuma, 9) yani «[namaza] gidin» buyurmuştur. Uçmak yerine yürümesindeki hikmet, şüpheden daha uzak olmasıdır. Zira uçsalardı, bir vehim sahibi bunların o kuşlardan başkası olduğunu ve ayaklarının sağlam olmadığını zannedebilirdi. En doğrusunu Allah bilir. Sa'y kelimesinin uçmak anlamına geldiği de söylenmiştir. {وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Bil ki şüphesiz Allah, Azîz'dir (üstündür), Hakîm'dir (hüküm ve hikmet sahibidir).”

{مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١) }

{مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٦١)} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu, yedi başak bitiren ve her başağında yüz dane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat fazlasını verir. Allah Vâsi'dir (lütfu geniştir), Alîm'dir (her şeyi bilendir).”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} فِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ مَثَلُ صَدَقَاتِ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ {كَمَثَلِ} زَارِعِ {حَبَّةٍ} وَأَرَادَ بِسَبِيلِ اللَّهِ الْجِهَادَ، وَقِيلَ جَمِيعُ أَبْوَابِ الْخَيْرِ {أَنْبَتَتْ}

Allah Teâlâ'nın: {مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Mallarını Allah yolunda harcayanların durumu...” buyruğunda gizli bir ifade (idmâr) vardır; takdiri: «Mallarını harcayanların sadakalarının durumu, {كَمَثَلِ} ekin ekenin {حَبَّةٍ} bir tohumunun durumu gibidir» şeklindedir. Allah yolu ile cihadı kastetmiştir; bütün hayır yolları olduğu da söylenmiştir. {أَنْبَتَتْ} “bitiren”

أَخْرَجَتْ {سَبْعَ سَنَابِلَ} جَمْعُ سُنْبُلَةٍ {فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} فَإِنْ قِيلَ فَمَا رَأَيْنَا سُنْبُلَةً فِيهَا مِائَةُ حَبَّةٍ فَكَيْفَ ضَرَبَ الْمَثَلَ بِهِ؟ قِيلَ: ذَلِكَ مُتَصَوَّرٌ، غَيْرُ مُسْتَحِيلٍ، وَمَا لَا يَكُونُ مُسْتَحِيلًا جَازَ ضَرْبُ الْمَثَلِ بِهِ وَإِنْ لَمْ يُوجَدْ، مَعْنَاهُ: {فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} فَمَا حَدَثَ مِنَ الْبَذْرِ الَّذِي كَانَ فِيهَا كَانَ مُضَاعَفًا إِلَيْهَا وَكَذَلِكَ تَأَوَّلَهُ الضَّحَّاكُ فَقَالَ: كُلُّ سُنْبُلَةٍ أَنْبَتَتْ مِائَةَ حَبَّةٍ {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} قِيلَ مَعْنَاهُ يُضَاعِفُ هَذِهِ الْمُضَاعَفَةَ لِمَنْ يَشَاءُ، وَقِيلَ: مَعْنَاهُ يُضَاعِفُ عَلَى هَذَا وَيَزِيدُ لِمَنْ يَشَاءُ مَا بَيْنَ سَبْعٍ إِلَى سَبْعِينَ إِلَى سَبْعِمِائَةٍ إِلَى مَا شَاءَ اللَّهُ مِنَ الْأَضْعَافِ مِمَّا لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ {وَاللَّهُ وَاسِعٌ} غَنِيٌّ يُعْطِي عَنْ سَعَةٍ {عَلِيمٌ} بِنِيَّةِ مَنْ يُنْفِقُ مَالَهُ.

çıkaran demektir. {سَبْعَ سَنَابِلَ} “yedi başak”; Sünbüle kelimesinin çoğuludur. {فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} “her başağında yüz dane [bulunan]”. Eğer: «Biz içinde yüz dane olan bir başak görmedik, öyleyse bununla nasıl misal verilmiştir?» denilirse, şöyle cevap verilir: «Bu tasavvur edilebilir bir durumdur, imkânsız değildir; imkânsız olmayan bir şeyle ise bizzat bulunmasa dahi misal getirilmesi caizdir.» Bunun anlamı şudur: {فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ} “her başağında yüz dane [bulunan]”, yani ekilen o tohumdan meydana gelen mahsul, tohumun kendisine göre katbekat artmıştır. Nitekim Dahhâk da bunu böyle tevil ederek: «Her başak yüz dane bitirdi» demiştir. {وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ} “Allah dilediğine kat kat fazlasını verir.” Bunun anlamının, «bu kat kat vermeyi dilediğine nasip eder» şeklinde olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de anlamı şudur: «Dilediği kimse için bunun üzerine katlar ve yediden yetmişe, yedi yüze ve Allah'ın dilediği, Allah'tan başkasının bilemeyeceği kat kat fazlasına kadar artırır.» {وَاللَّهُ وَاسِعٌ} “Allah Vâsi'dir”; zengindir, genişliğinden ve bolluğundan verir. {عَلِيمٌ} “Alîm'dir”; malını infak edenin niyetini hakkıyla bilendir.

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٢٦٤) }

{الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ (٢٦٢) قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ (٢٦٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ (٢٦٤)} “Mallarını Allah yolunda harcayıp sonra harcadıklarının arkasından başa kakmayan ve gönül kırmayanların Rableri katında mükâfatları vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (262) Güzel bir söz ve bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah Ganî'dir (zengindir), Halîm'dir (cezalandırmada acele etmeyendir). (263) Ey iman edenler! İnsanlara gösteriş için malını harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimse gibi, başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Onun durumu, üzerinde toprak bulunan kayanın durumu gibidir ki, ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde onu cascavlak (çıplak bir taş halinde) bırakır. Kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler. Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. (264)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا، جَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ صَدَقَةً إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ كَانَتْ عِنْدِي ثَمَانِيَةُ آلَافٍ فَأَمْسَكْتُ مِنْهَا لِنَفْسِي وَعِيَالِي أَرْبَعَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ، وَأَرْبَعَةَ آلَافٍ أَقْرَضْتُهَا رَبِّي، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: بَارَكَ اللَّهُ فِيمَا أَمْسَكْتَ لَكَ وَفِيمَا أَعْطَيْتَ، وَأَمَّا عُثْمَانُ فَجَهَّزَ جَيْشَ الْمُسْلِمِينَ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ بِأَلْفِ بَعِيرٍ بِأَقْتَابِهَا (١) وَأَحْلَاسِهَا (٢) فَنَزَلَتْ فِيهِمَا هَذِهِ الْآيَةُ.

Allah Teâlâ'nın: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Mallarını Allah yolunda harcayanlar...” buyruğu hakkında el-Kelbî şöyle demiştir: «Bu ayet Osmân b. Affân ve Abdurrahmân b. Avf radıyallâhu teâlâ anhümâ hakkında inmiştir. Abdurrahmân, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem sadaka olarak dört bin dirhem getirdi ve: 'Ey Allah'ın Resûlü! Yanımda sekiz bin [dirhem] vardı. Bunun dört bin dirhemini kendim ve ailem için tuttum, dört binini ise Rabbime borç verdim' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: 'Allah kendin için tuttuğunda da, verdiğinde de sana bereket ihsan etsin' buyurdu. Osmân'a gelince; o da Tebük Gazvesi'nde İslâm ordusunu semerleri ve çullarıyla birlikte bin deveyle donattı. İşte her ikisi hakkında bu ayet nazil oldu.»

وَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ: جَاءَ عُثْمَانُ ﵁ بِأَلْفِ دِينَارٍ فِي جَيْشِ الْعُسْرَةِ فَصَبَّهَا فِي حِجْرِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ ﷺ يُدْخِلُ فِيهَا يَدَهُ وَيُقَلِّبُهَا وَيَقُولُ "مَا ضَرَّ ابْنَ عَفَّانَ مَا عَمِلَ بَعْدَ الْيَوْمِ" فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} فِي طَاعَةِ اللَّهِ {ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا}

Abdurrahmân b. Semüre şöyle demiştir: «Osmân radıyallâhu anh Zorluk Ordusu (Tebük Seferi) için bin dinar getirdi ve onları Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kucağına döktü. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem elini bunların içine sokup onları altüst ederek şöyle buyurduğunu gördüm: «Bugünden sonra yapacağı hiçbir şey İbn Affân'a zarar vermez!»» Bunun üzerine Allah Teâlâ: {الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} “Mallarını Allah yolunda” -yani Allah'a itaat uğrunda- {ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا} “harcayıp da sonra harcadıklarının ardından başa kakmayanlar...” [ayetini] indirdi.

وَهُوَ أَنْ يَمُنَّ عَلَيْهِ بِعَطَائِهِ فَيَقُولَ أَعْطَيْتُكَ كَذَا، وَيَعُدُّ نِعَمَهُ عَلَيْهِ فَيُكَدِّرُهَا {وَلَا أَذًى} أَنْ يُعَيِّرَهُ فَيَقُولَ إِلَى كَمْ تَسْأَلُ وَكَمْ تُؤْذِينِي؟ وَقِيلَ مِنَ الْأَذَى هُوَ أَنْ يَذْكُرَ إِنْفَاقَهُ عَلَيْهِ عِنْدَ مَنْ لَا يُحِبُّ وُقُوفَهُ عَلَيْهِ.

Başa kakmak; verdiğini lütuf gibi sunarak 'Sana şunu verdim' demesi ve ona yaptığı iyilikleri sayıp dökerek onu minnet altında bırakıp kederlendirmesidir. {وَلَا أَذًى} “ve eziyet etmeyenler”; onu ayıplayarak 'Daha ne kadar isteyeceksin, beni ne kadar üzeceksin?' demesidir. Eziyetten bir kısmının da, kendisine yardım edilen kimsenin bundan haberdar olmasını istemediği kişilerin yanında ona yaptığı harcamayı dile getirmesi olduğu söylenmiştir.

وَقَالَ سُفْيَانُ: {مَنًّا وَلَا أَذًى} أَنْ يَقُولَ قَدْ أَعْطَيْتُكَ وَأَعْطَيْتُ فَمَا شَكَرْتَ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ: كَانَ أَبِي يَقُولُ: إِذَا أَعْطَيْتَ رَجُلًا شَيْئًا وَرَأَيْتَ أَنَّ سَلَامَكَ يَثْقُلُ عَلَيْهِ فَكُفَّ سَلَامَكَ عَنْهُ، فَحَظَرَ اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ الْمَنَّ بِالصَّنِيعَةِ، وَاخْتَصَّ بِهِ صِفَةً لِنَفْسِهِ، لِأَنَّهُ مِنَ الْعِبَادِ تَعْيِيرٌ. وَتَكْدِيرٌ وَمِنَ اللَّهِ إِفْضَالٌ وَتَذْكِيرٌ {لَهُمْ أَجْرُهُمْ} أَيْ ثَوَابُهُمْ {عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}

Süfyân şöyle demiştir: «{مَنًّا وَلَا أَذًى} Başa kakmak ve eziyet etmek; 'Sana defalarca verdim ama hiç şükretmedin' demektir.» Abdurrahmân b. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: «Babam şöyle derdi: 'Bir adama bir şey verdiğinde, ona selam vermenin dahi ona ağır geldiğini görürsen, ona selam vermekten bile vazgeç.'» Allah, kullarına yaptığı iyiliği başa kakmayı haram kılmış, bunu ise sadece Kendi zatına has bir sıfat kılmıştır; zira kullardan gelirse bu bir ayıplama ve kederlendirmedir, Allah'tan gelirse ise bir lütuf ve hatırlatmadır. {لَهُمْ أَجْرُهُمْ} “onların mükâfatları” yani sevapları {عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ} “Rableri katındadır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.”

{قَوْلٌ مَعْرُوفٌ} أَيْ كَلَامٌ حَسَنٌ وَرَدٌّ عَلَى السَّائِلِ جَمِيلٌ، وَقِيلَ عِدَةٌ حَسَنَةٌ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: دُعَاءٌ صَالِحٌ يَدْعُو لِأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: نَزَلَتْ فِي إِصْلَاحِ ذَاتِ الْبَيْنِ {وَمَغْفِرَةٌ} أَيْ تَسْتُرُ عَلَيْهِ خَلَّتَهُ وَلَا تَهْتِكُ عَلَيْهِ سِتْرَهُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ: بِتَجَاوُزٍ عَنْ ظَالِمِهِ، وَقِيلَ يَتَجَاوَزُ عَنِ الْفَقِيرِ إِذَا اسْتَطَالَ عَلَيْهِ عِنْدَ رَدِّهِ {خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ} يَدْفَعُهَا إِلَيْهِ {يَتْبَعُهَا أَذًى} أَيْ مَنٌّ وَتَعْيِيرٌ لِلسَّائِلِ أَوْ قَوْلٌ يُؤْذِيهِ {وَاللَّهُ غَنِيٌّ} أَيْ مُسْتَغْنٍ عَنْ صَدَقَةِ الْعِبَادِ {حَلِيمٌ} لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ عَلَى مَنْ يَمُنُّ وَيُؤْذِي بِالصَّدَقَةِ.

{قَوْلٌ مَعْرُوفٌ} “Güzel bir söz”; yani tatlı bir söz ve isteyene güzel bir şekilde karşılık vermektir. Güzel bir vaat olduğu da söylenmiştir. Kelbî: «Kardeşine gıyabında yaptığı salih bir duadır» demiştir. Dahhâk ise: «İnsanların arasını düzeltmek hakkında nazil olmuştur» demiştir. {وَمَغْفِرَةٌ} “ve bağışlama”; yani onun muhtaçlığını gizlemen ve onun ayıbını ortaya dökmemendir. Kelbî ve Dahhâk: «Kendisine zulmedeni bağışlamaktır» demişlerdir. Fakir kimse kendisine yardım talebi reddedildiğinde saygısızlık yaparsa onu affetmektir de denilmiştir. {خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ} “sadakadan daha hayırlıdır”; ona verdiği [sadakadan], {يَتْبَعُهَا أَذًى} “arkasından eziyet gelen”; yani isteyene başa kakma, ayıplama veya onu incitecek bir söz söyleme bulunan sadakadan. {وَاللَّهُ غَنِيٌّ} “Allah Ganî'dir”; yani kulların sadakasına muhtaç değildir. {حَلِيمٌ} “Halîm'dir”; sadakasını başa kakan ve eziyet eden kimseye ceza vermekte acele etmeyendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ} أَيْ أُجُورَ صَدَقَاتِكُمْ {بِالْمَنِّ} عَلَى السَّائِلِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: بِالْمَنِّ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى {وَالْأَذَى} لِصَاحِبِهَا ثُمَّ ضَرَبَ لِذَلِكَ مَثَلًا فَقَالَ {كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ} أَيْ كَإِبْطَالِ الَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ {رِئَاءَ النَّاسِ} أَيْ مُرَاءَاةً وَسُمْعَةً لِيَرَوْا نَفَقَتَهُ وَيَقُولُوا إِنَّهُ كَرِيمٌ سَخِيٌّ {وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} يُرِيدُ أَنَّ الرِّيَاءَ يُبْطِلُ الصَّدَقَةَ وَلَا تَكُونُ النَّفَقَةُ مَعَ الرِّيَاءِ مِنْ فِعْلِ الْمُؤْمِنِينَ وَهَذَا لِلْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ الْكَافِرَ مُعْلِنٌ بِكُفْرِهِ غَيْرُ مُرَاءٍ {فَمَثَلُهُ} أَيْ مَثَلُ هَذَا الْمُرَائِي {كَمَثَلِ صَفْوَانٍ} الْحَجَرِ الْأَمْلَسِ، وَهُوَ وَاحِدٌ وَجَمْعٌ، فَمَنْ جَعَلَهُ جَمْعًا فَوَاحِدُهُ صَفْوَانَةٌ وَمَنْ جَعَلَهُ وَاحِدًا فَجَمْعُهُ صُفِيٌّ {عَلَيْهِ} أَيْ عَلَى الصَّفْوَانِ {تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ} الْمَطَرُ الشَّدِيدُ الْعَظِيمُ الْقَطْرِ {فَتَرَكَهُ صَلْدًا} أَيْ أَمْلَسَ، وَالصَّلْدُ الْحَجَرُ الصُّلْبُ الْأَمْلَسُ الَّذِي لَا شَيْءَ عَلَيْهِ فَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِنَفَقَةِ الْمُنَافِقِ وَالْمُرَائِي وَالْمُؤْمِنَ الَّذِي يَمُنُّ بِصَدَقَتِهِ وَيُؤْذِي وَيُرِي النَّاسَ فِي الظَّاهِرِ أَنَّ لِهَؤُلَاءِ أَعْمَالًا كَمَا يُرَى التُّرَابُ عَلَى هَذَا الصَّفْوَانِ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ بَطَلَ كُلُّهُ وَاضْمَحَلَّ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِلَّهِ ﷿ كَمَا أَذْهَبَ الْوَابِلُ مَا عَلَى الصَّفْوَانِ مِنَ التُّرَابِ فَتَرَكَهُ صَلْدًا {لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا} أَيْ عَلَى ثَوَابِ شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَعَمِلُوا فِي الدُّنْيَا {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}

Allah Teâlâ'nın: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ} “Ey iman edenler! Sadakalarınızı boşa çıkarmayın”; yani sadakalarınızın sevaplarını [boşa çıkarmayın], {بِالْمَنِّ} isteyene başa kakmakla. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Allah Teâlâ'ya karşı minnet taslamakla» demiştir. {وَالْأَذَى} “ve gönül kırmakla” yani sadaka verilen kimseye eziyet etmekle. Sonra buna bir misal vererek şöyle buyurdu: {كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ} “malını harcayan kimse gibi”; yani malını harcayan kimsenin boşa çıkarması gibi, {رِئَاءَ النَّاسِ} “insanlara gösteriş için”; yani insanlar onun harcamasını görsünler ve 'O cömerttir, eli açıktır' desinler diye riya ve şöhret amacıyla [harcayan]. {وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Allah'a ve ahiret gününe inanmayan”. Kastedilen şudur: Riya sadakayı boşa çıkarır; riya ile yapılan infak müminlerin ameli değildir ve bu münafıkların vasfıdır; çünkü kâfir küfrünü açıkça ilan eder, riyakârlık yapmaz. {فَمَثَلُهُ} “onun durumu”; yani bu riyakârın durumu, {كَمَثَلِ صَفْوَانٍ} “safvânın durumu gibidir”; yani kaygan ve düz taşın. Bu kelime hem tekil hem çoğul olarak kullanılır; onu çoğul kabul edenlere göre tekili صَفْوَانَةٌ (safvâne), tekil kabul edenlere göre ise çoğulu صُفِيٌّ (sufiyy) şeklindedir. {عَلَيْهِ} “üzerinde bulunan”; yani o kayanın üzerinde, {تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ} “toprak [bulunan kayanın], ona şiddetli bir yağmur isabet ettiğinde”; yani iri damlalı, şiddetli bir yağmur [isabet ettiğinde], {فَتَرَكَهُ صَلْدًا} “onu cascavlak bırakan”; yani kaygan, pürüzsüz bırakan [yağmur gibi]. es-Sald (الصَّلْدُ); üzerinde hiçbir şey bulunmayan sert ve düz taştır. İşte bu, Allah Teâlâ'nın münafığın, riyakârın ve sadakasını başa kakıp eziyet eden müminin infakı için verdiği bir misaldir. İnsanlara dışarıdan bu kimselerin amelleri varmış gibi gösterilir; tıpkı bu kayanın üzerinde görünen toprak gibi. Kıyamet günü olduğunda ise hepsi boşa çıkar ve yok olup gider; çünkü Allah celle celâlühû rızası için yapılmamıştır; tıpkı şiddetli yağmurun kayanın üzerindeki toprağı alıp götürerek onu cascavlak bırakması gibi. {لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا} “Kazandıklarından hiçbir şey elde edemezler”; yani dünyada kazandıkları ve yaptıkları amellerin hiçbir sevabını ele geçiremezler. {وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ} “Allah, kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez.”

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو مَوْلَى الْمُطَّلِبِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ "إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَيْكُمُ الشِّرْكَ الْأَصْغَرَ" قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الشِّرْكُ الْأَصْغَرُ؟ قَالَ "الرِّيَاءُ يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ يَوْمَ يُجَازِي الْعِبَادَ بِأَعْمَالِهِمْ: اذْهَبُوا إِلَى الَّذِينَ كُنْتُمْ تُرَاءُونَ فِي الدُّنْيَا فَانْظُرُوا هَلْ تَجِدُونَ عِنْدَهُمْ

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Hırakî bildirdi, bize Ebü'l-Hasen et-Tâysefûnî bildirdi, bize Abdullâh b. Ömer el-Cevherî bildirdi, bize Ahmed b. Alî el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Alî b. Hucr bildirdi, bize İsmâîl b. Ca'fer bildirdi, bize el-Muttalib'in azatlısı Amr b. Ebî Amr, Âsım b. Ömer'den, [o da] Mahmûd b. Lebîd'den bildirdi ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizin hakkınızda en çok korktuğum şey küçük şirktir.» [Sahâbîler]: «Ey Allah'ın Resûlü! Küçük şirk nedir?» dediler. O da şöyle buyurdu: «Riyadır. Allah kullarına amellerinin karşılığını verdiği gün onlara: 'Dünyada kendilerine gösteriş yaptığınız kimselere gidin de bakın bakalım onların yanında bir

جَزَاءً" (١) .

mükâfat bulabilecek misiniz?' buyurur.» (١)

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي تَوْبَةَ أَخْبَرَنَا أَبُو طَاهِرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْحَارِثِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ الْكِسَائِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مَحْمُودٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ أَبُو عُثْمَانَ الْمَدَائِنِيُّ أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ مُسْلِمٍ حَدَّثَهُ أَنَّ شُفَيًّا الْأَصْبَحِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّهُ دَخَلَ الْمَدِينَةَ فَإِذَا هُوَ بَرْجُلٍ قَدِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ النَّاسُ فَقَالَ مَنْ هَذَا؟ قَالُوا: أَبُو هُرَيْرَةَ، فَدَنَوْتُ مِنْهُ حَتَّى قَعَدْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُوَ يُحَدِّثُ النَّاسَ فَلَمَّا سَكَتَ وَخَلَا قُلْتُ لَهُ: أَنْشُدُكَ اللَّهَ بِحَقٍّ، لَمَا حَدَّثْتَنِي حَدِيثًا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ "إِنَّ اللَّهَ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَنْزِلُ إِلَى الْعِبَادِ لِيَقْضِيَ بَيْنَهُمْ، وَكُلُّ أُمَّةٍ جَاثِيَةٍ فَأَوَّلُ مَنْ يَدْعُو بِهِ رَجُلٌ جَمَعَ الْقُرْآنَ، وَرَجُلٌ قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَرَجُلٌ كَثِيرُ الْمَالِ، فَيَقُولُ اللَّهُ لِلْقَارِئِ: أَلَمْ أُعَلِّمْكَ مَا أَنْزَلْتُ عَلَى رَسُولِي؟ فَقَالَ: بَلَى يا رب ٤٧/ب قَالَ: فَمَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا عَلِمْتَ؟ قَالَ: كُنْتُ أَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ، فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ: كَذَبْتَ، وَتَقُولُ لَهُ الْمَلَائِكَةُ: كَذَبْتَ وَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ قَارِئٌ فَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ، وَيُؤْتَى بِصَاحِبِ الْمَالِ فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ: أَلَمْ أُوَسِّعْ عَلَيْكَ حَتَّى لَمْ أَدَعْكَ تَحْتَاجُ إِلَى أَحَدٍ؟ قَالَ: بَلَى يَا رَبِّ، قَالَ: فَمَا عَمِلْتَ فِيمَا آتَيْتُكَ؟ قَالَ: كُنْتُ أَصِلُ الرَّحِمَ وَأَتَصَدَّقُ. فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ: كَذَبْتَ، وَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ كَذَبْتَ وَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ جَوَّادٌ فَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ، وَيُؤْتَى بِالَّذِي قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقُولُ لَهُ: فَبِمَاذَا قُتِلْتَ؟ فَيَقُولُ: يَا رَبِّ أَمَرْتَ بِالْجِهَادِ فِي سَبِيلِكَ فَقَاتَلْتُ حَتَّى قُتِلْتُ، فَيَقُولُ اللَّهُ: كَذَبْتَ وَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ: كَذَبْتَ، وَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ جَرِيءٌ فَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ، ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى رُكْبَتِي فَقَالَ: يَا أَبَا هُرَيْرَةَ أُولَئِكَ الثَّلَاثَةُ أَوَّلُ خَلْقٍ تُسَعَّرُ بِهِمُ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ" .

Bize Ebû Bekr Muhammed b. Abdillâh b. Ebî Tevbe bildirdi, bize Ebû Tâhir Muhammed b. Ahmed el-Hârisî bildirdi, bize Ebü'l-Hasen Muhammed b. Ya'kūb el-Kisâî bildirdi, bize Abdullâh b. Muhammed b. Mahmûd bildirdi, bize İbrâhîm b. Abdillâh el-Hallâl bildirdi, bize Abdullâh b. el-Mübârek, Hayve b. Şüreyh'ten bildirdi, [o da şöyle dedi:] Bana Velîd b. Ebi'l-Velîd Ebû Osmân el-Medâinî bildirdi ki Ukbe b. Müslim ona Şufey el-Asbahî'nin şöyle anlattığını rivayet etti: Medine'ye girdim, bir de baktım ki etrafında insanların toplandığı bir adam var. "Bu kim?" diye sordum. "Ebû Hüreyre" dediler. Hemen yanına yaklaştım ve önünde oturdum; insanlara hadis rivayet ediyordu. Susup yalnız kaldığında ona: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bizzat işittiğin bir hadisi bana anlatman için Allah adına senden hak talep ediyorum." dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: «Kıyamet günü olduğunda Allah, kulları arasında hüküm vermek için iner; her ümmet diz çökmüş vaziyettedir. Hesaba ilk çağrılacak olanlar: Kur'an'ı ezberlemiş (toplamış) bir adam, Allah yolunda öldürülen bir adam ve çok malı olan bir adamdır. Allah Kur'an okuyana (kāriye): "Resûlüme indirdiğimi sana öğretmedim mi?" buyurur. O da: "Evet, yâ Rabbi!" der. [Allah]: "Peki, öğrendiklerinle ne amel işledin?" buyurur. O: "Gece ve gündüz saatlerinde onunla [namaza] dururdum." der. Allah ona: "Yalan söyledin." buyurur, melekler de ona: "Yalan söyledin." derler. Allah Teâlâ: "Aksine sen, 'Filan kimse kāridir (güzel okuyucudur)' densin diye istedin ve nitekim [dünyada] öyle de denildi." buyurur. Sonra mal sahibi getirilir. Allah ona: "Seni kimseye muhtaç kılmayacak derecede sana genişlik (zenginlik) vermedim mi?" buyurur. O: "Evet, yâ Rabbi!" der. [Allah]: "Sana verdiklerimle ne amel işledin?" buyurur. O: "Akrabayı gözetir ve sadaka verirdim." der. Allah ona: "Yalan söyledin." buyurur, melekler de: "Yalan söyledin." derler. Allah Teâlâ: "Aksine sen, 'Filan kimse cömerttir' densin diye istedin ve nitekim öyle de denildi." buyurur. Sonra Allah yolunda öldürülen kimse getirilir. [Allah] ona: "Sen ne uğrunda öldürüldün?" buyurur. O: "Yâ Rabbi! Senin yolunda cihad etmeyi emrettin, ben de öldürülünceye kadar savaştım." der. Allah: "Yalan söyledin." buyurur, melekler de: "Yalan söyledin." derler. Allah Teâlâ: "Aksine sen, 'Filan kimse cesurdur' densin diye istedin ve nitekim öyle de denildi." buyurur. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dizime vurup şöyle buyurdu: "Ey Ebû Hüreyre! İşte bu üçü, kıyamet günü cehennem ateşinin kendileriyle tutuşturulacağı mahlûkatın ilkleridir."».

{وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥) }

{وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٦٥)} “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak ve içlerindeki [imanı] kökleştirmek için harcayanların durumu, yüksekçe bir tepedeki bahçenin durumu gibidir ki, ona bol bir yağmur isabet edince meyvesini iki kat verir. Ona bol yağmur isabet etmese bile bir çisenti [yeter]. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} أَيْ طَلَبَ رِضَا اللَّهِ تَعَالَى {وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ}

Allah Teâlâ'nın: {وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ} “Mallarını Allah'ın rızasını kazanmak için harcayanların durumu...”; yani Allah Teâlâ'nın rızasını talep ederek [harcayanların], {وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ} “ve içlerindeki [imanı] kökleştirmek için” buyruğunda;

قَالَ قَتَادَةُ: احْتِسَابًا، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالْكَلْبِيُّ: تَصْدِيقًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ يُخْرِجُونَ الزَّكَاةَ طَيِّبَةً بِهَا أَنْفُسُهُمْ عَلَى يَقِينٍ بِالثَّوَابِ وَتَصْدِيقٍ بِوَعْدِ اللَّهِ، وَيَعْلَمُونَ أَنَّ مَا أَخْرَجُوا خَيْرٌ لَهُمْ مِمَّا تَرَكُوا، وَقِيلَ عَلَى يَقِينٍ بِإِخْلَافِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ.

Katâde: «Sevabını sadece Allah'tan bekleyerek» demiştir. Şa'bî ve Kelbî ise: «Kendi içlerinden tasdik ederek; yani zekâtı gönül hoşluğuyla, sevabına kesin inanarak ve Allah'ın vaadini tasdik ederek verirler ve bilirler ki verdikleri şey geride bıraktıklarından kendileri için daha hayırlıdır» demişlerdir. Allah'ın bunun karşılığını kendilerine vereceğine kesin inanarak [verdikleri] de söylenmiştir.

وَقَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ: يُثْبِتُونَ أَيْ يَضَعُونَ أَمْوَالَهُمْ، قَالَ الْحَسَنُ: كَانَ الرَّجُلُ إِذَا هَمَّ بِصَدَقَةٍ تَثَبَّتَ فَإِنْ كَانَ لِلَّهِ أَمْضَى وَإِنْ كَانَ يُخَالِطُهُ شَكٌّ أَمْسَكَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ التَّثْبِيتُ بِمَعْنَى التَّثَبُّتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا (٨-الْمُزَّمِّلِ) أَيْ تَبَتُّلًا {كَمَثَلِ جَنَّةٍ} أَيْ بُسْتَانٍ قَالَ (الْمُبَرِّدُ) (١) وَالْفَرَّاءُ: إِذَا كَانَ فِي الْبُسْتَانِ نَخْلٌ فَهُوَ جَنَّةٌ وَإِنْ كَانَ فِيهِ كَرْمٌ فَهُوَ فِرْدَوْسٌ {بِرَبْوَةٍ} قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ بِرَبْوَةٍ وَإِلَى رَبْوَةٍ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنُونَ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَقَرَأَ الْأَخَرُونَ بِضَمِّهَا وَهِيَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ الْمُسْتَوِي الَّذِي تَجْرِي فِيهِ الْأَنْهَارُ فَلَا يَعْلُوهُ الْمَاءُ وَلَا يَعْلُو عَنِ الْمَاءِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهَا بِرَبْوَةٍ لِأَنَّ النَّبَاتَ عَلَيْهَا أَحْسَنُ وَأَزْكَى {أَصَابَهَا وَابِلٌ} مَطَرٌ شَدِيدٌ كَثِيرٌ {فَآتَتْ أُكُلَهَا} ثَمَرَهَا، قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّثْقِيلِ، وَزَادَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ تَخْفِيفَ أُكُلِهِ وَالْأُكُلِ، وَخَفَّفَ أَبُو عَمْرٍو رُسُلَنَا وَرُسُلَكُمْ وَرُسُلَهُمْ وَسُبُلَنَا.

Atâ ve Mücâhid: «Mallarını nereye koyacaklarını iyice sabitlerler» demişlerdir. Hasan şöyle demiştir: «Kişi bir sadaka vermeye niyetlendiğinde iyice düşünür, teennî gösterirdi (tesebbüt); eğer Allah içinse verirdi, eğer içine bir şüphe karışırsa vermekten vazgeçerdi.» Bu görüşe göre 'tesbît' (تَثْبِيت) kelimesi 'tesebbüt' (تَثَبُّت / teennî göstermek) anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ'nın: "وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا" (Müzzemmil, 8) buyruğu da 'tebettülen' (تَبَتُّلًا) anlamındadır. {كَمَثَلِ جَنَّةٍ} “bir bahçenin durumu gibidir”; yani bostanın. Müberred ve Ferrâ şöyle demişlerdir: «Bostanda hurma ağaçları varsa o 'cennet'tir; eğer içinde asma/üzüm bağı varsa 'firdevs'tir.» {بِرَبْوَةٍ} “yüksekçe bir tepedeki”; İbn Âmir ve Âsım, buradaki 'bi-rabvetin' ve Mü'minûn sûresindeki 'ilâ rabvetin' kelimelerini râ harfinin fethasıyla [rabve] okumuşlar, diğerleri ise zammesiyle [rubve] okumuşlardır. Bu, içinden ırmaklar akan, suyun altında kalmayan ve sudan da uzak olmayan yüksek ve düzlük yerdir. Onu tepede kılmasının sebebi, tepedeki bitkilerin daha güzel ve daha verimli olmasıdır. {أَصَابَهَا وَابِلٌ} “ona şiddetli ve bol bir yağmur isabet edince”, {فَآتَتْ أُكُلَهَا} “meyvesini verdi”; Nâfi, İbn Kesîr ve Ebû Amr hafifleterek [uklehe], diğerleri ise zammenin harekesini belirginleştirerek (tashîl/tahfîf yerine teskîn veya teskîl ile) okumuşlardır. Nâfi ve İbn Kesîr buna ilaveten 'üklühû' ve 'el-ükl' kelimelerini de hafifleterek [hârekesiz/sükûnlu] okumuşlar, Ebû Amr ise 'rusulenâ', 'rusuleküm', 'rusulehüm' ve 'sübülenâ' kelimelerini hafifletmiştir.

{ضِعْفَيْنِ} أَيْ أَضْعَفَتْ فِي الْحَمْلِ قَالَ عَطَاءٌ: حَمَلَتْ فِي السَّنَةِ مِنَ الرِّيعِ (٢) مَا يَحْمِلُ غَيْرُهَا فِي سَنَتَيْنِ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: حَمَلَتْ فِي السَّنَةِ مَرَّتَيْنِ {فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ} أَيْ فَطَشٌّ، وَهُوَ الْمَطَرُ الضَّعِيفُ الْخَفِيفُ وَيَكُونُ دَائِمًا.

{ضِعْفَيْنِ} “iki kat”; yani ürünü katbekat arttı. Atâ şöyle demiştir: «Diğer bahçelerin iki yılda verdiği mahsulü bir yılda verdi.» İkrime ise: «Yılda iki defa ürün verdi» demiştir. {فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ} “Ona bol yağmur isabet etmese bile bir çisenti [yeter]”; yani az ve hafif bir yağmur yağar, o da devamlı olur.

قَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ النَّدَى، وَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لِعَمَلِ الْمُؤْمِنَ الْمُخْلِصِ فَيَقُولُ: كَمَا أَنَّ هَذِهِ الْجَنَّةَ تَرِيعُ فِي كُلِّ حَالٍ وَلَا تَخَلَّفُ سَوَاءٌ قَلَّ الْمَطَرُ أَوْ كَثُرَ، كَذَلِكَ يُضْعِفُ اللَّهُ صَدَقَةَ الْمُؤْمِنَ الْمُخْلِصِ الَّذِي لَا يَمُنُّ وَلَا يُؤْذِي سَوَاءٌ قَلَّتْ نَفَقَتُهُ أَوْ كَثُرَتْ، وَذَلِكَ أَنَّ الطَّلَّ إِذَا كَانَ يَدُومُ يَعْمَلُ عَمَلَ الْوَابِلِ الشَّدِيدِ.

Süddî şöyle demiştir: O (tall), çiğ/çisentidir. Bu, Allah Teâlâ'nın ihlaslı müminin ameli için verdiği bir misaldir; şöyle buyurmaktadır: Nasıl ki bu bahçe, yağmur ister az ister çok olsun her hâlükârda mahsul verir ve [üründen] geri kalmazsa; Allah da başa kakmayan ve gönül incitmeyen ihlaslı müminin sadakasını, infakı ister az ister çok olsun öylece katbekat artırır. Zira çisenti devamlı olduğunda, şiddetli sağanak yağmurun gördüğü işi görür.

{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}

{وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧) }

{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ (٢٦٦) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ (٢٦٧)} “Sizden biriniz arzu eder mi ki, hurmalardan ve üzümlerden altından ırmaklar akan, içinde kendisi için her türlü meyve bulunan bir bahçesi olsun da, tam kendisine ihtiyarlık çöküp güçsüz çocukları varken, o bahçeye içinde ateş bulunan bir kasırga isabet edip yanıversin? Düşünesiniz diye Allah size ayetleri işte böyle açıklar. (266) Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın temizlerinden infak edin. Kendinizin ancak göz yumarak alabileceğiniz kötü şeyleri infak etmeye kalkışmayın. Bilin ki şüphesiz Allah Ganî'dir (zengindir), Hamîd'dir (övgüye layıktır). (267)”

{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى" [قَوْلُهُ أَيَوَدُّ يَعْنِي: أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ أَيْ بُسْتَانٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ] (١) .

{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ} “Sizden biriniz arzu eder mi ki, hurmalardan ve üzümlerden altından ırmaklar akan bir bahçesi olsun...” Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: "Ey iman edenler! Başa kakmak ve gönül kırmak suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın" ayetiyle bağlantılıdır. [{أَيَوَدُّ} buyruğu yani; sizden biriniz kendisi için hurma ve üzümlerden, altından ırmaklar akan bir bahçesi, yani bostanı olmasını ister mi?] (١)

{لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ} أَوْلَادٌ صِغَارٌ ضِعَافٌ عَجَزَةٌ {فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ} الرِّيحُ الْعَاصِفُ الَّتِي تَرْتَفِعُ إِلَى السَّمَاءِ كَأَنَّهَا عَمُودٌ وَجَمْعُهُ أَعَاصِيرُ {فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ} هَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِعَمَلِ الْمُنَافِقِ وَالْمُرَائِي يَقُولُ: عَمَلُهُ فِي حُسْنِهِ كَحُسْنِ الْجَنَّةِ يَنْتَفِعُ بِهِ كَمَا يَنْتَفِعُ صَاحِبُ الْجَنَّةِ بِالْجَنَّةِ، فَإِذَا كَبِرَ أَوْ ضَعُفَ وَصَارَ لَهُ أَوْلَادٌ ضِعَافٌ وَأَصَابَ جَنَّتَهُ إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ فَصَارَ أَحْوَجَ مَا يَكُونُ إِلَيْهَا وَضَعُفَ عَنْ إِصْلَاحِهَا لِكِبَرِهِ وَضَعْفِ أَوْلَادِهِ عَنْ إِصْلَاحِهَا لِصِغَرِهِمْ وَلَمْ يَجِدْ هُوَ مَا يَعُودُ بِهِ عَلَى أَوْلَادِهِ وَلَا أَوْلَادُهُ مَا يَعُودُونَ بِهِ عَلَيْهِ فَبَقُوا جَمِيعًا مُتَحَيِّرِينَ عَجَزَةً لَا حِيلَةَ بِأَيْدِيهِمْ، كَذَلِكَ يُبْطِلُ اللَّهُ عَمَلَ هَذَا الْمُنَافِقِ وَالْمُرَائِي حِينَ لَا مُغِيثَ (٢) لَهُمَا وَلَا تَوْبَةَ وَلَا إِقَالَةَ.

{لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ} “içinde kendisi için her türlü meyve bulunan ve tam kendisine ihtiyarlık çöküp güçsüz çocukları varken...”; yani küçük, zayıf ve aciz evlatları varken. {فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ} “o bahçeye bir kasırga isabet edip...”; göğe doğru sütun gibi yükselen şiddetli rüzgâr; çoğulu 'eâsîr'dir. {فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ} “içinde ateş bulunan ve yanıveren”. Bu, Allah'ın münafığın ve riyakârın ameli için verdiği bir misaldir; şöyle buyurur: Onun ameli güzellik bakımından bahçenin güzelliği gibidir, bahçe sahibi bahçesinden faydalandığı gibi o da amelinden faydalanır. Fakat yaşlandığında veya zayıf düştüğünde, bakıma muhtaç küçük çocukları olduğunda ve bahçesine içinde ateş bulunan bir kasırga isabet edip yaktığında; o bahçeye en çok muhtaç olduğu anda bahçesiz kalır; yaşlılığından ötürü onu ıslah etmekten aciz kalır, çocukları da küçük olduklarından onu ıslah edemezler. Ne kendisi çocuklarına bakacak bir şey bulabilir ne de çocukları ona bakabilir; böylece hepsi şaşkın, çaresiz ve ellerinden hiçbir şey gelmez halde kalakalırlar. İşte Allah da bu münafığın ve riyakârın amelini, kendilerine hiçbir yardımcının bulunmadığı, tövbenin ve telafinin kabul edilmediği o anda böylece boşa çıkarır.

قَالَ عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ: قَالَ عُمَرُ ﵁ يَوْمًا لِأَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ: فِيمَنْ تَرَوْنَ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ {أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} قَالُوا: اللَّهُ أَعْلَمُ، فَغَضِبَ عُمَرُ ﵁ فَقَالَ: قُولُوا نَعْلَمُ أَوْ لَا نَعْلَمُ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: فِي نَفْسِي مِنْهَا شَيْءٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: ابْنُ أَخِي قُلْ وَلَا تُحَقِّرْ نَفْسَكَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: ضَرَبْتَ مَثَلًا لِعَمَلٍ، فَقَالَ عُمَرُ ﵁: أَيُّ عَمَلٍ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: لِعَمَلِ الْمُرَائِي قَالَ عُمَرُ ﵁ لِرَجُلٍ غَنِيٍّ يَعْمَلُ بِطَاعَةِ اللَّهِ بَعَثَ اللَّهُ لَهُ الشَّيْطَانَ فَعَمِلَ بِالْمَعَاصِي حَتَّى أَغْرَقَ أَعْمَالَهُ" (٣) {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ}

Ubeyd b. Umeyr şöyle demiştir: Bir gün Ömer radıyallâhu anh Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîlerine: «{أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ} “Sizden biriniz hurma ve üzüm bahçesi olmasını arzu eder mi?” ayetinin kim hakkında nazil olduğunu düşünüyorsunuz?» diye sordu. «Allah en iyisini bilir» dediler. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh öfkelenerek: «Biliyoruz veya bilmiyoruz deyin!» dedi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Ey Müminlerin Emîri! Bu hususta benim zihnimde bir kanaat var» dedi. Ömer radıyallâhu anh: «Ey kardeşimin oğlu! Söyle, kendini küçük görme» dedi. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Bu bir amel için misal verilmiştir» dedi. Ömer radıyallâhu anh: «Hangi amel için?» diye sorunca, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Riyakârın ameli için» dedi. Ömer radıyallâhu anh: «Allah'a itaatle amel eden zengin bir adam içindir ki; Allah ona şeytanı musallat etmiş, o da günahlar işleyerek nihayet bütün amellerini batırmıştır» dedi. (٣) {كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ} “Düşünesiniz diye Allah size ayetleri işte böyle açıklar.”

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ} خِيَارِ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ وَمُجَاهِدٌ: مِنْ حَلَالَاتِ {مَا كَسَبْتُمْ} بِالتِّجَارَةِ وَالصِّنَاعَةِ وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى إِبَاحَةِ الْكَسْبِ وَأَنَّهُ يَنْقَسِمُ إِلَى طِيِّبٍ وَخَبِيثٍ.

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيِّبَاتِ} “Ey iman edenler! Temizlerinden infak edin”; yani en hayırlılarından. İbn Mes'ûd radıyallâhu anh ve Mücâhid: «Helal olanlarından» demişlerdir. {مَا كَسَبْتُمْ} “kazandıklarınızın”; ticaret ve sanat yoluyla kazandıklarınızın. Bunda kazanç sağlamanın mubah olduğuna ve kazancın temiz ile kötü diye kısımlara ayrıldığına bir delil vardır.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ، أَخْبَرَنَا أَبُو

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû

جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، أَخْبَرَنَا الْأَعْمَشُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنِ الْأَسْوَدِ عَنْ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "إِنَّ أَطْيَبَ مَا يَأْكُلُ الرَّجُلُ مِنْ كَسْبِهِ، وَإِنَّ وَلَدَهُ مِنْ كَسْبِهِ" (١) .

Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Ya'lâ b. Ubeyd bildirdi, bize el-A'meş, İbrâhim'den, [o] el-Esved'den, [o da] Âişe'den radıyallâhu anhâ bildirdi ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kişinin yediği şeylerin en temizi kendi kazancındandır; şüphesiz onun çocuğu da kendi kazancındandır» buyurdu. (١)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ بْنُ صَالِحٍ عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ عَنِ الْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِ يَكْرِبَ أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: "مَا أَكَلَ أَحَدٌ طَعَامًا قَطُّ خَيْرًا مِنْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ عَمَلِ يَدِهِ، وَكَانَ دَاوُدُ لَا يَأْكُلُ إِلَّا مِنْ عَمَلِ يَدَيْهِ" (٢) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Abdullâh b. Sâlih bildirdi, bize Ebû Muâviye b. Sâlih, Bahîr b. Sa'd'dan, [o] Hâlid b. Ma'dân'dan, [o da] Mikdâm b. Ma'dîkerib'den bildirdi ki o, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Hiç kimse elinin emeğinden daha hayırlı bir yiyecek asla yememiştir. Dâvûd da ancak kendi elinin emeğinden yerdi.» (٢)

أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ يَحْيَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَخْبَرَنَا نَجَاحُ بْنُ يَزِيدَ الْمُحَارِبِيُّ بِالْكُوفَةِ، أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ دُحَيْمٍ الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَازِمٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُبَيْدٍ، أَخْبَرَنَا أَبَانُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الصَّبَّاحِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ﵄، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا يَكْتَسِبُ عَبْدٌ مَالًا حَرَامًا فَيَتَصَدَّقُ مِنْهُ فَيَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ، وَلَا يُنْفِقُ مِنْهُ فَيُبَارِكُ لَهُ فِيهِ وَلَا يَتْرُكُهُ خَلْفَ ظَهْرِهِ إِلَّا كَانَ زَادُهُ إِلَى النَّارِ، إِنَّ اللَّهَ لَا يَمْحُو السَّيِّئَ بِالسَّيِّئِ، وَلَكِنْ يَمْحُو السَّيِّئَ بِالْحَسَنِ، إِنَّ الْخَبِيثَ لَا يَمْحُو الْخَبِيثَ" (٣) .

Bize Ebü'l-Kâsım Yahyâ b. Alî b. Muhammed el-Kuşmîhenî bildirdi, bize Kûfe'de Necâh b. Yezîd el-Muhâribî bildirdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Alî b. Duheym eş-Şeybânî bildirdi, bize Ahmed b. Hâzim bildirdi, bize Yahyâ b. Ubeyd bildirdi, bize Ebân b. İshâk, es-Sabbâh b. Muhammed b. Mürre el-Hemedânî'den, [o da] Abdullâh b. Mes'ûd'dan radıyallâhu anhümâ bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bir kul haram bir mal kazanıp da ondan sadaka verirse Allah bunu ondan kabul etmez; o maldan harcarsa kendisine onda bereket verilmez; arkasında [miras] bırakırsa bu ancak onun cehenneme giden azığı olur. Şüphesiz ki Allah kötülüğü kötülükle silmez, bilakis kötülüğü iyilikle siler. Şüphesiz pis olan, pis olanı temizlemez.» (٣)

وَالزَّكَاةُ وَاجِبَةٌ فِي مَالِ التِّجَارَةِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، فَبَعْدَ الْحَوْلِ يُقَوِّمُ الْعُرُوضَ فَيُخْرِجُ مِنْ قِيمَتِهَا رُبْعَ الْعُشْرِ إِذَا كان قيمتها عشرون دِينَارًا أَوْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ، قَالَ سَمُرَةُ بْنُ جُنْدُبٍ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَأْمُرُنَا أَنْ نُخْرِجَ الصَّدَقَةَ مِنَ الَّذِي نَعُدُّهُ لِلْبَيْعِ" (٤) .

İlim ehlinin çoğuna göre ticaret malında zekât farzdır. Bir yıl geçtikten sonra (havelân-ı havl) ticaret mallarının kıymeti belirlenir; eğer değeri yirmi dinara veya iki yüz dirheme ulaşıyorsa değerinin kırkta biri (dörtte bir öşür) zekât olarak çıkarılır. Semüre b. Cündeb şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem satmak için hazırladığımız şeylerden zekât çıkarmamızı bize emrederdi.» (٤)

وَعَنْ أَبِي عَمْرِو بْنِ حِمَاسٍ أَنَّ أَبَاهُ قَالَ: مَرَرْتُ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ وَعَلَى عُنُقِي أَدَمَةٌ

Ebû Amr b. Hımâs'tan rivayet edildiğine göre babası şöyle demiştir: Boynumda işlenmiş bir deri [yüküyle] Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh yanından geçtim,

أَحْمِلُهَا فَقَالَ عُمَرُ: أَلَا تُؤَدِّي زَكَاتَكَ يَا حِمَاسُ؟ فَقُلْتُ: مَا لِي غَيْرُ هَذَا وَأَهَبُ (١) فِي الْقَرَظِ (٢) ، فَقَالَ ذَاكَ مَالٌ، فَضَعْ، فَوَضَعْتُهَا فَحَسَبَهَا فَأَخَذَ مِنْهَا الزَّكَاةَ (٣) .

olduğu halde Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh yanından geçtim. Ömer: 'Ey Hımâs! Zekâtını vermeyecek misin?' dedi. Ben de: 'Bundan ve karaz (selem ağacı) içindeki sepilik derilerden başka bir şeyim yok' dedim. Ömer: 'İşte o maldır, yere koy' dedi. Ben de onu koydum; o da hesabını yapıp ondan zekâtı aldı.» (٣)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} قِيلَ هَذَا بِإِخْرَاجِ الْعُشُورِ مِنَ الثِّمَارِ والحبوب واتفق ٤٨/أأَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى إِيجَابِ الْعُشْرِ فِي النَّخِيلِ وَالْكُرُومِ وَفِيمَا يُقْتَاتُ مِنَ الْحُبُوبِ إِنْ كَانَ مَسْقِيًّا بِمَاءِ السَّمَاءِ أَوْ مِنْ نَهْرٍ يَجْرِي الْمَاءُ إِلَيْهِ مِنْ غَيْرِ مُؤْنَةٍ، وَإِنْ كَانَ مَسْقِيًّا بِسَاقِيَةٍ أَوْ بِنَضْحٍ فَفِيهِ نِصْفُ الْعُشْرِ.

Allah Teâlâ'nın: {وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ} “ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan [infak edin]” buyruğunun, meyvelerden ve tahıllardan öşür çıkarılması hakkında olduğu söylenmiştir. İlim ehli, hurma, üzüm ve temel gıda maddesi olan tahıllarda; şayet yağmur suyuyla veya masrafsız olarak akıp gelen nehir suyuyla sulanıyorsa onda öşür (onda bir), şayet dolapla veya hayvanla çekilen suyla sulanıyorsa onda yarım öşür (yirmide bir) zekâtın farz olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ "فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ عَثَرِيًّا (٤) الْعُشْرُ، وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ" (٥) .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf bildirdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Saîd b. Ebî Meryem bildirdi, bize Abdullâh b. Vehb bildirdi, bana Yûnus b. Yezîd, İbn Şihâb'dan, [o] Sâlim b. Abdillâh'tan, [o] babasından, [o da] Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bildirdi ki: «Yağmur ve pınar sularıyla sulanan yahut kökleriyle yeraltı suyunu çeken ekinlerde öşür (onda bir), hayvanla/dolapla çekilen suyla sulananlarda ise yarım öşür (yirmide bir) zekât vardır.» (٥)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ، أَخْبَرَنَا الشَّافِعِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ التَّمَّارِ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَتَّابِ بْنِ أُسَيْدٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ فِي زَكَاةِ الْكَرْمِ "يُخْرَصُ كَمَا يُخْرَصُ النَّخْلُ ثُمَّ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ زبيبا كما يؤدي زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا" .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Esam bildirdi, bize er-Rebî' bildirdi, bize eş-Şâfiî bildirdi, bize Abdullâh b. Nâfi', Muhammed b. Sâlih et-Temmâr'dan, [o] İbn Şihâb'dan, [o] Saîd b. el-Müseyyeb'den, [o da] Attâb b. Üseyd'den bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bağın zekâtı hakkında şöyle buyurdu: «Hurma ağacı tahmin yoluyla takdir edildiği (hars) gibi o da takdir edilir; sonra hurmanın zekâtı kuru hurma olarak ödendiği gibi onun da zekâtı kuru üzüm olarak ödenir.»

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا سِوَى النَّخْلِ وَالْكُرُومِ، وَفِيمَا سِوَى مَا يُقْتَاتُ بِهِ مِنَ الْحُبُوبِ، فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا عُشْرَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَالشَّافِعِيِّ ﵁.

İlim ehli hurma ve üzüm ağaçları dışındaki şeyler ile temel gıda maddesi sayılan tahıllar dışındaki ürünler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk bunlardan hiçbirinde öşür olmadığı görüşüne varmıştır; bu, İbn Ebî Leylâ ve eş-Şâfiî'nin radıyallâhu anh kavlidir.

وَقَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَمَالِكٌ ﵃: يَجِبُ فِي الزَّيْتُونِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَجِبُ الْعُشْرُ فِي جَمِيعِ الْبُقُولِ وَالْخَضْرَوَاتِ كَالثِّمَارِ إِلَّا الْحَشِيشَ وَالْحَطَبِ، وَكُلُّ ثَمَرَةٍ أَوْجَبْنَا فِيهَا الزَّكَاةَ فَإِنَّمَا يَجِبُ بِبُدُوِّ الصَّلَاحِ، وَوَقْتُ الْإِخْرَاجِ بَعْدَ الِاجْتِنَاءِ وَالْجَفَافِ، وَكُلُّ حَبٍّ أَوْجَبْنَا فِيهِ الْعُشْرَ فَوَقْتُ وُجُوبِهِ اشْتِدَادُ الْحَبِّ وَوَقْتُ الْإِخْرَاجِ بَعْدَ الدِّيَاسَةِ وَالتَّنْقِيَةِ، وَلَا يَجِبُ الْعُشْرُ فِي شَيْءٍ مِنْهَا حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ (١) عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ يَجِبُ فِي كُلِّ قَلِيلٍ وَكَثِيرٍ مِنْهَا، وَاحْتَجَّ مَنْ شَرَطَ النِّصَابَ بِمَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ، أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، عَنْ مَالِكٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ الْمَازِنِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الْإِبِلِ صَدَقَةٌ" (٢) .

ez-Zührî, el-Evzâî ve Mâlik radıyallâhu anhüm: «Zeytinde [öşür] farzdır» demişlerdir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: «Ot ve odun hariç, meyveler gibi bütün bakliyatta ve sebzelerde öşür farzdır» demiştir. Kendisinde zekâtı farz kıldığımız her meyvede zekât ancak olgunlaşmanın belirmesiyle (budüvv-i salâh) farz olur; çıkarma vakti ise devşirilip kurutulduktan sonradır. Kendisinde öşrü farz kıldığımız her tahılda ise vücub vakti danenin sertleşmesi, çıkarma vakti ise harman edilip temizlenmesinden sonradır. İlim ehlinin çoğuna göre miktarı beş veske ulaşmadıkça bunlardan hiçbirinde öşür farz olmaz. Ebû Hanîfe'ye rahimehullâh göre ise azında da çoğunda da farzdır. Nisap şartı koşanlar, bize Ebü'l-Hasen es-Serahsî'nin bildirdiği şu rivayeti delil getirmişlerdir: Bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] Muhammed b. Abdillâh b. Abdirrahmân b. Ebî Sa'sa'a el-Mâzinî'den, [o] babasından, [o da] Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Beş veskten az olan hurmada sadaka (zekât) yoktur. Beş ûkıyyeden az olan gümüşte sadaka yoktur. Beş deveden azında da sadaka yoktur.» (٢)

وَرَوَى يَحْيَى بْنُ عُبَادَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "لَيْسَ فِي حَبٍّ وَلَا تَمْرٍ صَدَقَةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ" (٣) ، وَقَالَ قَوْمٌ: الْآيَةَ فِي صَدَقَاتِ التَّطَوُّعِ.

Yahyâ b. Ubâde, Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Beş veske ulaşmadıkça ne tahılda ne de hurmada sadaka (zekât) yoktur.» (٣) Bir topluluk da şöyle demiştir: «Bu ayet nafile sadakalar hakkındadır.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ السَّمْعَانِيُّ أخبرنا أبو جفر الرَّيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ﵃ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "مَا مِنْ مُؤْمِنٍ يَغْرِسُ غَرْسًا أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ إِنْسَانٌ أَوْ طَيْرٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ" (٤) .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî bildirdi, bize Ebû Mansûr es-Sem'ânî bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Yahyâ b. Yahyâ bildirdi, bize Ebû Avâne, Katâde'den, [o da] Enes b. Mâlik'ten radıyallâhu anh bildirdi; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Hiçbir mümin yoktur ki bir ağaç diksin veya bir ekin eksin de ondan bir insan, bir kuş yahut bir hayvan yesin de bu kendisi için bir sadaka olmasın.» (٤)

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَيَمَّمُوا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِرِوَايَةِ الْبَزِّيِّ بِتَشْدِيدِ التَّاءِ فِي الْوَصْلِ فِيهَا وَفِي أَخَوَاتِهَا وَهِيَ وَاحِدٌ وَثَلَاثُونَ مَوْضِعًا فِي الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ فِي الْأَصْلِ تَاءَانِ أُسْقِطَتْ إِحْدَاهُمَا فَرَدَّ هُوَ السَّاقِطَةَ وَأَدْغَمَ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِالتَّخْفِيفِ وَمَعْنَاهُ لَا تَقْصِدُوا {الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ}

Allah Teâlâ'nın: {وَلَا تَيَمَّمُوا} “Kalkışmayın (kastetmeyin)” buyruğunda İbn Kesîr, el-Bezzî rivayetinde vasıl (geçiş) halinde hem burada hem de Kur'an'daki benzeri otuz bir yerde tâ harfini şeddeli olarak [ve lâ teyemmemû] okumuştur; çünkü bunun aslı iki tâ harfidir ve biri hazfedilmiştir, o ise hazfedileni geri getirip idgâm yapmıştır. Diğer kurrâ ise şeddesiz (tahfîf ile) okumuşlardır. Anlamı: «Kastetmeyin» demektir. {الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ} “kötü şeyleri infak etmeye”

رُوِيَ عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ: كَانَتِ الْأَنْصَارُ تُخْرِجُ إِذَا كَانَ جُذَاذُ النَّخْلِ

Adiy b. Sâbit'ten, [o da] el-Berâ b. Âzib'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Ensâr, hurma devşirme zamanı olunca çıkarır...

أَقْنَاءً (١) مِنَ التَّمْرِ وَالْبُسْرِ فَيُعَلِّقُونَهُ عَلَى حَبْلٍ بَيْنَ الْأُسْطُوَانَتَيْنِ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيَأْكُلُ مِنْهُ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ، فَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ يَعْمِدُ فَيُدْخِلُ قِنْوَ الْحَشَفِ (٢) وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ جَائِزٌ عَنْهُ فِي كَثْرَةِ مَا يُوضَعُ مِنَ الْأَقْنَاءِ، فَنَزَلَ فِيمَنْ فَعَلَ ذَلِكَ {وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ} أَيِ الْحَشَفَ وَالرَّدِيءَ، وَقَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالضَّحَّاكُ: كَانُوا يَتَصَدَّقُونَ بِشَرَارِ ثِمَارِهِمْ وَرَذَالَةِ أَمْوَالِهِمْ وَيَعْزِلُونَ الْجَيِّدَ نَاحِيَةً لِأَنْفُسِهِمْ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ} الرَّدِيءَ {مِنْهُ تُنْفِقُونَ} {وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ} يَعْنِي الْخَبِيثَ {إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} الْإِغْمَاضُ غَضُّ الْبَصَرِ، وَأَرَادَ هَاهُنَا التَّجَوُّزَ وَالْمُسَاهَلَةَ، مَعْنَاهُ لَوْ كَانَ لِأَحَدِكُمْ عَلَى رَجُلٍ حَقٌّ فَجَاءَهُ بِهَذَا لَمْ يَأْخُذْهُ إِلَّا وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَدْ أَغْمَضَ لَهُ عَنْ حَقِّهِ وَتَرَكَهُ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ: لَوْ وَجَدْتُمُوهُ يُبَاعُ فِي السُّوقِ مَا أَخَذْتُمُوهُ بِسِعْرِ الْجَيِّدِ.

olgun ve koruk hurma salkımları (١) getirip Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem mescidindeki iki direk arasına gerilen bir ipe asarlardı; Muhacirlerin fakirleri de ondan yerdi. Onlardan bazıları bilerek âdi/bozuk hurma salkımını (٢) getirip koyar, asılan bu kadar çok salkım arasında bunun da kendisinden geçerli olacağını zannederdi. İşte bunu yapanlar hakkında: {وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ} “Kötü olanını kastetmeyin (kalkışmayın)” yani bozuk ve âdi olanı; ayeti indi. Hasan, Mücâhid ve Dahhâk şöyle demiştir: «Onlar meyvelerinin kötüsünü ve mallarının değersizini sadaka olarak verirler, iyisini ise kendilerine ayırırlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ} âdi olanı {مِنْهُ تُنْفِقُونَ} “infak etmeye kalkışmayın” {وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ} yani o kötüyü “halbuki siz onu alıcılar değilsiniz” {إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ} “ancak göz yumarak almanız müstesna” [ayetlerini indirdi]. İğmâz (اَلْإِغْمَاضُ), göz yummak demektir; burada ise müsamaha göstermek ve kolaylık sağlamak kastedilmiştir. Manası şudur: Birinizin bir kimsede alacağı olsa da o kişi bu [kötü malı] ona getirse, kişi ancak hakkından feragat edip vazgeçtiğini düşünerek göz yummak suretiyle onu kabul eder. Hasan ve Katâde şöyle demiştir: «Şayet siz onu çarşıda satılırken bulsaydınız, iyi malın fiyatıyla asla almazdınız.»

وَرُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: لَوْ أُهْدِيَ ذَلِكَ لَكُمْ مَا أَخَذْتُمُوهُ إِلَّا عَلَى اسْتِحْيَاءٍ مِنْ صَاحِبِهِ وَغَيْظٍ، فَكَيْفَ تَرْضَوْنَ مَا لَا تَرْضَوْنَ لِأَنْفُسِكُمْ؟ هَذَا إِذَا كَانَ الْمَالُ كُلُّهُ جَيِّدًا فَلَيْسَ لَهُ إِعْطَاءُ الرَّدِيءِ، لِأَنَّ أَهْلَ السُّهْمَانِ شُرَكَاؤُهُ فِيمَا عِنْدَهُ، فَإِنْ كَانَ كُلُّ مَالِهِ رَدِيئًا فَلَا بَأْسَ بِإِعْطَاءِ الرَّدِيءِ، {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ} عَنْ صَدَقَاتِكُمْ {حَمِيدٌ} مَحْمُودٌ فِي أَفْعَالِهِ.

el-Berâ'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Şayet bu size hediye edilmiş olsaydı, sahibinden utandığınızdan ve öfkelendiğinizden dolayı ancak kerhen kabul ederdiniz. O halde kendiniz için razı olmadığınız şeye [başkaları için] nasıl razı oluyorsunuz?» Bu durum, malın tamamı kaliteli olduğu zaman geçerlidir; [bu durumda] kötüsünü vermesi caiz değildir, çünkü hak sahipleri (zekât alacak olanlar) onun elindeki mala ortaktırlar. Şayet malının tamamı kalitesiz ise, kötüsünü vermesinde bir sakınca yoktur. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ} “Ve bilin ki Allah zengindir (ihtiyaçsızdır)” sizin sadakalarınıza ihtiyacı yoktur {حَمِيدٌ} “övgüye layıktır” bütün fiillerinde övülmüştür.