Binûn

Bakara — 12. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَالَ قَوْمٌ: يَجِبُ لَهَا كَمَالُ الْمَهْرِ، وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ، لِمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا أُرْخِيَتِ السُّتُورُ فَقَدْ وَجَبَ الصَّدَاقُ، وَمِثْلُهُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَحَمَلَ بَعْضُهُمْ قَوْلَ عُمَرَ عَلَى وُجُوبِ تَسْلِيمِ الصَّدَاقِ إِلَيْهَا إِذَا سَلَّمَتْ نَفْسَهَا لَا عَلَى تَقْدِيرِ الصَّدَاقِ، وَقِيلَ هَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِلْآيَةِ الَّتِي فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ "فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ" (٤٩-الْأَحْزَابِ) فَقَدْ كَانَ لِلْمُطَلَّقَةِ قَبْلَ الْمَسِيسِ مَتَاعٌ فَنُسِخَتْ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَوْجَبَ لِلْمُطَلَّقَةِ الْمَفْرُوضَ لَهَا قَبْلَ الْمَسِيسِ نِصْفَ الْمَفْرُوضِ وَلَا متاع لها.

Bir topluluk ise Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edilen: «Perdeler çekildiği zaman mehir kesinleşir» sözü ve benzerinin Zeyd b. Sâbit'ten nakledilmesi sebebiyle kadına tam mehrin vacip olduğunu ve iddet beklemesi gerektiğini söylemiştir. Bazıları Ömer'in sözünü, mehir miktarını kesinleştirme üzerine değil, kadın kendini teslim ettiğinde mehrin ona teslim edilmesinin vacip oluşu üzerine hamletmiştir. Bu ayetin, el-Ahzâb suresindeki: { فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا فَمَتِّعُوهُنَّ } “onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur; o halde onlara mut'a verin” ayetini neshettiği (hükmünü kaldırdığı) söylenmiştir; nitekim zifaftan önce boşanan kadın için mut'a vardı, bu ayetle neshedildi ve mehir tayin edilmiş olup zifaftan önce boşanan kadına belirlenen mehrin yarısı vacip kılındı ve onun için mut'a kalmadı.

٤٠/ب وَقَوْلُهُ تَعَالَى {وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً} أَيْ سَمَّيْتُمْ لَهُنَّ مَهْرًا {فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} أَيْ لَهَا نِصْفُ الْمَهْرِ الْمُسَمَّى {إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ} يَعْنِي النِّسَاءَ أَيْ إِلَّا أَنْ تَتْرُكَ الْمَرْأَةُ نَصِيبَهَا فَيَعُودُ جَمِيعُ الصَّدَاقِ إِلَى الزَّوْجِ.

Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “onlara bir mehir tayin etmişken” kavli, yani onlara bir mehir belirlediğinizde; { فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” kavli, yani belirlenen mehrin yarısı kadına aittir; { إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ } “ancak bağışlamaları müstesnadır” yani kadınlar [bağışlarsa], yani kadın kendi hissesinden vazgeçip terk ederse mehirin tamamı kocaya geri döner.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ} اخْتَلَفُوا فِيهِ: فَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ هُوَ الْوَلِيُّ، وَبِهِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵁، مَعْنَاهُ: إِلَّا أَنْ تَعْفُوَ الْمَرْأَةُ بِتَرْكِ نَصِيبِهَا إِلَى

Allah Teâlâ'nın: { أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ } “Yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması [müstesnadır]” kavlinde [âlimler] ihtilaf etmişlerdir: Bazıları nikâh bağı elinde bulunan kimsenin veli olduğu görüşüne varmışlardır ki İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ da bu görüştedir. Bunun manası: Kadının, [mehrinden olan] hissesini bırakıp...

الزَّوْجِ إِنْ كَانَتْ ثَيِّبًا مِنْ أَهْلِ الْعَفْوِ، أَوْ يَعْفُو وَلِيُّهَا فَيَتْرُكُ نَصِيبَهَا إِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ بِكْرًا أَوْ غَيْرَ جَائِزَةِ الْأَمْرِ فَيَجُوزُ عَفْوُ وَلِيِّهَا وَهُوَ قَوْلُ عَلْقَمَةَ وَعَطَاءٍ وَالْحَسَنِ وَالزُّهْرِيِّ وَرَبِيعَةَ، وَذَهَبَ بَعْضُهُمْ إِلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَجُوزُ عَفْوُ الْوَلِيِّ إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ بِكْرًا فَإِنْ كَانَتْ ثَيِّبًا فَلَا يَجُوزُ عَفْوُ وَلِيِّهَا، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ هُوَ الزَّوْجُ، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَالشَّعْبِيِّ وَشُرَيْحٍ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ، وَقَالُوا: لَا يَجُوزُ لِوَلِيِّهَا تَرْكُ الشَّيْءِ مِنَ الصَّدَاقِ، بِكْرًا كَانَتْ أَوْ ثَيِّبًا كَمَا لَا يَجُوزُ لَهُ ذَلِكَ قَبْلَ الطَّلَاقِ بِالِاتِّفَاقِ وَكَمَا لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَهَبَ شَيْئًا مِنْ مَالِهَا، وَقَالُوا: مَعْنَى الْآيَةِ إِلَّا أَنْ تَعْفُوَ الْمَرْأَةُ بِتَرْكِ نَصِيبِهَا فَيَعُودُ جَمِيعُ الصَّدَاقِ إِلَى الزَّوْجِ أَوْ يَعْفُو الزَّوْجُ بِتَرْكِ نَصِيبِهِ فَيَكُونُ لَهَا جَمِيعُ الصَّدَاقِ، فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَجْهُ الْآيَةِ: الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ نِكَاحِ نَفْسِهِ فِي كُلِّ حَالٍ قَبْلَ الطَّلَاقِ أَوْ بَعْدَهُ {وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى} موضعه رفع الابتداء أَيْ فَالْعَفْوُ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى، أَيْ إِلَى التَّقْوَى، وَالْخِطَابُ لِلرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ جَمِيعًا لِأَنَّ الْمُذَكَّرَ وَالْمُؤَنَّثَ إِذَا اجْتَمَعَا كَانَتِ الْغَلَبَةُ لِلْمُذَكَّرِ مَعْنَاهُ: وَعَفْوُ بَعْضِكُمْ عَنْ بَعْضٍ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى {وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ} أَيْ إِفْضَالَ بَعْضِكُمْ عَلَى بَعْضٍ بِإِعْطَاءِ الرَّجُلِ تَمَامَ الصَّدَاقِ أَوْ تَرْكِ الْمَرْأَةِ نَصِيبَهَا، حَثَّهُمَا جَمِيعًا عَلَى الْإِحْسَانِ {إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}

kocaya bağışlaması müstesna; yahut kadın bakire veya tasarruf ehliyeti olmayan biri ise velisinin affedip kadının hissesini terk etmesi müstesnadır ki bu takdirde velisinin bağışlaması caiz olur; bu, Alkame, Atâ, el-Hasan, ez-Zührî ve Rebîa'nın kavlidir. Bazıları ise velinin bağışlamasının ancak kadın bakire olduğunda caiz olacağı, dul olduğu takdirde velisinin bağışlamasının caiz olmayacağı görüşüne gitmiştir. Bazıları da nikâh bağı elinde bulunanın koca olduğunu söylemiştir; bu, Ali'nin kavlidir; Saîd b. el-Müseyyeb, Saîd b. Cübeyr, eş-Şa'bî, Şüreyh, Mücâhid ve Katâde de bunu söylemiş ve şöyle demişlerdir: Tıpkı boşamadan önce icmâen mehirden bir şey terk etmesi caiz olmadığı ve malından bir şeyi hibe etmesi caiz olmadığı gibi, bakire olsun dul olsun velisinin de mehirden bir şeyi terk etmesi caiz değildir. Onlar şöyle dediler: Ayetin manası; kadının kendi hissesini terk edip bağışlamasıyla mehrin tamamının kocaya geri dönmesi, yahut kocanın kendi hissesini terk edip bağışlamasıyla mehrin tamamının kadına kalması müstesnadır, demektir. Bu yoruma göre ayetin vechi: Boşamadan önce veya sonra her hâlükârda bizzat kendi nikâhının bağı elinde olan kişidir. { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى } “Bağışlamanız takvaya daha yakındır” kavli, irapta ibtidâ (mübteda) konumundadır; yani bağışlamak takvaya daha yakındır, takvaya ulaştırıcıdır. Hitap hem erkeklere hem kadınlaradır; çünkü müzekker ve müennes bir araya geldiğinde müzekker galip gelir. Manası: Birbirinizi affedip bağışlamanız takvaya daha yakındır. { وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ } “Aranızdaki fazileti (lütuf ve iyiliği) unutmayın” yani erkeğin mehrin tamamını vermesi veya kadının kendi hissesini terk etmesi suretiyle birbirinize lütufta bulunmayı unutmayın; [Allah] her ikisini de iyilik yapmaya teşvik etmiştir. { إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

{حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ (٢٣٨) فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ (٢٣٩) }

{ حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ * فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا أَوْ رُكْبَانًا فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “Namazları ve orta namazı koruyun; Allah için boyun eğerek kıyama durun. Eğer korkarsanız yürüyerek veya binek üzerinde [kılın]. Güvene kavuştuğunuzda ise, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi Allah'ı zikredin.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} أَيْ وَاظِبُوا وَدَاوِمُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ الْمَكْتُوبَاتِ بِمَوَاقِيتِهَا وَحُدُودِهَا وَإِتْمَامِ أَرْكَانِهَا، ثُمَّ خَصَّ مِنْ بَيْنِهَا الصَّلَاةَ الْوُسْطَى بِالْمُحَافَظَةِ عَلَيْهَا دَلَالَةً عَلَى فَضْلِهَا، وَالْوُسْطَى تَأْنِيثُ الْأَوْسَطِ، وَوَسَطُ الشَّيْءِ: خَيْرُهُ وَأَعْدَلُهُ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فَقَالَ قَوْمٌ: هِيَ صَلَاةُ الْفَجْرِ، وَهُوَ قَوْلُ عُمْرَ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاذٍ وَجَابِرٍ، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَعِكْرِمَةُ وَمُجَاهِدٌ، وَإِلَيْهِ مَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} وَالْقُنُوتُ طُولُ الْقِيَامِ، وَصَلَاةُ الصُّبْحِ مَخْصُوصَةٌ بِطُولِ الْقِيَامِ وَبِالْقُنُوتِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَصَّهَا فِي آيَةٍ أُخْرَى مِنْ بَيْنِ الصَّلَوَاتِ فَقَالَ اللَّهُ: "وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا" (٧٨-الْإِسْرَاءِ) ، يَعْنِي تَشْهَدُهَا مَلَائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلَائِكَةُ النَّهَارِ، فَهِيَ مَكْتُوبَةٌ فِي دِيوَانِ اللَّيْلِ وَدِيوَانِ النَّهَارِ، وَلِأَنَّهَا بَيْنَ صَلَاتَيْ جَمْعٍ وَهِيَ لَا تُقْصَرُ وَلَا تُجْمَعُ إِلَى غَيْرِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “Namazları ve orta namazı koruyun” kavli; yani farz namazlara vakitleriyle, sınırlarıyla ve rükünlerini tam yaparak devam edin demektir. Sonra onun faziletine delalet etmek üzere aralarından orta namazı korumayı tahsis etmiştir. el-Vustâ (orta), el-evsat kelimesinin müennesidir; bir şeyin vasatı ise onun en hayırlısı ve en adilidir. Sahabeden ve onlardan sonraki âlimler orta namaz hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup onun sabah namazı olduğunu söylemiştir; bu, Ömer, İbn Ömer, İbn Abbâs, Muâz ve Câbir'in kavlidir. Atâ, İkrime ve Mücâhid de bunu söylemiş, Mâlik ve Şâfiî de buna meyletmiştir. Çünkü Allah Teâlâ: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “Allah için boyun eğerek kıyama durun” buyurmuştur ve kunût, kıyamın uzun tutulmasıdır. Sabah namazı ise kıyamın uzunluğu ve kunût ile tahsis edilmiştir. Zira Allah Teâlâ başka bir ayette onu namazlar arasından tahsis ederek şöyle buyurmuştur: { وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا } “Sabah Kur'an'ını da [kıl]. Şüphesiz sabah Kur'an'ı şahitlidir.” Yani ona gece melekleri ve gündüz melekleri şahitlik eder; dolayısıyla o hem gece divanına hem gündüz divanına yazılır. Bir de iki cem namazı arasında bulunması, kısaltılamaması ve başka bir namaza cem edilememesi sebebiyledir.

وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهَا صَلَاةُ الظُّهْرِ، وَهُوَ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، لِأَنَّهَا فِي وَسَطِ النَّهَارِ وَهِيَ أَوْسَطُ صَلَاةِ النَّهَارِ فِي الطُّولِ.

Bir topluluk ise onun öğle namazı olduğu görüşüne gitmiştir; bu, Zeyd b. Sâbit, Ebû Saîd el-Hudrî ve Üsâme b. Zeyd'in kavlidir. Çünkü o günün ortasındadır ve uzunluk bakımından da gündüz namazlarının en ortada olanıdır.

أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ جَعْفَرٍ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أبو علي اللؤلؤي أَنَا أَبُو دَاوُدَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ أَنَا شُعْبَةُ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي حَكِيمٍ قَالَ: سَمِعْتُ الزِّبْرِقَانَ يُحَدِّثُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ وَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي صَلَاةً أَشَدَّ عَلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْهَا، فَنَزَلَتْ: {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} .

Bize Ömer b. Abdilazîz haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım b. Ca'fer el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Ali el-Lü'lüî bildirdi, bize Ebû Dâvûd bildirdi, bize Muhammed b. el-Müsennâ bildirdi, bize Muhammed b. Ca'fer bildirdi, bize Şu'be bildirdi, bana Amr b. Ebî Hakîm rivayet edip dedi ki: ez-Zibrikan'ın, Urve b. ez-Zübeyr'den, onun da Zeyd b. Sâbit radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğini işittim: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öğleyi günün en sıcak vaktinde kılardı ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına bundan daha ağır gelen bir namaz yoktu. Bunun üzerine: { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “Namazları ve orta namazı koruyun” ayeti indi.»

وَذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّهَا صَلَاةُ الْعَصْرِ رَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهُوَ قَوْلُ عَلَيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَبِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَقَتَادَةُ وَالْحَسَنُ.

Âlimlerin çoğunluğu ise onun ikindi namazı olduğu görüşüne gitmiştir. Bunu bir topluluk Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir; bu, Ali, Abdullah b. Mes'ûd, Ebû Eyyûb, Ebû Hüreyre ve Âişe'nin —Allah onlardan razı olsun— kavlidir; İbrâhîm en-Nehaî, Katâde ve el-Hasan da bunu söylemiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِي يُونُسَ مَوْلَى عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵄ أَنَّهُ قَالَ: أَمَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنْ أَكْتُبَ لَهَا مُصْحَفًا وَقَالَتْ: إِذَا بَلَغْتَ هَذِهِ الْآيَةَ فَآذِنِّي {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} فَلَمَّا بَلَغْتُهَا آذَنْتُهَا فَأَمْلَتْ عَلَيَّ {حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى} "صَلَاةِ الْعَصْرِ" {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَعَنْ حَفْصَةَ مِثْلُ ذَلِكَ.

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, bize Zâhir b. Ahmed haber verdi, bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, o Zeyd b. Eslem'den, o el-Ka'kâ' b. Hakîm'den, o da Müminlerin Annesi Âişe radıyallâhu anhâ'nın azatlısı Ebû Yûnus'tan haber verdi; o şöyle demiştir: Âişe bana kendisi için bir mushaf yazmamı emretti ve: «Şu ayete geldiğin zaman bana haber ver: { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “Namazları ve orta namazı koruyun”» dedi. O ayete ulaştığımda ona haber verdim; o da bana şöyle yazdırdı: { حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى } “Namazları ve orta namazı” —ikindi namazını— { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “ve Allah için boyun eğerek kıyama durun” Âişe radıyallâhu anhâ: «Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittim» dedi. Hafsa'dan da bunun bir benzeri rivayet edilmiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمْعَانَ أَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّيَانِيُّ أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ أَنَا سُفْيَانُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ قَالَ: قُلْنَا لِعُبَيْدَةَ سَلْ عَلِيًّا عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فَسَأَلَهُ فَقَالَ: كُنَّا نَرَى أَنَّهَا صَلَاةَ الْفَجْرِ حَتَّى سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ: "شَغَلُونَا عَنِ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى صَلَاةِ الْعَصْرِ، مَلَأَ اللَّهُ أَجْوَافَهُمْ وَقُبُورَهُمْ نَارًا" وَلِأَنَّهَا صَلَاتَيْ نَهَارٍ وَصَلَاتَيْ لَيْلٍ، وَقَدْ خَصَّهَا النَّبِيُّ ﷺ بِالتَّغْلِيظِ.

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Sem'ân bildirdi, bize Ebû Ca'fer er-Reyyânî bildirdi, bize Humeyd b. Zenceveyh bildirdi, bize Ebû Nuaym haber verdi, bize Süfyân, Âsım b. Ebi'n-Necûd'dan, o Zirr b. Hubeyş'ten haber verdi; şöyle demiştir: Ubeyde'ye: «Ali'ye orta namazı sor» dedik. O da sordu; bunun üzerine [Ali] şöyle dedi: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hendek günü: “Bizi orta namazdan, ikindi namazından alıkoydular; Allah onların karınlarını ve kabirlerini ateşle doldursun” buyurduğunu işitene kadar onun sabah namazı olduğunu sanırdık.» Bir de iki gündüz namazı ile iki gece namazı arasında bulunması sebebiyledir. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu şiddetli bir tehditle tahsis etmiştir.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَنَا هِشَامٌ أَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ قَالَ: كُنَّا مَعَ

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî bildirdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl bildirdi, bize Müslim b. İbrâhîm bildirdi, bize Hişâm bildirdi, bize Yahyâ b. Ebî Kesîr, Ebû Kılâbe'den, o da Ebu'l-Melîh'ten haber verdi; şöyle dedi: [Biz] beraberdik...

بُرَيْدَةَ فِي غَزْوَةٍ فِي يَوْمٍ ذِي غَيْمٍ فَقَالَ: بَكِّرُوا بِصَلَاةِ الْعَصْرِ فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "مَنْ تَرَكَ صَلَاةَ الْعَصْرِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ" .

Bulutlu bir günde Büreyde ile bir gazvede beraberdik; şöyle dedi: İkindi namazını erkenden kılın; zira Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim ikindi namazını terk ederse şüphesiz ameli boşa gider» buyurmuştur.

وَقَالَ قَبِيصَةُ بْنُ ذُؤَيْبٍ: هِيَ صَلَاةُ الْمَغْرِبِ لِأَنَّهَا وَسَطٌ لَيْسَ بِأَقَلِّهَا وَلَا بِأَكْثَرِهَا، وَلَمْ يُنْقَلْ عَنْ أَحَدٍ مِنَ السَّلَفِ أَنَّهَا صَلَاةُ الْعِشَاءِ وَإِنَّمَا ذَكَرَهَا بَعْضُ الْمُتَأَخِّرِينَ لِأَنَّهَا بَيْنَ صَلَاتَيْنِ لَا تُقْصَرَانِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ هِيَ إِحْدَى الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ لَا بِعَيْنِهَا، أَبْهَمَهَا اللَّهُ تَعَالَى تَحْرِيضًا لِلْعِبَادِ عَلَى الْمُحَافَظَةِ عَلَى أَدَاءِ جَمِيعِهَا كَمَا أَخْفَى لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَسَاعَةَ إِجَابَةِ الدَّعْوَةِ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَأَخْفَى الِاسْمَ الْأَعْظَمَ فِي الْأَسْمَاءِ لِيُحَافِظُوا عَلَى جَمِيعِهَا.

Kabîsa b. Züeyb: O akşam namazıdır, çünkü ne en az ne de en çok olan bir ortadır, demiştir. Selef'ten hiçbir kimseden onun yatsı namazı olduğu nakledilmemiştir; bunu sadece son devir âlimlerinden bazıları, kısaltılmayan iki namaz arasında bulunduğu gerekçesiyle zikretmiştir. Bazıları da: O, bizzat kendisi tayin edilmeksizin beş vakit namazdan biridir; Allah Teâlâ, Ramazan ayında Kadir Gecesini, Cuma gününde duaların kabul saatini ve isimler içinde İsm-i Âzam'ı gizlediği gibi, kulların hepsini eda etmeye gayret göstermelerini teşvik etmek için onu da gizlemiştir, demişlerdir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} أَيْ مُطِيعِينَ، قَالَ الشَّعْبِيُّ وَعَطَاءٌ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَقَتَادَةُ وطاووس؛ وَالْقُنُوتُ: الطَّاعَةُ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى "أُمَّةً قَانِتًا" (١٢٠-النَّحْلِ) أَيْ مُطِيعًا.

Allah Teâlâ'nın: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “Allah için boyun eğerek kıyama durun” kavli; yani itaatkârlar olarak demektir. eş-Şa'bî, Atâ, Saîd b. Cübeyr, el-Hasan, Katâde ve Tâvûs böyle demiştir; Kunût, itaattir. Nitekim Allah Teâlâ: { أُمَّةً قَانِتًا } “itaatkâr bir önder” yani itaat edici buyurmuştur.

وَقَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ: لِكُلِّ أَهْلِ دِينٍ صَلَاةٌ يَقُومُونَ فِيهَا عَاصِينَ فَقُومُوا أَنْتُمْ لِلَّهِ فِي صَلَاتِكُمْ مُطِيعِينَ، وَقِيلَ الْقُنُوتُ السُّكُوتُ عَمَّا لَا يَجُوزُ التَّكَلُّمُ بِهِ فِي الصَّلَاةِ.

el-Kelbî ve Mukâtil şöyle demiştir: Her din ehlinin, içinde isyankâr olarak kıyama durdukları bir namazı vardır; siz ise namazınızda Allah için itaatkâr olarak kıyama durun. Kunûtun, namazda konuşulması caiz olmayan şeylerden susmak olduğu da söylenmiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ سَعِيدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الضَّبِّيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَحْبُوبِيُّ أَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ أَنَا هُشَيْمٌ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ عَنِ الْحَارِثِ بْنِ شُبَيْلٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: كُنَّا نَتَكَلَّمُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الصَّلَاةِ يُكَلِّمُ الرَّجُلُ مِنَّا صَاحِبَهُ إِلَى جَنْبِهِ حَتَّى نَزَلَتْ {وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ} فَأُمِرْنَا بِالسُّكُوتِ وَنُهِينَا عَنِ الْكَلَامِ .

Bize Ebû Osmân Saîd b. İsmâîl ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed Abdülcebbâr b. Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs Muhammed b. Ahmed el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize Ahmed b. Menî' bildirdi, bize Huşeym bildirdi, bize İsmâîl b. Ebî Hâlid, el-Hâris b. Şübeyl'den, o Ebû Amr eş-Şeybânî'den, o da Zeyd b. Erkam'dan haber verdi; şöyle demiştir: «Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namazda konuşurduk; adamımız yanındaki arkadaşıyla konuşurdu. Nihayet: { وَقُومُوا لِلَّهِ قَانِتِينَ } “Allah için boyun eğerek kıyama durun” ayeti indi; bunun üzerine bize susmamız emredildi ve konuşmaktan nehyolunduk.»

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: خَاشِعِينَ، وَقَالَ: مِنَ الْقُنُوتِ طُولُ الرُّكُوعِ وَغَضُّ الْبَصَرِ وَالرُّكُودُ وَخَفْضُ الْجَنَاحِ، كَانَ الْعُلَمَاءُ إِذَا قَامَ أَحَدُهُمْ يُصَلِّي يَهَابُ الرَّحْمَنَ أَنْ يَلْتَفِتَ أَوْ يَقْلِبَ الْحَصَى أَوْ يَعْبَثَ بِشَيْءٍ أَوْ يُحَدِّثَ نَفْسَهُ بِشَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا إِلَّا نَاسِيًا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْقُنُوتِ طُولُ الْقِيَامِ.

Mücâhid: Huşû içinde olanlar olarak, dedi ve şöyle ekledi: Rükûun uzun tutulması, gözlerin indirilmesi, sükûnet ve tevazu kunûttandır. Âlimler namaza kalktıkları zaman, sağa sola bakınmaktan, çakıl taşlarını çevirmekten, herhangi bir şeyle oynamaktan veya unutma hali hariç dünya işlerinden bir şeyi içlerinden geçirmekten Rahmân'ın azametinden dolayı çekinirlerdi. Kunûttan kastın kıyamın uzun tutulması olduğu da söylenmiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عُثْمَانَ الضَّبِّيُّ أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ الْجِرَاحِيُّ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْمَحْبُوبِيُّ أَنَا أَبُو عِيسَى التِّرْمِذِيُّ أَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ أَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قيل للنبي ﷺ ٤١/أأَيُّ الصَّلَاةِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: "طُولُ الْقُنُوتِ" وَقِيلَ {قَانِتِينَ} أَيْ دَاعِينَ.

Bize Ebû Osmân ed-Dabbî haber verdi, bize Ebû Muhammed el-Cerrâhî bildirdi, bize Ebu'l-Abbâs el-Mahbûbî bildirdi, bize Ebû Îsâ et-Tirmizî bildirdi, bize İbn Ebî Ömer bildirdi, bize Süfyân b. Uyeyne, Ebû ez-Zübeyr'den, o da Câbir'den haber verdi; şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Hangi namaz daha faziletlidir?» diye soruldu. «Kunûtu (kıyamı) uzun olanıdır» buyurdu. { قَانِتِينَ } “kânitîn” [ifadesinin], yani dua edenler olarak [manasına geldiği] de söylenmiştir.

دَلِيلُهُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ شَهْرًا مُتَتَابِعًا يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ سُلَيْمٍ عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ مُصَلِّينَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى "أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ" (٩-الزُّمَرِ) أَيْ مُصَلٍّ.

Bunun delili İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edilen şu sözdür: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir ay boyunca aralıksız kunût yaptı; Süleym kabilelerinden Ri'l, Zekvân ve Usayye aleyhine dua etti.» Manasının namaz kılıcılar olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ } “Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek ve ayakta durarak boyun eğen kimse gibi midir?” buyurmuştur, yani namaz kılan.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا} {فَرِجَالًا} أَيْ رَجَّالَةً يُقَالُ: رَاجِلٌ وَرِجَالٌ مِثْلُ صَاحِبٍ وَصِحَابٍ وَقَائِمٍ وَقِيَامٍ وَنَائِمٍ وَنِيَامٍ {أَوْ رُكْبَانًا} عَلَى دَوَابِّهِمْ وَهُوَ جَمْعُ رَاكِبٍ، مَعْنَاهُ إِنْ لَمْ يُمْكِنْكُمْ أَنْ تُصَلُّوا قَانِتِينَ مُوَفِّينَ لِلصَّلَاةِ حَقَّهَا لِخَوْفٍ فَصَلُّوا مُشَاةً عَلَى أَرْجُلِكُمْ أَوْ رُكْبَانًا عَلَى ظُهُورِ دَوَابِّكُمْ، وَهَذَا فِي حَالِ الْمُقَاتَلَةِ وَالْمُسَايَفَةِ يُصَلِّي حَيْثُ كَانَ وَجْهُهُ رَاجِلًا أَوْ رَاكِبًا مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ وَغَيْرَ مُسْتَقْبَلِهَا وَيُومِئُ بِالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ وَيَجْعَلُ السُّجُودَ أَخْفَضَ مِنَ الرُّكُوعِ، وَكَذَلِكَ إِذَا قَصَدَهُ سَبُعٌ أَوْ غَشِيَهُ سَيْلٌ يَخَافُ مِنْهُ عَلَى نَفْسِهِ فَعَدَا أَمَامَهُ مُصَلِّيًا بِالْإِيمَاءِ يَجُوزُ.

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجَالًا } “Eğer korkarsanız yürüyerek” kavli; { فَرِجَالًا } yani yaya olarak demektir. Tıpkı sâhib ve sıhâb, kâim ve kıyâm, nâim ve niyâm gibi râcil ve ricâl denilir. { أَوْ رُكْبَانًا } “veya binek üzerinde” bineklerinin sırtında [kılın] demektir ki râkib kelimesinin çoğuludur. Manası: Korkudan dolayı namazı boyun eğerek ve hakkını tam vererek kılmanız mümkün olmazsa, ayaklarınız üzerinde yürüyerek veya bineklerinizin sırtında kılın. Bu, fiilî savaş ve kılıçlaşma anındadır; yaya olsun binekli olsun, kıbleye yönelerek veya yönelmeyerek yüzünün baktığı yöne doğru namaz kılar; rükû ve secdeyi ima ile yapar, secdeyi rükûdan daha alçak tutar. Aynı şekilde üzerine bir yırtıcı hayvan kastettiğinde yahut hayatından endişe edeceği bir sel bastığında, önünden koşarak ima ile namaz kılması caizdir.

وَالصَّلَاةُ فِي حَالِ الْخَوْفِ عَلَى أَقْسَامٍ فَهَذِهِ صَلَاةُ شِدَّةِ الْخَوْفِ وَسَائِرُ الْأَقْسَامِ سَيَأْتِي بَيَانُهَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، وَلَا يُنْتَقَصُ عَدَدُ الرَّكَعَاتِ بِالْخَوْفِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَرَوَى عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: فَرَضَ اللَّهُ الصَّلَاةَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ ﷺ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وطاووس وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ: أَنَّهُ يُصَلِّي فِي حَالِ شِدَّةِ الْخَوْفِ رَكْعَةً، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِذَا كُنْتَ فِي الْقِتَالِ وَضَرَبَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا فَقُلْ "سُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَاذْكُرِ اللَّهَ فَتِلْكَ صَلَاتُكَ" {فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ} أَيْ فَصَلَّوُا الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ تَامَّةً بِحُقُوقِهَا {كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ}

Korku halindeki namaz kısımlara ayrılır; bu anlatılan, şiddetli korku namazıdır. Diğer kısımların açıklaması inşâallâhu teâlâ Nisâ Suresi'nde gelecektir. İlim ehlinin çoğunluğuna göre korku sebebiyle rekât sayısı eksilmez. Mücâhid'den, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetine göre o şöyle demiştir: «Allah namazı Peygamberinizin sallallâhu aleyhi ve sellem diliyle hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekât olarak farz kıldı.» Bu, Atâ, Tâvûs, el-Hasan, Mücâhid ve Katâde'nin kavlidir: Şiddetli korku halinde bir rekât kılar. Saîd b. Cübeyr ise şöyle demiştir: Savaşta olduğun ve insanlar birbirine kılıç vurduğu zaman: «Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber» de ve Allah'ı zikret; işte senin namazın odur. { فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Güvene kavuştuğunuzda ise Allah'ı zikredin” yani beş vakit namazı haklarıyla birlikte tam olarak kılın; { كَمَا عَلَّمَكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } “bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği gibi.”

{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٤٠) }

{ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanlar, eşleri için bir yıla kadar evlerinden çıkarılmaksızın geçimlik vasiyet etsinler. Eğer kendiliklerinden çıkarlarsa, meşru olarak kendileri hakkında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ} يَا مَعْشَرَ الرِّجَالِ {وَيَذَرُونَ} أَيْ يَتْرُكُونَ {أَزْوَاجًا} أَيْ زَوْجَاتٍ {وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ وَصِيَّةً بِالنَّصْبِ عَلَى مَعْنَى

Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: { وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ } “İçinizden ölüp” ey erkekler topluluğu! { وَيَذَرُونَ } “ve geriye bırakanlar” yani terk edenler, { أَزْوَاجًا } “eşler” yani zevceler, { وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ } “eşlerine vasiyet [etsinler]”. Basra ehli, İbn Âmir, Hamza ve Hafs [bu kelimeyi] nasb ile «vasiyyeten» şeklinde şu anlamda okumuştur:

فَلْيُوصُوا وَصِيَّةً، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ أَيْ كَتَبَ عَلَيْكُمُ الْوَصِيَّةَ {مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ} مَتَاعًا نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ مَتِّعُوهُنَّ مَتَاعًا، وَقِيلَ: جَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ لَهُنَّ مَتَاعًا، وَالْمَتَاعُ نَفَقَةُ سَنَةٍ لِطَعَامِهَا وَكِسْوَتِهَا وَسَكَنِهَا وَمَا تَحْتَاجُ إِلَيْهِ {غَيْرَ إِخْرَاجٍ} نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ بِنَزْعِ حَرْفٍ عَلَى الصِّفَةِ أَيْ مِنْ غَيْرِ إِخْرَاجٍ، نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الطَّائِفِ يُقَالُ لَهُ حَكِيمُ بْنُ الْحَارِثِ هَاجَرَ إِلَى الْمَدِينَةِ وَلَهُ أَوْلَادٌ وَمَعَهُ أَبَوَاهُ وَامْرَأَتُهُ فَمَاتَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ فَأَعْطَى النَّبِيُّ ﷺ وَالِدَيْهِ وَأَوْلَادَهُ مِنْ مِيرَاثِهِ وَلَمْ يُعْطِ امْرَأَتَهُ شَيْئًا، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُنْفِقُوا عَلَيْهَا مِنْ تَرِكَةِ زَوْجِهَا حَوْلًا كَامِلًا وَكَانَتْ عِدَّةُ الْوَفَاةِ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ حَوْلًا كَامِلًا وَكَانَ يَحْرُمُ عَلَى الْوَارِثِ إِخْرَاجُهَا مِنَ الْبَيْتِ قَبْلَ تَمَامِ الْحَوْلِ، وَكَانَتْ نَفَقَتُهَا وَسُكْنَاهَا وَاجِبَةٌ فِي مَالِ زَوْجِهَا تِلْكَ السَّنَةَ مَا لَمْ تَخْرُجْ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا الْمِيرَاثُ، فَإِنْ خَرَجَتْ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا سَقَطَتْ نَفَقَتُهَا، وَكَانَ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يُوصِيَ بِهَا فَكَانَ كَذَلِكَ حَتَّى نَزَلَتْ آيَةُ الْمِيرَاثِ، فَنَسَخَ اللَّهُ تَعَالَى نَفَقَةَ الْحَوْلِ بِالرُّبْعِ وَالثُّمْنِ، وَنَسَخَ عِدَّةَ الْحَوْلِ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ.

«bir vasiyet olarak vasiyet etsinler» manasında nasb ile okumuştur; diğerleri ise «vasiyet üzerinize yazıldı (farz kılındı)» anlamında ref ile okumuştur. { مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ } “bir yıla kadar geçimlik” kavlindeki «metâ'an» lafzı masdar olarak nasb edilmiştir, yani onlara geçimlik sağlayın demektir. Allah'ın bunu onlar için bir geçimlik kıldığı da söylenmiştir. Metâ', kadının yiyeceği, giyeceği, meskeni ve ihtiyaç duyduğu şeyler için bir yıllık nafakadır. { غَيْرَ إِخْرَاجٍ } “çıkarılmaksızın” kavli hal olarak nasb edilmiştir; harf-i cer hazfedilerek sıfat olarak, yani çıkarılmaksızın manasında olduğu da söylenmiştir. Bu ayet, Tâif ehlinden Hakîm b. el-Hâris denilen bir adam hakkında indi: Medine'ye hicret etmişti; çocukları vardı, anne babası ve hanımı da yanındaydı. Vefat etti; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem adamın mirasından anne babasına ve çocuklarına verdi, hanımına ise bir şey vermedi; onlara, kocasının terekesinden kadına tam bir yıl nafaka vermelerini emretti. İslâm'ın başlangıcında vefat iddeti tam bir yıldı ve varisin yılı tamamlanmadan kadını evden çıkarması haramdı. Kadın çıkmadığı sürece o yıl kocasının malından nafakası ve barınması vacipti, miras hakkı ise yoktu. Şayet kocasının evinden çıkarsa nafakası düşerdi. Erkeğin bunu vasiyet etmesi gerekirdi. Miras ayeti inene kadar durum böyle devam etti; Allah Teâlâ bir yıllık nafakayı dörtte bir ve sekizde bir pay ile, bir yıllık iddeti de dört ay on gün ile neshetti.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ خَرَجْنَ} يَعْنِي مِنْ قِبَلِ أَنْفُسِهِنَّ قَبْلَ الْحَوْلِ مِنْ غَيْرِ إِخْرَاجِ الْوَرَثَةِ {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} يَا أَوْلِيَاءَ الْمَيِّتِ {فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ} يَعْنِي التَّزَيُّنَ لِلنِّكَاحِ، وَلِرَفْعِ الْجُنَاحِ عَنِ الرِّجَالِ وَجْهَانِ:

Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خَرَجْنَ } “Eğer çıkarlarsa” yani varislerin çıkarması olmaksızın, bir yıl dolmadan kendiliklerinden çıkarlarsa; { فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ } “size bir günah yoktur” ey ölünün velileri; { فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ } “kendileri hakkında meşru olarak yaptıklarından dolayı” yani evlilik için süslenmelerinden. Erkeklerden günahın kaldırılmasının iki vechi vardır:

أَحَدُهُمَا: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي قَطْعِ النَّفَقَةِ إِذَا خَرَجْنَ قَبْلَ انْقِضَاءِ الْحَوْلِ.

Birincisi: Bir yıl dolmadan önce çıktıkları takdirde nafakayı kesmenizde size bir günah yoktur.

وَالْآخَرُ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي تَرْكِ مَنْعِهِنَّ مِنَ الْخُرُوجِ لِأَنَّ مُقَامَهَا فِي بَيْتِ زَوْجِهَا حَوْلًا غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَيْهَا خَيَّرَهَا اللَّهُ تَعَالَى بَيْنَ أَنْ تُقِيمَ حَوْلًا وَلَهَا النَّفَقَةُ وَالسُّكْنَى، وَبَيْنَ أَنْ تَخْرُجَ فَلَا نَفَقَةَ وَلَا سُكْنَى إِلَى أَنْ نَسَخَهُ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ.

Diğeri ise: Onları çıkmaktan alıkoymayı terk etmenizde size bir günah yoktur; zira kocasının evinde bir yıl kalması kadına vacip değildi. Allah Teâlâ, dört ay on gün ile neshedinceye kadar onu bir yıl kalıp nafaka ve barınma hakkına sahip olmak ile çıkıp nafaka ve barınma hakkından mahrum kalmak arasında serbest bırakmıştı.

{وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}

{ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

{وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (٢٤١) كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٢٤٢) }

{ وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ * كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “Boşanmış kadınlar için meşru ölçülerde bir geçimlik (mut'a) vermek, takva sahipleri üzerine bir borçtur. İşte Allah, aklınızı kullanasınız diye ayetlerini size böyle açıklar.”

{وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} إِنَّمَا أَعَادَ ذِكْرَ الْمُتْعَةِ هَاهُنَا لِزِيَادَةِ مَعْنًى، وَذَلِكَ أَنَّ فِي غَيْرِهَا بَيَانَ حُكْمِ غَيْرِ الْمَمْسُوسَةِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانُ حُكْمِ جَمِيعِ الْمُطَلَّقَاتِ فِي الْمُتْعَةِ، وَقِيلَ: إِنَّهُ لَمَا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ} إِلَى قَوْلِهِ {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} (٢٣٦-الْبَقَرَةِ) قَالَ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ: إِنْ أَحْسَنْتُ فَعَلْتُ، وَإِنْ لَمْ أُرِدْ ذَلِكَ لَمْ أَفْعَلْ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ} جَعَلَ الْمُتْعَةَ لَهُنَّ بِلَامِ التَّمْلِيكِ فَقَالَ: {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ الشِّرْكَ.

{ وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “Boşanmış kadınlar için meşru ölçülerde bir geçimlik (mut'a) vermek, takva sahipleri üzerine bir borçtur.” Burada mut'anın zikrini tekrar etmesi ek bir mana içindir; zira diğer ayette zifafa girilmemiş kadının hükmü açıklanmış, bu ayette ise mut'a konusunda boşanmış bütün kadınların hükmü açıklanmıştır. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ } kavlinden { حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ } “iyilik yapanlar üzerine bir borç olarak” kavline kadar olan kısım inince Müslümanlardan bir adam: «İyilik yapmak istersem veririm, istemezsem vermem» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ } “Boşanmış kadınlar için bir geçimlik vardır” buyurarak temlik lâmı ile mut'ayı kadınların hakkı kıldı ve: { حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ } “takva sahipleri üzerine bir borç olarak” buyurdu; yani şirkten sakınan müminler üzerine.

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٢٤٣) وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٤٤) مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٤٥) }

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْيَاهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ * وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ * مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ölüm korkusuyla yurtlarından çıkan binlerce kişiyi görmedin mi? Allah onlara: «Ölün!» dedi, sonra da onları diriltti. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. Allah yolunda savaşın ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Kimdir o kişi ki Allah'a güzel bir borç versin de [Allah] bunu ona kat kat artırsın? Allah daraltır da genişletir de; ve O'na döndürüleceksiniz.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ} قَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: كَانَتْ قَرْيَةٌ يُقَالُ لَهَا: دَاوَرْدَانُ قِبَلَ وَاسِطَ بِهَا وَقَعَ الطَّاعُونُ، فَخَرَجَتْ طَائِفَةٌ مِنْهَا وَبَقِيَتْ طَائِفَةٌ، فَهَلَكَ أَكْثَرُ مَنْ بَقِيَ فِي الْقَرْيَةِ وَسَلِمَ الَّذِينَ خَرَجُوا، فَلَمَّا ارْتَفَعَ الطَّاعُونُ رَجَعُوا سَالِمِينَ، فَقَالَ الَّذِينَ بَقُوا: أَصْحَابُنَا كَانُوا أَحْزَمَ مِنَّا، لَوْ صَنَعْنَا كَمَا صَنَعُوا لَبَقِينَا، وَلَئِنْ وَقَعَ الطَّاعُونُ ثَانِيَةً لَنَخْرُجَنَّ إِلَى أَرْضٍ لَا وَبَاءَ بِهَا، فَوَقَعَ الطَّاعُونُ مِنْ قَابَلٍ فَهَرَبَ عَامَّةُ أَهْلِهَا، وَخَرَجُوا حَتَّى نَزَلُوا وَادِيًا أَفْيَحَ فَلَمَّا نَزَلُوا الْمَكَانَ الَّذِي يَبْتَغُونَ فِيهِ النَّجَاةَ نَادَاهُمْ مَلِكٌ مِنْ أَسْفَلِ الْوَادِي وَآخَرُ مِنْ أَعْلَاهُ: أَنْ مُوتُوا فَمَاتُوا جَمِيعًا.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ } “Yurtlarından çıkanları görmedin mi?” kavli hakkında tefsir ehlinin çoğunluğu şöyle demiştir: Vâsıt tarafında Dâverdân denilen bir köy vardı, orada veba salgını baş gösterdi. Halkından bir grup oradan çıktı, bir grup ise kaldı; köyde kalanların çoğu helak oldu, çıkanlar ise kurtuldu. Veba kalkınca sağ salim geri döndüler. Kalanlar: «Arkadaşlarımız bizden daha tedbirli davrandı; şayet biz de onların yaptığı gibi yapsaydık hayatta kalırdık. Eğer bir daha veba çıkarsa mutlaka salgın olmayan bir yere gideceğiz» dediler. Ertesi yıl veba salgını vuku buldu; halkın geneli kaçtı ve çıkıp geniş bir vadiye indiler. Kurtuluş aradıkları yere indiklerinde vadinin aşağısından bir melek, yukarısından da başka bir melek onlara: «Ölün!» diye seslendi; hepsi birden öldüler.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ خَرَجَ إِلَى الشَّامِ فلما جاء سرع بَلَغَهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّامِ فَأَخْبَرَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ" فَرَجَعَ عُمْرُ مِنْ سَرْغَ، قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ: إِنَّمَا فَرُّوا مِنَ الْجِهَادِ وَذَلِكَ أَنَّ مَلِكًا مِنْ مُلُوكِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَمَرَهُمْ أَنْ يَخْرُجُوا إِلَى قِتَالِ عَدُوِّهِمْ، فَعَسْكَرُوا ثُمَّ جَبَنُوا وَكَرِهُوا الْمَوْتَ فَاعْتَلَوْا وَقَالُوا لِمَلِكِهِمْ: إِنَّ الْأَرْضَ الَّتِي تَأْتِيهَا بِهَا الْوَبَاءُ فَلَا نَأْتِيهَا حَتَّى يَنْقَطِعَ مِنْهَا الْوَبَاءُ، فَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ فَخَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ فِرَارًا مِنَ الْمَوْتِ فَلَمَّا رَأَى الْمَلِكُ ذَلِكَ قَالَ: اللَّهُمَّ رَبَّ يَعْقُوبَ وَإِلَهَ مُوسَى قَدْ تَرَى مَعْصِيَةَ عِبَادِكَ فَأَرِهِمْ آيَةً فِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَعْلَمُوا أَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ الْفِرَارَ مِنْكَ، فَلَمَّا خَرَجُوا قَالَ لَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى: مُوتُوا، عُقُوبَةً لَهُمْ، فَمَاتُوا جَمِيعًا وَمَاتَتْ دَوَابُّهُمْ كَمَوْتِ رَجُلٍ وَاحِدٍ فَأَتَى عَلَيْهِمْ ثَمَانِيَةُ أَيَّامٍ حَتَّى انْتَفَخُوا وَأَرْوَحَتْ أَجْسَادُهُمْ فَخَرَجَ إِلَيْهِمُ النَّاسُ فَعَجَزُوا

Bize Ebu'l-Hasan es-Serahsî haber verdi, [dedi ki:] Bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, [dedi ki:] Bize Ebû İshak el-Hâşimî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten, [o] İbn Şihâb'dan, [o da] Abdullah b. Âmir b. Rebîa'dan rivayet etti ki: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh Şam'a doğru yola çıktı. Serğ'e vardığında, Şam'da veba salgını çıktığı haberi kendisine ulaştı. Bunun üzerine Abdurrahman b. Avf ona, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu haber verdi: « إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلَا تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلَا تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ » «Bir yerde [veba] olduğunu işittiğinizde oraya gitmeyiniz; bulunduğunuz bir yerde meydana gelirse de ondan kaçmak maksadıyla oradan çıkmayınız.» Bunun üzerine Ömer, Serğ'den geri döndü. el-Kelbî, Mukâtil ve ed-Dahhâk şöyle dediler: Onlar ancak cihattan kaçmışlardı. Şöyle ki, İsrâiloğulları hükümdarlarından biri onlara düşmanlarıyla savaşmaya çıkmalarını emretti. Onlar da ordugâh kurdular, sonra korkaklık gösterip ölümü istemediler; bahaneler ileri sürerek hükümdarlarına: "Gideceğin o yerde veba salgını var, veba oradan kesilinceye kadar oraya gitmeyiz" dediler. Bunun üzerine Allah onların üzerine ölüm saldı; onlar da ölümden kaçarak yurtlarından çıktılar. Hükümdar bu durumu görünce şöyle dedi: "Allah'ım! Yakub'un Rabbi, Mûsâ'nın İlâhı! Kullarının isyanını görüyorsun; kendilerinde [görecekleri] bir ibret göster ki Senden kaçamayacaklarını bilsinler." Onlar yurtlarından çıktıklarında Allah Teâlâ kendilerine bir ceza olarak: "Ölün!" buyurdu. Hepsi birden ve binekleri tek bir adamın ölümü gibi [aynı anda] öldüler. Üzerlerinden sekiz gün geçti, öyle ki şiştiler ve cesetleri koktu. İnsanlar onların yanına çıktılar fakat

عَنْ دَفْنِهِمْ، فَحَظَرُوا عَلَيْهِمْ حَظِيرَةً دُونَ السِّبَاعِ وَتَرَكُوهُمْ فِيهَا .

onları defnetmekten aciz kaldılar; bunun üzerine yırtıcı hayvanlardan korumak için etraflarına bir çit çevirip onları orada bıraktılar.

وَاخْتَلَفُوا فِي مَبْلَغِ عَدَدِهِمْ، قَالَ عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ: كَانُوا ثَلَاثَةَ آلَافٍ، وَقَالَ وَهْبٌ: أَرْبَعَةُ آلَافٍ وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: ثَمَانِيَةُ آلَافٍ، وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: عَشَرَةُ آلَافٍ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: بِضْعَةٌ وَثَلَاثُونَ أَلْفًا، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَرْبَعُونَ أَلْفًا، وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: سَبْعُونَ أَلْفًا، وَأَوْلَى الْأَقَاوِيلِ: قَوْلُ مَنْ قَالَ كَانُوا زِيَادَةً عَلَى عَشَرَةِ آلَافٍ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ "وَهُمْ أُلُوفٌ" وَالْأُلُوفُ جَمْعُ الْكَثِيرِ وَجَمْعُهُ الْقَلِيلُ آلَافٌ، وَلَا يُقَالُ لِمَا دُونَ عَشَرَةِ آلَافٍ أُلُوفٌ، قَالُوا: فَأَتَتْ عَلَى ذَلِكَ مُدَّةٌ وَقَدْ بَلِيَتْ أَجْسَادُهُمْ وَعَرِيَتْ عِظَامُهُمْ فَمَرَّ عَلَيْهِمْ نَبِيٌّ يُقَالُ لَهُ حِزْقِيلُ بْنُ بُودَى ثَالِثُ خُلَفَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى ﵇، وَذَلِكَ أَنَّ الْقَيِّمَ بِأَمْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ بَعْدَ مُوسَى يُوشَعَ بْنَ نُونٍ ثُمَّ كَالِبَ بْنَ يُوقَنَّا ثُمَّ حِزْقِيلَ وَكَانَ يُقَالُ لَهُ ابْنُ الْعَجُوزِ لِأَنَّ أُمَّهُ كَانَتْ عَجُوزًا فَسَأَلَتِ اللَّهَ الْوَلَدَ بَعْدَ مَا كَبِرَتْ وَعَقِمَتْ فَوَهَبَهُ اللَّهُ تَعَالَى لها، قال ٤١/ب الْحَسَنُ وَمُقَاتِلٌ: هُوَ ذُو الْكِفْلِ وَسُمِّيَ حِزْقِيلُ ذَا الْكِفْلِ لِأَنَّهُ تَكَفَّلَ بِسَبْعِينَ نَبِيًّا وَأَنْجَاهُمْ مِنَ الْقَتْلِ، فَلَمَّا مَرَّ حِزْقِيلُ عَلَى أُولَئِكَ الْمَوْتَى وَقَفَ عَلَيْهِمْ فَجَعَلَ يَتَفَكَّرُ فِيهِمْ مُتَعَجِّبًا فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ تُرِيدُ أَنْ أُرِيَكَ آيَةً؟ قَالَ نَعَمْ: فَأَحْيَاهُمُ اللَّهُ وَقِيلَ: دَعَا حِزْقِيلُ رَبَّهُ أَنْ يُحْيِيَهُمْ فَأَحْيَاهُمْ.

Onların sayı miktarı hakkında ihtilaf ettiler. Atâ el-Horasânî: Üç bin kişiydiler, dedi. Vehb: Dört bin kişiydiler, dedi. Mukâtil ve el-Kelbî: Sekiz bin kişiydiler, dedi. Ebû Ravk: On bin kişiydiler, dedi. es-Süddî: Otuz küsur bin kişiydiler, dedi. İbn Cüreyc: Kırk bin kişiydiler, dedi. Atâ b. Ebî Rabâh: Yetmiş bin kişiydiler, dedi. Görüşlerin en evlâ olanı: On binden fazla olduklarını söyleyenin kavlidir; çünkü Allah Teâlâ: «Ve onlar binlercedir (ulûf)» buyurmuştur. Ulûf çokluk çoğuludur, azlık çoğulu ise âlâf'tır; on binden azı için ulûf denilmez. Dediler ki: Bunun üzerinden bir süre geçti; cesetleri çürüdü ve kemikleri açığa çıktı. Yanlarından, Musa aleyhisselâm'dan sonra İsrâiloğullarının üçüncü halifesi olan Hizkîl b. Bûdî isimli bir peygamber geçti. Şöyle ki; Musa'dan sonra İsrâiloğullarının işini üstlenen kişi Yûşa b. Nûn, sonra Kâlib b. Yûfennâ, sonra da Hizkîl idi. Ona «yaşlı kadının oğlu» denilirdi; çünkü annesi yaşlı bir kadındı, yaşlanıp kısır kaldıktan sonra Allah'tan çocuk istemiş, Allah Teâlâ da ona bu çocuğu bağışlamıştı. el-Hasan ve Mukâtil: O Zülkifl'dir, dediler; Hizkîl'e Zülkifl denilmesi, yetmiş peygamberin kefaletini üstlenip onları öldürülmekten kurtarması sebebiyledir. Hizkîl o ölülere uğradığında başlarında durup hayret içinde onlar hakkında düşünmeye başladı. Allah Teâlâ ona: «Sana bir mucize göstermemi ister misin?» diye vahyetti. O da: «Evet» dedi; bunun üzerine Allah onları diriltti. Hizkîl'in onları diriltmesi için Rabbine dua ettiği ve O'nun da dirilttiği söylenmiştir.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ: هُمْ كَانُوا قَوْمُ حِزْقِيلَ أَحْيَاهُمُ اللَّهُ بَعْدَ ثَمَانِيَةِ أَيَّامٍ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا أَصَابَهُمْ ذَلِكَ خَرَجَ حِزْقِيلُ فِي طَلَبِهِمْ فَوَجَدَهُمْ مَوْتَى فَبَكَى وَقَالَ: يَا رَبِّ كُنْتُ فِي قَوْمٍ يَحْمَدُونَكَ وَيُسَبِّحُونَكَ وَيُقَدِّسُونَكَ وَيُكَبِّرُونَكَ وَيُهَلِّلُونَكَ فَبَقِيتُ وَحِيدًا لَا قَوْمَ لِي، فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَيْهِ: أَنِّي جَعَلْتُ حَيَاتَهُمْ إِلَيْكَ، قَالَ حِزْقِيلُ: احْيَوْا بِإِذْنِ اللَّهِ فَعَاشُوا.

Mukâtil ve el-Kelbî şöyle demiştir: Onlar Hizkîl'in kavmiydi; sekiz gün sonra Allah onları diriltti. Şöyle ki, başlarına bu felaket gelince Hizkîl onları aramak için çıktı; ölmüş olduklarını görünce ağladı ve: «Ey Rabbim! Sana hamdeden, Seni tesbih eden, Seni takdis eden, Seni tekbir edip tehlil getiren bir topluluk içindeydim; şimdi yapayalnız kaldım, hiçbir kavmim yok» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: «Onların dirilmesini senin eline verdim» diye vahyetti. Hizkîl: «Allah'ın izniyle dirilin!» dedi; onlar da dirilip yaşadılar.

قَالَ مُجَاهِدٌ: إِنَّهُمْ قَالُوا حِينَ أُحْيَوْا، سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ فَرَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ وَعَاشُوا دَهْرًا طَوِيلًا وَسَحْنَةُ الْمَوْتِ عَلَى وُجُوهِهِمْ، لَا يَلْبَسُونَ ثَوْبًا إِلَّا عَادَ دَسَمًا مِثْلَ الْكَفَنِ حَتَّى مَاتُوا لِآجَالِهِمُ الَّتِي كُتِبَتْ لَهُمْ.

Mücâhid şöyle dedi: Diriltildikleri zaman: «Sübhâneke Allâhümme rabbenâ ve bi-hamdike lâ ilâhe illâ ente» dediler; sonra kavimlerine dönüp yüzlerinde ölümün izi olduğu halde uzun bir süre yaşadılar; giydikleri her elbise kefen gibi yağlı ve kirli bir hal alırdı; nihayet kendileri için yazılmış ecelleriyle öldüler.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: وَإِنَّهَا لَتُوجَدُ الْيَوْمَ فِي ذَلِكَ السِّبْطِ مِنَ الْيَهُودِ تِلْكَ الرِّيحُ، قَالَ قَتَادَةُ:

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Şüphesiz bugün Yahudilerin o kabilesinde (sıbt) o koku hâlâ bulunmaktadır. Katâde şöyle demiştir:

مَقَتَهُمُ اللَّهُ عَلَى فِرَارِهِمْ مِنَ الْمَوْتِ فَأَمَاتَهُمْ عُقُوبَةً لَهُمْ ثُمَّ بُعِثُوا لِيَسْتَوْفُوا مُدَّةَ آجَالِهِمْ [وَلَوْ جَاءَتْ آجَالُهُمْ] مَا بُعِثُوا فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَلَمْ تَرَ} أَيْ أَلَمْ تَعْلَمْ بِإِعْلَامِي إِيَّاكَ، وَهُوَ مِنْ رُؤْيَةِ الْقَلْبِ.

Ölümden kaçtıkları için Allah onlara gazap etti ve bir ceza olarak onları öldürdü; sonra ecellerinin müddetini tamamlasınlar diye diriltildiler. [Şayet ecelleri gelmiş olsaydı] diriltilmezlerdi. İşte Allah Teâlâ'nın şu kavli bundandır: { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” yani sana bildirmemle bilmedin mi demektir ve kalbin görmesindendir.

قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي: هُوَ تَعْجِيبٌ يَقُولُ هَلْ رَأَيْتَ مِثْلَهُمْ؟ كَمَا تَقُولُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى مَا يَصْنَعُ فُلَانٌ؟ وَكُلُّ مَا فِي الْقُرْآنِ أَلَمْ تَرَ وَلَمْ يُعَايِنْهُ النَّبِيُّ ﷺ فَهَذَا وَجْهُهُ {إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ} جَمْعُ أَلْفٍ وَقِيلَ مُؤْتَلِفَةٌ قُلُوبُهُمْ جَمْعُ آلِفٍ مِثْلُ قَاعِدٍ وَقَعُودٍ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْعَدَدُ {حَذَرَ الْمَوْتِ} أَيْ خَوْفَ الْمَوْتِ {فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا} أَمْرُ تَحْوِيلٍ كَقَوْلِهِ "كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ" (٦٥-الْبَقَرَةِ) {ثُمَّ أَحْيَاهُمْ} بَعْدَ مَوْتِهِمْ {إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} قِيلَ هُوَ عَلَى الْعُمُومِ فِي حَقِّ الْكَافَّةِ فِي الدُّنْيَا، وَقِيلَ عَلَى الْخُصُوصِ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ {وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ} أَمَّا الْكُفَّارُ فَلَمْ يَشْكُرُوا وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَلَمْ يَبْلُغُوا غَايَةَ الشُّكْرِ.

Meânî ehli şöyle demiştir: Bu bir hayret ifadesidir; «Onların gibisini gördün mü?» demektedir; tıpkı senin «Filanın ne yaptığına bakmadın mı (görmedin mi)?» demen gibidir. Kur'an'da yer alan ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat müşahede etmediği her «E-lem tera» ifadesinin vechi böyledir. { إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ } “yurtlarından çıkan binlerce kişiyi” ulûf, elf kelimesinin çoğuludur; kâid ve kuûd gibi âlif kelimesinin çoğulu olarak «kalpleri kaynaşmış olanlar» anlamında olduğu da söylenmiştir; sahih olan ise bundan kastın sayı olduğudur. { حَذَرَ الْمَوْتِ } “ölüm korkusuyla” yani ölümden korkarak; { فَقَالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا } “Allah onlara: «Ölün!» dedi” bu, { كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ } “Aşağılık maymunlar olun!” kavli gibi bir dönüştürme emridir; { ثُمَّ أَحْيَاهُمْ } “sonra da onları diriltti” ölümlerinin ardından; { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir” bunun dünyada bütün insanlar hakkında umumi olduğu, müminler hakkında ise hususi olduğu söylenmiştir; { وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “fakat insanların çoğu şükretmezler.” Kâfirlere gelince onlar hiç şükretmediler; müminler ise şükrün hakkına tam olarak ulaşamadılar.

{وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ} أَيْ فِي طَاعَةِ اللَّهِ أَعْدَاءَ اللَّهِ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ} قَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: هَذَا خِطَابٌ لِلَّذِينِ أُحْيَوْا أُمِرُوا بِالْقِتَالِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَخَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ فِرَارًا مِنَ الْجِهَادِ فَأَمَاتَهُمُ اللَّهُ ثُمَّ أَحْيَاهُمْ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُجَاهِدُوا: وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ، أَمَرَهُمْ بِالْجِهَادِ.

{ وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda savaşın” yani Allah'ın düşmanlarına karşı Allah'ın itaatinde [savaşın]; { وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “ve bilin ki Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Tefsir ehlinin çoğu şöyle demiştir: Bu hitap diriltilenleredir; onlara Allah yolunda savaşmaları emredilmişti, onlar ise cihaddan kaçarak yurtlarından çıktılar. Allah da onları öldürdü, sonra diriltti ve cihad etmelerini emretti. Hitabın bu ümmete olduğu ve kendilerine cihadın emredildiği de söylenmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا} الْقَرْضُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا يُعْطِيهِ الْإِنْسَانُ لِيُجَازَى عَلَيْهِ، فَسَمَّى اللَّهَ تَعَالَى عَمَلَ الْمُؤْمِنِينَ لَهُ عَلَى رَجَاءِ مَا وَعَدَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ قَرْضًا، لِأَنَّهُمْ يَعْمَلُونَهُ لِطَلَبِ ثَوَابِهِ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْقَرْضُ مَا أَسْلَفْتَ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ أَوْ سَيِّئٍ، وَأَصْلُ الْقَرْضِ فِي اللُّغَةِ الْقَطْعُ، سُمِّيَ بِهِ الْقَرْضُ لِأَنَّهُ يَقْطَعُ مِنْ مَالِهِ شَيْئًا يُعْطِيهِ لِيَرْجِعَ إِلَيْهِ مِثْلُهُ، وَقِيلَ فِي الْآيَةِ اخْتِصَارٌ مَجَازُهُ: مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ عِبَادَ اللَّهِ وَالْمُحْتَاجِينَ مِنْ خَلْقِهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ" (٥٧-الْأَحْزَابِ) أَيْ يُؤْذُونَ عِبَادَ اللَّهِ، كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ يوم القيامة يا ابن آدَمَ اسْتَطْعَمْتُكَ فَلَمْ تُطْعِمْنِي قَالَ: يَا رَبِّ كَيْفَ أُطْعِمُكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ؟ قَالَ: اسْتَطْعَمَكَ عَبْدِي فُلَانٌ فَلَمْ تُطْعِمْهُ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّكَ لَوْ أَطْعَمْتَهُ لَوَجَدْتَ ذَلِكَ عِنْدِي" .

Allah Teâlâ'nın: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا } “Kimdir o kişi ki Allah'a güzel bir borç versin” kavli; Kard (borç), karşılık verilmek üzere insanın verdiği her şeyin adıdır. Allah Teâlâ, müminlerin Kendisine vadettiği sevabı umarak yaptıkları ameli kard (borç) diye isimlendirmiştir; zira onlar bunu O'nun sevabını talep etmek için yaparlar. el-Kisâî şöyle demiştir: Kard, salih veya kötü amelden önceden takdim ettiğin şeydir. Kard kelimesinin lügatteki aslı ise kesmektir; borca bu ismin verilmesi, malından bir parça kesip bir benzeri kendisine geri dönsün diye vermesindendir. Ayette bir kısaltma (îcâz) bulunduğu ve mecazının: «Kimdir o kişi ki Allah'ın kullarına ve mahlukatından muhtaç olanlara borç versin» şeklinde olduğu söylenmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Şüphesiz Allah'ı ve Resûlünü incitenler” kavli, yani Allah'ın kullarını incitenler demektir. Sahih hadiste Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet edildiği gibi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Allah Teâlâ kıyamet gününde: “Ey âdemoğlu! Senden yiyecek istedim, bana yedirmedin” buyurur. Kul: “Ey Rabbim! Sen Âlemlerin Rabbiyken ben Sana nasıl yediririm?” der. Allah buyurur ki: “Falan kulum senden yiyecek istedi de ona yedirmedin; bilmez misin ki şayet ona yedirseydin bunu Benim katımda bulacaktın!”»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يُقْرِضُ اللَّهَ} أَيْ يُنْفِقُ فِي طَاعَةِ اللَّهِ {قَرْضًا حَسَنًا} قَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَاقِدِيُّ: يَعْنِي مُحْتَسِبًا، طَيِّبَةً بِهَا نَفْسُهُ، وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ: مِنْ مَالٍ حَلَالٍ وَقِيلَ لَا يَمُنُّ بِهِ وَلَا يُؤْذِي {فَيُضَاعِفَهُ لَهُ} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ " فَيُضَعِّفَهُ " وَبَابُهُ بِالتَّشْدِيدِ، وَوَافَقَ أَبُو عَمْرٍو فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ "فَيُضَاعِفَهُ " بِالْأَلْفِ مُخَفَّفًا وَهُمَا لُغَتَانِ، وَدَلِيلُ التَّشْدِيدِ قَوْلُهُ

Allah Teâlâ'nın: { يُقْرِضُ اللَّهَ } “Allah'a borç versin” yani Allah'ın itaatinde infak etsin; { قَرْضًا حَسَنًا } “güzel bir borç” kavli; el-Hüseyn b. Ali el-Vâkıdî şöyle demiştir: "Yani sevabını Allah'tan umarak, gönül hoşluğuyla [vermesi demektir]." İbnu'l-Mubârek ise: "Helal maldan [verilendir]" demiştir. Başa kakmayıp eziyet etmemesidir de denilmiştir. { فَيُضَاعِفَهُ لَهُ } “O da bunu kendisine kat kat arttırsın” kavlini; İbn Kesîr, Ebû Ca'fer, İbn Âmir ve Ya'kûb "feyuda''ifehû" (فَيُضَعِّفَهُ) şeklinde ve bu babdan gelen kelimeleri şeddeli olarak okumuşlardır. Ebû Amr da Ahzâb Suresi'nde [bu okuyuşa] muvafakat etmiştir. Diğer kurrâlar ise şeddesiz ve elif ile "feyudâ'ifehû" (فَيُضَاعِفَهُ) şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir. Şeddeli okuyuşun delili ise [Allah Teâlâ'nın şu] kavlidir:

{أَضْعَافًا كَثِيرَةً} لِأَنَّ التَّشْدِيدَ لِلتَّكْثِيرِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ بِنَصْبِ الْفَاءِ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ عَلَى جَوَابِ الِاسْتِفْهَامِ، وَقِيلَ بِإِضْمَارِ أَنْ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِرَفْعِ الْفَاءِ نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ: يُقْرِضُ {أَضْعَافًا كَثِيرَةً} قَالَ السُّدِّيُّ هَذَا التَّضْعِيفُ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ ﷿، وَقِيلَ سَبْعُمِائَةِ ضِعْفٍ {وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ} قَرَأَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَحَمْزَةُ يَبْسُطُ، هَاهُنَا وَفِي الْأَعْرَافِ، بَسْطَةً، بِالسِّينِ كَنَظَائِرِهِمَا، وَقَرَأَهُمَا الْآخَرُونَ بِالصَّادِّ قِيلَ يَقْبِضُ بِإِمْسَاكِ الرِّزْقِ وَالنَّفْسِ وَالتَّقْتِيرِ وَيَبْسُطُ بِالتَّوْسِيعِ وَقِيلَ يَقْبِضُ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ وَالصَّدَقَةِ وَيَبْسُطُ بِالْخَلَفِ وَالثَّوَابِ، وَقِيلَ هُوَ الْإِحْيَاءُ وَالْإِمَاتَةُ فَمَنْ أَمَاتَهُ فَقَدْ قَبَضَهُ وَمَنْ مَدَّ لَهُ فِي عُمْرِهِ فَقَدْ بَسَطَ لَهُ، وَقِيلَ هَذَا فِي الْقُلُوبِ، لَمَّا أَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِالصَّدَقَةِ أَخْبَرَ أَنَّهُمْ لَا يُمْكِنُهُمْ ذَلِكَ إِلَّا بِتَوْفِيقِهِ، قَالَ: يَقْبِضُ بَعْضَ الْقُلُوبِ فَلَا يَنْشَطُ بِخَيْرٍ وَيَبْسُطُ بَعْضَهَا فَيُقَدِّمُ لِنَفْسِهِ خَيْرًا كَمَا جَاءَ فِي الْحَدِيثِ "الْقُلُوبُ بَيْنَ أُصْبُعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ الرَّحْمَنِ يُقَلِّبُهَا اللَّهُ كَيْفَ يَشَاءُ" الْحَدِيثَ.

{ أَضْعَافًا كَثِيرَةً } “kat kat fazlasıyla” kavlidir; çünkü şedde çokluk içindir. İbn Âmir, Âsım ve Ya'kûb istifhamın cevabı olarak fa harfini nasb ile okumuştur; Hadîd Suresi'nde de böyledir; «en» edatının gizlenmesiyle nasb edildiği de söylenmiştir. Diğerleri ise «yukridu» fiiline atıfla fa harfini ref ile okumuştur. { أَضْعَافًا كَثِيرَةً } “kat kat” es-Süddî: Bu katlamayı ancak aziz ve celil olan Allah bilir, dedi. Yedi yüz kat olduğu da söylenmiştir. { وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ } “Allah daraltır da genişletir de” Basra ehli ve Hamza burada ve A'râf'taki «bastatan» kelimesinde, benzerlerinde olduğu gibi sîn ile «يبسط» şeklinde okumuştur; diğerleri ise her ikisini sâd ile okumuştur. Rızkı ve nefsi tutarak, daraltarak «yakbidu» (daraltır), rızkı bollaştırarak «yebsutu» (genişletir) manasına geldiği söylenmiştir. Tevbeyi ve sadakayı kabul etmekle daralttığı, karşılığını ve mükâfatını vererek genişlettiği de söylenmiştir. Bunun diriltme ve öldürme olduğu; kimi öldürdüyse onu kabzettiği (tuttuğu), kimin ömrünü uzattıysa ona bast ettiği (genişlettiği) de söylenmiştir. Bunun kalpler hakkında olduğu da söylenmiştir; Allah Teâlâ onlara sadakayı emrettiğinde, buna ancak Kendisinin muvaffak kılmasıyla güç yetirebileceklerini bildirip şöyle buyurmuştur: Bazı kalpleri daraltır (kabzeder) de hayır işlemeye istek duymaz, bazı kalpleri de genişletir (basteder) de kendisi için hayır takdim eder. Nitekim hadiste şöyle gelmiştir: «Kalpler Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, Allah onları dilediği gibi evirip çevirir.»

{وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} أَيْ إِلَى اللَّهِ تَعُودُونَ فَيَجْزِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الْهَاءُ رَاجِعَةٌ إِلَى التُّرَابِ كِنَايَةً عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، أَيْ مِنَ التُّرَابِ خَلَقَهُمْ وَإِلَيْهِ يَعُودُونَ.

{ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve O'na döndürüleceksiniz” yani Allah'a döneceksiniz ve O da amellerinizin karşılığını size verecektir. Katâde ise şöyle demiştir: [Buradaki] «hâ» zamiri, [lafzen] zikredilmemiş olana bir kinaye olarak toprağa dönmektedir; yani onları topraktan yaratmıştır ve yine ona döneceklerdir.

{أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ (٢٤٦) }

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلَّا تُقَاتِلُوا قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Musa'dan sonra İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi? Hani peygamberlerine: «Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım» demişlerdi. [Peygamber]: «Ya üzerinize savaş farz kılındığı halde savaşmayacak olursanız?» dedi. Onlar: «Yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarılmışken Allah yolunda niçin savaşmayalım?» dediler. Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden pek azı müstesna, yüz çevirip döndüler. Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى {أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَأِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ} وَالْمَلَأُ مِنَ الْقَوْمِ: وُجُوهُهُمْ وَأَشْرَافُهُمْ، وَأَصْلُ الْمَلَأِ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ وَلَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، كَالْقَوْمِ وَالرَّهْطِ وَالْإِبِلِ وَالْخَيْلِ وَالْجَيْشِ وَجَمْعُهُ أَمْلَاءٌ {مِنْ بَعْدِ مُوسَى} أَيْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِ مُوسَى {إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ} وَاخْتَلَفُوا فِي ذَلِكَ النَّبِيِّ فَقَالَ قَتَادَةُ هُوَ يُوشَعُ بْنُ نُونِ بْنِ افْرَائِيمَ بْنِ يُوسُفَ ﵇ وَقَالَ السُّدِّيُّ: اسْمُهُ شَمْعُونُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ شَمْعُونَ، لِأَنَّ أُمَّهُ دَعَتِ اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَهَا غُلَامًا فَاسْتَجَابَ اللَّهُ دُعَاءَهَا فَوَلَدَتْ غُلَامًا فَسَمَّتْهُ سَمْعُونَ تَقُولُ سَمِعَ اللَّهُ تَعَالَى دُعَائِي وَالسِّينُ تَصِيرُ شِينًا بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَهُوَ شَمْعُونُ بْنُ صَفِيَّةَ بْنِ عَلْقَمَةَ مِنْ وَلَدِ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ، وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ: هُوَ إِشْمَوِيلُ وَهُوَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ يَالَ بْنِ عَلْقَمَةَ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُوَ مِنْ نَسْلِ هَارُونَ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ إِشْمَوِيلُ وَهُوَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ إِسْمَاعِيلُ بْنَ يَالَ بْنِ عَلْقَمَةَ.

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلَإِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ } “İsrâiloğullarının ileri gelenlerini görmedin mi?” buyruğunda geçen «el-Mele'» (الْمَلَأُ), kavmin ileri gelenleri, saygın kimseleri ve eşrafıdır. Mele' kelimesinin aslı insan topluluğudur; «el-kavm» (topluluk), «er-raht» (grup), «el-ibil» (develer), «el-hayl» (atlılar) ve «el-ceyş» (ordu) kelimelerinde olduğu gibi kendi lafzından tekili yoktur, çoğulu ise «emlâ'»dır. { مِنْ بَعْدِ مُوسَى } “Musa'dan sonra” yani Musa'nın vefatından sonra. { إِذْ قَالُوا لِنَبِيٍّ لَهُمُ } “Hani peygamberlerine demişlerdi”. Bu peygamberin kim olduğu hususunda ihtilaf ettiler; Katâde onun Yûşa b. Nûn b. Efrâîm b. Yûsuf aleyhisselâm olduğunu söyledi. Süddî ise: «Onun adı Şem'ûn'dur. Ona Şem'ûn adının verilmesinin sebebi, annesinin kendisine bir erkek çocuk bağışlaması için Allah'a dua etmesi, Allah'ın da duasını kabul edip bir erkek çocuk dünyaya getirmesi üzerine 'Allah Teâlâ duamı işitti' diyerek ona Sem'ûn adını vermesidir. İbranicede sîn harfi şîn'e dönüşür. O, Ya'kûb b. Lâvî'nin soyundan Alkame b. Safiyye'nin oğlu Şem'ûn'dur» dedi. Diğer müfessirler ise: «O, İşmûîl'dir; İbranicede [karşılığı] Alkame b. Yâl'in oğlu İsmâil'dir» dediler. Mukâtil: «O, Harun'un soyundandır» dedi. Mücâhid de: «O, İşmûîl'dir; İbranicede [karşılığı] Alkame b. Yâl'in oğlu İsmâil'dir» demiştir.

وَقَالَ وَهْبٌ وَابْنُ إِسْحَاقَ وَالْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُمْ: كَانَ سَبَبُ مَسْأَلَتِهِمْ إِيَّاهُ ذَلِكَ لَمَّا مَاتَ مُوسَى ﵇ خَلَفَ بَعْدَهُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ يُوشَعُ بْنُ نُونٍ، يُقِيمُ فِيهِمُ التَّوْرَاةَ وَأَمْرَ اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ خَلَفَ فِيهِمْ كَالِبُ كَذَلِكَ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ خَلَفَ حِزْقِيلُ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ، ثُمَّ عَظُمَتِ الْأَحْدَاثُ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ ونسوا عهد لله حَتَّى عَبَدُوا الْأَوْثَانَ، فَبَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ إِلْيَاسَ نَبِيًّا فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَكَانَتِ الْأَنْبِيَاءُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ بَعْدِ مُوسَى يُبْعَثُونَ إِلَيْهِمْ بِتَجْدِيدِ مَا نَسُوا مِنَ التَّوْرَاةِ، ثُمَّ خَلَفَ مِنْ بَعْدِ إِلْيَاسَ الْيَسَعَ فَكَانَ فِيهِمْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ قَبَضَهُ اللَّهُ، وَخَلَفَ فِيهِمُ الْخُلُوفُ وَعَظُمَتِ الْخَطَايَا فَظَهَرَ لَهُمْ عَدُوٌّ يُقَالُ لَهُ الْبِلْشَاثَا، وَهُمْ قَوْمُ جَالُوتَ كَانُوا يَسْكُنُونَ سَاحِلَ بَحْرِ الرُّومِ بَيْنَ مِصْرَ وَفِلَسْطِينَ وَهُمُ الْعَمَالِقَةُ فظهروا على ٤٢/أبَنِي إِسْرَائِيلَ وَغَلَبُوا عَلَى كَثِيرٍ مِنْ أَرْضِهِمْ وَسَبَوْا كَثِيرًا مِنْ ذَرَارِيهِمْ وَأَسَرُوا مِنْ أَبْنَاءِ مُلُوكِهِمْ أربعين وأربعمائة غلاما، فَضَرَبُوا عَلَيْهِمُ الْجِزْيَةَ وَأَخَذُوا تَوْرَاتَهُمْ، وَلَقِيَ بَنُو إِسْرَائِيلَ مِنْهُمْ بَلَاءً وَشِدَّةً وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ نَبِيٌّ يُدِيرُ أَمْرَهُمْ، وَكَانَ سِبْطُ النُّبُوَّةِ قَدْ هَلَكُوا، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا امْرَأَةً حُبْلَى فَحَبَسُوهَا فِي بَيْتٍ رَهْبَةً أَنْ تَلِدَ جَارِيَةً فَتُبَدِّلَهَا بِغُلَامٍ لِمَا تَرَى مِنْ رَغْبَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي وَلَدِهَا وَجَعَلَتِ الْمَرْأَةُ تَدْعُو اللَّهَ أَنْ يَرْزُقَهَا غُلَامًا فَوَلَدَتْ غُلَامًا، فَسَمَّتْهُ إِشْمَوِيلَ تَقُولُ: سَمِعَ اللَّهُ تَعَالَى دُعَائِي، فَكَبِرَ الْغُلَامُ فَأَسْلَمَتْهُ لِيَتَعَلَّمَ التَّوْرَاةَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ وَكَفَلَهُ شَيْخٌ مِنْ عُلَمَائِهِمْ وَتَبَنَّاهُ، فَلَمَّا بَلَغَ الْغُلَامُ أَتَاهُ جِبْرِيلُ وَهُوَ نَائِمٌ إِلَى جَنْبِ الشَّيْخِ وَكَانَ لَا يَأْتَمِنُ عَلَيْهِ أَحَدًا فَدَعَاهُ جِبْرِيلُ بِلَحْنِ الشَّيْخِ يَا إِشْمَوِيلُ، فَقَامَ الْغُلَامُ فَزِعًا إِلَى الشَّيْخِ فَقَالَ: يَا أَبَتَاهُ دَعَوْتَنِي؟ فَكَرِهَ الشَّيْخُ أن يقول لئلا فَيَفْزَعُ الْغُلَامُ فَقَالَ يَا بُنَيَّ ارْجِعْ فَنَمْ، فَرَجَعَ الْغُلَامُ فَنَامَ ثُمَّ دَعَاهُ الثَّانِيَةَ فَقَالَ الْغُلَامُ يَا أَبَتِ دَعَوْتَنِي؟ فَقَالَ ارْجِعْ فَنَمَّ فَإِنْ دَعْوَتُكَ الثَّالِثَةَ فَلَا تُجِبْنِي (فَرَجَعَ الْغُلَامُ فَنَامَ) فَلَمَّا كَانَتِ الثَّالِثَةُ ظَهَرَ لَهُ جِبْرِيلُ فَقَالَ لَهُ: اذْهَبْ إِلَى قَوْمِكَ فَبَلِّغْهُمْ رِسَالَةَ رَبِّكَ، فَإِنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ بَعَثَكَ فِيهِمْ نَبِيًّا، فَلَمَّا أَتَاهُمْ كَذَّبُوهُ وَقَالُوا: اسْتَعْجَلْتَ بِالنُّبُوَّةِ وَلَمْ تَنَلْكَ، وَقَالُوا لَهُ: إِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، آيَةً مِنْ نُبُوَّتِكَ، وَإِنَّمَا كَانَ قِوَامُ أَمْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِالِاجْتِمَاعِ عَلَى الْمُلُوكِ وَطَاعَةِ الْمُلُوكِ لِأَنْبِيَائِهِمْ، فَكَانَ الْمَلِكُ هُوَ الَّذِي يَسِيرُ بِالْجُمُوعِ، وَالنَّبِيُّ يُقِيمُ لَهُ أَمْرَهُ وَيُشِيرُ عَلَيْهِ بِرُشْدِهِ وَيَأْتِيهِ بِالْخَبَرِ مِنْ رَبِّهِ، قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: بَعَثَ اللَّهُ تَعَالَى إِشْمَوِيلَ نَبِيًّا فَلَبِثُوا أَرْبَعِينَ سَنَةً بِأَحْسَنِ حَالٍ، ثُمَّ كَانَ مِنْ أَمْرِ جَالُوتَ وَالْعَمَالِقَةِ مَا كَانَ فَقَالُوا لِإِشْمَوِيلَ: {ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} جَزْمٌ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ فَلَمَّا قَالُوا لَهُ ذَلِكَ {قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ} اسْتِفْهَامُ شَكٍّ.

Vehb, İbn İshâk, Kelbî ve başkaları şöyle dediler: Onların [peygamberden] bunu istemelerinin sebebi şuydu: Musa aleyhisselâm vefat edince, İsrâiloğulları arasında onun yerine Yûşa b. Nûn geçti; Allah Teâlâ onun canını alıncaya kadar aralarında Tevrat'ı ve Allah Teâlâ'nın emrini ikâme etti. Sonra Allah Teâlâ onun canını alıncaya kadar aralarında Kâlib aynı şekilde onun yerini aldı. Sonra Allah onun da canını alıncaya kadar Hizkîl halef oldu. Ardından İsrâiloğulları arasında fitneler ve hadiseler büyüdü, Allah'ın ahdini unuttular, hatta putlara taptılar. Bunun üzerine Allah onlara İlyas'ı peygamber olarak gönderdi ve o da onları Allah Teâlâ'ya davet etti. Musa'dan sonra İsrâiloğullarına gönderilen peygamberler, Tevrat'tan unuttukları şeyleri yenilemek üzere gönderilirdi. Sonra İlyas'ın ardından Elyesa' halef oldu ve Allah'ın dilediği kadar aralarında kaldı, sonra Allah onun da ruhunu kabzetti. Onların ardından hayırsız nesiller geldi ve günahlar çoğaldı. Derken onlara Câlût'un kavmi olan ve kendilerine Bilşâsâ denilen bir düşman musallat oldu. Bunlar Mısır ile Filistin arasında Akdeniz sahilinde ikamet eden Amâlika kavmiydi. İsrâiloğullarına üstün geldiler, topraklarının çoğunu ele geçirdiler, çoluk çocuklarının çoğunu esir aldılar ve hükümdarlarının oğullarından dört yüz kırk genci esir ettiler. Onlara cizye koyup Tevratlarını ellerinden aldılar. İsrâiloğulları onlardan büyük bir bela ve sıkıntı gördü ve işlerini sevk ve idare edecek bir peygamberleri de yoktu. Peygamberlik soyu da helak olmuştu; geriye sadece hamile bir kadın kalmıştı. Kadının bir kız doğurup İsrâiloğullarının doğacak çocuğa gösterdiği aşırı ilgiyi görünce onu bir erkek çocukla değiştirmesinden korktukları için kadını bir evde hapsettiler. Kadın ise kendisine bir erkek çocuk bahşetmesi için Allah'a dua etmeye başladı ve bir erkek çocuk dünyaya getirdi. 'Allah Teâlâ duamı işitti' diyerek ona İşmûîl adını verdi. Çocuk büyüyünce, Beytülmakdis'te Tevrat'ı öğrenmesi için onu teslim etti. Âlimlerinden bir ihtiyar ona kefil olup evlat edindi. Çocuk ergenlik çağına ulaştığında, kendisini kimseye emanet etmeyen o ihtiyarın yanında uyurken Cebrâil geldi ve ihtiyarın ses tonuyla: «Ey İşmûîl!» diye seslendi. Çocuk korkuyla fırlayıp ihtiyarın yanına gitti ve: «Babacığım, beni sen mi çağırdın?» dedi. İhtiyar, çocuk korkmasın diye «Hayır» demek istemedi ve: «Yavrucuğum, dön ve uyu» dedi. Çocuk dönüp uyudu. Sonra [Cebrâil] ikinci kez seslendi. Çocuk: «Babacığım, beni sen mi çağırdın?» dedi. İhtiyar: «Dön ve uyu; eğer seni üçüncü kez çağırırsam bana cevap verme» dedi. (Çocuk dönüp uyudu.) Üçüncü kez olunca Cebrâil ona göründü ve: «Kavmine git ve onlara Rabbinin elçiliğini tebliğ et; zira Allah azze ve celle seni onların arasına peygamber olarak gönderdi» dedi. Onların yanına vardığında onu yalanladılar ve: «Peygamberlik sırası sana gelmemişken ona acele ettin» dediler ve ona: «Eğer doğru sözlüysen, peygamberliğinin bir mucizesi olarak bize bir hükümdar tayin et de Allah yolunda savaşalım» dediler. İsrâiloğullarının düzeni ancak hükümdarların etrafında toplanmakla ve hükümdarların da peygamberlerine itaat etmesiyle sağlanırdı. Orduları sevk eden hükümdar olur, peygamber de onun işlerini çekip çevirir, doğru yolu gösterir ve Rabbinden ona haber getirirdi. Vehb b. Münebbih dedi ki: Allah Teâlâ İşmûîl'i peygamber gönderdi, kırk yıl boyunca en güzel halde kaldılar. Sonra Câlût ve Amâlika meselesinde olanlar oldu. Bunun üzerine İşmûîl'e: { ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım” dediler. [«Nukâtil» fiili] emir kipine cevap olarak meczumdur. Onlar kendisine böyle deyince: { قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ } “[Peygamber] dedi ki: 'Ya ... olursanız?'” [Bu ifade] şüphe belirten bir soru cümlesidir.

قَرَأَ نَافِعٌ: عَسَيْتُمْ بِكَسْرِ السِّينِ كُلَّ الْقُرْآنِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ وَهِيَ اللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: {عَسَى رَبُّكُمْ} {إِنْ كُتِبَ} فُرِضَ {عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ} مَعَ ذَلِكَ الْمَلِكِ {أَلَّا تُقَاتِلُوا} أَنْ لَا تَفُوا بِمَا تَقُولُوا مَعَهُ {قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ} فَإِنْ قِيلَ فَمَا وَجْهُ دُخُولِ أَنْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَالْعَرَبُ لا تقول مالك أَنْ لَا تَفْعَلَ وَإِنَّمَا يُقَالُ مَا لَكَ لَا تَفْعَلُ؟ قِيلَ: دُخُولُ أَنْ وَحَذْفُهَا لُغَتَانِ صَحِيحَتَانِ

Nâfi‘, Kur'an'ın tamamında [bu kelimeyi] sîn harfinin kesresiyle (عَسِيتُمْ - ‘asîtum) şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise fetha ile (‘aseytum) okumuşlardır ki fasih olan lügat da budur. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { عَسَى رَبُّكُمْ } “Umulur ki Rabbiniz...” buyruğu buna delildir. { إِنْ كُتِبَ } farz kılınırsa, { عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ } o hükümdarla birlikte [savaş], { أَلَّا تُقَاتِلُوا } onun huzurunda söylediğiniz sözü yerine getirmeyip [savaşmayacak mısınız?] { قَالُوا وَمَا لَنَا أَلَّا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Dediler ki: 'Allah yolunda savaşmamamız için neyimiz var...'” Eğer: «Araplar 'mâ leke en lâ tef‘al' (yapmamak için neyin var) demezken, bilakis 'mâ leke lâ tef‘al' (neyin var ki yapmıyorsun) denilirken burada 'en' (أَنْ) edatının dâhil olmasının izahı nedir?» diye sorulacak olursa; şöyle cevap verilir: 'En' edatının getirilmesi de hazfedilmesi (kaldırılması) da [Arap dilinde] sahih iki lügattir.

فَالْإِثْبَاتُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مَا لَكَ أَنْ لَا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ" (٣٢-الْحِجْرِ) وَالْحَذْفُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مَا لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ" (٨-الْحَدِيدِ) وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: مَعْنَاهُ وَمَا لَنَا فِي أَنْ لَا نُقَاتِلَ فَحَذَفَ "فِي" وَقَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ وَمَا يَمْنَعُنَا أَنْ لَا نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "مَا مَنَعَكَ أن لا تَسْجُدَ" (١٢-الْأَعْرَافِ) وَقَالَ الْأَخْفَشُ: "أَنْ" هَاهُنَا زَائِدَةٌ مَعْنَاهُ: وَمَا لَنَا لَا نُقَاتِلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ {وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا} أَيْ أُخْرِجَ مَنْ غُلِبَ عَلَيْهِمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، ظَاهِرُ الْكَلَامِ الْعُمُومُ وَبَاطِنُهُ الْخُصُوصُ، لِأَنَّ الَّذِينَ قَالُوا لِنَبِيِّهِمُ: ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانُوا فِي دِيَارِهِمْ وَأَوْطَانِهِمْ وَإِنَّمَا أُخْرِجَ مَنْ أُسِرَ مِنْهُمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا مُجِيبِينَ لِنَبِيِّهِمْ: إِنَّمَا كُنَّا نَزْهَدُ فِي الْجِهَادِ إِذْ كُنَّا مَمْنُوعِينَ فِي بِلَادِنَا لَا يَظْهَرُ عَلَيْنَا عَدُوُّنَا، فَأَمَّا إِذَا بَلَغَ ذَلِكَ مِنَّا فَنُطِيعُ رَبَّنَا فِي الْجِهَادِ وَنَمْنَعُ نِسَاءَنَا وَأَوْلَادَنَا.

[Edatın] varlığı Allah Teâlâ'nın: «Secde edenlerle beraber olmamak için neyin var?» (el-Hicr, 32) kavli gibidir; hazfedilmesi ise Allah Teâlâ'nın: «Allah'a iman etmeyecek neyiniz var?» (el-Hadîd, 8) kavli gibidir. Kisâî şöyle demiştir: Bunun manası «Savaşmamamızda bizim için ne [özür] var?» demektir ve «fî» edatı hazfedilmiştir. Ferrâ ise: «Allah Teâlâ'nın: 'Secde etmemene seni ne engelledi?' (el-A'râf, 12) buyruğunda olduğu gibi, 'Allah yolunda savaşmamıza bizi ne engelleyebilir?' demektir» demiştir. Ahfeş: «Buradaki 'en' edatı zâidedir; manası: 'Biz Allah yolunda niçin savaşmayalım?' demektir» demiştir. { وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِنْ دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا } “Halbuki biz yurtlarımızdan ve çocuklarımızdan çıkarıldık” yani içlerinden mağlup edilenler yurtlarından çıkarılmıştı. İfadenin lafzı genel olmakla birlikte manası özeldir; çünkü peygamberlerine: «Bize bir hükümdar gönder de Allah yolunda savaşalım» diyenler kendi yurtlarında ve vatanlarındaydı, çıkarılanlar ise sadece içlerinden esir edilenlerdi. Ayetin manası şudur: Peygamberlerine cevap vererek şöyle dediler: 'Biz ancak memleketimizde korunmuşken ve düşmanımız bize üstün gelmemişken cihattan geri duruyorduk. Fakat durumumuz bu dereceye ulaştığına göre, artık cihat konusunda Rabbimize itaat eder, kadınlarımızı ve çocuklarımızı koruruz.'

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا} أَعْرَضُوا عَنِ الْجِهَادِ وَضَيَّعُوا أَمْرَ اللَّهِ {إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} الَّذِينَ عَبَرُوا النَّهْرَ مَعَ طَالُوتَ وَاقْتَصَرُوا عَلَى الْغُرْفَةِ عَلَى مَا سَيَأْتِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى، {وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ}

Allah Teâlâ buyurdu ki: { فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا } “Fakat üzerlerine savaş farz kılınınca yüz çevirip döndüler” yani cihattan yüz çevirip Allah'ın emrini zayi ettiler. { إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna”. Bunlar, Allah Teâlâ'nın izniyle ileride geleceği üzere Tâlût ile birlikte nehri geçen ve bir avuç suyla yetinen kimselerdir. { وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ } “Allah zalimleri hakkıyla bilendir.”

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ (٢٤٧) }

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Peygamberleri onlara: «Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi» dedi. Onlar: «O bize nasıl hükümdar olabilir ki? Biz hükümdarlığa ondan daha layığız; üstelik ona bol mal da verilmemiştir» dediler. [Peygamber]: «Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti, ilim ve beden bakımından ona üstünlük verdi. Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir» dedi.”

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا} وَذَلِكَ أَنَّ إِشْمَوِيلَ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَبْعَثَ لَهُمْ مَلِكًا فَأَتَى بِعَصَا وَقَرْنٍ فِيهِ دُهْنُ الْقُدْسِ وَقِيلَ: لَهُ إِنَّ صَاحِبَكُمُ الَّذِي يَكُونُ مَلِكًا طَوُلُهُ طُولُ هَذِهِ الْعَصَا وَانْظُرْ هَذَا الْقَرْنَ الَّذِي فِيهِ الدُّهْنُ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْكَ رَجُلٌ فَنَشَّ الدُّهْنُ الَّذِي فِي الْقَرْنِ فَهُوَ مَلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَادَّهِنْ بِهِ رَأْسَهُ وَمَلِّكْهُ عَلَيْهِمْ، وَكَانَ طَالُوتُ اسْمُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ شَاوِلُ بْنُ قَيْسٍ مِنْ أَوْلَادِ بِنْيَامِينَ بْنِ يَعْقُوبَ سُمِّيَ طَالُوتَ لِطُولِهِ وَكَانَ أَطْوَلَ مِنْ كُلِّ أَحَدٍ بِرَأْسِهِ وَمَنْكِبَيْهِ، وَكَانَ رَجُلًا دَبَّاغًا يَعْمَلُ الْأَدِيمَ قَالَهُ وَهْبٌ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ رَجُلًا سَقَّاءً يَسْقِي عَلَى حِمَارٍ لَهُ مِنَ النِّيلِ فَضَلَّ حِمَارُهُ فَخَرَجَ فِي طَلَبِهِ، وَقِيلَ كَانَ خَرَبَنْدَجًا، وَقَالَ وَهْبٌ: بَلْ ضَلَّتْ حُمُرٌ لِأَبِي طَالُوتَ فَأَرْسَلَهُ وَغُلَامًا لَهُ فِي طَلَبِهَا فَمَرَّ بِبَيْتِ إِشْمَوِيلَ فَقَالَ الْغُلَامُ لِطَالُوتَ: لَوْ دَخَلْنَا عَلَى هَذَا النَّبِيِّ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ أَمْرِ الْحُمُرِ لِيُرْشِدَنَا وَيَدْعُوَ لَنَا، فَدَخَلَا عَلَيْهِ فَبَيْنَمَا هُمَا عِنْدَهُ يَذْكُرَانِ لَهُ شَأْنَ الْحُمُرِ إِذْ نَشَّ الدُّهْنُ الَّذِي فِي الْقَرْنِ فَقَامَ إِشْمَوِيلُ ﵇ فَقَاسَ

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا } “Peygamberleri onlara: «Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi» dedi”. Bunun sebebi şuydu: İşmûîl, Allah Teâlâ'dan kendilerine bir hükümdar göndermesini istemişti. Bunun üzerine [kendisine] bir asa ile içinde kudsiyet yağı bulunan bir boynuz getirildi ve ona şöyle denildi: «Hükümdar olacak arkadaşınızın boyu bu asanın boyu kadardır. İçinde yağ bulunan şu boynuza da bak; sana bir adam girdiğinde boynuzdaki yağ cızırdayıp kaynarsa, işte o İsrâiloğullarının hükümdarıdır. Onunla başını yağla ve onu üzerlerine hükümdar kıl.» Tâlût'un İbrânîcedeki adı Şâvül b. Kays idi; Ya'kûb'un oğlu Bünyâmîn'in soyundandı. Boyunun uzunluğundan ötürü Tâlût diye isimlendirildi; zira o, başı ve omuzlarıyla herkesten daha uzundu. Kendisi tabaklanmış deri işleyen bir debbağ idi; bunu Vehb [b. Münebbih] söylemiştir. Süddî ise şöyle demiştir: O, eşeğiyle Nil'den su taşıyan bir sakaydı; eşeği kaybolunca onu aramaya çıkmıştı. Onun kiralık binek sahibi (harbendec) olduğu da söylenmiştir. Vehb ise şöyle demiştir: Aksine Tâlût'un babasına ait merkepler kaybolmuştu da babası onu ve bir hizmetçisini onları aramaya göndermişti. Tâlût, İşmûîl'in evinin yanından geçti. Bunun üzerine hizmetçi Tâlût'a: «Şu peygamberin huzuruna girip merkeplerin durumunu ona sorsak da bize yol gösterse ve bizim için dua etse!» dedi. İkisi peygamberin huzuruna girdiler; onlar peygamberin yanında merkeplerin durumunu anlatırlarken o sırada boynuzdaki yağ cızırdayıp kaynamaya başladı. Bunun üzerine İşmûîl aleyhisselâm kalkıp ölçtü...

طَالُوتَ بِالْعَصَا فَكَانَتْ طُولَهُ، فَقَالَ لِطَالُوتَ قَرِّبْ رَأْسَكَ فَقَرَّبَهُ فَدَهَنَهُ بِدُهْنِ الْقُدْسِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ: أَنْتَ مَلِكُ بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِي أَمَرَنِي اللَّهُ تَعَالَى أَنْ أُمَلِّكَكَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ طَالُوتُ: أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ سِبْطِي أَدْنَى أَسْبَاطِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَيْتِي أَدْنَى بُيُوتِ بَنِي إِسْرَائِيلَ؟ (قَالَ بَلَى) قَالَ فَبِأَيِّ آيَةٍ قَالَ: بِآيَةِ أَنَّكَ تَرْجِعُ وَقَدْ وَجَدَ أَبُوكَ حُمُرَهُ فَكَانَ كَذَلِكَ.

Tâlût'u asa ile ölçtü; tam onun boyundaydı. Tâlût'a: «Başını yaklaştır» dedi, o da yaklaştırdı ve başına kutsal yağı sürdü. Sonra ona: «Sen, Allah Teâlâ'nın kendilerine hükümdar yapmamı bana emrettiği İsrâiloğullarının hükümdarısın» dedi. Tâlût: «Bilmez misin ki benim kabilem İsrâiloğulları kabilelerinin en düşüğü, ailem de İsrâiloğulları ailelerinin en düşüğüdür?» dedi. [Peygamber:] (Evet, bilirim) dedi. [Tâlût:] «Peki bunun alameti nedir?» dedi. [Peygamber:] «Sen geri döndüğünde babanın eşeklerini bulmuş olmasıdır» dedi. Gerçekten de öyle oldu.

ثُمَّ قَالَ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا {قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا} أَيْ مِنْ أَيْنَ يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا {وَنَحْنُ أَحَقُّ} أَوْلَى {بِالْمُلْكِ مِنْهُ} وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ سِبْطَانِ: سِبْطُ نُبُوَّةٍ وَسِبْطُ مَمْلَكَةٍ، فَكَانَ سِبْطُ النُّبُوَّةِ سِبْطَ لَاوِي بْنِ يَعْقُوبَ وَمِنْهُ كَانَ مُوسَى وَهَارُونُ وَسِبْطُ الْمَمْلَكَةِ سِبْطُ يَهُوذَا بْنِ يَعْقُوبَ وَمِنْهُ كَانَ دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ وَلَمْ يَكُنْ طَالُوتُ مِنْ أَحَدِهِمَا إِنَّمَا كَانَ مِنْ سِبْطِ بِنْيَامِينَ بْنِ يَعْقُوبَ وَكَانُوا عَمِلُوا ذَنْبًا عَظِيمًا، كَانُوا يَنْكِحُونَ النِّسَاءَ عَلَى ظَهْرِ الطَّرِيقِ نَهَارًا فَغَضِبَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ وَنَزَعَ الْمُلْكَ وَالنُّبُوَّةَ عَنْهُمْ وَكَانُوا يُسَمُّونَهُ سِبْطَ الْإِثْمِ، فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ ذَلِكَ أَنْكَرُوا عَلَيْهِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِنْ سِبْطِ الْمَمْلَكَةِ وَمَعَ ذَلِكَ قَالُوا هُوَ فَقِيرٌ {وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ} اخْتَارَهُ {عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً} فَضِيلَةً وَسَعَةً {فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ} وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ أَعْلَمَ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي وَقْتِهِ وَقِيلَ: إِنَّهُ أَتَاهُ الْوَحْيُ حِينَ أُوتِيَ الْمُلْكَ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ {وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ} بِالْحَرْبِ وَفِيِ (الْجِسْمِ) بِالطُّولِ وَقِيلَ الْجِسْمُ بِالْجَمَالِ وَكَانَ طَالُوتُ أَجْمَلَ رَجُلٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ وَأَعْلَمَهُمْ {وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ} قِيلَ الْوَاسِعُ ذُو السَّعَةِ وَهُوَ الَّذِي يُعْطِي عَنْ غِنًى، وَالْعَلِيمُ الْعَالِمُ، وَقِيلَ الْعَالِمُ بِمَا كَانَ وَالْعَلِيمُ بِمَا يَكُونُ فَقَالُوا لَهُ: فَمَا آيَةُ مُلْكِهِ؟ فَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ}

Sonra İsrâiloğullarına: «Şüphesiz Allah size Tâlût'u hükümdar olarak gönderdi» dedi. { قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا } “Onlar: 'O bize nasıl hükümdar olabilir ki?' dediler” yani hükümdarlık ona nereden gelecek? { وَنَحْنُ أَحَقُّ } “biz daha layığız”, [yani] daha evlayız { بِالْمُلْكِ مِنْهُ } “hükümdarlığa ondan”. Böyle söylemelerinin sebebi şuydu: İsrâiloğullarında iki kabile vardı; biri peygamberlik kabilesi, diğeri hükümdarlık kabilesiydi. Peygamberlik kabilesi Ya'kûb oğlu Lâvî'nin kabilesiydi ki Musa ve Harun ondandı. Hükümdarlık kabilesi ise Ya'kûb oğlu Yehûzâ'nın kabilesiydi ki Dâvûd ve Süleyman ondandı. Tâlût ise bu ikisinden de değildi; o, Ya'kûb oğlu Bünyâmin'in kabilesindendi. Onlar büyük bir günah işlemişlerdi: Gündüz vakti yol ortasında kadınlarla cinsel ilişkide bulunuyorlardı; bu yüzden Allah Teâlâ onlara gazap etmiş, hükümdarlığı ve peygamberliği onlardan çekip almıştı. Onlara 'günah kabilesi' adını verirlerdi. Peygamberleri onlara bunu söyleyince, hükümdarlık kabilesinden olmadığı için ona itiraz ettiler; üstelik fakir olduğunu söyleyerek: { وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ } “üstelik ona bol mal da verilmemiştir” dediler. { قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ } “[Peygamber]: 'Şüphesiz Allah onu seçti' dedi”, yani onu tercih etti { عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً } “sizin üzerinize ve ona üstünlük verdi”, yani fazilet ve genişlik verdi { فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ } “ilim ve beden bakımından”. Çünkü o, kendi döneminde İsrâiloğullarının en bilgilisiydi. Kendisine mülk verildiğinde vahiy geldiği de söylenmiştir. Kelbî şöyle dedi: { وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ } “ilim bakımından üstünlük verdi” harp ilminde, { وَالْجِسْمِ } “ve beden bakımından” boy uzunluğunda. Bedenin güzellik anlamına geldiği de söylenmiştir; Tâlût İsrâiloğullarının en yakışıklı ve en bilgili adamıydı. { وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ } “Allah mülkünü dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” Vâsi'in lütfu geniş olan, zenginlikten veren; Alîm'in ise bilen olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre olmuş olanı ve olacak olanı hakkıyla bilendir. Onlar peygambere: «Onun hükümdarlığının alameti nedir?» dediler. Peygamberleri onlara: «Onun hükümdarlığının alameti, Sandık'ın (Tâbût) size gelmesidir» dedi. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ }

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٢٤٨) }

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “Peygamberleri onlara şunu da söyledi: «Onun hükümdarlığının alameti, içinde Rabbinizden bir huzur ve sükûn ile Musa ailesi ve Harun ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı bulunan o Sandık'ın (Tâbût) size gelmesidir; onu melekler taşır. Eğer iman etmiş kimselerseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır.»”

{وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ} وَكَانَتْ قِصَّةُ التَّابُوتِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَنْزَلَ تَابُوتًا عَلَى آدَمَ فِيهِ صُورَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈، وَكَانَ مِنْ عُودِ الشِّمْشَاذِ نَحْوًا مِنْ ثَلَاثَةِ أَذْرُعٍ فِي ذِرَاعَيْنِ، فَكَانَ عِنْدَ آدَمَ إِلَى أَنْ مَاتَ ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ عِنْدَ شِيثَ ثُمَّ تَوَارَثَهَا أَوْلَادُ آدَمَ إِلَى أَنْ بَلَغَ إِبْرَاهِيمَ، ثُمَّ كَانَ عِنْدَ إِسْمَاعِيلَ لِأَنَّهُ كَانَ أَكْبَرَ وَلَدِهِ ثُمَّ عِنْدَ يَعْقُوبَ ثُمَّ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى أَنْ وَصَلَ إِلَى مُوسَى فَكَانَ مُوسَى يَضَعُ فِيهِ التَّوْرَاةَ وَمَتَاعًا مِنْ مَتَاعِهِ، فَكَانَ عِنْدَهُ إِلَى أَنْ مَاتَ مُوسَى ﵇، ثُمَّ تَدَاوَلَتْهُ

{ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ } “Peygamberleri onlara: «Onun hükümdarlığının alameti, size o sandığın (Tâbût'un) gelmesidir» dedi.” Tâbût'un kıssası şöyledir: Allah Teâlâ, Âdem'e içinde peygamberlerin aleyhimüsselâm suretleri bulunan bir sandık indirmişti. Bu [sandık], şimşir ağacından yapılmış olup yaklaşık üç ziraa iki zira [ebadında] idi. Âdem vefat edene kadar onun yanında kaldı. Ondan sonra Şît'in yanında bulundu, ardından İbrâhim'e ulaşıncaya kadar Âdem'in evlatları buna varis oldu. Sonra en büyük oğlu olduğu için İsmâil'in, ardından Ya'kūb'un yanında bulundu. Daha sonra Mûsâ'ya ulaşıncaya kadar İsrâiloğulları arasında kaldı. Mûsâ onun içine Tevrat'ı ve eşyalarından bir kısmını koyardı. Mûsâ aleyhisselâm vefat edene kadar onun yanında kaldı. Sonra onu

أَنْبِيَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَى وَقْتِ إِشْمَوِيلَ وَكَانَ فِيهِ ذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى {فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ} اخْتَلَفُوا في السكينة ٤٢/ب مَا هِيَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: رِيحٌ خَجُوجٌ هَفَّافَةٌ لَهَا رَأْسَانِ وَوَجْهٌ كَوَجْهِ الْإِنْسَانِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ: شَيْءٌ يُشْبِهُ الْهِرَّةَ لَهُ رَأْسٌ كَرَأْسِ الْهِرَّةِ وَذَنَبٌ كَذَنَبِ الْهِرَّةِ وَلَهُ جَنَاحَانِ، وَقِيلَ لَهُ عَيْنَانِ لَهُمَا شُعَاعٌ وَجَنَاحَانِ مِنْ زُمُرُّدٍ وَزَبَرْجَدٍ فَكَانُوا إِذَا سَمِعُوا صَوْتَهُ تَيَقَّنُوا بِالنَّصْرِ وَكَانُوا إِذَا خَرَجُوا وَضَعُوا التَّابُوتَ قُدَّامَهُمْ فَإِذَا سَارَ سَارُوا وَإِذَا وَقَفَ وَقَفُوا.

İşmûîl'in zamanına kadar İsrâiloğulları peygamberleri elden ele devrettiler ve içinde Allah Teâlâ'nın zikri vardı. { فِيهِ سَكِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “İçinde Rabbinizden bir huzur ve sükûn [bulunan]”. Sekînenin ne olduğu hususunda ihtilaf ettiler: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh: «İki başı ve insan yüzü gibi bir yüzü olan, şiddetle ve hafifçe esen bir rüzgârdır» dedi. Mücâhid'den rivayetle: «Kediye benzeyen, kedi başı gibi başı, kedi kuyruğu gibi kuyruğu ve iki kanadı olan bir varlıktır» denildi. Işık saçan iki gözü, zümrüt ve zebercettan iki kanadı olduğu da söylenmiştir. Onun sesini duyduklarında zafere kesin olarak inanırlardı. Savaşa çıktıklarında Sandık'ı önlerine koyarlar; o ilerleyince ilerler, durunca dururlardı.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ: هِيَ طَسْتٌ مِنْ ذَهَبٍ مِنَ الْجَنَّةِ كَانَ يَغْسِلُ فِيهِ قُلُوبَ الْأَنْبِيَاءِ، وَعَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ قَالَ: هِيَ رُوحٌ مِنَ اللَّهِ يَتَكَلَّمُ إِذَا اخْتَلَفُوا فِي شَيْءٍ تُخْبِرُهُمْ بِبَيَانِ مَا يُرِيدُونَ ، وَقَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ: هِيَ مَا يَعْرِفُونَ مِنَ الْآيَاتِ فَيَسْكُنُونَ إِلَيْهَا، وَقَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ: السَّكِينَةُ فَعِيلَةٌ مِنَ السُّكُونِ أَيْ طُمَأْنِينَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَفِي أَيِّ مَكَانٍ كَانَ التَّابُوتُ اطْمَأَنُّوا إِلَيْهِ وَسَكَنُوا {وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ} يَعْنِي مُوسَى وَهَارُونَ أَنْفُسَهُمَا كَانَ فِيهِ لَوْحَانِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَرُضَاضِ الْأَلْوَاحِ الَّتِي تَكَسَّرَتْ وَكَانَ فِيهِ عَصَا مُوسَى وَنَعْلَاهُ وَعِمَامَةُ هَارُونَ وَعَصَاهُ وَقَفِيزٌ مِنَ الْمَنِّ الَّذِي كَانَ يَنْزِلُ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، فَكَانَ التَّابُوتُ عِنْدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَكَانُوا إِذَا اخْتَلَفُوا فِي شَيْءٍ تَكَلَّمَ وَحَكَمَ بَيْنَهُمْ وَإِذَا حَضَرُوا الْقِتَالَ قَدَّمُوهُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَيَسْتَفْتِحُونَ بِهِ عَلَى عَدُوِّهِمْ فَلَمَّا عَصَوْا وَفَسَدُوا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَمَالِقَةَ فَغَلَبُوهُمْ عَلَى التَّابُوتِ.

İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «O, cennetten altından bir leğendir ki içinde peygamberlerin kalpleri yıkanırdı.» Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre o: «O, bir şeyde ihtilaf ettiklerinde konuşup istedikleri şeyin açıklamasını onlara haber veren Allah'tan bir ruhtur» demiştir. Atâ b. Ebî Rebâh: «O, bildikleri ve onunla sükûnete kavuştukları mucizelerdir» dedi. Katâde ve Kelbî ise şöyle dediler: «Sekîne (السَّكِينَةُ), sükûn kelimesinden türemiş fa'île vezninde bir kelimedir; yani Rabbinizden bir huzur ve sükûnettir. Sandık nerede olursa olsun ona güven duyup sükûnete ererlerdi.» { وَبَقِيَّةٌ مِمَّا تَرَكَ آلُ مُوسَى وَآلُ هَارُونَ } “ve Musa ailesi ile Harun ailesinin geriye bıraktıklarından bir kalıntı [bulunan]”. Yani bizzat Musa ve Harun'un kendileridir. İçinde Tevrat levhalarından iki levha ile kırılan levhaların parçaları vardı. Musa'nın asası, iki pabucu, Harun'un sarığı, asası ve İsrâiloğullarına inen kudret helvasından bir ölçek (kafîz) vardı. Sandık İsrâiloğullarının yanındaydı; bir şeyde ihtilaf ettiklerinde konuşur ve aralarında hüküm verirdi. Savaşa girdiklerinde onu önlerine sürerler ve onun vesilesiyle düşmanlarına karşı zafer dilerlerdi. İsyan edip bozulduklarında ise Allah onlara Amâlika kavmini musallat etti ve onlar Sandık'ı ellerinden aldılar.

وَكَانَ السَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ لِعَيْلَى الْعَالِمِ الَّذِي رَبَّى إِشْمَوِيلَ ﵇ ابْنَانِ شَابَّانِ وَكَانَ عَيْلَى حَبْرَهُمْ وَصَاحِبَ قُرْبَانِهِمْ فَأَحْدَثَ ابْنَاهُ فِي الْقُرْبَانِ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ فِيهِ وَذَلِكَ أَنَّهُ كَانَ لِعَيْلَى مَنُوطُ الْقُرْبَانِ الَّذِي كَانُوا يَنُوطُونَهُ بِهِ كُلَّابَيْنِ، فَمَا أَخْرَجَا كَانَ لِلْكَاهِنِ الَّذِي يَنُوطُهُ، فَجَعَلَ ابْنَاهُ كَلَالِيبَ وَكَانَ النِّسَاءُ يُصَلِّينَ فِي بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَيَتَشَبَّثَانِ بِهِنَّ فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى إِشْمَوِيلَ ﵇ انْطَلِقْ إِلَى عَيْلَى فَقُلْ لَهُ مَنَعَكَ حُبُّ الْوَلَدِ مِنْ أَنْ تَزْجُرَ ابْنَيْكَ عَنْ أَنْ يُحْدِثَا فِي قُرْبَانِي وَقُدْسِي وَأَنْ يَعْصِيَانِي فَلَأَنْزِعَنَّ الْكَهَانَةَ مِنْكَ وَمِنْ وَلَدِكَ وَلَأُهْلِكَنَّكَ وَإِيَّاهُمْ، فَأَخْبَرَ إِشْمَوِيلُ عَيْلَى بِذَلِكَ فَفَزِعَ فَزَعًا شَدِيدًا فَسَارَ إِلَيْهِمْ عَدُوٌّ مِمَّنْ حَوْلَهُمْ

Bunun sebebi şuydu: İşmûîl aleyhisselâm'ı yetiştiren âlim Îlâ'nın iki genç oğlu vardı. Îlâ onların din bilgini ve kurban işlerinin sorumlusuydu. İki oğlu kurban konusunda daha önce onda bulunmayan bir bidat/usulsüzlük ihdas ettiler. Şöyle ki; Îlâ'nın kurbanı astıkları iki çengelli bir asacağı vardı; bu iki çengelin [etten] çıkardığı kısım onu asan kâhine (din görevlisine) ait olurdu. İki oğlu ise [daha fazla pay alabilmek için] çok sayıda çengel yaptılar. Kadınlar Beytü'l-Makdis'te namaz kılıyorlardı; bu ikisi onlara sarkıntılık ederlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, İşmûîl aleyhisselâm'a şöyle vahyetti: «Îlâ'ya git ve ona de ki: Evlat sevgisi, iki oğlunu kurbanımda ve mabedimde bidat/saygısızlık çıkarmaktan ve bana isyan etmekten menetmene engel oldu. Yemin olsun ki kâhinliği senden ve soyundan çekip alacağım; seni de onları da mutlaka helak edeceğim!» İşmûîl bunu Îlâ'ya haber verince [Îlâ] büyük bir korkuya kapıldı. [Bu sırada] çevrelerindeki düşmanlardan biri üzerlerine yürüdü.

فَأَمَرَ ابْنَيْهِ أَنْ يَخْرُجَا بِالنَّاسِ فَيُقَاتِلَا ذَلِكَ الْعَدُوَّ فَخَرَجَا وَأَخْرَجَا مَعَهُمَا التابوت فلما تهيؤوا لِلْقِتَالِ جَعَلَ عَيْلَى يَتَوَقَّعُ الْخَبَرَ مَاذَا صَنَعُوا فَجَاءَهُ رَجُلٌ وَهُوَ قَاعِدٌ عَلَى كُرْسِيِّهِ وَأَخْبَرَهُ أَنَّ النَّاسَ قَدِ انْهَزَمُوا وَأَنَّ ابْنَيْكَ قَدْ قُتِلَا قَالَ فَمَا فَعَلَ التَّابُوتُ؟ قَالَ ذَهَبَ بِهِ الْعَدُوُّ، فَشَهِقَ وَوَقَعَ عَلَى قَفَاهُ مِنْ كُرْسِيِّهِ وَمَاتَ فَمَرَجَ أَمْرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَفَرَّقُوا إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ طَالُوتَ مَلِكًا فَسَأَلُوهُ الْبَيِّنَةَ فَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ: إِنَّ آيَةَ مُلْكِهِ أَنْ يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ.

Bunun üzerine [Îlâ] iki oğluna halkla beraber çıkıp o düşmanla savaşmalarını emretti. İkisi çıktılar ve Sandık'ı da yanlarında çıkardılar. Savaşa hazırlandıklarında Îlâ ne yaptıklarına dair bir haber beklemeye başladı. O, kürsüsünde otururken bir adam gelip ona insanların hezimete uğradığını ve iki oğlunun da öldürüldüğünü haber verdi. Îlâ: «Peki Sandık'a ne oldu?» dedi. Adam: «Düşman onu alıp götürdü» dedi. Bunun üzerine [Îlâ] feryat edip kürsüsünden sırtüstü düştü ve öldü. Böylece İsrâiloğullarının işi darmadağın oldu ve Allah Tâlût'u hükümdar olarak gönderene kadar darmadağınık kaldılar. Onlar [Tâlût'tan] delil isteyince, peygamberleri onlara: «Onun hükümdarlığının alameti, Sandık'ın size gelmesidir» dedi.

وَكَانَتْ قِصَّةُ التَّابُوتِ، أَنَّ الَّذِينَ سَبَوُا التَّابُوتَ أَتَوْا بِهِ قَرْيَةً مِنْ قُرَى فِلَسْطِينَ يُقَالُ لَهَا ازْدَوَدُ وَجَعَلُوهُ فِي بَيْتِ صَنَمٍ لَهُمْ، وَوَضَعُوهُ تَحْتَ الصَّنَمِ الْأَعْظَمِ، فَأَصْبَحُوا مِنَ الْغَدِ وَالصَّنَمُ تَحْتَهُ فَأَخَذُوهُ وَوَضَعُوهُ فَوْقَهُ وَسَمَّرُوا قَدَمِيِ الصَّنَمِ عَلَى التَّابُوتِ فَأَصْبَحُوا وَقَدْ قُطِعَتْ يَدُ الصَّنَمِ وَرِجْلَاهُ وَأَصْبَحَ مُلْقًى تَحْتَ التَّابُوتِ وَأَصْبَحَتْ أَصْنَامُهُمْ مُنَكَّسَةً فَأَخْرَجُوهُ مِنْ بَيْتِ الصَّنَمِ وَوَضَعُوهُ فِي نَاحِيَةٍ مِنْ مَدِينَتِهِمْ فَأَخَذَ أَهْلَ تِلْكَ النَّاحِيَةِ وَجَعٌ فِي أَعْنَاقِهِمْ حَتَّى هَلَكَ أَكْثَرُهُمْ فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ إِلَهَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا يَقُومُ لَهُ شَيْءٌ، فَأَخْرِجُوهُ إِلَى قَرْيَةِ كَذَا فَبَعَثَ اللَّهُ عَلَى أَهْلِ تِلْكَ الْقَرْيَةِ فَأْرًا فَكَانَتِ الْفَأْرَةُ تَبِيتُ مَعَ الرَّجُلِ فَيُصْبِحُ مَيِّتًا قَدْ أَكَلَتْ مَا فِي جَوْفِهِ فَأَخْرَجُوهُ إِلَى الصَّحْرَاءِ فَدَفَنُوهُ فِي مَخْرَأَةٍ لَهُمْ فَكَانَ كُلُّ مَنْ تَبَرَّزَ هُنَاكَ أَخَذَهُ الْبَاسُورُ وَالْقُولَنْجُ فَتَحَيَّرُوا، فَقَالَتْ لَهُمُ امْرَأَةٌ كَانَتْ عِنْدَهُمْ مِنْ سَبْيِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ لَا تَزَالُونَ تَرَوْنَ مَا تَكْرَهُونَ مَا دَامَ هَذَا التَّابُوتُ فِيكُمْ فَأَخْرِجُوهُ عَنْكُمْ، فَأَتَوْا بِعَجَلَةٍ بِإِشَارَةِ تِلْكَ الْمَرْأَةِ وَحَمَلُوا عَلَيْهَا التَّابُوتَ ثُمَّ عَلَّقُوهَا عَلَى ثَوْرَيْنِ وَضَرَبُوا جَنُوبَهُمَا فَأَقْبَلَ الثَّوْرَانِ يَسِيرَانِ وَوَكَّلَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِمَا أَرْبَعَةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ يَسُوقُونَهُمَا فَأَقْبَلَا حَتَّى وَقَفَا عَلَى أَرْضِ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَكَسَرَا نَيْرَيْهِمَا وَقَطَعَا حِبَالَهُمَا وَوَضَعَا التَّابُوتَ فِي أَرْضٍ فِيهَا حَصَادُ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَرَجَعَا إِلَى أَرْضِهِمَا فَلَمْ يُرَعْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِلَّا بِالتَّابُوتِ فَكَبَّرُوا وَحَمِدُوا اللَّهَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى {تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ} أَيْ تَسُوقُهُ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: جَاءَتِ الْمَلَائِكَةُ بِالتَّابُوتِ تَحْمِلُهُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى وَضَعَتْهُ عِنْدَ طَالُوتَ، وَقَالَ الْحَسَنُ: كَانَ التَّابُوتُ مَعَ الْمَلَائِكَةِ فِي السَّمَاءِ فَلَمَّا وَلِيَ طَالُوتُ الْمُلْكَ حَمَلَتْهُ الْمَلَائِكَةُ وَوَضَعَتْهُ بَيْنَهُمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ بَلْ كَانَ التَّابُوتُ فِي التِّيهِ خَلَّفَهُ مُوسَى عِنْدَ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ فَبَقِيَ هُنَاكَ فَحَمَلَتْهُ الْمَلَائِكَةُ حَتَّى وَضَعَتْهُ فِي دَارِ طَالُوتَ فَأَقَرُّوا بِمُلْكِهِ {إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً} لَعِبْرَةً {لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: إِنَّ

Sandık'ın (Tâbût'un) kıssası şöyledir: Sandık'ı ganimet olarak ele geçirenler, onu Filistin köylerinden Ezdûd denilen bir köye getirip kendilerine ait bir put evine koydular ve en büyük putun altına yerleştirdiler. Ertesi sabah [geldiklerinde] putun onun altında kaldığını gördüler. Bunun üzerine onu alıp [putun] üstüne koydular ve putun iki ayağını Sandık'ın üzerine çivilediler. Sabah olunca putun elinin ve ayaklarının kesilmiş, kendisinin de Sandık'ın altına atılmış olduğunu ve diğer putlarının da baş aşağı devrildiğini gördüler. Bunun üzerine onu put evinden çıkarıp şehirlerinin bir tarafına koydular. Bu defa o tarafın halkını boyunlarında bir ağrı yakaladı ve nihayet çoğu helak oldu. Birbirlerine: «İsrailoğulları'nın ilahına hiçbir şeyin karşı duramayacağını anlamadınız mı? Onu falanca köye çıkarın!» dediler. [Oraya götürdüklerinde] Allah o köy halkının üzerine fareler musallat etti. Fare adamın yanında geceler, adam ise [farenin] karnındakileri yemesi sebebiyle sabahleyin ölmüş olurdu. Bunun üzerine onu sahraya çıkarıp kendilerine ait bir hela yerine (çöplüğe) gömdüler. Orada abdest bozan herkes basur ve kulunç hastalığına yakalandı. Bunun üzerine şaşırıp kaldılar. Yanlarında bulunan ve peygamber çocuklarından olup İsrailoğulları esirlerinden olan bir kadın onlara: «Bu Sandık içinizde kaldığı müddetçe hoşlanmadığınız şeyleri görmeye devam edeceksiniz; onu aranızdan çıkarın!» dedi. O kadının işaretiyle bir araba getirdiler, Sandık'ı üzerine yüklediler, sonra onu iki öküze bağlayıp böğürlerine vurdular. İki öküz yürümeye başladı; Allah Teâlâ onları sürmeleri için dört melek vazifelendirdi. İki öküz ilerleyip İsrailoğulları'nın arazisinde durdular; boyunduruklarını kırıp iplerini kopardılar ve Sandık'ı İsrailoğulları'nın ekin hasadı yaptıkları bir araziye bırakıp kendi memleketlerine geri döndüler. İsrailoğulları ansızın Sandık'ı karşılarında görünce tekbir getirip Allah'a hamdettiler. Yüce Allah'ın { تَحْمِلُهُ الْمَلَائِكَةُ } “Onu melekler taşır” yani sevk eder buyruğu işte budur. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Melekler Sandık'ı yer ile gök arasında taşıyarak getirdiler; onlar da baka baka nihayet [melekler] onu Tâlût'un yanına koydu.» Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Sandık gökte meleklerin yanındaydı; Tâlût hükümdar olunca melekler onu taşıyıp aralarına koydular.» Katâde ise şöyle demiştir: «Aksine Sandık Tîh çölündeydi; Mûsâ onu Yûşa b. Nûn'un yanında bırakmıştı ve orada kalmıştı. Melekler onu taşıyıp Tâlût'un evine koydular; bunun üzerine onun hükümdarlığını kabul ettiler.» { إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda kesin bir delil” yani bir ibret vardır { لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanmış kimseler iseniz sizin için.” İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Şüphesiz

التَّابُوتَ وَعَصَا مُوسَى فِي بُحَيْرَةِ طَبَرِيَةَ وَأَنَّهُمَا يَخْرُجَانِ قَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ .

...Sandık ve Mûsâ'nın asâsı Taberiye Gölü'ndedir ve bu ikisi kıyamet gününden önce [oradan] çıkacaktır.

{فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ (٢٤٩) }

{ فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Tâlût ordusuyla birlikte ayrıldığında: «Şüphesiz Allah sizi bir nehirle imtihan edecektir; kim ondan içerse benden değildir, kim de onu tatmazsa bendendir; ancak eliyle bir avuç alan müstesna» dedi. İçlerinden pek azı müstesna ondan içtiler. Nihayet o ve beraberindeki iman edenler nehri geçince: «Bugün bizim Câlût'a ve ordularına karşı koyacak gücümüz yoktur» dediler. Allah'a kavuşacaklarına kesin olarak inananlar ise: «Nice az topluluk vardır ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir; Allah sabredenlerle beraberdir» dediler.”

{فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ} أَيْ خَرَجَ بِهِمْ، وَأَصْلُ الْفَصْلِ: الْقَطْعُ، يَعْنِي قَطَعَ مُسْتَقَرَّهُ شَاخِصًا إِلَى غَيْرِهِ فَخَرَجَ طَالُوتُ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ بِالْجُنُودِ، وَهُمْ يَوْمَئِذٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مُقَاتِلٍ، وَقِيلَ: ثَمَانُونَ أَلْفًا لَمْ يَتَخَلَّفْ عَنْهُ إِلَّا كَبِيرٌ لِهَرَمِهِ أَوْ مَرِيضٌ لِمَرَضِهِ أَوْ مَعْذُورٌ لِعُذْرِهِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا رَأَوُا التَّابُوتَ لَمْ يَشُكُّوا فِي النَّصْرِ، فَتَسَارَعُوا إِلَى الْجِهَادِ، فَقَالَ طَالُوتُ: لَا حَاجَةَ لِي فِي كُلِّ مَا أَرَى، لَا يَخْرُجْ مَعِي رَجُلٌ بَنَى بِنَاءً لَمْ يَفْرَغْ مِنْهُ وَلَا صَاحِبُ تِجَارَةٍ يَشْتَغِلُ بِهَا وَلَا رَجُلٌ عَلَيْهِ دَيْنٌ وَلَا رَجُلٌ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَبْنِ بِهَا وَلَا أَبْتَغِي إِلَّا الشَّبَابَ النَّشِيطَ الْفَارِغَ فَاجْتَمَعَ لَهُ ثَمَانُونَ أَلْفًا مِمَّنْ شَرَطَهُ وَكَانَ فِي حَرٍّ شَدِيدٍ فَشَكَوْا قِلَّةَ الْمَاءِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ عَدُوِّهِمْ فَقَالُوا: إِنَّ الْمِيَاهَ قَلِيلَةٌ لَا تَحْمِلُنَا فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُجْرِيَ لَنَا نَهْرًا.

{ فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ } “Tâlût ordusuyla birlikte ayrıldığında” yani onlarla beraber yola çıktığında. Fasl kelimesinin aslı kesmektir; yani bulunduğu yeri kesip başka bir yere yöneldi. Tâlût ordularıyla birlikte Beytülmakdis'ten çıktı; o gün onlar yetmiş bin savaşçıydı, seksen bin oldukları da söylenmiştir. Yaşlılığından ötürü pîrifâni olanlar, hastalığından ötürü hasta olanlar veya mazeretinden ötürü mazeretli olanlar dışında kimse geri kalmadı. Çünkü Sandık'ı gördüklerinde zafere şüphe etmeyip cihada koştular. Tâlût dedi ki: «Gördüğüm bu kalabalığa ihtiyacım yoktur; henüz bitirmediği bir bina inşa eden, meşgul olduğu bir ticareti bulunan, üzerinde borç olan ve bir kadınla evlenip de henüz zifafa girmemiş olan hiçbir kimse benimle çıkmasın. Ben sadece dinç ve meşguliyeti olmayan gençleri istiyorum.» Şart koştuğu kimselerden seksen bin kişi onun yanında toplandı. Çok şiddetli bir sıcak vardı; düşmanları ile kendi aralarındaki suyun azlığından şikâyet edip: «Sular azdır, bize yetmez; Allah'a dua et de bize bir nehir akıtsın» dediler.

{قَالَ} طَالُوتُ {إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ} مُخْتَبِرُكُمْ لِيَرَى طَاعَتَكُمْ -وَهُوَ أَعْلَمُ - {بِنَهَرٍ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ نَهْرُ فِلَسْطِينَ، وَقَالَ قَتَادَةُ نَهْرٌ بَيْنَ الْأُرْدُنِ وَفِلَسْطِينَ عَذْبٌ {فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي} أَيْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ دِينِي وَطَاعَتِي {وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ} يَشْرَبْهُ {فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ} قَرَأَ أَهْلُ الْحِجَازِ وَأَبُو عَمْرٍو "غَرْفَةً" بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِضَمِّ الْغَيْنِ وَهُمَا لُغَتَانِ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْغُرْفَةُ بِالضَّمِّ الَّذِي يَحْصُلُ فِي الْكَفِّ مِنَ الْمَاءِ إِذَا غُرِفَ، وَالْغَرْفَةُ: بِالْفَتْحِ الِاغْتِرَافُ فَالضَّمُّ اسْمٌ وَالْفَتْحُ مَصْدَرٌ {فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ} نُصِبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ وَاخْتَلَفُوا فِي الْقَلِيلِ الَّذِينَ لَمْ يَشْرَبُوا، فَقَالَ

Tâlût: { قَالَ } “dedi ki:” { إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ } “Şüphesiz Allah sizi imtihan edecektir”, itaatinizi görmek için sizi sınayacaktır -ki O en iyi bilendir- { بِنَهَرٍ } “bir nehirle”. İbn Abbâs ve Süddî: «O, Filistin nehridir» dediler. Katâde ise: «Ürdün ile Filistin arasında tatlı bir nehirdir» dedi. { فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي } “kim ondan içerse benden değildir” yani benim dinimden ve itaatimden değildir. { وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ } “kim de onu tatmazsa”, [yani] içmezse { فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ } “şüphesiz bendendir; ancak eliyle bir avuç alan müstesna”. Hicaz ehli ile Ebû Amr «غَرْفَةً» (ğarfeten) şeklinde gayn harfinin fethasıyla, diğerleri ise gayn harfinin dammesiyle «غُرْفَةً» (ğurfeten) okumuştur; her ikisi de lügattir. Kisâî şöyle demiştir: Damme ile olan «el-ğurfe», avuçlandığında avuca dolan sudur; fetha ile olan «el-ğarfe» ise avuçlama eylemidir. Dolayısıyla dammeli olan isim, fethalı olan masdardır. { فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna ondan içtiler”. [«Kalîlen» kelimesi] istisna üzere mansubdur. İçmeyen azınlığın sayısı hakkında ihtilaf ettiler;

السِّدِّيُّ: كَانُوا أَرْبَعَةَ آلَافٍ وَقَالَ غَيْرُهُ: ثَلَاثَمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ وَهُوَ الصَّحِيحُ.

Süddî: «Dört bin kişiydiler» dedi. Başkaları ise: «Üç yüz on küsur kişiydiler» dedi ki doğru olan da budur.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ أَنَا إِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: كُنَّا أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ ﷺ نَتَحَدَّثُ أَنَّ عِدَّةَ أَصْحَابِ بَدْرٍ عَلَى عِدَّةِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِينَ جَاوَزُوا مَعَهُ النَّهْرَ وَلَمْ يُجَاوِزْ مَعَهُ إِلَّا مُؤْمِنٌ بِضْعَةَ عَشَرَ وَثَلَاثُمِائَةٍ .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Abdullâh b. Recâ haber verdi, bize İsrâîl, Ebû İshâk'tan, o da Berâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Biz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı aramızda, Bedir ehlinin sayısının Tâlût ile birlikte nehri geçen ashabının sayısı kadar olduğunu konuşurduk; onunla nehri ancak mümin olan üç yüz on küsur kişi geçmişti.

وَيُرْوَى ثَلَاثَمِائَةٍ وثلاثة عشر ٤٣/أفَلَمَّا وَصَلُوا إِلَى النَّهْرِ وَقَدْ أُلْقِيَ عَلَيْهِمُ الْعَطَشُ فَشَرِبَ مِنْهُ الْكُلُّ إِلَّا هَذَا الْعَدَدَ الْقَلِيلَ فَمَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً كَمَا أَمَرَ اللَّهُ قَوِيَ قَلْبُهُ وَصَحَّ إِيمَانُهُ وَعَبَرَ النَّهْرَ سَالِمًا وَكَفَتْهُ تِلْكَ الْغُرْفَةُ الْوَاحِدَةُ لِشُرْبِهِ وَحَمْلِهِ وَدَوَابَّهُ، وَالَّذِينَ شَرِبُوا وَخَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ اسْوَدَّتْ شِفَاهُهُمْ وَغَلَبَهُمُ الْعَطَشُ فَلَمْ يَرْوُوا وَبَقُوا عَلَى شَطِّ النَّهْرِ وَجَبَنُوا عَنْ لِقَاءِ الْعَدُوِّ فَلَمْ يُجَاوِزُوا وَلَمْ يَشْهَدُوا الْفَتْحَ.

Üç yüz on üç kişi olduğu da rivayet edilir. Nehire vardıklarında üzerlerine şiddetli bir susuzluk verildi ve bu az sayıdaki topluluk müstesna hepsi ondan içti. Allah'ın emrettiği gibi sadece bir avuç alan kimsenin kalbi kuvvetlendi, imanı sıhhat buldu, nehri selametle geçti ve o tek avuç su onun içmesine, taşımasına ve bineklerine yetti. İçip Allah'ın emrine karşı gelenlerin ise dudakları karardı, susuzlukları galebe çaldı da suya kanamadılar; nehrin kenarında kalıp düşmanla karşılaşmaktan korktular, nehri geçemediler ve fethe şahit olamadılar.

وَقِيلَ كُلُّهُمْ جَاوَزُوا وَلَكِنْ لَمْ يَحْضُرِ الْقِتَالَ إِلَّا الَّذِينَ لَمْ يَشْرَبُوا {فَلَمَّا جَاوَزَهُ} يَعْنِي النَّهْرَ {هُوَ} يَعْنِي طَالُوتَ {وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ} يَعْنِي الْقَلِيلَ {قَالُوا} يَعْنِي الَّذِينَ شَرِبُوا وَخَالَفُوا أَمْرَ اللَّهِ، وَكَانُوا أَهْلَ شَكٍّ وَنِفَاقٍ {لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄ وَالسُّدِّيُّ: فَانْحَرَفُوا وَلَمْ يُجَاوِزُوا {قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ} يَسْتَيْقِنُونَ {أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ} الَّذِينَ ثَبَتُوا مَعَ طَالُوتَ {كَمْ مِنْ فِئَةٍ} جَمَاعَةٍ وَهِيَ جَمْعٌ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ وَجَمْعُهُ فِئَاتٌ وَفِئُونَ فِي الرَّفْعِ وَفِئِينَ فِي الْخَفْضِ وَالنَّصْبِ {قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ} بِقَضَائِهِ وَإِرَادَتِهِ {وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ} بِالنَّصْرِ وَالْمَعُونَةِ.

Hepsinin geçtiği, fakat savaşa sadece içmeyenlerin katıldığı da söylenmiştir. { فَلَمَّا جَاوَزَهُ } “Nihayet nehri geçince”, { هُوَ } “o” yani Tâlût { وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “ve beraberindeki iman edenler”, yani o az sayıdaki kimseler. { قَالُوا } “dediler”, yani içip Allah'ın emrine karşı gelen, şüphe ve nifak ehli olanlar: { لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Bugün bizim Câlût'a ve ordularına karşı koyacak gücümüz yoktur”. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve Süddî şöyle dediler: Geri dönüp nehri geçmediler. { قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ } “[kesin olarak] inananlar dediler”, yani yakinen bilenler { أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ } “Allah'a kavuşacaklarına”; [bunlar] Tâlût ile beraber sebat edenlerdir: { كَمْ مِنْ فِئَةٍ } “Nice topluluk vardır ki”; «el-fietü» (topluluk) kendi lafzından tekili olmayan bir çoğul isimdir, çoğulu «fietât» ve merfu halinde «fiûn», mecrur ve mansub halinde «fiîn»dir. { قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ } “az [bir topluluk] Allah'ın izniyle çok topluluğa galip gelmiştir”, yani O'nun kazası ve iradesiyle. { وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ } “Allah sabredenlerle beraberdir”, yardım ve desteğiyle.

{وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ (٢٥٠) }

{ وَلَمَّا بَرَزُوا لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “Câlût ve ordusuna karşı meydana çıktıklarında: «Ey Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır, ayaklarımızı sabit kıl ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!» dediler.”

{وَلَمَّا بَرَزُوا} يَعْنِي طَالُوتَ وَجُنُودَهُ يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ {لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ} الْمُشْرِكِينَ وَمَعْنَى بَرَزُوا صَارُوا بِالْبِرَازِ مِنَ الْأَرْضِ وَهُوَ مَا ظَهَرَ وَاسْتَوَى {قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا} أَنْزَلَ وَاصْبُبْ {صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا} قُلُوبَنَا {وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ}

{ وَلَمَّا بَرَزُوا } “meydana çıktıklarında”, yani Tâlût ve ordusu, yani müminler { لِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ } “Câlût ve ordusuna karşı”, yani müşriklere karşı. «Berezû» kelimesinin manası, yeryüzünün açık ve düzlük olan meydanına (berâz) çıktılar demektir. { قَالُوا رَبَّنَا أَفْرِغْ عَلَيْنَا } “dediler ki: 'Ey Rabbimiz! Üzerimize dök'”, yani indir ve boşalt { صَبْرًا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا } “sabır [yağdır] ve ayaklarımızı sabit kıl”, yani kalplerimizi { وَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ } “ve kâfirler topluluğuna karşı bize yardım et!'”

{فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ (٢٥١) تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (٢٥٢) }

{ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Nihayet Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar. Dâvûd da Câlût'u öldürdü. Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi, dilediği şeylerden ona öğretti. Eğer Allah'ın insanları birbiriyle savması olmasaydı yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir. İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Şüphesiz sen peygamberlerdensin.”

{فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ} أَيْ بِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى {وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ} وَصِفَةُ قَتْلِهِ: قَالَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ

{ فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Nihayet Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar”, yani Yüce Allah'ın ilmiyle. { وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ } “Ve Dâvûd Câlût'u öldürdü”. Onu öldürme keyfiyeti [ise şöyledir]: Tefsir ehli şöyle demiştir:

عَبَرَ النَّهْرَ مَعَ طَالُوتَ فِيمَنْ عَبَرَ إِيشَا أَبُو دَاوُدَ فِي ثَلَاثَةَ عَشَرَ ابْنًا لَهُ وَكَانَ دَاوُدُ أَصْغَرَهُمْ وَكَانَ يَرْمِي بِالْقَذَّافَةِ فَقَالَ لِأَبِيهِ يَوْمًا يَا أَبَتَاهُ مَا أَرْمِي بِقَذَّافَتِي شَيْئًا إِلَّا صَرَعَتْهُ فَقَالَ: أَبْشِرْ يَا بُنَيَّ فَإِنَّ اللَّهَ جَعَلَ رِزْقَكَ فِي قَذَّافَتِكَ، ثُمَّ أَتَاهُ مَرَّةً أُخْرَى فَقَالَ: يَا أَبَتَاهُ لَقَدْ دَخَلْتُ بَيْنَ الْجِبَالِ فَوَجَدْتُ أَسَدًا رَابِضًا فَرَكِبْتُهُ فَأَخَذْتُ بِأُذُنَيْهِ فَلَمْ يَهْجُنِي، فَقَالَ: أَبْشِرْ يَا بُنَيَّ فَإِنَّ هَذَا خَيْرٌ يُرِيدُهُ اللَّهُ بِكَ ثُمَّ أَتَاهُ يَوْمًا آخَرَ فَقَالَ: يَا أَبَتَاهُ إِنِّي لَأَمْشِي بَيْنَ الْجِبَالِ فَأُسَبِّحُ فَمَا يَبْقَى جَبَلٌ إِلَّا سَبَّحَ مَعِي، فَقَالَ: أَبْشِرْ يَا بُنَيَّ فَإِنَّ هَذَا خَيْرٌ أَعْطَاكَهُ اللَّهُ تَعَالَى فَأَرْسَلَ جَالُوتُ إِلَى طَالُوتَ أَنِ ابْرُزْ إِلَيَّ أَوْ أَبْرِزْ إِلَيَّ مَنْ يُقَاتِلُنِي فَإِنْ قَتَلَنِي فَلَكُمْ مُلْكِي وَإِنْ قَتَلْتُهُ فَلِي مُلْكُكُمْ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى طَالُوتَ فَنَادَى فِي عَسْكَرِهِ مَنْ قَتَلَ جَالُوتَ زَوَّجْتُهُ ابْنَتِي وَنَاصَفْتُهُ مُلْكِي فَهَابَ النَّاسُ جَالُوتَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ فَسَأَلَ طَالُوتُ نَبِيَّهُمْ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ تَعَالَى فَدَعَا اللَّهَ فِي ذَلِكَ، فَأَتَى بِقَرْنٍ فِيهِ دُهْنُ الْقُدْسِ وَتَنُّورٍ فِي حَدِيدٍ فَقِيلَ إِنَّ صَاحِبَكُمُ الَّذِي يَقْتُلُ جَالُوتَ هُوَ الَّذِي يُوضَعُ هَذَا الْقَرْنُ عَلَى رَأْسِهِ فَيَغْلِي الدُّهْنُ حَتَّى يَدْهُنَ مِنْهُ رَأْسَهُ وَلَا يَسِيلَ عَلَى وَجْهِهِ وَيَكُونَ عَلَى رَأْسِهِ كَهَيْئَةِ الْإِكْلِيلِ وَيَدْخُلُ فِي هَذَا التَّنُّورِ فَيَمْلَؤُهُ وَلَا يَتَقَلْقَلُ فِيهِ، فَدَعَا طَالُوتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ فَجَرَّبَهُمْ فَلَمْ يُوَافِقْهُ مِنْهُمْ أَحَدٌ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَى نَبِيِّهِمْ أَنَّ فِي وَلَدِ إِيشَا مَنْ يَقْتُلُ اللَّهُ بِهِ جَالُوتَ فَدَعَا طَالُوتُ إِيشَا فَقَالَ: اعْرِضْ عَلَيَّ بَنِيكَ فَأَخْرَجَ لَهُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا أَمْثَالَ السَّوَارِي فَجَعَلَ يَعْرِضُهُمْ عَلَى الْقَرْنِ فَلَا يَرَى شَيْئًا فَقَالَ: لِإِيشَا هَلْ بَقِيَ لَكَ وَلَدٌ غَيْرُهُمْ فَقَالَ لَا فَقَالَ النَّبِيُّ: يَا رَبِّ إِنَّهُ زَعَمَ أَنْ لَا وَلَدَ لَهُ غَيْرُهُمْ، فَقَالَ كَذَبَ، فَقَالَ النَّبِيُّ: إِنَّ رَبِّي كَذَّبَكَ فَقَالَ: صَدَقَ اللَّهُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ لِي ابْنًا صَغِيرًا يُقَالُ لَهُ دَاوُدُ اسْتَحْيَيْتُ أَنْ يَرَاهُ النَّاسُ لِقِصَرِ قَامَتِهِ وَحَقَارَتِهِ (فَخَلَّفْتُهُ) فِي الْغَنَمِ يَرْعَاهَا وَهُوَ فِي شِعْبِ كَذَا وَكَذَا، وَكَانَ دَاوُدُ رَجُلًا قَصِيرًا مِسْقَامًا

Tâlût ile birlikte nehri geçenler arasında Dâvûd'un babası Îşâ da on üç oğluyla beraber geçmişti. Dâvûd onların en küçüğü idi ve sapan atardı. Bir gün babasına: «Babacığım! Sapanımla neye atsam onu mutlaka deviriyorum» dedi. Babası: «Müjdeler olsun oğulcuğum! Şüphesiz Allah rızkını sapanında kılmıştır» dedi. Sonra başka bir vakit yine babasına gelip: «Babacığım! Dağların arasına girmiştim; çömelip yatmış bir aslan buldum, sırtına bindim ve iki kulağından tuttum da bana saldırmadı» dedi. Babası: «Müjdeler olsun oğulcuğum! Şüphesiz bu, Allah'ın senin hakkında dilediği bir hayırdır» dedi. Sonra başka bir gün yine gelip: «Babacığım! Ben dağların arasında yürürken tesbih çekiyorum da benimle birlikte tesbih etmeyen hiçbir dağ kalmıyor» dedi. Babası: «Müjdeler olsun oğulcuğum! Şüphesiz bu, Yüce Allah'ın sana ihsan ettiği bir hayırdır» dedi. Derken Câlût, Tâlût'a: «Ya karşıma bizzat sen çık ya da benimle savaşacak birini çıkar! Şayet beni öldürürse hükümranlığım sizin olsun; eğer ben onu öldürürsem hükümranlığınız benim olsun» diye haber gönderdi. Bu durum Tâlût'a pek ağır geldi ve ordusuna: «Câlût'u kim öldürürse kızımı onunla evlendireceğim ve mülkümü onunla yarı yarıya paylaşacağım» diye seslendi. Fakat insanlar Câlût'tan korktular ve kimse ona cevap vermedi. Bunun üzerine Tâlût, peygamberlerinden Yüce Allah'a dua etmesini istedi. Peygamber de bu hususta Allah'a dua etti. Bunun üzerine içinde kutsal yağ bulunan bir boynuz ve demirden bir zırh getirildi ve şöyle denildi: «Câlût'u öldürecek olan sahibiniz, şu boynuz başına konulduğunda yağın kaynayıp başını yağlayacağı fakat yüzüne akmayıp başında taç gibi duracağı ve bu zırhın içine girdiğinde onu tam doldurup içinde sallanmayacağı kimsedir.» Tâlût İsrâiloğulları'nı çağırdı ve onları denedi; fakat onlardan hiçbiri buna uymadı. Bunun üzerine Allah, peygamberlerine, Îşâ'nın oğulları arasında Allah'ın Câlût'u kendisi vasıtasıyla öldüreceği bir kimsenin bulunduğunu vahyetti. Tâlût, Îşâ'yı çağırıp: «Oğullarını bana göster» dedi. Îşâ, sütunlar gibi boylu poslu on iki adamı onun huzuruna çıkardı. Tâlût onları boynuz ile denemeye başladı fakat hiçbir alamet görmedi. Bunun üzerine Îşâ'ya: «Bunlardan başka bir oğlun kaldı mı?» diye sordu. O da: «Hayır» dedi. Peygamber: «Ey Rabbim! O, bunlardan başka oğlu olmadığını iddia ediyor» dedi. [Allah]: «Yalan söyledi» buyurdu. Peygamber [Îşâ'ya]: «Rabbim seni yalanladı» dedi. Îşâ: «Allah doğru söyledi ey Allah'ın peygamberi! Benim küçük bir oğlum var, ona Dâvûd denilir. Boyunun kısalığı ve gösterişsizliği sebebiyle insanların onu görmesinden utandım da onu koyunları gütmesi için geride bıraktım; o şu ve şu vadidedir» dedi. Dâvûd kısa boylu, hastalıklı/çelimsiz [bir adamdı].

مِصْفَارًا أَزْرَقَ أَمْعَرَ ، فَدَعَاهُ طَالُوتُ، وَيُقَالُ: بَلْ خَرَجَ طَالُوتُ إِلَيْهِ فَوَجَدَ الْوَادِيَ قَدْ سَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الزَّرِيبَةِ الَّتِي كَانَ يُرِيحُ إِلَيْهَا، فَوَجَدَهُ يَحْمِلُ شَاتَيْنِ يُجِيزُ بِهِمَا السَّيْلَ وَلَا يَخُوضُ بِهِمَا الْمَاءَ فَلَمَّا رَآهُ قَالَ: هَذَا هُوَ لَا شَكَّ فِيهِ، هَذَا يَرْحَمُ الْبَهَائِمَ فَهُوَ بِالنَّاسِ أَرْحَمُ فَدَعَاهُ وَوَضَعَ الْقَرْنَ عَلَى رَأْسِهِ فَفَاضَ فَقَالَ طَالُوتُ: هَلْ لَكَ أَنْ تَقْتُلَ جَالُوتَ وَأُزَوِّجُكَ ابْنَتِي وَأُجْرِي خَاتَمَكَ فِي مُلْكِي قَالَ: نَعَمْ قَالَ: وَهَلْ آنَسْتَ مِنْ نَفْسِكَ شَيْئًا تَتَقَوَّى بِهِ عَلَى قَتْلِهِ؟ قَالَ: نَعَمْ، أَنَا أَرْعَى فَيَجِيءُ الْأَسَدُ أَوِ النَّمِرُ أَوِ الذِّئْبُ فَيَأْخُذُ شَاةً فَأَقُومُ إِلَيْهِ فَأَفْتَحُ لِحْيَيْهِ عَنْهَا وَأَضْرِقُهَا إِلَى قَفَاهُ، فَرَدَّهُ إِلَى عَسْكَرِهِ، فَمَرَّ دَاوُدُ ﵇ فِي طَرِيقِهِ بِحَجَرٍ فَنَادَاهُ الْحَجَرُ يَا دَاوُدُ احْمِلْنِي فَإِنِّي حَجَرُ هَارُونَ الَّذِي قَتَلَ بِي مَلِكَ كَذَا، فَحَمَلَهُ فِي مِخْلَاتِهِ، ثُمَّ مَرَّ بِحَجَرٍ آخَرَ فَقَالَ: احْمِلْنِي فَإِنِّي حَجَرُ مُوسَى الَّذِي قَتَلَ بِي مَلِكَ كَذَا وَكَذَا فَحَمَلَهُ فِي مِخْلَاتِهِ، ثُمَّ مَرَّ بِحَجَرٍ آخَرَ فَقَالَ: احْمِلْنِي فَإِنِّي حَجَرُكَ الَّذِي تَقْتُلُ بِي جَالُوتَ فَوَضَعَهَا فِي مِخْلَاتِهِ، فَلَمَّا تَصَافُّوا لِلْقِتَالِ وَبَرَزَ جَالُوتُ وَسَأَلَ الْمُبَارَزَةَ انْتُدِبَ لَهُ دَاوُدُ فَأَعْطَاهُ طَالُوتُ فَرَسًا وَدِرْعًا وَسِلَاحًا فَلَبِسَ السِّلَاحَ وَرَكِبَ الْفَرَسَ وَسَارَ قَرِيبًا ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَلِكِ فَقَالَ: مَنْ حَوْلَهُ جَبَنَ الْغُلَامُ فَجَاءَ فَوَقَفَ عَلَى الْمَلِكِ فَقَالَ: مَا شَأْنُكَ؟ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ إِنْ لَمْ يَنْصُرْنِي لَمْ يُغْنِ عَنِّي هَذَا السِّلَاحُ شَيْئًا، فَدَعْنِي أُقَاتِلْ كَمَا أُرِيدُ، قَالَ: فَافْعَلْ مَا شِئْتَ قَالَ: نَعَمْ، فَأَخَذَ دَاوُدُ مِخْلَاتَهُ فَتَقَلَّدَهَا وَأَخَذَ الْمِقْلَاعَ وَمَضَى نَحْوَ جَالُوتَ وَكَانَ جَالُوتُ مِنْ أَشَدِّ الرِّجَالِ وَأَقْوَاهُمْ، وَكَانَ يَهْزِمُ الْجُيُوشَ وَحْدَهُ وَكَانَ لَهُ بَيْضَةٌ فِيهَا ثَلَاثُمِائَةِ رَطْلِ حَدِيدٍ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَى دَاوُدَ أُلْقِيَ فِي قَلْبِهِ الرُّعْبُ فَقَالَ لَهُ: أَنْتَ تَبْرُزُ إِلَيَّ؟ قَالَ: نَعَمْ.

soluk tenli, gök gözlü ve seyrek saçlı bir adamdı. Tâlût onu çağırttı. Bir rivayete göre ise Tâlût bizzat onun yanına çıktı ve onunla koyunları dinlendirdiği ağıl arasındaki vadiden sel aktığını gördü. Dâvûd'un, iki koyunu yüklenip onları suya sokmadan selin üzerinden geçirdiğini gördü. Onu görünce: «Şüphesiz o budur, bunda şüphe yok; bu hayvanlara merhamet ediyor, insanlara ise daha merhametlidir» dedi. Onu çağırdı ve boynuzu başına koydu, yağ hemen taştı. Tâlût: «Câlût'u öldürür müsün? Seni kızımla evlendireyim ve mülkümde mührünü geçerli kılayım» dedi. Dâvûd: «Evet» dedi. Tâlût: «Peki kendinde onu öldürmeye güç yetireceğin bir şey hissettin mi?» dedi. Dâvûd: «Evet; ben koyun otlatırken aslan, pars veya kurt gelip bir koyun kapar. Ben de kalkıp onun iki çenesini koyunun üzerinden ayırır ve çenelerini ensesine doğru kırarım» dedi. Bunun üzerine onu ordusuna geri getirdi. Dâvûd aleyhisselâm yolda giderken bir taşa rastladı. Taş ona: «Ey Dâvûd, beni yanına al! Çünkü ben Harun'un, kendisiyle filanca kralı öldürdüğü taşım» diye seslendi. Onu dağarcığına koydu. Sonra başka bir taşa rastladı; o da: «Beni yanına al! Çünkü ben Musa'nın, kendisiyle filanca kralı öldürdüğü taşım» dedi. Onu da dağarcığına koydu. Sonra başka bir taşa rastladı; o da: «Beni yanına al! Çünkü ben senin, kendisiyle Câlût'u öldüreceğin taşınım» dedi. Onu da dağarcığına koydu. Savaş için saf bağlayıp Câlût meydana çıkarak er dilediğinde, Dâvûd onun karşısına çıkmaya gönüllü oldu. Tâlût ona bir at, zırh ve silah verdi. Dâvûd silahı kuşandı, ata bindi ve biraz ilerledi, sonra hükümdarın yanına geri döndü. Çevresindekiler: «Çocuk korktu» dediler. Dâvûd gelip hükümdarın önünde durdu. Hükümdar: «Neyin var?» dedi. Dâvûd: «Eğer Allah bana yardım etmezse bu silah bana hiçbir fayda sağlamaz; beni bırak, dilediğim gibi savaşayım» dedi. Hükümdar: «Dilediğini yap» dedi. Dâvûd: «Peki» dedi ve dağarcığını alıp boynuna astı, sapanını eline alıp Câlût'a doğru yürüdü. Câlût ise insanların en zorlusu ve en güçlülerindendi; tek başına orduları hezimete uğratırdı. Üzerinde üç yüz rıtl ağırlığında demirden bir miğferi vardı. Dâvûd'u görünce kalbine bir korku düştü ve ona: «Benim karşıma sen mi çıkıyorsun?» dedi. Dâvûd: «Evet» dedi.

وَكَانَ جَالُوتُ عَلَى فَرَسٍ أَبْلَقَ عَلَيْهِ السِّلَاحُ التَّامُّ، قَالَ: فَأَتَيْتَنِي بِالْمِقْلَاعِ وَالْحَجَرِ كَمَا يُؤْتَى الْكَلْبُ؟ قَالَ: نَعَمْ أَنْتَ شَرٌّ مِنَ الْكَلْبِ، قَالَ لَا جَرَمَ لَأَقْسِمَنَّ لَحْمَكَ بَيْنَ سِبَاعِ الْأَرْضِ وَطَيْرِ السَّمَاءِ قَالَ دَاوُدُ: أَوْ يُقَسِّمُ اللَّهُ لَحْمَكَ، فَقَالَ دَاوُدُ: بِاسْمِ إِلَهِ إِبْرَاهِيمَ وَأَخْرَجَ حَجَرًا ثُمَّ أَخْرَجَ الْآخَرَ وَقَالَ: بِاسْمِ إِلَهِ إِسْحَاقَ وَوَضَعَهُ فِي مِقْلَاعِهِ ثُمَّ أَخْرَجَ الثَّالِثَ وَقَالَ: بِاسْمِ إِلَهِ يَعْقُوبَ وَوَضَعَهُ فِي مِقْلَاعِهِ فَصَارَتْ كُلُّهَا حَجَرًا وَاحِدًا وَدَوَّرَ دَاوُدُ الْمِقْلَاعَ وَرَمَى بِهِ فَسَخَّرَ اللَّهُ لَهُ الرِّيحَ حَتَّى أَصَابَ الْحَجَرَ أَنْفَ الْبَيْضَةِ فَخَالَطَ دِمَاغَهُ وَخَرَجَ مِنْ قَفَاهُ وَقَتَلَ مِنْ وَرَائِهِ ثَلَاثِينَ رَجُلًا وَهَزَمَ اللَّهُ تَعَالَى الْجَيْشَ وَخَرَّ جَالُوتُ قَتِيلًا فَأَخَذَهُ يَجُرُّهُ حَتَّى أَلْقَاهُ بَيْنَ يَدَيْ طَالُوتَ، فَفَرِحَ الْمُسْلِمُونَ فَرَحًا شَدِيدًا، وَانْصَرَفُوا إِلَى الْمَدِينَةِ سَالِمِينَ غَانِمِينَ وَالنَّاسُ يَذْكُرُونَ دَاوُدَ فَجَاءَ دَاوُدُ طَالُوتَ وَقَالَ انْجُزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي، فَقَالَ: أَتُرِيدُ ابْنَةَ الْمَلِكِ بِغَيْرِ صَدَاقٍ؟ فَقَالَ دَاوُدُ: مَا

Câlût ise üzerinde eksiksiz silah ve zırhı olduğu halde alaca bir at üzerindeydi. [Câlût:] «Köpeğe gelinir gibi bana sapan ve taşla mı geldin?» dedi. [Dâvûd:] «Evet, sen köpekten daha betersin!» dedi. [Câlût:] «Hiç şüphesiz etini yerin yırtıcı hayvanları ile göğün kuşları arasında paylaştıracağım!» dedi. Dâvûd: «Yahut Allah senin etini paylaştıracaktır» dedi. Ardından Dâvûd: «İbrâhim'in İlâhının adıyla» diyerek bir taş çıkardı. Sonra diğerini çıkarıp: «İshâk'ın İlâhının adıyla» dedi ve onu sapanına koydu. Sonra üçüncüsünü çıkarıp: «Ya'kûb'un İlâhının adıyla» dedi ve onu da sapanına koydu. Nihayet bunların hepsi tek bir taş haline geldi. Dâvûd sapanı çevirip fırlattı. Allah rüzgârı onun emrine verdi; nihayet taş miğferin siperliğine isabet etti, beynine işleyip ensesinden çıktı ve onun arkasındaki otuz adamı [da] öldürdü. Allah Teâlâ orduyu hezimete uğrattı; Câlût da yere serilip öldü. [Dâvûd] onu sürükleyerek götürüp Tâlût'un önüne attı. Müslümanlar [buna] çok büyük bir sevinçle sevindiler ve sağ salim, ganimet kazanmış olarak şehre döndüler. İnsanlar da Dâvûd'dan bahsediyorlardı. Dâvûd Tâlût'a gelip: «Bana vadettiğin şeyi yerine getir» dedi. [Tâlût:] «Hükümdarın kızını mehirsiz mi istiyorsun?» deyince, Dâvûd: «[Sen] bana

شَرَطْتَ عَلَيَّ صَدَاقًا وَلَيْسَ لِي شَيْءٌ فَقَالَ لَا أُكَلِّفُكَ إِلَّا مَا تُطِيقُ أَنْتَ رَجُلٌ جَرِيءٌ وَفِي حِيَالِنَا أَعْدَاءٌ لَنَا غُلْفٌ فَإِذَا قَتَلْتَ مِنْهُمْ مِائَتَيْ رَجُلٍ وَجِئْتَنِي بِغُلْفِهِمْ زَوَّجْتُكَ ابْنَتِي فَأَتَاهُمْ فَجَعَلَ كُلَّمَا قَتَلَ وَاحِدًا مِنْهُمْ نَظَمَ غُلْفَتَهُ فِي خَيْطٍ حَتَّى نَظَمَ غُلْفَهُمْ فَجَاءَ بِهَا إِلَى طَالُوتَ فَأَلْقَى إِلَيْهِ وَقَالَ ادْفَعْ إِلَيَّ امْرَأَتِي فَزَوَّجَهُ ابْنَتَهُ وَأَجْرَى خَاتَمَهُ فِي مُلْكِهِ، فَمَالَ النَّاسُ إِلَى دَاوُدَ وَأَحَبُّوهُ وَأَكْثَرُوا ذِكْرَهُ، فَحَسَدَهُ طَالُوتُ وَأَرَادَ قَتْلَهُ فَأَخْبَرَ ذَلِكَ ابْنَةَ طَالُوتَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ ذُو الْعَيْنَيْنِ فَقَالَتْ لِدَاوُدَ إِنَّكَ مَقْتُولٌ فِي هَذِهِ اللَّيْلَةِ قَالَ: وَمَنْ يَقْتُلُنِي؟ قالت أبي ٤٣/ب قَالَ وَهَلْ أَجْرَمْتُ جُرْمًا قَالَتْ: حَدَّثَنِي مَنْ لَا يَكْذِبُ وَلَا عَلَيْكَ أَنْ تَغِيبَ هَذِهِ اللَّيْلَةَ حَتَّى تَنْظُرَ مِصْدَاقَ ذَلِكَ، فَقَالَ: لَئِنْ كَانَ أَرَادَ اللَّهُ ذَلِكَ لَا أَسْتَطِيعُ خُرُوجًا وَلَكِنِ ائْتِينِي بِزِقِّ خَمْرٍ فَأَتَتْ بِهِ فَوَضَعَهُ فِي مَضْجَعِهِ عَلَى السَّرِيرِ وَسَجَاهُ وَدَخَلَ تَحْتَ السَّرِيرِ فَدَخَلَ طَالُوتُ نِصْفَ اللَّيْلِ فَقَالَ لَهَا: أَيْنَ بَعْلُكِ؟ فَقَالَتْ: هُوَ نَائِمٌ عَلَى السَّرِيرِ فَضَرَبَهُ بِالسَّيْفِ ضَرْبَةً فَسَالَ الْخَمْرُ فَلَمَّا وَجَدَ رِيحَ الشَّرَابِ قَالَ: يَرْحَمُ اللَّهُ دَاوُدَ مَا كَانَ أَكْثَرَ شُرْبِهِ لِلْخَمْرِ، وَخَرَجَ.

«Bana mehir şart koşmadın, hem benim hiçbir şeyim yok» dedi. Tâlût: «Sana sadece güç yetirebileceğin şeyi teklif ediyorum. Sen cesur bir adamsın; karşımızda sünnetsiz düşmanlarımız var. Eğer onlardan iki yüz adam öldürüp bana onların sünnet derilerini getirirsen seni kızımla evlendiririm» dedi. Dâvûd onların yanına vardı; onlardan her birini öldürdükçe sünnet derisini bir ipe dizdi, nihayet derilerini ipe dizip Tâlût'a getirdi ve önüne attı: «Bana eşimi teslim et» dedi. Tâlût da kızını onunla evlendirdi ve mührünü mülkünde geçerli kıldı. Halk Dâvûd'a meyletti, onu sevdi ve onu çokça anmaya başladı. Bunun üzerine Tâlût onu kıskandı ve onu öldürmek istedi. Zül-Ayneyn denilen bir adam bu durumu Tâlût'un kızına haber verdi. Kız Dâvûd'a: «Bu gece öldürüleceksin» dedi. Dâvûd: «Beni kim öldürecek?» dedi. Kız: «Babam» dedi. Dâvûd: «Ben bir suç mu işledim?» dedi. Kız: «Bana yalan söylemeyen biri anlattı; bu gece ortadan kaybolmanda bir sakınca yok, ta ki bunun doğruluğunu göresin» dedi. Dâvûd: «Eğer Allah bunu murad etmişse kaçamam; ancak bana bir şarap tulumu getir» dedi. Kız getirdi; Dâvûd onu yatağın üzerine serip üzerini örttü ve yatağın altına girdi. Gece yarısı Tâlût içeri girdi ve kıza: «Kocan nerede?» dedi. Kız: «Yatakta uyuyor» dedi. Tâlût kılıçla bir darbe indirdi, şarap aktı. İçki kokusunu alınca: «Allah Dâvûd'a rahmet etsin, ne kadar çok şarap içermiş!» dedi ve çıktı.

فَلَمَّا أَصْبَحَ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ شَيْئًا فَقَالَ: إِنَّ رَجُلًا طَلَبْتُ مِنْهُ مَا طَلَبْتُ لَخَلِيقٌ أَنْ لَا يَدَعَنِي حَتَّى يُدْرِكَ مِنِّي ثَأْرَهُ فَاشْتَدَّ حُجَّابُهُ وَحُرَّاسُهُ وَأَغْلَقَ دُونَهُ أَبْوَابَهُ، ثُمَّ إِنَّ دَاوُدَ أَتَاهُ لَيْلَةً وَقَدْ هَدَأَتِ الْعُيُونُ فَأَعْمَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْحَجَبَةَ وَفَتَحَ لَهُ الْأَبْوَابَ فَدَخَلَ عَلَيْهِ وَهُوَ نَائِمٌ عَلَى فِرَاشِهِ، فَوَضَعَ سَهْمًا عِنْدَ رَأْسِهِ وَسَهْمًا عِنْدَ رِجْلَيْهِ وَسَهْمًا عَنْ يَمِينِهِ وَسَهْمًا عَنْ شِمَالِهِ ثُمَّ خَرَجَ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ طَالُوتُ بَصُرَ بِالسِّهَامِ فَعَرَفَهَا فَقَالَ: يَرْحَمُ اللَّهُ تَعَالَى دَاوُدَ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي ظَفِرْتُ بِهِ فَقَصَدْتُ قَتْلَهُ وَظَفِرَ بِي فَكَفَّ عَنِّي وَلَوْ شَاءَ لَوَضَعَ هَذَا السَّهْمَ فِي حَلْقِي وَمَا أَنَا بِالَّذِي آمَنُهُ، فَلَمَّا كَانَتِ الْقَابِلَةُ أَتَاهُ ثَانِيًا وَأَعْمَى اللَّهُ الْحُجَّابَ فَدَخَلَ عَلَيْهِ وَهُوَ نَائِمٌ فَأَخَذَ إِبْرِيقَ طَالُوتَ الَّذِي كَانَ يَتَوَضَّأُ مِنْهُ وَكُوزَهُ الَّذِي كَانَ يَشْرَبُ مِنْهُ وَقَطَعَ شَعَرَاتٍ مِنْ لِحْيَتِهِ وَشَيْئًا مِنْ هُدْبِ ثِيَابِهِ، ثُمَّ خَرَجَ وَهَرَبَ وَتَوَارَى، فَلَمَّا أَصْبَحَ طَالُوتُ وَرَأَى ذَلِكَ سَلَّطَ عَلَى دَاوُدَ الْعُيُونَ وَطَلَبَهُ أَشَدَّ الطَّلَبِ فَلَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ طَالُوتَ رَكِبَ يَوْمًا فَوَجَدَ دَاوُدَ يَمْشِي فِي الْبَرِيَّةِ فَقَالَ: الْيَوْمَ أَقْتُلُهُ فَرَكَضَ عَلَى أَثَرِهِ، فَاشْتَدَّ دَاوُدُ وَكَانَ إِذَا فَزِعَ لَمْ يُدْرَكْ، فَدَخَلَ غَارًا فَأَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى إِلَى الْعَنْكَبُوتِ فَنَسَجَ عَلَيْهِ بَيْتًا فَلَمَّا انْتَهَى طَالُوتُ إِلَى الْغَارِ وَنَظَرَ إِلَى بِنَاءِ الْعَنْكَبُوتِ قَالَ: لَوْ كَانَ دَخَلَ هَاهُنَا لَخَرَقَ بِنَاءَ الْعَنْكَبُوتِ فَتَرَكَهُ وَمَضَى، فَانْطَلَقَ دَاوُدُ وَأَتَى الْجَبَلَ مَعَ الْمُتَعَبِّدِينَ فَتَعَبَّدَ فِيهِ فَطَعَنَ الْعُلَمَاءُ وَالْعِبَادُ عَلَى طَالُوتَ فِي شَأْنِ دَاوُدَ فَجَعَلَ طَالُوتُ لَا يَنْهَاهُ أَحَدٌ عَنْ قَتْلِ دَاوُدَ إِلَّا قَتَلَهُ، وَأَغْرَى بِقَتْلِ الْعُلَمَاءِ فَلَمْ يَكُنْ يَقْدِرُ عَلَى عَالِمٍ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ يُطِيقُ قَتْلَهُ إِلَّا قَتَلَهُ، حَتَّى أُتِيَ بِامْرَأَةٍ تَعْلَمُ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمَ فَأَمَرَ خَبَّازَهُ بِقَتْلِهَا فَرَحِمَهَا

Sabah olunca [Tâlût] hiçbir şey yapamadığını anladı ve: «Kendisinden o istediklerimi talep ettiğim bir kimse, benden intikamını alıncaya kadar beni asla rahat bırakmaz» dedi. Bunun üzerine kapıcılarını ve muhafızlarını artırdı, kapılarını onun giremeyeceği şekilde kilitledi. Daha sonra Dâvûd, gözlerin uykuya daldığı bir gece vakti onun yanına geldi. Yüce Allah kapıcıların gözlerini perdeledi ve kapıları ona açtı. Dâvûd, o yatağında uyurken içeri girdi; başucuna bir ok, ayakucuna bir ok, sağına bir ok ve soluna da bir ok koyup çıktı. Tâlût uyandığında okları gördü ve onları tanıdı. Bunun üzerine: «Allah Teâlâ Dâvûd'a rahmet eylesin; o benden daha hayırlıdır. Ben onu ele geçirdiğimde öldürmeyi kastettim, o ise beni ele geçirdiğinde bana dokunmaktan vazgeçti. Dileseydi bu oku boğazıma saplardı; ben ise ona güvenebilecek durumda değilim» dedi. Ertesi gece olunca [Dâvûd] ikinci kez geldi. Allah kapıcıların gözlerini perdeledi, o da [Tâlût] uyurken içeri girdi. Tâlût'un abdest aldığı ibriğini, su içtiği maşrapasını aldı; sakalından birkaç kıl ve elbiselerinin saçaklarından bir parça kesti. Ardından çıkıp kaçtı ve gözden kayboldu. Sabah olup Tâlût bunu görünce, Dâvûd'un peşine casuslar saldı ve onu şiddetle arattı; fakat onu ele geçiremedi. Sonra bir gün Tâlût binek üzerindeyken Dâvûd'u arazide yürürken gördü ve: «Bugün onu öldüreceğim» diyerek peşinden koşturdu. Dâvûd hızlıca koştu —korktuğu zaman ona yetişilemezdi— ve bir mağaraya girdi. Allah Teâlâ örümceğe vahyetti, o da mağaranın üzerine ağ ördü. Tâlût mağaraya varıp örümceğin ağını görünce: «Şayet buraya girmiş olsaydı örümceğin ağını yırtardı» dedi; böylece onu bırakıp gitti. Dâvûd yoluna devam edip âbidlerle birlikte dağa vardı ve orada ibadete koyuldu. Âlimler ve âbidler, Dâvûd meselesinde Tâlût'u kınayıp ayıpladılar. Bunun üzerine Tâlût, kendisini Dâvûd'u öldürmekten alıkoymaya çalışan herkesi öldürmeye başladı. Âlimleri öldürmeye hırslandı; İsrâiloğulları içinde öldürmeye güç yetirebildiği hiçbir âlim bırakmayıp hepsini katletti. Nihayet İsm-i Âzam'ı bilen bir kadın getirildi. [Tâlût] fırıncısına onu öldürmesini emretti; fakat fırıncı ona merhamet etti

الْخَبَّازُ وَقَالَ: لَعَلَّنَا نَحْتَاجُ إِلَى عَالِمٍ فَتَرَكَهَا فَوَقَعَ فِي قَلْبِ طَالُوتَ التَّوْبَةُ وَنَدِمَ عَلَى مَا فَعَلَ، وَأَقْبَلَ عَلَى الْبُكَاءِ حَتَّى رَحِمَهُ النَّاسُ.

ona merhamet edip: «Belki bir âlime ihtiyacımız olur» diyerek kadını serbest bıraktı. Derken Tâlût'un kalbine tevbe arzusu düştü ve yaptıklarına pişman oldu. Ağlamaya koyuldu, öyle ki insanlar ona acıdı.

وَكَانَ كُلَّ لَيْلَةٍ يَخْرُجُ إِلَى الْقُبُورِ فَيَبْكِي وَيُنَادِي: أَنْشُدُ اللَّهَ عَبْدًا يَعْلَمُ أَنَّ لِي تَوْبَةً إِلَّا أَخْبَرَنِي بِهَا، فَلَمَّا أَكْثَرَ عَلَيْهِمْ نَادَاهُ مُنَادٍ مِنَ الْقُبُورِ يَا طَالُوتُ أَمَا تَرْضَى أَنْ قَتَلْتَنَا حَتَّى تُؤْذِيَنَا أَمْوَاتًا فَازْدَادَ بُكَاءً وَحُزْنًا فَرَحِمَهُ الْخَبَّازُ فَقَالَ: مَا لَكَ أَيُّهَا الْمَلِكُ؟ قَالَ: هَلْ تَعْلَمُ لِي فِي الْأَرْضِ عَالِمًا أَسْأَلُهُ هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ فَقَالَ الْخَبَّازُ: إِنَّمَا مَثَلُكَ مَثَلُ مَلِكٍ نَزَلَ قَرْيَةً عِشَاءً فَصَاحَ الدِّيكُ فَتَطَيَّرَ مِنْهُ فَقَالَ: لَا تَتْرُكُوا فِي الْقَرْيَةِ دِيكًا إِلَّا ذَبَحْتُمُوهُ، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَنَامَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ: إِذَا صَاحَ الدِّيكُ فَأَيْقِظُونَا حَتَّى نُدْلِجَ فَقَالُوا لَهُ: وَهَلْ تَرَكْتَ دِيكًا نَسْمَعُ صَوْتَهُ؟ وَلَكِنْ هَلْ تَرَكْتَ عَالِمًا فِي الْأَرْضِ؟ فَازْدَادَ حُزْنًا وَبُكَاءً فَلَمَّا رَأَى الْخَبَّازُ ذَلِكَ قَالَ لَهُ: أَرَأَيْتُكَ إِنْ دَلَلْتُكَ عَلَى عَالِمٍ لَعَلَّكَ أَنْ تَقْتُلَهُ قَالَ: لَا فَتَوَثَّقَ عَلَيْهِ الْخَبَّازُ فَأَخْبَرَهُ أَنَّ الْمَرْأَةَ الْعَالِمَةَ عِنْدَهُ قَالَ: انْطَلِقْ بِي إِلَيْهَا أَسْأَلْهَا هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ وَكَانَتْ مِنْ أَهْلِ بَيْتٍ يَعْلَمُ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ فَإِذَا فَنِيَتْ رِجَالُهُمْ عَلِمَتْ نِسَاؤُهُمْ فَلَمَّا بَلَغَ طَالُوتُ الْبَابَ قَالَ الْخَبَّازُ إِنَّهَا إِذَا رَأَتْكَ فَزِعَتْ فَخَلَّفَهُ خَلْفَهُ ثُمَّ دَخَلَهُ عَلَيْهَا فَقَالَ لَهَا: أَلَسْتُ أَعْظَمَ النَّاسِ مِنَّةً عَلَيْكِ أَنْجَيْتُكِ مِنَ الْقَتْلِ وَآوَيْتُكِ، قَالَتْ: بَلَى، قَالَ: فَإِنَّ لِي إِلَيْكِ حَاجَةً هَذَا طَالُوتُ يَسْأَلُ هَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ؟ فَغُشِيَ عَلَيْهَا مِنَ الْفَرَقِ فَقَالَ لَهَا: إِنَّهُ لَا يُرِيدُ قَتْلَكِ وَلَكِنْ يَسْأَلُكَ هَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ؟ قَالَتْ: لَا وَاللَّهِ لَا أَعْلَمُ لِطَالُوتَ تَوْبَةً، وَلَكِنْ هَلْ تَعْلَمُونَ مَكَانَ قَبْرِ نَبِيٍّ؟ فَانْطَلَقَ بِهِمَا إِلَى قَبْرِ إِشْمَوِيلَ فَصَلَّتْ وَدَعَتْ ثُمَّ نَادَتْ يَا صَاحِبَ الْقَبْرِ فَخَرَجَ إِشْمَوِيلُ مِنَ الْقَبْرِ يَنْفُضُ رَأْسَهُ مِنَ التُّرَابِ فلما نظر إليهم ثَلَاثَتِهُمْ قَالَ: مَا لَكُمْ أَقَامَتِ الْقِيَامَةُ؟ قَالَتْ: لَا وَلَكِنْ طَالُوتُ يَسْأَلُكَ هَلْ لَهُ مِنْ تَوْبَةٍ؟ قَالَ إِشْمَوِيلُ: يَا طَالُوتُ مَا فَعَلْتَ بَعْدِي؟ قَالَ: لَمْ أَدَعْ مِنَ الشَّرِّ شَيْئًا إِلَّا فَعَلْتُهُ وَجِئْتُ أَطْلُبُ التَّوْبَةَ قَالَ: كَمْ لَكَ مِنَ الْوَلَدِ؟ قَالَ عَشَرَةُ رِجَالٍ، قَالَ: مَا أَعْلَمُ لَكَ مِنْ تَوْبَةٍ إِلَّا أَنْ تَتَخَلَّى مِنْ مُلْكِكَ وَتَخْرُجَ أَنْتَ وَوَلَدُكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، ثُمَّ تُقَدِّمَ وَلَدَكَ حَتَّى يُقْتَلُوا بَيْنَ يَدَيْكَ ثُمَّ تُقَاتِلَ أَنْتَ حَتَّى تُقْتَلَ آخِرَهُمْ؟ ثُمَّ رَجَعَ إِشْمَوِيلُ إِلَى الْقَبْرِ وَسَقَطَ مَيِّتًا، وَرَجَعَ طَالُوتُ أَحْزَنَ مَا كَانَ رَهْبَةً أَنْ لَا يُتَابِعَهُ وَلَدُهُ وَقَدْ بَكَى حَتَّى سَقَطَتْ أَشْفَارُ عَيْنَيْهِ وَنَحُلَ جِسْمُهُ فَدَخَلَ عَلَيْهِ أَوْلَادُهُ فَقَالَ لَهُمْ: أَرَأَيْتُمْ لَوْ دُفِعْتُ إِلَى النَّارِ هَلْ كُنْتُمْ تَفْدُونَنِي؟ قَالُوا: نَعَمْ نَفْدِيكَ بِمَا قَدَرْنَا عَلَيْهِ قَالَ: فَإِنَّهَا النَّارُ إِنْ لَمْ تَفْعَلُوا مَا أَقُولُ لَكُمْ قَالُوا: فَاعْرِضْ عَلَيْنَا فَذَكَرَ لَهُمُ الْقِصَّةَ، قَالُوا: وَإِنَّكَ لِمَقْتُولٌ قَالَ: نَعَمْ، قَالُوا: فَلَا خَيْرَ لَنَا فِي الْحَيَاةِ بَعْدَكَ قَدْ طَابَتْ أَنْفُسُنَا بِالَّذِي سَأَلْتَ، فَتَجَهَّزَ بِمَالِهِ وَوَلَدِهِ فَتَقَدَّمَ وَلَدُهُ وَكَانُوا عَشَرَةً فَقَاتَلُوا بَيْنَ يَدَيْهِ حَتَّى قُتِلُوا ثُمَّ شَدَّ هُوَ بَعْدَهُمْ حَتَّى قُتِلَ فَجَاءَ قَاتِلُهُ إِلَى دَاوُدَ لِيُبَشِّرَهُ وَقَالَ: قَتَلْتُ عَدُوَّكَ فَقَالَ دَاوُدُ: مَا أَنْتَ بِالَّذِي تَحْيَا بَعْدَهُ، فَضَرَبَ عُنُقَهُ، وَكَانَ مُلْكُ طَالُوتَ إِلَى أَنْ قُتِلَ أَرْبَعِينَ سَنَةً وَأَتَى بَنُو إِسْرَائِيلَ إِلَى دَاوُدَ وَأَعْطَوْهُ خَزَائِنَ طَالُوتَ وَمَلَّكُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ.

Her gece kabristana çıkar, ağlar ve: «Benim için bir tevbe imkânı olduğunu bilen bir kulu Allah adına yardıma çağırıyorum, bunu bana haber versin!» diye seslenirdi. Bunu çok tekrarlayınca kabirlerden bir münadi ona seslendi: «Ey Tâlût! Bizi öldürdüğün yetmedi mi ki bir de ölü halimizde bizi rahatsız ediyorsun?» Bunun üzerine ağlaması ve hüznü daha da arttı. Fırıncı ona acıyıp: «Neyin var ey hükümdar?» dedi. O da: «Yeryüzünde bana tevbe olup olmadığını sorabileceğim bir âlim biliyor musun?» dedi. Fırıncı şöyle dedi: «Senin durumun, yatsı vakti bir köye inen, horozun ötüşünden uğursuzluk çıkarıp: 'Köyde hiçbir horoz bırakmayın, hepsini kesin' diyen bir hükümdarın durumu gibidir. Uyumak istediğinde adamlarına: 'Horoz öttüğünde bizi uyandırın da erkenden yola çıkalım' der. Onlar da ona: 'Sesini duyacağımız bir horoz bıraktın mı ki?' derler. Sen de yeryüzünde hiç âlim bıraktın mı?» Bunun üzerine Tâlût'un hüznü ve ağlaması arttı. Fırıncı bu hali görünce ona: «Sana bir âlim göstersem, onu da öldürmeyesin?» dedi. Tâlût: «Hayır» dedi. Fırıncı ondan kesin söz aldıktan sonra o âlime kadının kendi yanında olduğunu haber verdi. Tâlût: «Beni ona götür de bana bir tevbe olup olmadığını ona sorayım» dedi. O kadın, erkekleri tükendiğinde kadınlarının öğrendiği İsm-i Âzam'ı bilen bir hanedandandı. Tâlût kapıya varınca fırıncı: «Seni görürse korkar» diyerek onu arkasında bıraktı, sonra kadının yanına girip: «Ben sana insanların en büyük iyilik yapanı değil miyim? Seni ölümden kurtardım ve barındırdım» dedi. Kadın: «Evet» dedi. Fırıncı: «Senden bir dileğim var; şu Tâlût kendisine bir tevbe olup olmadığını soruyor» dedi. Kadın korkudan bayıldı. Fırıncı ona: «O seni öldürmek istemiyor, sadece kendisine bir tevbe olup olmadığını soruyor» dedi. Kadın: «Hayır, vallahi Tâlût için bir tevbe bilmiyorum; fakat bir peygamber kabrinin yerini biliyor musunuz?» dedi. Fırıncı ikisini İşmûîl'in kabrine götürdü. Kadın namaz kıldı, dua etti, sonra: «Ey kabir sahibi!» diye seslendi. İşmûîl başındaki toprağı silkeleyerek kabirden çıktı. Üçüne bakınca: «Size ne oldu, kıyamet mi koptu?» dedi. Kadın: «Hayır, fakat Tâlût kendisine bir tevbe olup olmadığını sana soruyor» dedi. İşmûîl: «Ey Tâlût! Benden sonra ne yaptın?» dedi. Tâlût: «İşlemedik hiçbir kötülük bırakmadım, şimdi de tevbe talebiyle geldim» dedi. İşmûîl: «Kaç çocuğun var?» dedi. «On erkek evladım var» dedi. İşmûîl şöyle dedi: «Hükümdarlığını bırakıp sen ve evlatların Allah yolunda çıkmanızdan, sonra evlatlarını öne sürüp gözlerinin önünde öldürülmelerinden, sonra da onların ardından sen öldürülünceye kadar savaşmandan başka senin için bir tevbe bilmiyorum.» Sonra İşmûîl kabrine döndü ve ölü olarak düştü. Tâlût, evlatlarının kendisine uymamasından korkarak son derece hüzünlü bir halde döndü; öyle ağlamıştı ki kirpikleri dökülmüş ve vücudu zayıflamıştı. Oğulları yanına girdiler. Onlara: «Ateşe atılacak olsam beni feda eder miydiniz?» dedi. «Evet, gücümüz yettiğince seni feda ederiz» dediler. Tâlût: «Size söyleyeceğim şeyi yapmazsanız işte o ateştir» dedi. «Bize anlat» dediler. O da kıssayı anlattı. «Demek sen mutlaka öldürüleceksin?» dediler. «Evet» dedi. «Öyleyse senden sonra yaşamakta bizim için bir hayır yoktur; istediğin şeyi gönül hoşluğuyla kabul ettik» dediler. Tâlût malı ve evlatlarıyla hazırlandı. On kişi olan oğulları öne geçip onun önünde öldürülünceye kadar savaştılar; sonra onların ardından kendisi hücum edip öldürülünceye kadar savaştı. Onu öldüren adam Dâvûd'a müjde vermek için gelip: «Düşmanını öldürdüm» dedi. Dâvûd: «Sen ondan sonra yaşayacak biri değilsin» dedi ve boynunu vurdu. Tâlût'un hükümdarlığı öldürülünceye kadar kırk yıldı. İsrâiloğulları Dâvûd'a gelip Tâlût'un hazinelerini ona verdiler ve onu kendilerine hükümdar yaptılar.

قَالَ الْكَلْبِيُّ وَالضَّحَّاكُ: مَلَكَ دَاوُدُ بَعْدَ قَتْلِ طَالُوتَ سَبْعَ سِنِينَ وَلَمْ يَجْتَمِعْ بَنُو إِسْرَائِيلَ عَلَى مَلِكٍ وَاحِدٍ إِلَّا عَلَى دَاوُدَ فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ} يَعْنِي: النُّبُوَّةَ؛ جَمَعَ اللَّهُ لِدَاوُدَ بَيْنَ الْمُلْكِ وَالنُّبُوَّةِ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ قَبْلُ، بَلْ كَانَ الْمُلْكُ فِي سِبْطٍ وَالنُّبُوَّةُ فِي سِبْطٍ، وَقِيلَ: الْمُلْكُ وَالْحِكْمَةُ هُوَ الْعِلْمُ مَعَ الْعَمَلِ. قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ} قَالَ الْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُ يَعْنِي: صَنْعَةَ الدُّرُوعِ وَكَانَ يَصْنَعُهَا وَيَبِيعُهَا وَكَانَ لَا يَأْكُلُ إِلَّا مِنْ عَمَلِ يَدِهِ، وَقِيلَ مَنْطِقُ الطَّيْرِ (وَكَلَامُ الْحُكْلِ) وَالنَّمْلِ وَالْكَلَامُ الْحَسَنُ وَقِيلَ هُوَ الزَّبُورُ وَقِيلَ هُوَ الصَّوْتُ الطَّيِّبُ وَالْأَلْحَانُ فَلَمْ يُعْطِ اللَّهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِهِ مِثْلَ صَوْتِهِ، وَكَانَ إِذَا قَرَأَ الزَّبُورَ تَدْنُو الْوُحُوشُ حَتَّى يَأْخُذَ بِأَعْنَاقِهَا وَتُظِلَّهُ الطَّيْرُ مُصِيخَةً لَهُ وَيَرْكُدَ الْمَاءُ (الْجَارِي) وَيَسْكُنَ الرِّيحُ.

Kelbî ve Dahhâk şöyle dediler: Dâvûd, Tâlût'un öldürülmesinden sonra yedi yıl hüküm sürdü. İsrâiloğulları Dâvûd'dan başka tek bir hükümdar üzerinde hiç toplanmamışlardı. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğu buna işaret etmektedir: { وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah ona hükümdarlık ve hikmet verdi”, yani peygamberlik verdi. Allah, Dâvûd için hükümdarlık ile peygamberliği bir arada topladı; oysa daha önce böyle değildi, hükümdarlık bir kabilede, peygamberlik ise başka bir kabiledeydi. Hükümdarlık ve hikmetin amelle birlikte ilim olduğu da söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاءُ } “dilediği şeylerden ona öğretti” buyruğu hakkında Kelbî ve başkaları: «Zırh yapma sanatını öğretti; o zırh yapar, satar ve sadece elinin emeğinden yerdi» dediler. Kuşların dilini, (küçük canlıların) ve karıncaların konuşmalarını ve güzel söz söylemeyi öğrettiği de söylenmiştir. Bunun Zebûr olduğu da söylenmiştir. Güzel ses ve nağmeler olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah yarattıklarından hiçbirine onun sesi gibisini vermemiştir. O Zebûr okuduğu zaman vahşi hayvanlar yaklaşıp boyunlarını tutmasına izin verir, kuşlar gölge ederek onu dinler, (akan) sular durur ve rüzgâr sakinleşirdi.

وَرَوَى الضَّحَّاكُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعْطَاهُ سِلْسِلَةً مَوْصُولَةً بِالْمَجَرَّةِ وَرَأَسُهَا عِنْدَ صَوْمَعَتِهِ قُوَّتُهَا قُوَّةُ الْحَدِيدِ وَلَوْنُهَا لَوْنُ النَّارِ وَحِلَقُهَا مُسْتَدِيرَةٌ مُفَصَّلَةً بِالْجَوَاهِرِ مُدَسَّرَةً بِقُضْبَانِ اللُّؤْلُؤِ الرَّطْبِ فَلَا يَحْدُثُ فِي الْهَوَاءِ حَدَثٌ إِلَّا صَلْصَلَتِ السِّلْسِلَةُ، فَعَلِمَ دَاوُدُ ذَلِكَ الْحَدَثَ، وَلَا يَمَسُّهَا ذُو عَاهَةٍ إِلَّا بَرِئَ، وَكَانُوا يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهَا بَعْدَ دَاوُدَ ﵇ إِلَى أَنْ رُفِعَتْ، فَمَنْ تَعَدَّى عَلَى صَاحِبِهِ وَأَنْكَرَ لَهُ حَقًّا أَتَى السِّلْسِلَةَ فَمَنْ كَانَ صَادِقًا مَدَّ يَدَهُ إِلَى السِّلْسِلَةِ فَتَنَاوَلَهَا، وَمَنْ كَانَ كَاذِبًا لَمْ يَنَلْهَا فَكَانَتْ كَذَلِكَ إِلَى أَنْ ظَهَرَ بِهِمُ الْمَكْرُ وَالْخَدِيعَةُ فَبَلَغَنَا أَنَّ بَعْضَ مُلُوكِهَا أودع رجلأ ٤٤/أجَوْهَرَةً ثَمِينَةً فَلَمَّا اسْتَرَدَّهَا أَنْكَرَ فَتَحَاكَمَا إِلَى السِّلْسِلَةِ، فَعَمَدَ الَّذِي عِنْدَهُ الْجَوْهَرَةُ إِلَى عُكَّازَةٍ فَنَقَرَهَا وَضَمَّنَهَا الْجَوْهَرَةَ وَاعْتَمَدَ عَلَيْهَا حَتَّى حَضَرَ السِّلْسِلَةَ فَقَالَ صَاحِبُ الْجَوْهَرَةِ: رُدَّ عَلَيَّ الْوَدِيعَةَ فَقَالَ صَاحِبُهُ: مَا أَعْرِفُ لَكَ عِنْدِي مِنْ وَدِيعَةٍ فَإِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَتَنَاوَلِ السِّلْسِلَةَ، فَتَنَاوَلَهَا بِيَدِهِ فَقِيلَ لِلْمُنْكِرِ قُمْ أَنْتَ فَتُنَاوَلْهَا فَقَالَ لِصَاحِبِ الْجَوْهَرَةِ: خُذْ عُكَّازِي هَذِهِ فَاحْفَظْهَا حَتَّى أَتَنَاوَلَ السِّلْسِلَةَ فَأَخَذَهَا عِنْدَهُ ثُمَّ قَامَ الْمُنْكِرُ نَحْوَ السِّلْسِلَةِ فَأَخَذَهَا فَقَالَ الرَّجُلُ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هَذِهِ الْوَدِيعَةَ الَّتِي يَدَّعِيهَا عَلَيَّ قَدْ وَصَلَتْ إِلَيْهِ فَقَرِّبْ مِنِّي السِّلْسِلَةَ فَمَدَّ يَدَهُ فَتَنَاوَلَهَا فَتَعَجَّبَ الْقَوْمُ وَشَكُّوا فِيهَا فَأَصْبَحُوا وَقَدْ رَفَعَ اللَّهُ السِّلْسِلَةَ.

Dahhâk, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti ki: Allah Teâlâ ona Samanyolu'na bağlı, ucu ibadethanesinin yanında olan bir zincir vermişti. Sağlamlığı demir sağlamlığında, rengi ateş rengindeydi; halkaları yuvarlak, mücevherlerle süslenmiş ve taze inci çubuklarıyla perçinlenmişti. Havada bir hadise meydana geldiğinde zincir şıngırdar, Dâvûd da o hadiseyi bilirdi. Herhangi bir hastalıklı kimse ona dokunsa iyileşirdi. Dâvûd aleyhisselâm'dan sonra zincir kaldırılıncaya kadar aralarındaki davalarda ona başvururlardı. Kim arkadaşına haksızlık eder ve onun bir hakkını inkâr ederse zincire gelirdi; doğru söyleyen elini zincire uzatır ve onu tutardı, yalancı olan ise ona ulaşamazdı. Aralarında hile ve aldatma ortaya çıkıncaya kadar durum böyle devam etti. Bize ulaştığına göre o kavmin krallarından biri bir adama değerli bir mücevher emanet etmişti. Geri istediğinde adam inkâr etti; bunun üzerine zincir önünde muhakeme olmaya gittiler. Mücevher yanında olan adam bir bastona yönelip içini oydu, mücevheri içine yerleştirdi ve ona dayanarak zincirin yanına geldi. Mücevher sahibi: «Emanetimi bana geri ver» dedi. Arkadaşı: «Senin bende hiçbir emanetin olduğunu bilmiyorum; eğer doğru sözlüysen zinciri tut» dedi. Mücevher sahibi elini uzatıp zinciri tuttu. İnkâr eden adama: «Kalk, sen de onu tut» denildi. Adam mücevher sahibine: «Şu bastonumu al, ben zinciri tutuncaya kadar onu elinde tut» dedi. Mücevher sahibi bastonu aldı. Sonra inkârcı adam zincire doğru kalkıp onu tuttu ve: «Allahım, eğer benim üzerime iddia ettiği bu emanetin kendisine ulaştığını biliyorsan zinciri bana yaklaştır» dedi; elini uzatıp zinciri tuttu. Halk buna şaşırdı ve zincir hakkında şüpheye düştüler. Sabah kalktıklarında Allah'ın zinciri kaldırmış olduğunu gördüler.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَيَعْقُوبُ " دِفَاعُ اللَّهِ ") بِالْأَلِفِ هَاهُنَا وَفِي سُورَةِ الْحَجِّ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِغَيْرِ الْأَلِفِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُغَالِبُهُ أَحَدٌ وَهُوَ الدَّافِعُ وَحْدَهُ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْأَلِفِ قَالَ: قَدْ يَكُونُ الدِّفَاعُ مِنْ وَاحِدٍ مِثْلُ قَوْلِ الْعَرَبِ: أَحْسَنَ اللَّهُ عَنْكَ الدِّفَاعَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بِجُنُودِ الْمُسْلِمِينَ لَغَلَبَ الْمُشْرِكُونَ عَلَى الْأَرْضِ، فَقَتَلُوا الْمُؤْمِنِينَ، وَخَرَّبُوا الْمَسَاجِدَ وَالْبِلَادَ، وَقَالَ سَائِرُ الْمُفَسِّرِينَ: لَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ بِالْمُؤْمِنِينَ وَالْأَبْرَارِ عَنِ الْكُفَّارِ وَالْفُجَّارِ لَهَلَكَتِ الْأَرْضُ بِمَنْ فِيهَا، وَلَكِنَّ اللَّهَ

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ } “Eğer Allah'ın insanlardan bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı...” buyruğu hakkında; Medine ehli ve Ya‘kūb burada ve Hac Suresi'nde [bu kelimeyi] elif ile “دِفَاعُ اللَّهِ” (difâullâh) şeklinde okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise [onu] elifsiz (def‘u) okumuşlardır; çünkü Allah Teâlâ'ya hiç kimse üstün gelemez ve [kötülükleri] tek başına savan yalnızca O'dur. Elif ile okuyanlar ise şöyle demiştir: Difâ‘ (savunma/defetme), tıpkı Arapların “Allah senden [bütün kötülükleri] en güzel şekilde savsın (Ahsenallâhu anke'd-difâ‘)” sözünde olduğu gibi tek bir taraftan da vaki olabilir. İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demişlerdir: “Eğer Allah'ın Müslüman ordular vesilesiyle [kâfirleri] savması olmasaydı, müşrikler yeryüzüne galip gelir, müminleri öldürür, mescitleri ve beldeleri harap ederlerdi.” Diğer müfessirler ise şöyle demişlerdir: “Eğer Allah'ın müminler ve iyiler vesilesiyle kâfirlerden ve günahkârlardan [azabı] savması olmasaydı, yeryüzü içindekilerle birlikte mutlaka helak olurdu. Fakat Allah

يَدْفَعُ بِالْمُؤْمِنِ عَنِ الْكَافِرِ وَبِالصَّالِحِ عَنِ الْفَاجِرِ.

mümin vesilesiyle kâfirden, salih kimse vesilesiyle de günahkârdan [belayı] savar.»

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الشُّرَيْحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ فَنَجْوَيْهِ أَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ خَرْجَةَ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ أَنَا أَبُو حُمَيْدٍ الْحِمْصِيُّ أَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْعَطَّارُ أَنَا حَفْصُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ عَنْ وَبَرَةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ اللَّهَ ﷿ لِيَدْفَعُ بِالْمُسْلِمِ الصَّالِحَ عَنْ مِائَةِ أَهْلِ بَيْتٍ مِنْ جِيرَانِهِ الْبَلَاءَ" ثُمَّ قَرَأَ "وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ" {لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ}

Bize Ahmed b. İbrâhîm eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bize Ebû Abdillâh b. Fencüveyh bildirdi, bize Ebû Bekr b. Harce bildirdi, bize Abdullah b. Ahmed b. Hanbel bildirdi, bize Ebû Humeyd el-Hımsî bildirdi, bize Yahyâ b. Saîd el-Attâr bildirdi, bize Hafs b. Süleymân, Muhammed b. Sûka'dan, [o] Vebera'dan, [o] Abdurrahman'dan, [o da] İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan haber verdi; şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ki Azîz ve Celîl olan Allah, salih bir Müslüman sebebiyle onun komşularından yüz hane halkından belayı savar.» Sonra: «“Eğer Allah’ın, insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı...”» { لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ } “...yeryüzü mutlaka fesada uğrardı. Fakat Allah, âlemlere karşı büyük bir lütuf sahibidir.” [ayetini] okudu.

{تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ (٢٥٣) يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٥٤) }

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “İşte bu peygamberler! Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimiyle Allah bizzat konuştu, kimini de derecelerle yükseltti. Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, kendilerine apaçık deliller geldikten sonra onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı; fakat Allah dilediğini yapar. Ey iman edenler! İçinde hiçbir alışverişin, hiçbir dostluğun ve hiçbir şefaatin bulunmadığı bir gün gelmeden önce, size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.”

{تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ} أَيْ كَلَّمَهُ اللَّهُ تَعَالَى يَعْنِي مُوسَى ﵇ {وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ، قَالَ الشَّيْخُ الْإِمَامُ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: وَمَا أُوتِيَ نَبِيٌّ آيَةً إِلَّا وَقَدْ أُوتِيَ نَبِيُّنَا مِثْلَ تِلْكَ الْآيَةِ وَفُضِّلَ عَلَى غَيْرِهِ بِآيَاتٍ مِثْلُ: انْشِقَاقِ الْقَمَرِ بِإِشَارَتِهِ، وَحَنِينِ الْجِذْعِ عَلَى مُفَارَقَتِهِ، وَتَسْلِيمِ الْحَجَرِ وَالشَّجَرِ عَلَيْهِ، وَكَلَامِ الْبَهَائِمِ وَالشَّهَادَةِ بِرِسَالَتِهِ، وَنَبْعِ الْمَاءِ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِهِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ وَالْآيَاتِ الَّتِي لَا تُحْصَى، وَأَظْهَرَهَا الْقُرْآنُ الَّذِي عَجَزَ أَهْلُ السَّمَاءِ وَأَهْلُ الْأَرْضِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ.

{ تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ } “İşte bu peygamberler! Biz onların bir kısmını diğerlerine üstün kıldık. Onlardan kimiyle Allah bizzat konuştu” yani Allah Teâlâ onunla konuştu ki o Musa aleyhisselâm'dır. { وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ } “kimini de derecelerle yükseltti” yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i. Şeyh İmam -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle dedi: Hiçbir peygambere bir mucize verilmiş olmasın ki, Peygamberimiz'e de onun benzeri verilmiş ve başkalarına verilmeyen şu gibi mucizelerle üstün kılınmış olmasın: İşaretiyle ayın yarılması, ayrılığından ötürü hurma kütüğünün inlemesi, taşın ve ağacın ona selam vermesi, hayvanların konuşup onun peygamberliğine şahitlik etmesi, parmaklarının arasından su fışkırması ve sayılamayacak diğer mucizeler ve deliller... Bunların en açığı ise gök ve yer ehlinin bir benzerini getirmekten aciz kaldığı Kur'an'dır.

أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ يَعْقُوبُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيُّ، أَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْمَخْلَدِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الثَّقَفِيُّ، أَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي

Bize Ebû Bekr Ya'kûb b. Ahmed b. Muhammed b. Alî es-Sayrafî haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Muhammed b. Ahmed el-Mahledî haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs b. Muhammed b. İshâk es-Sekafî haber verdi, bize Kuteybe b. Saîd haber verdi, bize Leys b. Sa'd, Saîd b. Ebî

سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "مَا مِنْ نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَّا وَقَدْ أُعْطِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا آمَنَ عَلَى مِثْلِهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُهُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَيَّ فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ" .

Saîd'den, o babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet etti ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, insanların benzerine iman edeceği bir mucize kendisine verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah Teâlâ'nın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet gününde tabileri en çok olan peygamber olmayı umuyorum.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، أَنَا سَيَّارٌ، أَنَا يَزِيدُ الْفَقِيرُ، أَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ﵄، أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: "أُعْطِيتُ خَمْسًا لم يعطهن أحد قَبْلِي: نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ مَسِيرَةَ شَهْرٍ، وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا، فَأَيُّمَا رَجُلٍ مِنْ أُمَّتِي أَدْرَكَتْهُ الصَّلَاةُ فَلْيُصَلِّ، وَأُحِلَّتْ لِي الْغَنَائِمُ وَلَمْ تَحِلَّ لِأَحَدٍ قَبْلِي، وَأُعْطِيتُ الشَّفَاعَةَ، وَكَانَ النَّبِيُّ يُبْعَثُ إِلَى قَوْمِهِ خَاصَّةً وَبُعِثْتُ إِلَى النَّاسِ عَامَّةً" .

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Muhammed b. Sinân haber verdi, bize Huşeym haber verdi, bize Seyyâr haber verdi, bize Yezîd el-Fakîr haber verdi, bize Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anhümâ haber verdi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bana benden önceki hiç kimseye verilmeyen beş şey verildi: Bir aylık mesafeden korku salmakla yardım olundum; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı, ümmetimden kime namaz vakti erişirse hemen namazını kılsın; bana ganimetler helal kılındı, benden önce hiç kimseye helal kılınmamıştı; bana şefaat [hakkı] verildi; peygamberler sadece kendi kavimlerine gönderilirdi, ben ise bütün insanlara gönderildim.»

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الطَّيْسَفُونِيُّ، أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجَوْهَرِيُّ، أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ، أَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَنَا الْعَلَاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: "فُضِّلْتُ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ بِسِتٍّ: أُوتِيتُ جَوَامِعَ الْكَلِمِ، وَنُصِرْتُ بِالرُّعْبِ، وَأُحِلَّتْ لِي الْغَنَائِمُ، وَجُعِلَتْ لِي الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَطَهُورًا وَأُرْسِلْتُ إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً، وَخُتِمَ بِي النَّبِيُّونَ" .

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Harakî haber verdi, bize Ebü'l-Hasen Alî b. Abdillâh et-Taysefûnî haber verdi, bize Abdullâh b. Ömer el-Cevherî haber verdi, bize Ahmed b. Alî el-Kuşmîhenî haber verdi, bize Alî b. Hucr haber verdi, bize İsmâîl b. Ca'fer haber verdi, bize Alâ b. Abdirrahmân babasından, o da Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan haber verdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ben peygamberlere altı şeyle üstün kılındım: Bana cevâmiu'l-kelim (az sözle çok mana ifade etme kabiliyeti) verildi; korku salmakla yardım olundum; bana ganimetler helal kılındı; yeryüzü bana mescit ve temizleyici kılındı; bütün mahlukata peygamber olarak gönderildim ve benimle peygamberler sona erdirildi.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ} أَيْ مِنْ بَعْدِ الرُّسُلِ {مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ} ثَبَتَ عَلَى إِيمَانِهِ بِفَضْلِ اللَّهِ {وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ} بِخُذْلَانِهِ {وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا} أَعَادَهُ تَأْكِيدًا {وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ} يُوَفِّقُ مَنْ يَشَاءُ فَضْلًا وَيَخْذُلُ مَنْ يَشَاءُ عَدْلًا.

Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ } “Meryem oğlu İsa'ya apaçık deliller verdik ve onu Rûhu'l-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dileseydi, onların ardından gelenler birbiriyle savaşmazlardı” yani peygamberlerden sonra gelenler. { مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَلَكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra. Fakat ihtilafa düştüler; onlardan kimi iman etti”, Allah'ın lütfuyla imanı üzere sebat etti { وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ } “kimi de inkâr etti”, O'nun yardımsız bırakmasıyla (hızlân). { وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا } “Eğer Allah dileseydi savaşmazlardı”. Pekiştirme amacıyla bunu tekrarladı. { وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ } “fakat Allah dilediğini yapar.” Dilediğini bir lütuf olarak muvaffak kılar, dilediğini de adaletiyle yardımsız bırakır.

سَأَلَ رَجُلٌ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵁ فَقَالَ: يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، أَخْبِرْنِي عَنِ الْقَدَرِ؟ فَقَالَ: طَرِيقٌ مُظْلِمٌ لَا تَسْلُكْهُ، فَأَعَادَ السُّؤَالَ فَقَالَ: بَحْرٌ عَمِيقٌ فَلَا تَلُجْهُ، فَأَعَادَ السُّؤَالَ، فَقَالَ: سِرُّ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ قَدْ خَفِيَ عَلَيْكَ فَلَا تُفَتِّشْهُ .

Bir adam Alî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a sorup: «Ey Müminlerin Emîri! Bana kader hakkında bilgi ver» dedi. [Alî radıyallâhu anh]: «[O,] karanlık bir yoldur, ona girme!» buyurdu. Adam soruyu tekrarlayınca: «[O,] derin bir denizdir, ona dalma!» buyurdu. Adam soruyu tekrar yineleyince şöyle buyurdu: «[O,] Allah'ın yeryüzündeki bir sırrıdır, senden gizli tutulmuştur; artık onu kurcalama/araştırma!»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ} قَالَ السُّدِّيُّ: أَرَادَ بِهِ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ وَقَالَ غَيْرُهُ: أَرَادَ بِهِ صَدَقَةَ التَّطَوُّعِ وَالنَّفَقَةَ فِي الْخَيْرِ {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ} أَيْ لَا فِدَاءَ فِيهِ، سَمَّاهُ بَيْعًا لِأَنَّ الْفِدَاءَ شِرَاءُ نَفْسِهِ {وَلَا خُلَّةٌ} لَا صَدَاقَةَ {وَلَا شَفَاعَةٌ} إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ كُلَّهَا بِالنَّصْبِ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ (الْآيَةَ ٣١) "لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ" وَفِي سُورَةِ الطُّورِ (الْآيَةَ ٢٣) "لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ" وَقَرَأَ الْآخَرُونَ كُلَّهَا بِالرَّفْعِ وَالتَّنْوِينِ {وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ} لِأَنَّهُمْ وَضَعُوا الْعِبَادَةَ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهَا.

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizden infak edin” buyruğu hakkında Süddî: «Bununla farz olan zekâtı kastetmiştir» dedi. Başkaları ise: «Bununla nafile sadakayı ve hayır yolunda harcamayı kastetmiştir» dedi. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ } “İçinde hiçbir alışverişin bulunmadığı bir gün gelmeden önce” yani hiçbir fidyenin olmadığı [bir gün]. Fidye insanın kendisini satın alması olduğu için ona alışveriş adını vermiştir. { وَلَا خُلَّةٌ } “hiçbir dostluğun”, yani hiçbir arkadaşlığın { وَلَا شَفَاعَةٌ } “ve hiçbir şefaatin [bulunmadığı]” ancak Allah'ın izniyle olan müstesnadır. İbn Kesîr, Nâfi' ve Basra ehli hepsini fetha (mansub) ile okumuştur; aynı şekilde İbrahim Suresi'nde (31. ayet) «لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خِلَالٌ» ve Tûr Suresi'nde (23. ayet) «لَا لَغْوٌ فِيهَا وَلَا تَأْثِيمٌ» ayetlerini de böyle okumuşlardır. Diğerleri ise hepsini damme ve tenvin (merfu) ile okumuştur. { وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir.” Çünkü onlar ibadeti layık olmadığı yere koymuşlardır.

{اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ (٢٥٥) لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٢٥٦) }

{ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur. O'nu ne bir uyuklama tutar ne de bir uyku. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. O'nun izni olmaksızın katında şefaat edecek olan kimdir? Onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Onlar O'nun dilediği kadarından başka ilminden hiçbir şeyi kavrayamazlar. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri kuşatmıştır; onları koruyup gözetmek O'na ağır gelmez. O, çok yücedir, çok büyüktür. Dinde zorlama yoktur; artık doğruluk sapıklıktan apaçık ayrılmıştır. Artık kim tâğûtu inkâr edip Allah'a iman ederse, muhakkak ki kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa sarılmıştır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

قَوْلُهُ ﷿: {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو مَنْصُورٍ مُحَمَّدُ بْنُ سَمْعَانَ أَخْبَرَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ الرَّيَانِيُّ أَنَا حُمَيْدُ بْنُ زَنْجَوَيْهِ أَنَا ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ أَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى عَنِ الْجَرِيرِيِّ عَنْ أَبِي السَّلِيلِ (١) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الْأَنْصَارِيِّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "أَبَا الْمُنْذِرِ أَيُّ آيَةٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَعْظَمُ" قُلْتُ {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} قَالَ فَضَرَبَ فِي صَدْرِي ثُمَّ قَالَ: "لِيَهْنِكَ الْعِلْمُ" ثُمَّ قَالَ: "وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنَّ لِهَذِهِ الْآيَةِ لِسَانًا وَشَفَتَيْنِ تُقَدِّسُ الْمَلِكَ عِنْدَ سَاقِ الْعَرْشِ" (٢) .

Yüce Allah'ın: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” kavli. Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ebû Mansûr Muhammed b. Sem'ân haber verdi, bize Ebû Ca'fer Muhammed b. Ahmed b. Abdilcebbâr er-Reyyânî haber verdi, bize Humeyd b. Zenceveyh haber verdi, bize İbn Ebî Şeybe haber verdi, bize Abdülalâ, el-Cüreyrî'den, [o] Ebü's-Selîl'den (١), [o] Abdullah b. Rebâh el-Ensârî'den, [o da] Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebü'l-Münzir! Allah'ın Kitabı'ndan hangi ayet en büyüktür?» buyurdu. Ben de: { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” dedim. [Bunun üzerine] göğsüme vurdu, sonra: «İlim sana mübarek olsun!» buyurdu. Ardından şöyle buyurdu: «Muhammed'in nefsi elinde olana yemin olsun ki, muhakkak bu ayetin bir dili ve iki dudağı vardır; Arş'ın ayağının yanında Melik [olan Allah]'ı takdis eder.» (٢)

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَحْمَدَ الْمَلِيحِيُّ، أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ، أَنَا محمد بن وسف عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ قَالَ عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ أَبُو عَمْرٍو: أَخْبَرَنَا عَوْفٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁ قَالَ: وَكَّلَنِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بِحِفْظِ زَكَاةِ رَمَضَانَ فَأَتَانِي آتٍ فَجَعَلَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ فَأَخَذْتُهُ وَقُلْتُ: لَأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: إِنِّي مُحْتَاجٌ وَعَلَيَّ عِيَالٌ وَلِي حَاجَةٌ شَدِيدَةٌ قَالَ: فَخَلَّيْتُ سبيله

Bize Abdülvâhid b. Ahmed el-Melîhî haber verdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nu'aymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf, Muhammed b. İsmâîl'den haber verdi; o dedi ki: Osman b. el-Heysem Ebû Amr dedi ki: Bize Avf, Muhammed b. Sîrîn'den, o da Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh haber verdi; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem beni Ramazan zekâtını korumakla görevlendirmişti. Derken bir gelen geldi ve yiyecekten avuçlamaya başladı. Ben de onu yakaladım ve: «Seni mutlaka Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götüreceğim» dedim. O: «Ben muhtacım, bakmakla yükümlü olduğum çoluk çocuğum var ve çok şiddetli bir ihtiyaç içindeyim» dedi. [Ebû Hüreyre] dedi ki: «Bunun üzerine onu serbest bıraktım.»

فأصبحت ٤٤/ب فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "يَا أَبَا هُرَيْرَةَ مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ الْبَارِحَةَ؟ " قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ شَكَا حَاجَةً شَدِيدَةً وَعِيَالًا فَرَحِمْتُهُ فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ قَالَ: "أَمَا إِنَّهُ قَدْ كَذَبَكَ وَسَيَعُودُ" فَعَرَفْتُ أَنَّهُ سَيَعُودُ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ إِنَّهُ سَيَعُودُ، فَرَصَدْتُهُ فَجَاءَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ فَأَخَذْتُهُ فَقُلْتُ: لَأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: دَعْنِي فَإِنِّي مُحْتَاجٌ وَعَلَيَّ عِيَالٌ وَلَا أَعُودُ، فَرَحِمْتُهُ فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ فَأَصْبَحْتُ فَقَالَ: لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا أَبَا هُرَيْرَةَ مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ" قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ شَكَا حَاجَةً شَدِيدَةً وَعِيَالًا فَرَحِمْتُهُ وَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ قَالَ: "أَمَا إِنَّهُ قَدْ كَذَبَكَ وَسَيَعُودُ" فَرَصَدْتُهُ الثَّالِثَةَ فَجَاءَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ فَأَخَذْتُهُ فَقُلْتُ: لَأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَهَذَا آخِرُ ثَلَاثِ مَرَّاتٍ إِنَّكَ تَزْعُمُ لَا تَعُودُ ثُمَّ تَعُودُ قَالَ: دَعْنِي أُعَلِّمْكَ كَلِمَاتٍ يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهَا قُلْتُ: مَا هِيَ؟ قَالَ: إِذَا أَوَيْتَ إِلَى فِرَاشِكَ فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} حَتَّى تَخْتِمَ الْآيَةَ فَإِنَّكَ لَنْ يَزَالَ عَلَيْكَ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَلَا يَقْرَبُكَ شَيْطَانٌ حَتَّى تُصْبِحَ، فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ، فَأَصْبَحْتُ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ الْبَارِحَةَ" قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ زَعَمَ أَنَّهُ يُعَلِّمُنِي كَلِمَاتٍ يَنْفَعُنِي اللَّهُ بِهَا فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ قَالَ مَا هِيَ؟ قُلْتُ: قَالَ لِي إِذَا أَوَيْتَ إِلَى فِرَاشِكَ فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ مِنْ أَوَّلِهَا حَتَّى تَخْتِمَ الْآيَةَ {اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ} وَقَالَ: لَنْ يَزَالَ عَلَيْكَ مِنَ اللَّهِ حَافِظٌ وَلَا يَقْرَبُكَ شَيْطَانٌ حَتَّى تُصْبِحَ، وَكَانُوا أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى الْخَيْرِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: "أَمَا إِنَّهُ قَدْ صَدَقَكَ وَهُوَ كَذُوبٌ، تَعْلَمُ مَنْ تُخَاطِبُ مِنْ ثَلَاثِ لَيَالٍ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ" قُلْتُ: لَا قَالَ "ذَاكَ شَيْطَانٌ" (١) .

Sabah olunca ٤٤/b Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Ebû Hüreyre! Dün geceki esirin ne yaptı?» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Şiddetli ihtiyacından ve çoluk çocuğundan yakındı, ben de ona acıdım ve onu serbest bıraktım» dedim. «Dikkat et, o sana yalan söyledi ve tekrar gelecektir» buyurdu. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem «O tekrar gelecektir» sözünden dolayı onun döneceğini bildim ve onu gözetledim. Gelip yiyecekten avuçlamaya başladı. Onu yakaladım ve: «Seni mutlaka Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götüreceğim» dedim. O: «Beni bırak, çünkü ben muhtacım, bakmakla yükümlü olduğum çoluk çocuğum var, bir daha dönmem» dedi. Ona acıdım ve serbest bıraktım. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Ey Ebû Hüreyre! Esirin ne yaptı?» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Şiddetli ihtiyacından ve çoluk çocuğundan yakındı, ben de ona acıdım ve onu serbest bıraktım» dedim. «Dikkat et, o sana yalan söyledi ve tekrar gelecektir» buyurdu. Üçüncü defa onu gözetledim; gelip yiyecekten avuçlamaya başladı. Onu yakaladım ve: «Seni mutlaka Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem götüreceğim, bu dönmeyeceğini iddia edip de döndüğün üç seferin sonuncusudur» dedim. O: «Beni bırak, sana Allah'ın kendisiyle seni faydalandıracağı bazı kelimeler öğreteyim» dedi. «Onlar nedir?» dedim. Dedi ki: «Yatağına girdiğin zaman Âyetü'l-Kürsî'yi; { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [ayetini] sonuna kadar oku; zira sabaha kadar Allah tarafından üzerinde sürekli bir koruyucu bulunur ve sana hiçbir şeytan yaklaşamaz.» Bunun üzerine onu serbest bıraktım. Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana: «Dün geceki esirin ne yaptı?» buyurdu. Ben: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın beni kendisiyle faydalandıracağı kelimeler öğreteceğini iddia etti, ben de onu serbest bıraktım» dedim. «Onlar nedir?» buyurdu. Dedim ki: «Bana dedi ki: Yatağına girdiğin zaman başından sonuna kadar Âyetü'l-Kürsî'yi; { اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ } “Allah, O'ndan başka hiçbir ilah olmayandır; Hayy'dır, Kayyûm'dur” [ayetini] oku. Ve dedi ki: Sabaha kadar Allah tarafından üzerinde sürekli bir koruyucu bulunur ve sana hiçbir şeytan yaklaşamaz.» Onlar (sahâbîler) hayra en düşkün insanlardı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dikkat et! Kendisi çok yalancı olduğu halde sana doğru söylemiş. Ey Ebû Hüreyre! Üç gecedir kiminle konuştuğunu biliyor musun?» buyurdu. Ben: «Hayır» dedim. «O bir şeytandı» buyurdu. (١)