Binûn

Bakara — 11. Sayfa

Kaynak: Meâlimü't-Tenzîl (Begavî Tefsiri) · Begavî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْعِلْمِ فِي الْقُرُوءِ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهَا الْحَيْضُ وَهُوَ قَوْلُ عُمْرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبِهِ قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الْأَوْزَاعِيُّ وَالثَّوْرِيُّ وأصحاب الرأي ٣٧/أوَاحْتَجُّوا بِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِلْمُسْتَحَاضَةِ "دَعِي الصَّلَاةَ أَيَّامَ أَقْرَائِكِ" وَإِنَّمَا تَدَعُ الْمَرْأَةُ الصَّلَاةَ أَيَّامَ حَيْضِهَا. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهَا الْأَطْهَارُ وَهُوَ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ، وَهُوَ قَوْلُ الْفُقَهَاءِ السَّبْعَةِ وَالزُّهْرِيِّ وَبِهِ قَالَ رَبِيعَةُ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ ﵁ لَمَّا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعُمَرَ: "مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ، فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ" .

bir topluluk bunların hayız dönemleri olduğu görüşüne vardı. Bu; Ömer, Alî, İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs'ın görüşüdür; el-Hasan ve Mücâhid de bunu söylemiştir. el-Evzâî, es-Sevrî ve re'y ehli de bu görüşe varmıştır. Onlar, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) müstehâza (özür kanı gören) kadına: «Kurû' (hayız) günlerinde namazı bırak» buyurmuş olmasını delil getirdiler; kadın namazı ancak hayız günlerinde bırakır. Bir topluluk ise bunların temizlik (tuhr) dönemleri olduğu görüşüne vardı. Bu; Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Ömer ve Âişe'nin görüşüdür. Yedi fakihin ve ez-Zührî'nin görüşü de budur; Rebîa, Mâlik ve Şâfiî de bunu söylemiştir. Onlar, İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) karısını hayızlı iken boşadığında Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'e: «Ona emret, karısına dönsün; ta ki temizlensin, sonra dilerse tutsun, dilerse temas etmeden önce boşasın. İşte Allah'ın kadınların kendisi için boşanmasını emrettiği iddet budur» buyurmasını delil getirdiler.

فَأَخْبَرَ أَنَّ زَمَانَ الْعِدَّةِ هُوَ الطُّهْرُ، وَمِنْ جِهَةِ اللُّغَةِ قَوْلُ الشَّاعِرِ: فَفِي كُلِّ عَامٍ أَنْتَ جَاشِمُ غَزْوَةٍ ... تَشُدُّ لِأَقْصَاهَا عَزِيمَ عَزَائِكَا

Böylece iddet vaktinin temizlik (tuhr) dönemi olduğunu haber vermiştir. Dil açısından da şairin şu sözü [buna delildir]: «Sen her yıl bir gazveye girişirsin, en uzak hedefine bile azminin kesinliğiyle yönelirsin.

مُوَرِّثَةٍ مَالًا وَفِي الْحَيِّ رِفْعَةً ... لِمَا ضَاعَ فِيهَا مِنْ قُرُوءِ نِسَائِكَا

Kadınlarının kurû'larından zayi olan şeyler karşılığında geriye mal ve kabile içinde bir yücelik miras bırakırsın.»

وَأَرَادَ بِهِ أَنَّهُ كَانَ يَخْرُجُ إِلَى الْغَزْوِ وَلَمْ يَغْشَ نِسَاءَهُ فَتَضِيعُ أَقْرَاؤُهُنَّ وَإِنَّمَا تُضَيَّعُ بِالسَّفَرِ زَمَانَ الطُّهْرِ لَا زَمَانَ الْحَيْضَةِ، وَفَائِدَةُ الْخِلَافِ تَظْهَرُ فِي أَنَّ الْمُعْتَدَّةَ إِذَا شَرَعَتْ فِي الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ تَنْقَضِي عِدَّتُهَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَجْعَلُهَا أَطْهَارًا وَتَحْسِبُ بَقِيَّةَ الطُّهْرِ الَّذِي وَقَعَ فِيهِ الطَّلَاقُ قَرْءًا، قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: إِذَا طَعَنَتِ الْمُطَلَّقَةُ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ وَبَرِئَ مِنْهَا. وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْأَقْرَاءَ هِيَ الْحَيْضُ يَقُولُ لَا تَنْقَضِي عِدَّتُهَا مَا لَمْ تَطْهُرْ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ، وَهَذَا الِاخْتِلَافُ مِنْ حَيْثُ أَنَّ اسْمَ الْقُرْءِ يَقَعُ عَلَى الطُّهْرِ وَالْحَيْضِ جَمِيعًا، يُقَالُ أَقْرَأَتِ الْمَرْأَةُ: إِذَا حَاضَتْ وَأَقْرَأَتْ: إِذَا طَهُرَتْ، فَهِيَ مَقْرِئٌ، وَاخْتَلَفُوا فِي أَصْلِهِ فَقَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: هُوَ الْوَقْتُ لِمَجِيءِ الشَّيْءِ وَذَهَابِهِ، يُقَالُ: رَجَعَ فُلَانٌ لِقُرْئِهِ وَلِقَارِئِهِ أَيْ لِوَقْتِهِ الَّذِي يَرْجِعُ فِيهِ وَهَذَا قَارِئُ الرِّيَاحِ أَيْ وَقْتُ هُبُوبِهَا، قَالَ مَالِكُ بْنُ الْحَارِثِ الْهُذَلِيُّ: كَرِهْتُ الْعَقْرَ عَقْرَ بَنِي شَلِيلٍ ... إِذَا هَبَّتْ لِقَارِئِهَا الرِّيَاحُ

Bununla onun gazveye çıktığını, kadınlarıyla cinsel ilişkide bulunmadığını ve onların kurû'larının zayi olduğunu kastetmiştir; sefer sebebiyle zayi olan şey ise hayız vakti değil, ancak temizlik vaktidir. İhtilafın faydası şurada ortaya çıkar: İddet bekleyen kadın üçüncü hayza başladığında, kurû'u temizlik sayanların görüşüne göre iddeti biter ve içinde talakın gerçekleştiği temizliğin kalan kısmını bir kur' sayar. Âişe (radıyallâhu anhâ) şöyle demiştir: «Boşanmış kadın üçüncü hayzın kanına girdiği an, o ondan, o da ondan ayrılmış (ilişiği kesilmiş) olur.» Kurû'un hayız olduğu görüşüne varan ise, üçüncü hayızdan temizlenmedikçe iddetinin bitmeyeceğini söyler. Bu ihtilaf, kar' (قَرْء) isminin hem temizlik hem de hayız için kullanılmasından kaynaklanmaktadır. Kadın hayız gördüğünde «أقرأت المرأة» denildiği gibi, temizlendiğinde de «أقرأت» denir ve o kadın «مقرئ» (makri') olur. Kelimenin kökeni hakkında da ihtilaf ettiler; Ebû Amr b. el-Alâ ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «O, bir şeyin gelip gitme vaktidir. Bir kimse için ‘فلان رجع لقرئه ولِقارئه’ denir; yani döneceği vakitte döndü demektir. ‘هذا قارئ الرياح’ denir; yani rüzgârların esme vaktidir.» Mâlik b. el-Hâris el-Hüzelî şöyle demiştir: «Şelîloğullarının devesini kesmeyi kerih gördüm, rüzgârlar esme vaktinde estiği zaman.»

أَيْ لِوَقْتِهَا، وَالْقَرْءُ يَصْلُحُ لِلْوَجْهَيْنِ، لِأَنَّ الْحَيْضَ يَأْتِي لِوَقْتٍ، وَالطُّهْرُ مِثْلُهُ، وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الْقَرْأِ وَهُوَ الْحَبْسُ وَالْجَمْعُ، تَقُولُ الْعَرَبُ: مَا قَرَأَتِ النَّاقَةَ سَلًّا قَطُّ أَيْ لَمْ تَضُمَّ رَحِمُهَا عَلَى وَلَدٍ وَمِنْهُ قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْمِقْرَاةِ وَهِيَ الْحَوْضُ أَيْ جَمَعْتُهُ، بِتَرْكِ هَمْزِهَا، فَالْقَرْءُ هَاهُنَا احْتِبَاسُ الدَّمِ وَاجْتِمَاعُهُ، فَعَلَى هَذَا يَكُونُ التَّرْجِيحُ

Yani onun vakti için [demiştir]. Kar’ (قَرْء) kelimesi iki anlama da elverişlidir; çünkü hayız da belirli bir vakitte gelir, temizlik de böyledir. Bir görüşe göre bu [kelime], hapsetmek ve toplamak demek olan el-kar’ (الْقَرْأ) kökündendir. Nitekim Araplar: مَا قَرَأَتِ النَّاقَةُ سَلًّا قَطُّ derler ki bu; 'Rahmi asla bir döl/cenin tutmadı/toplamadı' yani rahmi bir yavruyu sarmadı demektir. Hemzesiz olarak 'Suyu mikrâtte —ki o havuzdur— topladım' manasına gelen قَرَيْتُ الْمَاءَ فِي الْمِقْرَاةِ ifadesi de bu köktendir. Dolayısıyla buradaki kar’ (قَرْء), kanın tutulup [vücutta] toplanması anlamına gelir. İşte buna göre...

فِيهِ لِلطُّهْرِ لِأَنَّهُ يَحْبِسُ الدَّمَ وَيَجْمَعُهُ، وَالْحَيْضُ يُرْخِيهِ وَيُرْسِلُهُ، وَجُمْلَةُ الْحُكْمِ فِي الْعِدَدِ: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَتْ حَامِلًا فَعِدَّتُهَا بِوَضْعِ الْحَمْلِ، سَوَاءٌ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الزَّوْجِ بِالطَّلَاقِ أَوْ بِالْمَوْتِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى "وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ" (٤-الطَّلَاقِ) فَإِنْ لَمْ تَكُنْ حَامِلًا نَظَرَ: إِنْ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ بَيْنَهُمَا بِمَوْتِ الزَّوْجِ فَعَلَيْهَا أَنْ تَعْتَدَّ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرٍ، سَوَاءٌ مَاتَ الزَّوْجُ قَبْلَ الدُّخُولِ أَوْ بَعْدَهُ، وَسَوَاءٌ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِمَّنْ تَحِيضُ، أَوْ لَا تَحِيضُ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: "وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا" (٢٣٤-الْبَقَرَةِ) وَإِنْ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ بَيْنَهُمَا فِي الْحَيَاةِ نَظَرَ فَإِنْ كَانَ الطَّلَاقُ قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا، فَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا، لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: "يَا أَيُّهَا آمَنُوا إِذَا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِنَاتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا" (٤٩-الْأَحْزَابِ) .

tercih temizlik (tuhr) lehinedir; çünkü o kanı tutar ve toplar, hayız ise onu salıverir ve akıtır. İddetler hakkındaki hükmün özeti şudur: Kadın hamile ise, aralarındaki ayrılık ister talakla ister ölümle gerçekleşsin, Yüce Allah'ın: “Gebe olanların süreleri ise yüklerini bırakmalarıdır” (et-Talâk 4) kavli gereğince onun iddeti doğum yapmasıyladır. Şayet hamile değilse bakılır: Eğer aralarındaki ayrılık kocanın vefatı ile gerçekleşmişse, koca ister zifaftan önce ister sonra ölmüş olsun ve kadın ister hayız görenlerden ister görmeyenlerden olsun, Yüce Allah'ın: “İçinizden vefat edip geride eşler bırakanların [karıları], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” (el-Bakara 234) kavli gereğince dört ay on gün iddet beklemesi gerekir. Eğer aralarındaki ayrılık hayatta iken [boşanma ile] gerçekleşmişse bakılır: Şayet talak zifaftan önce olmuşsa, Yüce Allah'ın: “Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, onlar üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur” (el-Ahzâb 49) kavli gereğince onun üzerine iddet yoktur.

وَإِنْ كَانَ بَعْدَ الدُّخُولِ نَظَرَ: إِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِمَّنْ لَمْ تَحِضْ قَطُّ أَوْ بَلَغَتْ فِي الْكِبَرِ سِنَّ الْآيِسَاتِ فَعِدَّتُهَا ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: "وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ" (٤-الطَّلَاقِ) .

Şayet zifaftan sonra ise bakılır: Kadın hiç hayız görmemiş olanlardan ise yahut yaşlılıktan dolayı adetten kesilenlerin yaşına ulaşmışsa, Yüce Allah'ın: “Kadınlarınızdan âdetten kesilmiş olanlar ile henüz âdet görmemiş olanların —eğer tereddüt ederseniz— iddetleri üç aydır” (et-Talâk 4) kavli gereğince iddeti üç aydır.

وَإِنْ كَانَتْ مِمَّنْ تَحِيضُ فَعِدَّتُهَا ثَلَاثَةُ أَقْرَاءٍ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ} وَقَوْلُهُ {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ} لَفْظُهُ خَبَرٌ وَمَعْنَاهُ أَمْرٌ، وَعِدَّةُ الْأَمَةِ إِنْ كَانَتْ حَامِلًا بِوَضْعِ الْحَمْلِ كَالْحُرَّةِ، وَإِنْ كَانَتْ حَائِلًا فَفِي الْوَفَاةِ عِدَّتُهَا شَهْرَانِ وَخَمْسُ لَيَالٍ، وَفِي الطَّلَاقِ، إِنْ كَانَتْ مِمَّنْ تَحِيضُ فَعِدَّتُهَا قَرْءَانِ، وَإِنْ كَانَتْ مِمَّنْ لَا تَحِيضُ فَشَهْرٌ وَنِصْفٌ: وَقِيلَ شَهْرَانِ كَالْقُرْأَيْنِ فِي حَقِّ مَنْ تَحِيضُ. قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁: يَنْكِحُ الْعَبْدُ امْرَأَتَيْنِ وَيُطَلِّقُ طَلْقَتَيْنِ وَتَعْتَدُّ الْأَمَةُ بِحَيْضَتَيْنِ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَحِيضُ فَشَهْرَيْنِ أَوْ شَهْرًا وَنِصْفًا.

Eğer hayız gören kadınlardan ise, Yüce Allah'ın: {وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ} “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik müddeti) beklerler” kavli gereğince iddeti üç kur'dur. O'nun {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ} “kendi kendilerine beklerler” kavlinin lafzı haber, manası ise emirdir. Cariyenin iddeti ise hür kadın gibi eğer hamile ise doğum yapmasıyladır. Hamile değilse, vefatta iddeti iki ay beş gecedir. Talakta ise şayet hayız görenlerden ise iddeti iki kur'dur; hayız görmeyenlerden ise bir buçuk aydır. Hayız görenin iki kur'u gibi [buna da kıyasla] iki ay olduğu da söylenmiştir. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: «Köle iki kadın nikâhlar, iki talakla boşar; cariye ise iki hayız iddet bekler, eğer hayız görmüyorsa iki ay veya bir buçuk ay bekler.»

وَقَوْلُهُ ﷿: {وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ} قَالَ عِكْرِمَةُ: يَعْنِي الْحَيْضَ وَهُوَ أَنْ يُرِيدَ الرَّجُلَ مُرَاجَعَتَهَا فَتَقُولُ: قَدْ حِضْتُ الثَّالِثَةَ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ: يَعْنِي الْحَمْلَ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: لَا يَحِلُّ لِلْمَرْأَةِ كِتْمَانُ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي رَحِمِهَا مِنَ الْحَيْضِ وَالْحَمْلِ لِتُبْطِلَ حَقَّ الزَّوْجِ مِنَ الرَّجْعَةِ وَالْوَلَدِ {إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} مَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا مِنْ فِعْلِ الْمُؤْمِنَاتِ وَإِنْ كَانَتِ الْمُؤْمِنَةُ وَالْكَافِرَةُ فِي هَذَا الْحُكْمِ سَوَاءً كَمَا تَقُولُ، أَدِّ حَقِّي إِنْ كُنْتَ مُؤْمِنًا، يَعْنِي أَدَاءَ الْحُقُوقِ مِنْ فِعْلِ الْمُؤْمِنِينَ.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: {وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ} “Allah'ın rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz” kavli hakkında İkrime şöyle demiştir: Hayzı kastetmektedir; bu da adamın ona dönmek istemesi üzerine kadının «üçüncü hayzı gördüm» demesidir. İbn Abbâs ve Katâde ise gebeliği kastettiğini söylemiştir. Ayetin manası şudur: Kocanın dönüş ve çocuk üzerindeki hakkını iptal etmek için kadının rahminde Allah'ın yarattığı hayzı ve hamileliği gizlemesi helal değildir. {إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorlarsa.” Bunun manası, mümin ve kâfir kadın bu hükümde eşit olsa bile, bunun mümin kadınların yapacağı bir iş olduğudur; nitekim senin «Eğer müminsen hakkımı öde» demen gibi ki, bu da hakları ödemenin müminlerin fiilinden olduğunu ifade eder.

{وَبُعُولَتُهُنَّ} يَعْنِي أَزْوَاجَهُنَّ جَمْعُ بَعْلٍ، كَالْفُحُولَةِ جَمْعُ فَحْلٍ، سُمِّيَ الزَّوْجُ بَعْلًا لِقِيَامِهِ بِأُمُورِ زَوْجَتِهِ وَأَصْلُ الْبَعْلِ السَّيِّدُ وَالْمَالِكُ {أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ} أَوْلَى بِرَجْعَتِهِنَّ إِلَيْهِمْ {فِي ذَلِكَ} أَيْ إِنْ أَرَادُوا بِالرَّجْعَةِ الصَّلَاحَ وَحَسُنَ الْعِشْرَةِ لَا الْإِضْرَارَ كَمَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ فَإِذَا قَرُبَ انْقِضَاءُ عِدَّتِهَا، رَاجَعَهَا ثُمَّ تَرَكَهَا مُدَّةً، ثُمَّ طَلَّقَهَا ثُمَّ إِذَا قَرُبَ انْقِضَاءُ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا ثُمَّ بَعْدَ مُدَّةٍ طَلَّقَهَا يَقْصِدُ بِذَلِكَ تَطْوِيلَ الْعِدَّةِ عَلَيْهَا {وَلَهُنَّ} أَيْ لِلنِّسَاءِ عَلَى الْأَزْوَاجِ مِثْلُ

{وَبُعُولَتُهُنَّ} “Kocaları ise” yani onların eşleri, fuhûlet (فحولة) kelimesinin fahl (فحل) kelimesinin çoğulu olması gibi ba'l (بعل) kelimesinin çoğuludur. Kocaya, karısının işlerini üstlenip yürüttüğü için ba'l denilmiştir; ba'l kelimesinin aslı efendi ve malik demektir. {أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ} “onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” kendilerine döndürmeye daha layıktırlar, {فِي ذَلِكَ} “bunda” yani şayet dönüşle Câhiliye döneminde yaptıkları gibi zarar vermeyi değil de ıslahı ve güzel geçimi kastediyorlarsa. [Câhiliye devrinde] adam karısını boşar, iddetinin bitimi yaklaştığında ona döner, sonra bir süre bırakır, ardından boşar, iddetinin bitimi yaklaştığında tekrar döner ve bir süre sonra yine boşardı; bununla kadının iddetini uzatmayı hedeflerdi. {وَلَهُنَّ} “Ve kadınlar için vardır” yani kadınların kocaları üzerinde hakları vardır, benzeri;

الَّذِي عَلَيْهِنَّ لِلْأَزْوَاجِ بِالْمَعْرُوفِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي مَعْنَاهُ: إِنِّي أُحِبُّ أَنْ أَتَزَيَّنَ لِامْرَأَتِي كَمَا تُحِبُّ امْرَأَتِي أَنْ تَتَزَيَّنَ لِي لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: {وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ}

kocaların kadınlar üzerindeki meşru haklarının dengi. İbn Abbâs bunun manası hakkında şöyle demiştir: «Karımın benim için süslenmesini sevdiğim gibi, ben de karım için süslenmeyi severim; çünkü Yüce Allah: {وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Meşru ölçülere göre kadınların hakları, üzerlerindeki [vazifeleri] gibidir” buyurmuştur.»

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَهْلٍ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ طَرَفَةَ السِّجْزِيُّ أَنَا أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ دَاسَةَ أَنَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ أَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا حَمَّادٌ أَنَا أَبُو قَزَعَةَ سُوِيْدُ بْنُ حُجَيْرٍ الْبَاهِلِيُّ عَنِ حَكِيمِ بْنِ مُعَاوِيَةَ الْقُشَيْرِيِّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا حَقُّ زَوْجَةِ أَحَدِنَا عَلَيْهِ؟ قَالَ: "أَنْ تُطْعِمَهَا إِذَا طَعِمْتَ، وَأَنْ تَكْسُوَهَا إِذَا اكْتَسَيْتَ وَلَا تَضْرِبَ الْوَجْهَ، وَلَا تُقَبِّحَ، وَلَا تَهْجُرَ إِلَّا فِي الْبَيْتِ"

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Hasan el-Mervezî bildirdi, bize Ebû Sehl Muhammed b. Ömer b. Tarafe es-Siczî bildirdi, bize Ebû Süleymân el-Hattâbî haber verdi, bize Ebû Bekr b. Dâse bildirdi, bize Ebû Dâvûd es-Sicistânî haber verdi, bize Mûsâ b. İsmâîl haber verdi, bize Hammâd haber verdi, bize Ebû Kaze'a Süveyd b. Hucayr el-Bâhilî haber verdi; o Hakîm b. Muâviye el-Kuşeyrî'den, o da babasından nakletti, babası dedi ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Birimizin karısının kendisi üzerindeki hakkı nedir?» dedim. Şöyle buyurdu: «Yediğin zaman ona da yedirmen, giyindiğin zaman onu da giydirmen, yüze vurmaman, kötü söz söylememen ve evden başka bir yerde yalnız bırakmaman (terk etmemen)dir.»

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْقَاهِرِ الْجُرْجَانِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْغَافِرِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْفَارِسِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى الْجُلُودِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سُفْيَانَ أَنَا مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ أَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ أَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمَدَنِيُّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ: أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَسَرَدَ قِصَّةَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِلَى أَنْ ذَكَرَ خُطْبَتَهُ يَوْمَ عَرَفَةَ قَالَ: "فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ، فَإِنَّهُنَّ عِوَانٌ عِنْدَكُمْ، فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ، وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَلَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ، وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ: كِتَابُ اللَّهِ، وَأَنْتُمْ تُسْأَلُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ؟ قَالُوا: نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ، فَقَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ اللَّهُمَّ اشْهَدْ" ثَلَاثَ مَرَّاتٍ.

Bize İsmâîl b. Abdilkâhir el-Cürcânî bildirdi, bize Abdülgâfir b. Muhammed el-Fârisî bildirdi, bize Muhammed b. Îsâ el-Cülûdî haber verdi, bize Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. Süfyân haber verdi, bize Müslim b. el-Haccâc haber verdi, bize Ebû Bekr b. Ebî Şeybe haber verdi, bize Hâtim b. İsmâîl el-Medenî haber verdi; o Ca'fer b. Muhammed'den, o da babasından nakletti ki babası şöyle demiştir: Câbir b. Abdillâh'ın yanına girdik ve: «Bana Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) haccını anlat» dedim. Arafat günündeki hutbesini zikredene kadar Veda Haccı kıssasını anlattı; [Resûlullah] şöyle buyurdu: «Kadınlar hususunda Allah'tan korkun; zira onlar sizin yanınızda emanetlerdir (yardımcılardır). Siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların mahremiyetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız. Sizin onlar üzerindeki hakkınız, hoşlanmadığınız hiç kimseye yataklarınızı çiğnetmemeleridir. Şayet bunu yaparlarsa, onları can yakmayacak şekilde vurun. Onların da sizin üzerinizdeki hakları, örfe uygun olarak rızıkları ve giyimleridir. Size öyle bir şey bıraktım ki, ona sarıldığınız müddetçe ondan sonra asla sapmazsınız: Allah'ın Kitabı. Siz bana dair sorulacaksınız, ne diyeceksiniz?» ‘Senin tebliğ ettiğine, vazifeni yerine getirdiğine ve nasihat ettiğine şahitlik ederiz’ dediler. Bunun üzerine şehadet parmağını göğe doğru kaldırıp insanlara çevirerek üç defa: «Allahım, şahit ol! Allahım, şahit ol!» buyurdu.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْحِيرِيُّ أَنَا حَاجِبُ بْنُ أحمد الطوسي، ٣٧/ب أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى أَنَا يَعْلَى بْنُ عَبَيْدٍ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ أَكْمَلَ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَخِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِكُمْ" .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ahmed b. el-Hasan el-Hîrî haber verdi, bize Hâcib b. Ahmed et-Tûsî haber verdi, [37/b] bize Muhammed b. Yahyâ haber verdi, bize Ya'lâ b. Ubeyd haber verdi, bize Muhammed b. Amr haber verdi; o Ebû Seleme'den, o Ebû Hureyre'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Müminlerin iman bakımından en kâmil olanı, ahlakı en güzel olanıdır. Sizin en hayırlınız ise kadınlarına karşı en hayırlı olanınızdır.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ} قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: بِمَا سَاقَ إِلَيْهَا مِنَ الْمَهْرِ وَأَنْفَقَ عَلَيْهَا مِنَ الْمَالِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: بِالْجِهَادِ، وَقِيلَ بِالْعَقْلِ، وَقِيلَ بِالشَّهَادَةِ، وَقِيلَ بِالْمِيرَاثِ، وَقِيلَ بِالدِّيَةِ وَقِيلَ بِالطَّلَاقِ، لِأَنَّ الطَّلَاقَ بِيَدِ الرِّجَالِ، وَقِيلَ بِالرَّجْعَةِ، وَقَالَ سُفْيَانُ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: بِالْإِمَارَةِ وَقَالَ الْقُتَيْبِيُّ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ مَعْنَاهُ فَضِيلَةٌ فِي الْحَقِّ {وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}

Yüce Allah'ın: {وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ} “Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır” kavli hakkında İbn Abbâs: «Ona verdiği mehir ve ona harcadığı mal sebebiyledir» demiştir. Katâde: «Cihad sebebiyledir» demiştir. Akıl iledir denildi; şahitlik iledir denildi; miras iledir denildi; diyet iledir denildi; talak iledir denildi, çünkü talak erkeklerin elindedir; dönüş (ric'at) iledir denildi. Süfyân ve Zeyd b. Eslem: «Yöneticilik (imaret) iledir» demiştir. el-Kuteybî ise şöyle demiştir: ‘Erkeklerin onlar üzerinde bir derecesi vardır’ ifadesinin manası hakta bir üstünlüktür. {وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ} “Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّالِحِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الصَّيْرَفِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الصَّفَّارُ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى الْبِرْتِيُّ أَنَا حُذَيْفَةُ أَنَا سُفْيَانُ عَنِ الْأَعْمَشِ عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ خَرَجَ فِي غَزَاةٍ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ فِيهَا ثُمَّ رَجَعَ فَرَأَى رِجَالًا يَسْجُدُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ "لَوْ أَمَرْتُ أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لِأَحَدٍ لَأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا" .

Bize Ahmed b. Abdillâh es-Sâlihî bildirdi, bize Ebû Saîd Muhammed b. Mûsâ es-Sayrafî bildirdi, bize Ebû Abdillâh Muhammed b. Abdillâh es-Saffâr haber verdi, bize Ahmed b. Muhammed b. Îsâ el-Birtî bildirdi, bize Huzeyfe haber verdi, bize Süfyân haber verdi; o el-A'meş'ten, o Ebû Zabyân'dan nakletti ki Muâz b. Cebel, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisini gönderdiği bir gazveye çıkmış, sonra dönünce birtakım insanların birbirine secde ettiğini görmüştü. Bunu Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Eğer bir kimsenin bir başkasına secde etmesini emredecek olsaydım, kadının kocasına secde etmesini emrederdim.»

{الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩) فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠) }

{الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٢٢٩) فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٢٣٠) } “Boşama iki defadır. Bundan sonrası ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir. Kadınlara verdiklerinizden bir şeyi geri almanız size helal olmaz; meğerki her ikisi de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar. Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının [boşanmak için] fidye vermesinde (kocasına verdiği bedelde) ikisine de günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, onları aşmayın. Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (229) Eğer koca eşini [üçüncü defa] boşarsa, artık bundan sonra kadın başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz. Şayet o da onu boşarsa, Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarına inanırlarsa, tekrar birbirlerine dönmelerinde (evlenmelerinde) ikisine de günah yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; O, bunları bilen bir kavme açıklar. (230)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ} رُوِيَ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: كَانَ النَّاسُ فِي الِابْتِدَاءِ يُطَلِّقُونَ مِنْ غَيْرِ حَصْرٍ وَلَا عِدَدٍ، وَكَانَ الرَّجُلُ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ، فَإِذَا قَارَبَتِ انْقِضَاءَ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا كَذَلِكَ ثُمَّ رَاجَعَهَا يَقْصِدُ مُضَارَّتَهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ {الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ} يَعْنِي الطَّلَاقَ الَّذِي يَمْلِكُ الرَّجْعَةَ عَقِيبَهُ مَرَّتَانِ، فَإِذَا طَلَّقَ ثَلَاثًا فَلَا تَحِلُّ لَهُ إِلَّا بَعْدَ نِكَاحِ زَوْجِ آخَرَ.

Yüce Allah'ın: {الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ} “Boşama iki defadır” kavli; Urve b. ez-Zübeyr'den şöyle rivayet edilmiştir: Başlangıçta insanlar sınır ve sayı olmaksızın boşuyorlardı. Kişi karısını boşar, iddetinin bitimi yaklaştığında ona döner, sonra yine bu şekilde boşar, sonra ona zarar vermek maksadıyla tekrar dönerdi. Bunun üzerine bu: {الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ} “Boşama iki defadır” ayeti indi. Yani ardından geri dönme hakkına sahip olunan boşama iki defadır; üç defa boşadığı takdirde ise başka bir koca ile evlenmedikçe kadın artık ona helal olmaz.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ} قِيلَ: أَرَادَ بِالْإِمْسَاكِ الرَّجْعَةَ بَعْدَ الثَّانِيَةِ، وَالصَّحِيحُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ: الْإِمْسَاكُ بَعْدَ الرَّجْعَةِ، يَعْنِي إِذَا رَاجَعَهَا بَعْدَ الرَّجْعَةِ الثَّانِيَةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يُمْسِكَهَا بِالْمَعْرُوفِ، وَالْمَعْرُوفُ كُلُّ مَا

Yüce Allah'ın: {فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ} “ya da iyilikle tutmaktır” kavli. [Buradaki] 'tutmak' (imsâk) ile ikinci [boşamadan] sonraki dönüş kastedilmiştir, denildi. Sahih olan ise bundan muradın, dönüş yaptıktan sonra [evliliği] sürdürmek olduğudur. Yani ikinci boşamadan sonra ona dönerse, artık onu iyilikle/örfe uygun olarak tutması gerekir. Maruf (iyilik/örfe uygun olan) ise...

يُعْرَفُ فِي الشَّرْعِ، مِنْ أَدَاءِ حُقُوقِ النِّكَاحِ وَحُسْنِ الصُّحْبَةِ {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} أَنْ يَتْرُكَهَا بَعْدَ الطَّلَاقِ حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا وَقِيلَ الطَّلْقَةُ الثَّالِثَةُ.

şeriatta bilinen/kabul gören evlilik haklarını yerine getirmek ve güzel geçinmek gibi her şeydir. {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} “ya da güzellikle salıvermektir” yani iddeti bitene kadar boşamadan sonra onu kendi haline bırakmaktır; bunun üçüncü talak olduğu da söylenmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} وَصَرِيحُ اللَّفْظِ الَّذِي يَقَعُ بِهِ الطَّلَاقُ مِنْ غَيْرِ نِيَّةٍ ثَلَاثَةٌ: الطَّلَاقُ وَالْفِرَاقُ وَالسَّرَاحُ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ الصَّرِيحُ هُوَ لَفْظُ الطَّلَاقِ فَحَسْبُ، وَجُمْلَةُ الْحُكْمِ فِيهِ أَنَّ الْحُرَّ إِذَا طَلَّقَ زَوْجَتَهُ طَلْقَةً أَوْ طَلْقَتَيْنِ بَعْدَ الدُّخُولِ بِهَا يَجُوزُ لَهُ مُرَاجَعَتُهَا بِغَيْرِ رِضَاهَا مَا دَامَتْ فِي الْعِدَّةِ، وَإِنْ لَمْ يُرَاجِعْهَا حَتَّى انْقَضَتْ عِدَّتُهَا، أَوْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا أَوْ خَالَعَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ إِلَّا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ بِإِذْنِهَا، وَإِذْنِ وَلِيِّهَا فَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلَاثًا فَلَا تَحِلُّ لَهُ، مَا لَمْ تَنْكِحْ زَوْجًا غَيْرَهُ، وَأَمَّا الْعَبْدُ إِذَا كَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَةٌ، فَطَلَّقَهَا طَلْقَتَيْنِ، فَإِنَّهَا لَا تَحِلُّ لَهُ إِلَّا بَعْدَ نِكَاحِ زَوْجِ آخَرَ.

Yüce Allah'ın: {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} “ya da güzellikle salıvermektir” kavli. Niyet olmaksızın talakın kendisiyle vaki olduğu sarîh lafızlar üçtür: Talak, firâk ve serâh. Ebû Hanîfe'ye göre ise sarîh lafız sadece talak lafzıdır. Bu konudaki hükmün özeti şudur: Hür bir kimse karısını zifaftan sonra bir veya iki talakla boşadığında, iddet içinde olduğu müddetçe kadının rızası olmasa bile ona dönmesi caizdir. İddeti bitene kadar dönmezse yahut zifaftan önce boşamışsa veya muhâlaa (anlaşmalı boşanma) yapmışsa, kadının ve velisinin izniyle yeni bir nikâh olmadıkça kadın ona helal olmaz. Eğer onu üç defa boşamışsa, başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz. Köleye gelince; nikâhı altında bir kadın bulunup onu iki talakla boşarsa, başka bir koca ile evlenmedikçe kadın ona helal olmaz.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا إِذَا كَانَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ رَقِيقًا، فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ يُعْتَبَرُ عَدَدُ الطَّلَاقِ بِالزَّوْجِ، فَالْحُرُّ يَمْلِكُ عَلَى زَوْجَتِهِ الْأَمَةِ ثَلَاثَ طَلْقَاتٍ، وَالْعَبْدُ لَا يَمْلِكُ عَلَى زَوْجَتِهِ الْحُرَّةِ إِلَّا طَلْقَتَيْنِ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ﵁: الطَّلَاقُ بِالرِّجَالِ وَالْعِدَّةُ بِالنِّسَاءِ، يَعْنِي يُعْتَبَرُ فِي عَدَدِ الطَّلَاقِ حَالُ الرَّجُلِ وَفِي قَدْرِ الْعِدَّةِ حَالُ الْمَرْأَةِ، وَهُوَ قَوْلُ عُثْمَانَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃، وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ الِاعْتِبَارَ بِالْمَرْأَةِ فِي عَدَدِ الطَّلَاقِ فَيَمْلِكُ الْعَبْدُ عَلَى زَوْجَتِهِ الْحُرَّةِ ثَلَاثَ طَلْقَاتٍ وَلَا يَمْلِكُ الْحُرُّ عَلَى زَوْجَتِهِ الْأَمَةِ إِلَّا طَلْقَتَيْنِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ.

İlim ehli, eşlerden birinin köle olması durumunda ihtilaf etti: Çoğunluk talak sayısında kocanın esas alınacağı görüşüne vardı. Dolayısıyla hür erkek cariye karısı üzerinde üç talaka sahiptir; köle ise hür karısı üzerinde ancak iki talaka sahip olur. Abdullah b. Mes'ûd (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: «Talak erkeklere göredir, iddet ise kadınlara göredir.» Yani talak sayısında erkeğin durumu, iddet miktarında ise kadının durumu esas alınır. Bu; Osmân, Zeyd b. Sâbit ve İbn Abbâs'ın (radıyallâhu anhüm) görüşüdür; Atâ ve Saîd b. el-Müseyyeb de bunu söylemiş, Mâlik, Şâfiî, Ahmed ve İshâk da bu görüşe varmıştır. Bir grup ise talak sayısında kadının esas alınacağı görüşüne vardı; buna göre köle hür karısı üzerinde üç talaka sahip olur, hür erkek ise cariye karısı üzerinde ancak iki talaka sahip olabilir. Bu, Süfyân es-Sevrî ve re'y ehlinin görüşüdür.

قَوْلُهُ تَعَالَى {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ} أَعْطَيْتُمُوهُنَّ {شَيْئًا} الْمُهُورَ وَغَيْرَهَا ثُمَّ اسْتَثْنَى الْخُلْعَ فَقَالَ {إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} نَزَلَتْ فِي جَمِيلَةَ بِنْتِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَيُقَالُ: حَبِيبَةَ بِنْتِ سَهْلٍ كَانَتْ تَحْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ وَكَانَتْ تَبْغَضُهُ وَهُوَ يُحِبُّهَا فَكَانَ بَيْنَهُمَا كَلَامٌ فَأَتَتْ أَبَاهَا فَشَكَتْ إِلَيْهِ زَوْجَهَا وَقَالَتْ لَهُ: إِنَّهُ يُسِيءُ إِلَيَّ وَيَضْرِبُنِي فَقَالَ: ارْجِعِي إِلَى زَوْجِكِ فَإِنِّي أَكْرَهُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ لَا تَزَالَ رَافِعَةً يَدَيْهَا تَشْكُو زَوْجَهَا قَالَ: فَرَجَعَتْ إِلَيْهِ الثَّانِيَةَ وَبِهَا أَثَرُ الضَّرْبِ فَقَالَ لَهَا: ارْجِعِي إِلَى زَوْجِكِ، فَلَمَّا رَأَتْ أَنَّ أَبَاهَا لَا يَشْكِيهَا أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَشَكَتْ إِلَيْهِ زَوْجَهَا وَأَرَتْهُ آثَارًا بِهَا مِنْ ضَرْبِهِ وَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَا أَنَا وَلَا هُوَ، فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِلَى ثَابِتٍ فَقَالَ: "مَا لَكَ وَلِأَهْلِكَ؟ " فَقَالَ: وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا مَا عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْهَا غَيْرَكَ، فَقَالَ لَهَا: مَا تَقُولِينَ؟ فَكَرِهَتْ أَنْ تَكْذِبَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ سَأَلَهَا فَقَالَتْ: صَدَقَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَكِنْ قَدْ خَشِيتُ أَنْ يُهْلِكَنِي فَأَخْرِجْنِي مِنْهُ، وَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كُنْتُ لِأُحَدِّثَكَ حَدِيثًا يُنْزِلُ اللَّهُ عَلَيْكَ خِلَافَهُ، هُوَ مِنْ أَكْرَمِ النَّاسِ مَحَبَّةً لِزَوْجَتِهِ، وَلَكِنِّي أَبْغَضُهُ فَلَا أَنَا وَلَا هُوَ، قَالَ ثَابِتٌ: قَدْ أَعْطَيْتُهَا حَدِيقَةً فَلْتَرُدَّهَا عَلَيَّ وَأُخَلِّي سَبِيلَهَا فَقَالَ لَهَا: "تَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ وَتَمْلِكِينَ أَمْرَكِ"؟ قَالَتْ: نَعَمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "يَا ثَابِتُ خُذْ

Yüce Allah'ın: {وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ} “Kadınlara verdiklerinizden” yani kendilerine bağışladığınız {شَيْئًا} “bir şeyi” mehirleri ve diğer şeyleri [almanız size helal olmaz] kavli; sonra hul'u (bedel karşılığı boşanmayı) istisna ederek şöyle buyurdu: {إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} “Meğerki her ikisi de Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korksunlar.” Bu ayet, Sâbit b. Kays b. Şemmâs'ın nikâhı altında bulunan Cemîle bint Abdillâh b. Ebî Evfâ —Habîbe bint Sehl olduğu da söylenir— hakkında indi. Kadın ondan nefret ediyor, o ise kadını seviyordu. Aralarında bir tartışma oldu; kadın babasına gelip kocasını ona şikâyet etti ve: «O bana kötü davranıyor ve beni dövüyor» dedi. Babası: «Kocana dön; zira ben bir kadının sürekli ellerini kaldırıp kocasını şikâyet etmesini hoş görmem» dedi. [Ravi] dedi ki: Kadın üzerinde dayak izi olduğu halde ikinci kez babasına döndü; babası ona yine: «Kocana dön» dedi. Kadın babasının kendisini korumadığını/şikâyetini gidermediğini görünce Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip kocasını şikâyet etti ve kocasının dövmesinden kalan izleri göstererek: «Ey Allah'ın Resûlü, artık ne ben onunlayım ne de o benimle!» dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Sâbit'e haber gönderip: «Seninle ailen arasındaki mesele nedir?» buyurdu. Sâbit: «Seni hak ile peygamber olarak gönderene yemin olsun ki, yeryüzünde senin dışında bana ondan daha sevgili hiç kimse yoktur» dedi. [Resûlullah] kadına: «Sen ne diyorsun?» buyurdu. Kadın Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine sorduğunda yalan söylemeyi kerih görerek: «Doğru söyledi ey Allah'ın Resûlü, fakat beni helak etmesinden korktum, beni ondan ayır» dedi ve ekledi: «Ey Allah'ın Resûlü, Allah'ın sana aksini bildireceği bir sözü sana söyleyecek değilim; o karısına sevgisi bakımından insanların en cömert olanlarındandır, fakat ben ondan nefret ediyorum; artık ne ben onunlayım ne de o benimle!» Sâbit: «Ona bir bahçe vermiştim; onu bana geri versin, ben de yolunu açayım (boşayayım)» dedi. Resûlullah kadına: «Bahçesini ona geri verip kendi işine sahip olmak ister misin?» buyurdu. Kadın: «Evet» dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey Sâbit,

مِنْهَا مَا أَعْطَيْتَهَا وَخَلِّ سَبِيلَهَا" فَفَعَلَ.

ona verdiğini ondan al ve yolunu aç» buyurdu; o da bunu yaptı.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَنَا زَاهِرُ بْنُ جَمِيلٍ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ أَنَا خَالِدٌ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّ امْرَأَةَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ أَتَتِ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ الله إن ثابت مَا أَعْتِبُ عَلَيْهِ فِي خُلُقٍ وَلَا دِينٍ، وَلَكِنِّي أَكْرَهُ الْكُفْرَ بَعْدَ الْإِسْلَامِ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "أَتَرُدِّينَ عَلَيْهِ حَدِيقَتَهُ"؟ قَالَتْ: نَعَمْ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ "اقْبَلِ الْحَدِيقَةَ وَطَلِّقْهَا تَطْلِيقَةً" .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Zâhir b. Cemîl haber verdi, bize Abdülvehhâb es-Sekafî bildirdi, bize Hâlid haber verdi; o İkrime'den, o da İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) nakletti ki Sâbit b. Kays'ın karısı Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Sâbit'e ne ahlakında ne de dininde bir kusur bulmuyorum; ancak ben İslâm'dan sonra küfrü (nankörlüğü/isyanı) kerih görüyorum.» Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bahçesini ona geri verir misin?» buyurdu. Kadın: «Evet» dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bahçeyi kabul et ve onu bir talakla boşa» buyurdu.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا أَنْ يَخَافَا} أَيْ يَعْلَمَا {أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ {إِلَّا أَنْ يَخَافَا} بِضَمِّ الْيَاءِ أَيْ يُعْلَمُ ذَلِكَ مِنْهُمَا، يَعْنِي: يَعْلَمُ الْقَاضِي وَالْوَلِيُّ ذَلِكَ مِنَ الزَّوْجَيْنِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: {فَإِنْ خِفْتُمْ} فَجَعَلَ الْخَوْفَ لِغَيْرِ الزَّوْجَيْنِ، وَلَمْ يَقُلْ فَإِنْ خَافَا، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ {يَخَافَا} بِفَتْحِ الْيَاءِ أَيْ يَعْلَمُ الزَّوْجَانِ مِنْ أَنْفُسِهِمَا {أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} تَخَافُ الْمَرْأَةُ أَنْ تَعْصِيَ اللَّهَ فِي أَمْرِ زَوْجِهَا، وَيَخَافُ الزَّوْجُ إِذَا لَمْ تُطِعْهُ امْرَأَتُهُ أَنْ يَعْتَدِيَ عَلَيْهَا، فَنَهَى اللَّهُ الرَّجُلَ أَنْ يَأْخُذَ مِنِ امْرَأَتِهِ شَيْئًا مِمَّا آتَاهَا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ النُّشُوزُ مِنْ قِبَلِهَا، فَقَالَتْ: لَا أُطِيعُ لَكَ أمرا ولا أطالك مَضْجَعًا وَنَحْوَ ذَلِكَ.

Yüce Allah'ın: {إِلَّا أَنْ يَخَافَا} “Meğerki korksunlar” yani bilsinler {أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan.” Ebû Ca'fer, Hamza ve Ya'kûb {إِلَّا أَنْ يُخَافَا} şeklinde yâ harfinin ötresiyle okumuştur; yani 'bunun kendilerinden bilinmesi/anlaşılması hali müstesna' demektir. Yani hâkim ve veli bunu eşlerden anlar; nitekim Yüce Allah'ın: {فَإِنْ خِفْتُمْ} “Eğer korkarsanız” kavli buna delildir, zira korkuyu karı kocadan başkasına nispet etmiş ve 'eğer onlar korkarlarsa' dememiştir. Diğer kıraat imamları ise {يَخَافَا} şeklinde yâ harfinin fethasıyla okumuştur; yani karı kocanın kendilerinden {أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarını ayakta tutamamaktan” bilmeleridir. Kadın kocasının işinde Allah'a isyan etmekten korkar; koca da karısı kendisine itaat etmediğinde ona haksızlık etmekten korkar. Böylece Allah, kadından ötürü bir geçimsizlik (nüşûz) olmadıkça —ki kadının 'Sana hiçbir işte itaat etmeyeceğim, seninle aynı yatağa girmeyeceğim' ve benzeri sözler söylemesidir— erkeğe kadına verdiklerinden hiçbir şeyi geri almasını yasaklamıştır.

قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} أَيْ فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ الْمَرْأَةَ نَفْسَهَا مِنْهُ، قَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ بِقَوْلِهِ {عَلَيْهِمَا} الزَّوْجَ دُونَ الْمَرْأَةِ، فَذَكَرَهُمَا جَمِيعًا لِاقْتِرَانِهِمَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى "نَسِيَا حُوتَهُمَا" (٦١-الْكَهْفِ) ، وَإِنَّمَا النَّاسِي فَتَى مُوسَى دُونَ مُوسَى وَقِيلَ: أَرَادَ أَنَّهُ لا جناح ٣٨/أعَلَيْهِمَا جَمِيعًا، لَا جُنَاحَ عَلَى الْمَرْأَةِ فِي النُّشُوزِ إِذَا خَشِيَتِ الْهَلَاكَ وَالْمَعْصِيَةَ، وَلَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ وَأَعْطَتْ بِهِ الْمَالَ، لِأَنَّهَا مَمْنُوعَةٌ مِنْ إِتْلَافِ الْمَالِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَلَا عَلَى الزَّوْجِ فِيمَا أَخَذَ مِنْهَا مِنَ الْمَالِ إِذَا أَعْطَتْهُ طَائِعَةً، وَذَهَبَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى أن الخلع جائز على أَكْثَرِ مِمَّا أَعْطَاهَا وَقَالَ الزُّهْرِيُّ: لَا يَجُوزُ بِأَكْثَرِ مِمَّا أَعْطَاهَا مِنَ الْمَهْرِ.

Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ} “Eğer siz de onların Allah'ın sınırlarını koruyamayacaklarından korkarsanız, kadının fidye vermesinde ikisine de günah yoktur.” Yani kadının kendisini ondan kurtarmak için verdiği fidye hususunda. el-Ferrâ şöyle demiştir: [Allah] {عَلَيْهِمَا} “ikisine de” kavliyle kadını değil, kocayı kastetmiştir; aralarındaki birliktelikten ötürü her ikisini birden zikretmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: “Balıklarını unuttular” (el-Kehf 61) kavlinde unutan Mûsâ değil sadece Mûsâ'nın genç arkadaşı olduğu halde böyledir. Denildi ki: Her ikisinde de bir günah olmadığını kastetmiştir; kadın helak olmaktan ve günaha girmekten korktuğunda nüşûzunda (ayrılmak istemesinde) ve fidye olarak verip bağışladığı malda günah yoktur —çünkü o malı haksız yere telef etmekten men edilmiştir—; koca için de kadın gönüllü olarak verdiğinde ondan aldığı malda bir günah yoktur. İlim ehlinin çoğunluğu, hul'un erkeğin kadına verdiğinden daha fazlası karşılığında yapılmasının caiz olduğu görüşüne vardı. ez-Zührî ise: «Ona verdiği mehir miktarından fazlası ile caiz olmaz» demiştir.

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: لَا يَأْخُذُ مِنْهَا جَمِيعَ مَا أَعْطَاهَا بَلْ يَتْرُكُ مِنْهُ شَيْئًا، وَيَجُوزُ الْخُلْعُ عَلَى غَيْرِ حَالِ النُّشُوزِ غَيْرَ أَنَّهُ يُكْرَهُ لِمَا فِيهِ مِنْ قَطْعِ الْوَصْلَةِ بِلَا سَبَبٍ.

Saîd b. el-Müseyyeb: «Ona verdiğinin tamamını almaz, bilakis ondan bir miktar bırakır» demiştir. Nüşûz (geçimsizlik) hali olmaksızın da hul' caizdir; ancak sebepsiz yere nikâh bağını koparmayı içerdiği için mekruhtur.

أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ بْنُ فَنَجْوَيْهِ الدِّينَوَرِيُّ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ

Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî haber verdi, bize Ebû İshâk es-Sa‘lebî haber verdi, bize Ebû Abdillâh b. Fencüveyh ed-Dîneverî haber verdi, bize Abdullâh b.

مُحَمَّدِ بْنِ شَيْبَةَ أَنَا أَحْمَدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْمُسْتَمْلِي أَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ شَاكِرِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ خَبَّابٍ أَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَلِيدِ الْوَصَّافِيُّ عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "إِنَّ مِنْ أَبْغَضِ الْحَلَالِ إِلَى اللَّهِ الطَّلَاقَ" أَخْبَرَنَا أَبُو سَعِيدٍ الشُّرَيْحِيُّ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الثَّعْلَبِيُّ أَخْبَرَنِي ابْنُ فَنَجْوَيْهِ أَنَا ابْنُ أُبَيٍّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ أَنَا أُبَيٌّ أَنَا أُسَامَةُ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ عَنْ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ عَنْ ثَوْبَانَ يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: "أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا الطَّلَاقَ فِي غَيْرِ مَا بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الجنة" .

Muhammed b. Şeybe haber verdi, bize Ahmed b. Ca'fer el-Müstemlî haber verdi, bize Ebû Muhammed Yahyâ b. İshâk b. Şâkir b. Ahmed b. Habbâb haber verdi, bize Îsâ b. Yûnus haber verdi, bize Abdullah b. el-Velîd el-Vassâfî haber verdi; o Muhârib b. Disâr'dan, o da İbn Ömer'den nakletti, İbn Ömer dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Allah katında helallerin en sevimsizi boşamadır.» Bize Ebû Saîd eş-Şüreyhî bildirdi, bize Ebû İshâk es-Sa'lebî haber verdi, bana İbn Fencüveyh bildirdi, bize İbn Übey haber verdi, bize Muhammed b. Osmân b. Ebî Şeybe haber verdi, bize Übey haber verdi, bize Üsâme haber verdi; o Hammâd b. Zeyd'den, o Ebû Eyyûb'dan, o Ebû Kılâbe'den, o Ebû Esmâ er-Rahabî'den, o da Sevbân'dan bunu merfû olarak nakletti; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Hangi kadın ciddi bir zaruret olmaksızın kocasından boşanma isterse, cennetin kokusu ona haramdır.»

وقال طاووس: الْخُلْعُ يَخْتَصُّ بِحَالَةِ خَوْفِ النُّشُوزِ لِظَاهِرِ الْآيَةِ، وَالْآيَةُ حَرَّجَتْ عَلَى وَفْقِ الْعَادَةِ أَنَّ الْخُلْعَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي حَالِ خَوْفِ النُّشُوزِ غَالِبًا، وَإِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ بِلَفْظِ الطَّلَاقِ على مال فقلبت وَقَعَتِ الْبَيْنُونَةُ وَانْتُقِصَ بِهِ الْعَدَدُ.

Tâvûs şöyle demiştir: Hul', ayetin zahiri gereğince ancak nüşûzdan korkulması haline mahsustur. Ayet ise, hul'un çoğunlukla ancak nüşûz korkusu halinde meydana gelmesi şeklindeki âdete uygun olarak sevk edilmiştir. Bir adam bir mal karşılığında karısını talak lafzıyla boşar ve kadın da kabul ederse, bâin talak vaki olur ve bununla talak sayısı eksilir.

وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْخُلْعِ فَذَهَبَ أَكْثَرُهُمْ إِلَى أَنَّهُ تَطْلِيقَةٌ بَائِنَةٌ يُنْتَقَصُ بِهِ عَدَدُ الطَّلَاقِ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَعَطَاءٌ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ مَالِكٌ وَالثَّوْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ وَهُوَ أَظْهَرُ قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ، وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ فَسْخٌ لَا يُنْتَقَصُ بِهِ عَدَدُ الطَّلَاقِ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ﵃، وَبِهِ قال عكرمة وطاووس وَإِلَيْهِ ذَهَبَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ الطَّلَاقَ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ الْخُلْعَ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهُ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ، {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} وَلَوْ كَانَ الْخُلْعُ طَلَاقًا لَكَانَ الطَّلَاقُ أَرْبَعًا، وَمَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ جَعَلَ الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ: {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} .

İlim ehli hul' hususunda ihtilaf etmiştir. Çoğunluğu, onun kendisiyle talak sayısının eksildiği bâin bir talak olduğu görüşüne varmıştır. Bu; Ömer, Osman, Ali ve İbn Mes‘ûd’un görüşüdür. Sa‘îd b. el-Müseyyeb, Atâ, Hasan[-ı Basrî], Şa‘bî ve en-Nehaî de böyle demiştir. Mâlik, Sevrî, Evzâî ve re'y ehli de buna gitmiştir; Şâfiî’nin iki görüşünden daha zahir olanı da budur. Bir topluluk ise onun talak sayısını eksiltmeyen bir fesih olduğu görüşüne gitmiştir. Bu; Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. Abbâs’ın (radıyallâhu anhümâ) görüşüdür. İkrime ve Tâvûs da bu görüştedir; Ahmed ve İshâk da buna gitmiştir. Onlar, Yüce Allah’ın talakı iki defa zikredip ardından hul’u, daha sonra da üçüncü talakı zikrederek: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, artık bundan sonra kadın başka bir kocayla evlenmedikçe ona helal olmaz” buyurmasını delil getirdiler. Eğer hul' talak olsaydı, talak [sayısı] dört olurdu. Birinci görüşü savunanlar ise üçüncü talakı {أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ} “veya güzellikle serbest bırakmaktır” [ifadesi] saymışlardır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} أَيْ هَذِهِ أَوَامِرُ اللَّهِ وَنَوَاهِيهِ، وَحُدُودُ اللَّهِ، مَا مَنَعَ الشَّرْعُ مِنَ الْمُجَاوَزَةِ عَنْهُ {فَلَا تَعْتَدُوهَا} فَلَا تُجَاوِزُوهَا {وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}

Yüce Allah'ın: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” yani bunlar Allah'ın emirleri ve yasaklarıdır; Allah'ın sınırları ise, şeriatın aşılmasını yasakladığı şeylerdir. {فَلَا تَعْتَدُوهَا} “onları aşmayın” onları geçmeyin. {وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ} “Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ طَلَّقَهَا} يَعْنِي الطَّلْقَةَ الثَّالِثَةَ {فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ} أَيْ مِنْ بَعْدِ الطَّلْقَةِ الثَّالِثَةِ {حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} أَيْ: غَيْرَ الْمُطَلِّقِ فَيُجَامِعُهَا، وَالنِّكَاحُ يَتَنَاوَلُ الْوَطْءَ وَالْعَقْدَ جَمِيعًا، نَزَلَتْ فِي تَمِيمَةَ وَقِيلَ فِي عَائِشَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَتِيكٍ الْقُرَظِيِّ كَانَتْ تَحْتَ ابْنِ عَمِّهَا رِفَاعَةَ بْنِ وَهْبِ بْنِ عَتِيكٍ الْقُرَظِيِّ فَطَلَّقَهَا ثَلَاثًا.

Yüce Allah'ın: {فَإِنْ طَلَّقَهَا} “Eğer onu boşarsa” yani üçüncü talakla, {فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ} “artık bundan sonra ona helal olmaz” yani üçüncü talaktan sonra, {حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ} “başka bir koca ile evlenmedikçe” yani boşayandan başka biriyle evlenip onunla cinsel ilişkide bulunmadıkça helal olmaz; zira nikâh hem cinsel ilişkiyi hem de akdi kapsar. Bu ayet Temîme —Abdurrahmân b. Atîk el-Kurazî'nin kızı Âişe olduğu da söylenir— hakkında indi; o, amcasının oğlu Rifâa b. Vehb b. Atîk el-Kurazî'nin nikâhı altındaydı ve Rifâa onu üç talakla boşamıştı.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْخَطِيبُ أَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ الْخَلَّالُ أَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ الْأَصَمُّ أَنَا الرَّبِيعُ أَنَا الشَّافِعِيُّ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ﵂ أَنَّهُ سَمِعَهَا تَقُولُ: جَاءَتِ امْرَأَةُ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنِّي كُنْتُ عِنْدَ رِفَاعَةَ الْقُرَظِيِّ فَطَلَّقَنِي فَبَتَّ طَلَاقِي، وَتَزَوَّجْتُ بَعْدَهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَإِنَّمَا مَعَهُ مِثْلُ هُدْبَةِ الثَّوْبِ، فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: "أَتُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ" قَالَتْ نَعَمْ قَالَ: "لَا حَتَّى يَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ وَتَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ" .

Bize Abdülvehhâb b. Muhammed el-Hatîb bildirdi, bize Abdülazîz b. Ahmed el-Hallâl haber verdi, bize Ebü'l-Abbâs el-Esamm haber verdi, bize er-Rebî' haber verdi, bize eş-Şâfiî haber verdi, bize Süfyân bildirdi; o ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Müminlerin Annesi Âişe'den (radıyallâhu anhâ) nakletti ki kendisi Âişe'yi şöyle derken işitmiştir: Rifâa el-Kurazî'nin karısı Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: «Ben Rifâa el-Kurazî'nin nikâhı altındaydım; beni kesin bir talakla boşadı. Ondan sonra Abdurrahmân b. ez-Zübeyr ile evlendim; fakat onun beraberindeki şey ancak elbise püskülü gibidir (iktidarsızdır)» dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) tebessüm ederek: «Rifâa'ya dönmek mi istiyorsun?» buyurdu. Kadın: «Evet» dedi. Resûlullah: «Hayır, o senin balcığından tatmadıkça ve sen de onun balcığından tatmadıkça (ilişki gerçekleşmedikçe) olmaz» buyurdu.

وَرُوِيَ أَنَّهَا لَبِثَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ رَجَعَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: إِنَّ زَوْجِي قَدْ مَسَّنِي فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ ﷺ كَذَبْتِ بِقَوْلِكِ الْأَوَّلِ فَلَنْ نُصَدِّقَكِ فِي الْآخَرِ. فَلَبِثَتْ حَتَّى قُبِضَ النَّبِيُّ ﷺ فَأَتَتْ أَبَا بَكْرٍ ﵁ فَقَالَتْ: يَا خَلِيفَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَرْجِعُ إِلَى زَوْجِي الْأَوَّلِ فَإِنَّ زَوْجِي الْآخَرَ قَدْ مَسَّنِي وَطَلَّقَنِي فَقَالَ لَهَا أَبُو بَكْرٍ: قَدْ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حِينَ أَتَيْتِهِ وَقَالَ لَكِ مَا قَالَ فَلَا تَرْجِعِي إِلَيْهِ، فَلَمَّا قُبِضَ أَبُو بَكْرٍ ﵁، أَتَتْ عُمَرَ ﵁ وَقَالَتْ لَهُ: مِثْلَ ذَلِكَ فَقَالَ لَهَا عُمَرُ ﵁: لَئِنْ رَجَعْتِ إِلَيْهِ لَأَرْجُمَنَّكِ" . قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا} يَعْنِي فَإِنْ طَلَّقَهَا الزَّوْجُ الثَّانِي بَعْدَمَا جَامَعَهَا {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} يَعْنِي عَلَى الْمَرْأَةِ وَعَلَى الزَّوْجِ الْأَوَّلِ {أَنْ يَتَرَاجَعَا} يَعْنِي بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ {إِنْ ظَنَّا} أَيْ عَلِمَا وَقِيلَ رَجَوَا، لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَعْلَمُ مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَّا اللَّهُ ﷿ {أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} أَيْ يَكُونُ بَيْنَهُمَا الصَّلَاحُ وَحُسْنُ الصُّحْبَةِ، وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ إِنْ عَلِمَا أَنَّ نِكَاحَهُمَا عَلَى غَيْرِ الدُّلْسَةِ، وَأَرَادَ بِالدُّلْسَةِ التَّحْلِيلَ، وَهُوَ مَذْهَبُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالْأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ، قَالُوا: إِذَا تَزَوَّجَتِ الْمُطَلَّقَةُ ثَلَاثًا زَوْجًا آخَرَ لِيُحَلِّلَهَا لِلزَّوْجِ الْأَوَّلِ: فَإِنَّ النِّكَاحَ فَاسِدٌ، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ إِنْ لَمْ يَشْرُطْ فِي النِّكَاحِ

Rivayet edildiğine göre kadın Allah'ın dilediği bir süre bekledikten sonra Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) dönüp: "Kocam bana temas etti (benimle birlikte oldu)" dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: "İlk sözünle yalan söylemiştin, artık bu son [sözün]de de seni doğrulamayız" buyurdu. Kadın, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat edinceye kadar bekledi; ardından Ebû Bekir'e (radıyallâhu anh) gelerek: "Ey Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) halifesi! İlk kocama döneyim [mi]? Çünkü sonraki kocam bana temas etti ve beni boşadı" dedi. Ebû Bekir ona: "Sen Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldiğinde ve o sana söyleyeceğini söylediğinde ben bizzat şahit oldum; bu yüzden ona dönemezsin" dedi. Ebû Bekir (radıyallâhu anh) vefat edince kadın Ömer'e (radıyallâhu anh) gelip ona da benzerini söyledi. Ömer (radıyallâhu anh) ona: "Eğer ona dönecek olursan seni mutlaka recmederim!" dedi. Yüce Allah'ın: {فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا} “Eğer [ikinci koca da] onu boşarsa, [kadın ile ilk kocanın] tekrar birbirlerine dönmelerinde kendileri için bir günah yoktur” ayeti; yani ikinci koca kadınla cinsel ilişkide bulunduktan sonra onu boşarsa, {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} “kendileri için bir günah yoktur” yani kadın ve ilk koca için, {أَنْ يَتَرَاجَعَا} “tekrar birbirlerine dönmelerinde” yani yeni bir nikâh ile [bir araya gelmelerinde bir günah yoktur] demektir. {إِنْ ظَنَّا} “Eğer zannederlerse” yani bilirlerse -bir görüşe göre de umarlarsa; çünkü gelecekte ne olacağını aziz ve celil olan Allah'tan başka kimse bilemez- {أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ} “Allah'ın sınırlarını ayakta tutacaklarını” yani aralarında dirlik ve güzel bir birliktelik olacağını [zannederlerse]. Mücâhid şöyle demiştir: Bunun anlamı; eğer evliliklerinin dülse (hile/hülle) üzerine olmadığını bilirlerse [demektir]. [Mücâhid] dülse ile tahlîli (hülleyi) kastetmiştir. Bu görüş; Süfyân es-Sevrî, el-Evzâî, Mâlik, Ahmed ve İshâk'ın mezhebidir. Onlar şöyle demişlerdir: Üç talakla boşanmış bir kadın, kendisini ilk kocasına helal kılmak (hülle yapmak) maksadıyla bir başka erkekle evlenirse bu nikâh fasittir. Bir grup âlim ise şu görüşe varmıştır: Nikâhta...

مَعَ الثَّانِي أَنَّهُ يُفَارِقُهَا فَالنِّكَاحُ صَحِيحٌ وَيَحْصُلُ بِهِ التَّحْلِيلُ وَلَهَا صَدَاقُ مِثْلِهَا، غَيْرَ أَنَّهُ يُكْرَهُ إِذَا كَانَ فِي عَزْمِهَا ذَلِكَ.

ikinci koca ile yapılan nikâhta onu boşayacağı şart koşulmadığı takdirde nikâhın sahih olduğu, bununla [ilk kocaya] helal kılmanın gerçekleştiği ve kadına emsal mehir verileceği görüşüne vardı; ancak kadının niyetinde bu bulunduğu takdirde mekruhtur.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْفَرَجِ الْمُظَفَّرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ التَّمِيمِيُّ أَخْبَرَنَا أَبُو الْقَاسِمِ حَمْزَةُ بْنُ يُوسُفَ السَّهْمِيُّ أَنَا أَبُو أَحْمَدَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَدِيٍّ الْحَافِظُ أَنَا الْحَسَنُ بْنُ الْفَرَجِ أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ الْحَرَّانِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْكَرِيمِ هُوَ الْجَزَرِيُّ عَنْ أَبِي وَاصِلٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ: "لَعَنَ الْمُحَلِّلَ وَالْمُحَلَّلَ لَهُ" وَقَالَ نَافِعٌ أَتَى رَجُلٌ ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ لَهُ: إِنَّ رَجُلًا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلَاثًا، فَانْطَلَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ غَيْرِ مُؤَامَرَةٍ فَتَزَوَّجَهَا لِيَحِلَّهَا لِلْأَوَّلِ فَقَالَ: لَا إِلَّا نِكَاحَ رَغْبَةٍ، كُنَّا نَعُدُّ هَذَا سِفَاحًا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، "لَعَنَ اللَّهُ الْمُحَلِّلَ وَالْمُحَلَّلُ لَهُ" {وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} يَعْنِي يَعْلَمُونَ مَا أَمَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ.

Bize Ebu'l-Ferec el-Muzaffer b. İsmâil et-Temîmî haber verdi, bize Ebu'l-Kâsım Hamza b. Yûsuf es-Sehmî haber verdi, bize Hâfız Ebû Ahmed Abdullah b. Adiy bildirdi, bize el-Hasan b. el-Ferec bildirdi, bize Amr b. Hâlid el-Harrânî, Ubeydullah b. Abdilkerîm'den —ki o el-Cezerî'dir—, o Ebû Vâsıl'dan, o İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh), o da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet etti ki Peygamber: «[Hülle yoluyla] helal kılanı da kendisi için helal kılınanı da lanetlemiştir.» Nâfi' şöyle demiştir: Bir adam İbn Ömer'e gelip: "Bir adam hanımını üç talakla boşadı. [Boşayan adamın] bir kardeşi de herhangi bir anlaşma ve danışma olmaksızın gidip kadını ilk kocasına helal kılmak maksadıyla onunla evlendi [bu caiz midir?]" dedi. [İbn Ömer] şöyle dedi: "Hayır, ancak [samimi bir] arzuya dayalı nikâh [olursa caiz olur]. Biz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) devrinde bunu zina sayardık." Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: «Allah, [hülle yoluyla] helal kılanı da kendisi için helal kılınanı da lanetlemiştir.» {وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır; bilen bir topluluk için onları açıklamaktadır.” Yani Yüce Allah'ın kendilerine emrettiği şeyleri bilen kimseler için.

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) }

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٣١) } “Kadınları boşadığınızda, bekleme sürelerinin sonuna vardıkları zaman onları ya güzellikle tutun ya da güzellikle salıverin. Haklarına tecavüz etmek için onları zarara uğratarak tutmayın. Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur. Allah'ın ayetlerini alaya almayın. Allah'ın sizin üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitab'ı ve hikmeti hatırlayın. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (231)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} الْآيَةَ، نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ يُدْعَى ثَابِتَ بْنَ يَسَارٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ حَتَّى إِذَا قَرُبَ انْقِضَاءُ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا، يَقْصِدُ بِذَلِكَ مُضَارَّتَهَا. .

Yüce Allah'ın: {وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerinin sonuna vardıkları zaman...” ayeti, Ensâr'dan Sâbit b. Yesâr adı verilen bir adam hakkında inmiştir. [Bu adam] karısını boşamış, iddetinin bitmesi yaklaşınca ona dönmüş, sonra [tekrar] boşamıştı; bununla ona zarar vermeyi kastetmekteydi.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أَيْ أَشْرَفْنَ عَلَى أَنْ يَبِنَّ بِانْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَلَمْ يُرِدْ حَقِيقَةَ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، لِأَنَّ الْعِدَّةَ إِذَا انْقَضَتْ لَمْ يَكُنْ لِلزَّوْجِ إِمْسَاكُهَا، فَالْبُلُوغُ هَاهُنَا بُلُوغُ مُقَارَبَةٍ، وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ} حَقِيقَةُ انْقِضَاءِ الْعِدَّةِ، وَالْبُلُوغُ يَتَنَاوَلُ الْمَعْنَيَيْنِ، يُقَالُ: بَلَغَ الْمَدِينَةَ إِذَا قَرُبَ مِنْهَا وَإِذَا دَخَلَهَا {فَأَمْسِكُوهُنَّ} أَيْ رَاجَعُوهُنَّ {بِمَعْرُوفٍ} قِيلَ الْمُرَاجَعَةُ بِالْمَعْرُوفِ أَنْ يُشْهِدَ عَلَى رَجْعَتِهَا وَأَنْ يُرَاجِعَهَا بِالْقَوْلِ لَا بِالْوَطْءِ.

Yüce Allah'ın: {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “bekleme sürelerinin sonuna vardıkları zaman” kavli, yani iddetin bitmesiyle [kocalarından] tamamen ayrılma durumuna yaklaştıkları zaman demektir; iddetin bizzat sona ermesini kastetmemiştir, zira iddet bittiğinde kocanın onu tutma yetkisi kalmaz. Dolayısıyla buradaki erişme (bulûğ), yaklaşma anlamındaki erişmedir. Yüce Allah'ın bundan sonraki: {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ} “Bekleme sürelerini bitirdikleri vakit onlara engel olmayın” kavlinde ise iddetin bizzat sona ermesi kastedilmiştir. Bulûğ lafzı her iki manayı da kapsar; nitekim şehre yaklaştığında da, içine girdiğinde de ‘بلغ المدينة’ (şehre ulaştı) denir. {فَأَمْسِكُوهُنَّ} “onları tutun” yani onlara dönün {بِمَعْرُوفٍ} “güzellikle.” Denildi ki: Güzellikle dönmek, kadına dönüşüne şahit tutması ve ilişki ile değil söz ile dönmesidir.

{أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} أَيِ اتْرُكُوهُنَّ حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهُنَّ فَيَكُنَّ أَمْلَكَ بِأَنْفُسِهِنَّ {وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا} أَيْ لَا تَقْصِدُوا بِالرَّجْعَةِ الْمُضَارَّةَ بِتَطْوِيلِ الْحَبْسِ {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ} أي أضر ٣٨/ب بِنَفْسِهِ بِمُخَالَفَةِ أَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى {وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا} قَالَ الْكَلْبِيُّ يَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: "فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ" وَكُلُّ مَنْ خَالَفَ أَمْرَ الشَّرْعِ فَهُوَ مُتَّخِذٌ آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا، وَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ هُوَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يَقُولُ: كُنْتُ لَاعِبًا، وَيُعْتِقُ وَيَقُولُ: مِثْلَ ذَلِكَ [وَيَنْكِحُ وَيَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ] .

{أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ} “ya da güzellikle salıverin” yani iddetleri bitene kadar onları bırakın ki kendi kendilerine daha çok sahip olsunlar. {وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا} “Haklarına tecavüz etmek için onları zarara uğratarak tutmayın” yani [evde] tutulmalarını uzatarak zarar vermeyi dönüşle kastetmeyin. {وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ} “Kim bunu yaparsa şüphesiz kendine zulmetmiş olur” yani Yüce Allah'ın emrine muhalefet ederek kendisine zarar vermiş olur. {وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا} “Allah'ın ayetlerini alaya almayın.” el-Kelbî, bununla Yüce Allah'ın: “Ya iyilikle tutmak ya da güzellikle salıvermektir” kavlini kastettiğini söylemiştir; şeriatın emrine muhalefet eden herkes Allah'ın ayetlerini alaya almış olur. Ebû'd-Derdâ ise şöyle demiştir: Bu, adamın karısını boşayıp ardından «ben şaka yapıyordum/oynuyordum» demesi, köle azat edip aynı şeyi söylemesi [ve nikâh kıyıp aynı şeyi söylemesi]dir.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ الْخَرَقِيُّ أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الطَّيْسَفُونِيُّ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الْجَوْهَرِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيٍّ الْكُشْمِيهَنِيُّ أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِي حَبِيبِ بْنِ أَرْدَكَ عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنِ ابْنِ مَاهَكَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ "ثَلَاثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ، وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ: الطَّلَاقُ وَالنِّكَاحُ وَالرَّجْعَةُ" . {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} بِالْإِيمَانِ {وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ} يَعْنِي: الْقُرْآنَ {وَالْحِكْمَةَ} يَعْنِي: السُّنَّةَ، وَقِيلَ: مَوَاعِظُ الْقُرْآنِ {يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ}

Bize Ebû Abdillâh Muhammed b. el-Fadl el-Harakî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ebü'l-Hasan et-Tâysefûnî haber verdi, [dedi ki:] Bize Abdullah b. Amr el-Cevherî haber verdi, [dedi ki:] Bize Ahmed b. Alî el-Kuşmîhenî haber verdi, [dedi ki:] Bize Alî b. Hucr haber verdi, [dedi ki:] Bize İsmâîl b. Ca'fer, [Abdurrahman] Ebû Habîb b. Erdek'ten, o Atâ b. Ebî Rabâh'tan, o İbn Mâhek'ten, o da Ebû Hüreyre'den [rivayetle] haber verdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «ثَلَاثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ، وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ: الطَّلَاقُ وَالنِّكَاحُ وَالرَّجْعَةُ» «Üç şey vardır ki onların ciddisi de ciddidir, şakası da ciddidir: Boşama, nikâh ve [boşamadan] dönme.» {وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Allah'ın üzerinizdeki nimetini” -iman ile olan [nimetini]-, {وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ} “ve size indirdiği Kitab'ı” yani Kur'an'ı, {وَالْحِكْمَةَ} “ve hikmeti” yani sünneti -Kur'an'ın öğütleri olduğu da söylenmiştir- [hatırlayın]. {يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “[Allah] bununla size öğüt veriyor. Allah'tan sakının ve bilin ki şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢) }

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٢٣٢) } “Kadınları boşadığınızda, onlar da bekleme sürelerini bitirdikleri vakit, kendi aralarında meşru ölçüler içinde anlaştıkları takdirde, [eski] kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. İşte bununla, içinizden Allah'a ve ahiret gününe inananlara öğüt verilmektedir. Bu sizin için daha nezih ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz. (232)”

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} نَزَلَتْ فِي جَمِيلَةَ بِنْتِ يَسَارٍ أُخْتِ مَعْقِلِ بْنِ يَسَارٍ الْمُزَنِيِّ، كَانَتْ تَحْتَ أَبِي الْبَدَّاحِ عَاصِمِ بْنِ عَدِيِّ بْنِ عَجْلَانَ فَطَلَّقَهَا.

{وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Kadınları boşadığınızda, onlar da bekleme sürelerini bitirdikleri vakit” ayeti, Ma'kıl b. Yesâr el-Müzenî'nin kız kardeşi Cemîle bint Yesâr hakkında indi. O, Ebü'l-Beddâh Âsım b. Adiy b. Aclân'ın nikâhı altındaydı da onu boşamıştı.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ الْمَلِيحِيُّ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ النُّعَيْمِيُّ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي عَمْرٍو حَدَّثَنِي أَبِي حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ عَنْ يُونُسَ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ حَدَّثَنِي مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ قَالَ زَوَّجْتُ أُخْتًا لِي مِنْ رَجُلٍ فَطَلَّقَهَا حَتَّى إِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا جَاءَ يَخْطُبُهَا فَقُلْتُ لَهُ: زَوَّجْتُكَ وَفَرَشْتُكَ وَأَكْرَمْتُكَ فَطَلَّقْتَهَا ثُمَّ جِئْتَ تَخْطُبُهَا؟ لَا وَاللَّهِ لَا تَعُودُ إِلَيْكَ أَبَدًا، وَكَانَ رَجُلًا لَا بَأْسَ بِهِ، وَكَانَتِ الْمَرْأَةُ تُرِيدُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ} فَقُلْتُ: الْآنَ أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: فَزَوَّجْتُهَا إِيَّاهُ .

Bize Abdülvâhid el-Melîhî bildirdi, bize Ahmed b. Abdillâh en-Nuaymî haber verdi, bize Muhammed b. Yûsuf haber verdi, bize Muhammed b. İsmâîl haber verdi, bize Ahmed b. Ebî Amr bildirdi, bana babam anlattı, bana İbrâhîm anlattı; o Yûnus'tan, o el-Hasan'dan nakletti, el-Hasan dedi ki: Bana Ma'kıl b. Yesâr anlattı ve dedi ki: «Kız kardeşimi bir adamla evlendirmiştim; adam onu boşadı, iddeti bitince de gelip ona talip oldu. Ben de ona: 'Seni onunla evlendirdim, sana ikram ettim ve onu sana sundum; sen ise onu boşadın, sonra da gelip talip mi oluyorsun? Hayır, vallahi o sana asla bir daha dönmeyecektir' dedim. Adam ise fena bir kimse değildi; kadın da ona dönmek istiyordu. Bunun üzerine Yüce Allah: {فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ} “Kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” ayetini indirdi. Bunun üzerine: 'Şimdi yapıyorum ey Allah'ın Resûlü' dedim ve kız kardeşimi onunla evlendirdim.»

قَوْلُهُ تَعَالَى: {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أَيِ انْقَضَتْ عِدَّتُهُنَّ {فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ} أَيْ لَا تَمْنَعُوهُنَّ عَنِ النِّكَاحِ، وَالْعَضْلُ: الْمَنْعُ، وَأَصْلُهُ الضِّيقُ وَالشِّدَّةُ، يُقَالُ: عَضَلَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا نَشِبَ وَلَدُهَا فِي بَطْنِهَا فَضَاقَ عَلَيْهِ الْخُرُوجُ، وَالدَّاءُ الْعُضَالُ الَّذِي لَا يُطَاقُ، وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَلِي عَقْدَ النِّكَاحِ إِذْ لَوْ كَانَتْ تَمْلِكُ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ عَضْلٌ وَلَا لِنَهْيِ الْوَلِيِّ عَنِ الْعَضْلِ مَعْنًى، وَقِيلَ الْآيَةُ خِطَابٌ مَعَ الْأَزْوَاجِ لِمَنْعِهِمْ مِنَ الْإِضْرَارِ لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الْآيَةِ خِطَابٌ مَعَهُمْ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ.

Yüce Allah'ın: {فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “bekleme sürelerini bitirdikleri vakit” kavli, yani iddetleri bittiği zaman; {فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ} “kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” yani onları evlenmekten menetmeyin demektir. Adl (عضل); menetmektir, aslı ise darlık ve şiddettir. Kadının karnındaki çocuk sıkışıp çıkması zorlaştığında «عضلت المرأة» denir; takat getirilemeyen hastalığa da «الداء العضال» (dermansız dert) denir. Bu ayette, kadının nikâh akdini bizzat üstlenemeyeceğine delil vardır; zira şayet kadın buna malik olsaydı, ortada bir menetme durumu olmazdı ve veliyi menetmekten nehyetmenin de bir manası kalmazdı. Denildi ki: Ayet, zarara uğratmalarını menetmek üzere kocalarla olan bir hitaptır; çünkü ayetin başlangıcı onlara hitaptır. Ancak birinci görüş daha sahihtir.

{إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} بِعَقْدٍ حَلَالٍ وَمَهْرٍ جَائِزٍ {ذَلِكَ} أَيْ ذَلِكَ الَّذِي ذَكَرَ مِنَ النَّهْيِ {يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} وَإِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ مُوَحَّدًا، وَالْخِطَابُ لِلْأَوْلِيَاءِ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي مُخَاطَبَةِ الْجَمْعِ: ذَلِكُمْ، ثُمَّ كَثُرَ حَتَّى تَوَهَّمُوا أَنَّ الْكَافَ مِنْ نَفْسِ الْحَرْفِ وَلَيْسَ بِكَافِ خِطَابٍ فَقَالُوا ذَلِكَ، فَإِذَا قَالُوا هَذَا كَانَتِ الْكَافُ مُوَحَّدَةً مَنْصُوبَةً فِي الِاثْنَيْنِ وَالْجَمْعِ وَالْمُؤَنَّثِ وَالْمُذَكَّرِ قِيلَ هُوَ خِطَابٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ فَلِذَلِكَ وَحَّدَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى خِطَابِ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَ {ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ} أَيْ خَيْرٌ لَكُمْ {وَأَطْهَرُ} لِقُلُوبِكُمْ مِنَ الرِّيبَةِ وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا كَانَ فِي نَفْسِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَاقَةُ حُبٍّ لَمْ يؤمن أَنْ يَتَجَاوَزَ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَهُمَا، وَلَمْ يؤمن مِنَ الْأَوْلِيَاءِ أَنْ يَسْبِقَ إِلَى قُلُوبِهِمْ مِنْهُمَا مَا لَعَلَّهُمَا أَنْ يَكُونَا بَرِيئَيْنِ مِنْ ذَلِكَ فَيَأْثَمُونَ {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} أَيْ يَعْلَمُ مِنْ حُبِّ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ أَنْتُمْ.

{إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ} “kendi aralarında meşru bir şekilde anlaştıkları takdirde” helal bir akit ve caiz bir mehir ile [anlaştıklarında demektir]. {ذَلِكَ} “İşte bu” yani zikredilen bu yasaklama, {يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ} “içinizden Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye verilen bir öğüttür.” Hitap velilere yönelik olduğu halde [ayette] tekil olarak {ذَلِكَ} denilmesinin sebebi şudur: Çoğula hitapta asıl olan {ذَلِكُمْ} denilmesidir. Daha sonra bu kullanım o kadar yaygınlaştı ki, kâf harfini kelimenin aslından sanıp hitap kâf'ı olmadığını zannettiler ve {ذَلِكَ} dediler. Böyle dediklerinde kâf harfi ikil, çoğul, müennes ve müzekkerde tekil ve fethalı olur. [Bir görüşe göre de] bu hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yönelik olduğu, bu sebeple tekil getirildiği, ardından müminlere hitaba dönülerek şöyle buyrulduğu söylenmiştir: {ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ} “Bu, sizin için daha hayırlı” yani sizin için daha faziletli {وَأَطْهَرُ} “ve” kalpleriniz için şüpheden “daha temizdir.” Çünkü o ikisinden her birinin gönlünde bir sevgi bağı bulunursa, bunun Allah'ın kendilerine helal kıldığının dışına taşmayacağından emin olunamaz; velilerin de kalplerine, belki de ikisinin bundan berî olduğu birtakım [kötü zannın] düşmeyeceğinden emin olunamaz, böylece [veliler] günaha girerler. {وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ} “Allah bilir, siz bilmezsiniz” yani her birinin arkadaşına olan sevgisinden sizin bilmediğiniz şeyleri O bilir.

{وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣) }

{وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهما وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٣) } “Emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Onların (annelerin) yiyeceği ve giyeceği, meşru bir şekilde çocuğun babasına aittir. Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez. Ne bir anne çocuğu yüzünden ne de bir baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Vârise de bunun aynısı düşer. Eğer ana baba aralarında anlaşarak ve danışarak (sütten) kesmek isterlerse, kendilerine bir günah yoktur. Şayet çocuklarınızı (sütanneye) emzirtmek isterseniz, vereceğiniz ücreti meşru şekilde teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (233)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ} يَعْنِي: الْمُطَلَّقَاتُ اللَّاتِي لَهُنَّ أَوْلَادٌ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ يُرْضِعْنَ، خَبَرٌ بِمَعْنَى الْأَمْرِ، وَهُوَ أَمْرُ اسْتِحْبَابٍ لَا أَمْرُ إِيجَابٍ، لِأَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِنَّ الْإِرْضَاعُ إِذَا كَانَ يُوجَدُ مَنْ تُرْضِعُ الْوَلَدَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الطَّلَاقِ: "فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ" (-الطَّلَاقِ) فَإِنْ رَغِبَتِ الْأُمُّ فِي الْإِرْضَاعِ فَهِيَ أَوْلَى مِنْ غَيْرِهَا {حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ} أَيْ سَنَتَيْنِ، وَذَكَرَ الْكَمَالَ لِلتَّأْكِيدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ" (١٩٦-الْبَقَرَةِ) وَقِيلَ إِنَّمَا قَالَ كَامِلَيْنِ لِأَنَّ الْعَرَبَ قَدْ تُسَمِّي بَعْضَ الْحَوَلِ حَوْلًا وَبَعْضَ الشَّهْرِ شَهْرًا كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: (الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ) (١٩٧-الْبَقَرَةِ) ، وَإِنَّمَا هُوَ شَهْرَانِ وَبَعْضُ الثَّالِثِ وَقَالَ: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} (٢٠٣-الْبَقَرَةِ) ، وَإِنَّمَا يُتَعَجَّلُ فِي يَوْمٍ وَبَعْضِ يَوْمٍ، وَيُقَالُ أَقَامَ فُلَانٌ بِمَوْضِعِ كَذَا حَوْلَيْنِ وَإِنَّمَا أَقَامَ بِهِ حَوْلًا وَبَعْضَ آخَرَ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُمَا حَوْلَانِ كَامِلَانِ، أَرْبَعَةٌ وَعِشْرُونَ شَهْرًا، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِّ، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُوَ حَدٌّ لِبَعْضِ الْمَوْلُودِينَ، فَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ أَنَّهَا إِذَا وَضَعَتْ لِسِتَّةِ أَشْهُرٍ فَإِنَّهَا تُرْضِعُهُ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ، وَإِنْ وَضَعَتْهُ لِسَبْعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنَّهَا تُرْضِعُهُ ثَلَاثَةً وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَإِنْ وَضَعَتْ لِتِسْعَةِ أَشْهُرٍ فَإِنَّهَا تُرْضِعُهُ أَحَدًا وَعِشْرِينَ شَهْرًا، وَإِنْ وَضَعَتْ لِعَشَرَةِ أَشْهُرٍ فَإِنَّهَا تُرْضِعُهُ عِشْرِينَ شَهْرًا، كُلُّ ذَلِكَ تَمَامُ ثَلَاثِينَ شَهْرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا} (١٥-الْأَحْقَافِ) .

Yüce Allah'ın: {وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ} “Anneler çocuklarını emzirirler” kavli; yani kocalarından çocukları olan boşanmış kadınlar emzirirler demektir. Bu, emir anlamında bir haberdir; vücup (farziyet) emri değil, istihbap (tavsiye) emridir. Çünkü çocuğu emzirecek başka biri bulunduğu takdirde emzirmek onlara vacip değildir. Nitekim Yüce Allah Talâk suresinde şöyle buyurmuştur: {فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Eğer sizin için (çocuğu) emzirirlerse onlara ücretlerini verin” (Talâk, 65/6). Ancak anne emzirmeyi arzu ederse, başkalarından daha hak sahibidir. {حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ} “tam iki yıl” yani iki sene. Tevkit için kemal (tam olma) durumu zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ} “Bu tam on gündür” (Bakara, 2/196). Şöyle de denilmiştir: «كَامِلَيْنِ» (tam iki yıl) buyurmasının sebebi, Arapların bazen yılın bir kısmına da yıl, ayın bir kısmına da ay diyebilmelerindendir. Nitekim Yüce Allah: {الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ} “Hac bilinen aylardır” (Bakara, 2/197) buyurmuştur; oysa bu süre iki ay ve üçüncü ayın bir kısmıdır. Yine şöyle buyurmuştur: {فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ} “Kim iki gün içinde acele edip (dönerse) ona bir günah yoktur” (Bakara, 2/203); oysa acele edilen süre bir gün ve diğer günün bir kısmıdır. Yine «filanca şu yerde iki yıl kaldı» denir; hâlbuki orada bir yıl ve diğerinin bir kısmında kalmıştır. Bu sebeple Yüce Allah bunların yirmi dört ay olan tam iki yıl olduğunu açıklamıştır. İlim ehli bu sınır hususunda ihtilaf etmiştir: Onlardan bir kısmı bunun bazı doğan çocuklar için bir sınır olduğunu söylemiştir. Nitekim İkrime, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle rivayet etmiştir: Kadın çocuğu altı aylıkken doğurursa onu tam iki yıl emzirir; yedi aylıkken doğurursa onu yirmi üç ay emzirir; dokuz aylıkken doğurursa onu yirmi bir ay emzirir; on aylıkken doğurursa onu yirmi ay emzirir. Bunların hepsi Yüce Allah'ın: {وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا} “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” (Ahkâf, 46/15) kavli gereğince otuz ayı tamamlamaktadır.

وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ حَدٌّ لِكُلِّ مَوْلُودٍ بِأَيِّ وَقْتٍ وُلِدَ لَا يَنْقُصُ رَضَاعُهُ عَنْ حَوْلَيْنِ إِلَّا بِاتِّفَاقِ الْأَبَوَيْنِ فَأَيُّهُمَا أَرَادَ الْفِطَامَ قَبْلَ تَمَامِ الْحَوْلَيْنِ لَيْسَ لَهُ ذَلِكَ إِلَّا أَنْ يَجْتَمِعَا عَلَيْهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: {فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ} وَهَذَا قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ وَالثَّوْرِيِّ وَرِوَايَةُ الْوَالِبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: بَيَانُ أَنَّ الرَّضَاعَ الَّذِي تَثْبُتُ بِهِ الْحُرْمَةُ مَا يَكُونُ فِي الْحَوْلَيْنِ، فَلَا يَحْرُمُ مَا يَكُونُ بَعْدَ الْحَوْلَيْنِ، قَالَ قَتَادَةُ: فَرَضَ اللَّهُ عَلَى الْوَالِدَاتِ إِرْضَاعَ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ ثُمَّ أَنْزَلَ التَّخْفِيفَ فَقَالَ: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ} أَيْ هَذَا مُنْتَهَى الرَّضَاعَةِ وَلَيْسَ فِيهَا دُونَ ذَلِكَ حَدٌّ مَحْدُودٌ وَإِنَّمَا هُوَ عَلَى مِقْدَارِ صَلَاحِ الصَّبِيِّ وَمَا يَعِيشُ بِهِ {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ} يَعْنِي الْأَبَ {رِزْقُهُنَّ} طَعَامُهُنَّ {وَكِسْوَتُهُنَّ} لِبَاسُهُنَّ {بِالْمَعْرُوفِ} أَيْ عَلَى قَدْرِ الْمَيْسَرَةِ {لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا} أَيْ طَاقَتَهَا {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ

Bir grup da şöyle demiştir: Bu, ne zaman doğarsa doğsun her çocuk için bir sınırdır; anne babanın ittifakı olmadıkça emzirilmesi iki yıldan eksiltilmez. İkisinden hangisi iki yıl dolmadan önce sütten kesmek isterse, Yüce Allah'ın: {فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ} “Eğer ana baba aralarında anlaşarak ve danışarak (sütten) kesmek isterlerse” kavli gereğince bu hususta birleşmedikçe buna hakkı yoktur. Bu, İbn Cüreyc ve es-Sevrî'nin kavli olup el-Vâlibî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetidir. Şöyle de denilmiştir: Ayetten murat, haramlığın sabit olduğu süt emzirmenin iki yıl içinde olan olduğuna, iki yıldan sonra olanın haramlık kılmayacağına dair bir açıklamadır. Katâde şöyle demiştir: Allah annelere tam iki yıl emzirmeyi farz kılmış, sonra ruhsat/hafifletme indirerek: {لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ} “emzirmeyi tamamlatmak isteyen kimse için” buyurmuştur. Yani bu, emzirmenin son sınırıdır; bundan daha azı için belirlenmiş kesin bir sınır yoktur, bu ancak çocuğun maslahatına ve ne ile yaşayabileceğine göredir. {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ} “çocuğun babasına aittir” yani babaya aittir; {رِزْقُهُنَّ} “Onların (annelerin) yiyeceği” azıkları, {وَكِسْوَتُهُنَّ} “ve giyeceği” elbiseleri, {بِالْمَعْرُوفِ} “meşru bir şekilde” yani genişliği/imkânı ölçüsünde. {لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا} “Hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlası yüklenmez” yani takatinden fazlası. {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} “Ne bir anne çocuğu yüzünden zarara sokulsun...” İbn Kesîr

وَأَهْلُ الْبَصْرَةِ بِرَفْعِ الرَّاءِ نَسَقًا عَلَى قَوْلِهِ {لَا تُكَلَّفُ} وَأَصْلُهُ تُضَارِرْ فَأُدْغِمَتِ الرَّاءُ فِي الرَّاءِ، وَقَرَأَ الْآخَرُونَ تُضَارَّ بِنَصْبِ الرَّاءِ، وَقَالُوا: لَمَّا أُدْغِمَتِ الرَّاءُ فِي الرَّاءِ حُرِّكَتْ إِلَى أَخَفِّ الْحَرَكَاتِ وَهُوَ النَّصْبُ وَمَعْنَى الْآيَةِ {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} فَيُنْزَعُ الْوَلَدُ مِنْهَا إِلَى غَيْرِهَا بَعْدَ أَنْ رَضِيَتْ بِإِرْضَاعِهِ {وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} أَيْ لَا تُلْقِيهِ الْمَرْأَةُ إِلَى أَبِيهِ بَعْدَمَا أَلِفَهَا، تُضَارُّهُ بِذَلِكَ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ} فَتُكْرَهُ عَلَى إِرْضَاعِهِ إِذَا كَرِهَتْ إِرْضَاعَهُ، وَقَبِلَ الصَّبِيُّ مِنْ غَيْرِهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِوَاجِبٍ عَلَيْهَا {وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} فَيُحْتَمَلُ أَنْ تُعْطَى الْأُمُّ أَكْثَرَ مِمَّا يَجِبُ لَهَا إِذَا لَمْ يَرْتَضِعْ مِنْ غَيْرِهَا.

ve Basra ehli, {لَا تُكَلَّفُ} kavline atfederek rā harfini merfu (ötreli) okumuşlardır. Aslı «تُضَارِرْ» olup rā harfi rā harfine idgam edilmiştir. Diğerleri ise rā harfini mansub (fethalı) olarak «تُضَارَّ» şeklinde okumuşlar ve şöyle demişlerdir: Rā harfi rā harfine idgam edilince, harekelerin en hafifi olan nasb (fetha) ile harekelenmiştir. Ayetin manası: {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} “Ne bir anne çocuğu yüzünden zarara sokulsun”; [yani] kadın emzirmeye razı olduktan sonra çocuk elinden alınıp başkasına verilmesin; {وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} “ne de bir baba çocuğu yüzünden [zarara sokulsun]”; yani kadın, çocuk kendisine alıştıktan sonra babasını zarara sokmak kastıyla çocuğu ona fırlatıp atmasın. Şöyle de denilmiştir, bunun manası: {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ} “Ne bir anne zarara sokulsun”; çocuk başkasını kabul ettiği hâlde kadın emzirmekten hoşlanmıyorsa emzirmeye zorlanmasın, çünkü bu ona vacip değildir; {وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ} “ne de bir baba çocuğu yüzünden [zarara sokulsun]”; çocuk başkasından emmediğinde, annesine vacip olandan fazlasının yüklenmesi de bu kabildendir.

فَعَلَى هَذَيْنَ الْقَوْلَيْنِ أَصْلُ الْكَلِمَةِ لَا تُضَارِرْ بِفَتْحِ الرَّاءِ الْأُولَى عَلَى الْفِعْلِ الْمَجْهُولِ، وَالْوَالِدَةُ وَالْمَوْلُودُ لَهُ مَفْعُولَانِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ لَهُمَا وَتَكُونُ تُضَارَّ بِمَعْنَى تُضَارِرْ بِكَسْرِ الرَّاءِ الْأُولَى عَلَى تَسْمِيَةِ الْفَاعِلِ وَالْمَعْنَى {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ} فَتَأْبَى أَنْ تُرْضِعَ وَلَدَهَا لِيَشُقَّ عَلَى أَبِيهِ {وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ} أَيْ لَا يُضَارَّ الْأَبُ أُمَّ الصَّبِيِّ، فَيَنْزِعُهُ مِنْهَا وَيَمْنَعُهَا مِنْ إِرْضَاعِهِ، وَعَلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ يَرْجِعُ الإضرار إلى ٣٩/أالْوَالِدَيْنِ يُضَارُّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ بِسَبَبِ الْوَلَدِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الضِّرَارُ رَاجِعًا إِلَى الصَّبِيِّ، أَيْ لَا يُضَارَّ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا الصَّبِيَّ، فَلَا تُرْضِعُهُ الْأُمُّ حَتَّى يَمُوتَ أَوْ لَا يُنْفِقُ الْأَبُ أَوْ يَنْتَزِعُهُ مِنَ الْأُمِّ حَتَّى يُضَرَّ بِالصَّبِيِّ، فَعَلَى هَذَا تَكُونُ الْبَاءُ زَائِدَةً وَمَعْنَاهُ {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} وَلَا أَبٌ بِوَلَدِهِ وَكُلُّ هَذِهِ الْأَقَاوِيلِ مَرْوِيَّةٌ عَنِ الْمُفَسِّرِينَ.

Bu iki görüşe göre kelimenin aslı, meçhul fiil kalıbında birinci rā'nın fethasıyla «لَا تُضَارَرْ» şeklindedir; anne ve baba ise mef'ûldürler (kendilerine zarar verilenlerdir). Fiilin her ikisine ait olması ve «تُضَارَّ» ifadesinin etken fiil olarak birinci rā'nın kesresiyle «تُضَارِرْ» manasında olması da muhtemeldir. Bu takdirde mana: {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ} “Ne bir anne zarar versin”; yani babasına güçlük çıkarmak için çocuğunu emzirmekten imtina etmesin; {وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ} “ne de bir baba [zarar versin]”; yani baba çocuğun annesine zarar verip çocuğu ondan çekip almasın ve onu emzirmesine engel olmasın demektir. Bu görüşlere göre zarar verme durumu anne babaya dönüktür; her ikisi de çocuk sebebiyle birbirine zarar vermektedir. Zararın çocuğa dönük olması da caizdir; yani her ikisi de çocuğa zarar vermesin; şöyle ki, anne onu ölecek derecede emzirmemezlik etmesin yahut baba nafakayı kesmesin veya çocuğu annesinden koparıp çocuğa zarar vermesin. Bu takdirde bā harfi zaid olur ve manası şöyledir: {لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا} “Ne bir anne çocuğuna zarar versin” ne de bir baba çocuğuna zarar versin. Bu sözlerin tamamı müfessirlerden rivayet edilmiştir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ} اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْوَارِثِ، فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ، مَعْنَاهُ: وَعَلَى وَارِثِ الصَّبِيِّ الَّذِي لَوْ مَاتَ الصَّبِيُّ وَلَهُ مَالٌ وَرِثَهُ مِثْلُ الَّذِي كَانَ عَلَى أَبِيهِ فِي حَالِ حَيَاتِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَيِّ وَارِثٍ هُوَ مِنْ وَرَثَتِهِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: هُوَ عَصَبَةُ الصَّبِيِّ مِنَ الرِّجَالِ مِثْلُ: الْجَدِّ وَالْأَخِ وَابْنِ الْأَخِ وَالْعَمِّ وَابْنِ الْعَمِّ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، وَبِهِ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَعَطَاءٌ وَهُوَ مَذْهَبُ سُفْيَانَ قَالُوا: إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلصَّبِيِّ مَا يُنْفَقُ عَلَيْهِ أُجْبِرَتْ عَصَبَتُهُ الَّذِينَ يَرِثُونَهُ عَلَى أَنْ يَسْتَرْضِعُوهُ، وَقِيلَ: هُوَ وَارِثُ الصَّبِيِّ مَنْ كَانَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ: وَهُوَ قَوْلُ قَتَادَةَ وَابْنِ أَبِي لَيْلَى وَمَذْهَبُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالُوا: يُجْبَرُ عَلَى نَفَقَتِهِ كُلُّ وَارِثٍ عَلَى قَدْرِ مِيرَاثِهِ عَصَبَةً كَانُوا أَوْ غَيْرَهُمْ.

Yüce Allah'ın: {وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ} “Vârise de bunun aynısı düşer” kavlinde, bu vârisin kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: O, çocuğun vârisidir. Manası: Çocuğun ölmesi ve bir malının bulunması hâlinde ona vâris olacak kimseye de, babası hayattayken babasının üzerine düşen şeylerin aynısı düşer. Sonra onun hangi vârisi olduğu hususunda ihtilaf ettiler: Bazıları şöyle dedi: O, çocuğun erkek asabesi olan dede, erkek kardeş, erkek kardeşin oğlu, amca ve amcaoğlu gibi kimselerdir. Bu, Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'ın kavlidir; İbrâhîm, el-Hasan, Mücâhid ve Atâ da bunu söylemiştir, Süfyân'ın mezhebi de budur. Onlar şöyle demişlerdir: Çocuğun harcanacak bir malı olmadığında, ona vâris olan asabesi onu emzirtmeye mecbur tutulur. Şöyle de denildi: O, erkek olsun kadın olsun çocuğun vârisidir. Bu, Katâde ile İbn Ebî Leylâ'nın kavli, Ahmed ve İshâk'ın mezhebidir. Onlar şöyle dediler: Asabe olsunlar veya olmasınlar, her vâris miras payı oranında çocuğun nafakasına mecbur tutulur.

وَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ مَنْ كَانَ ذَا رَحِمِ مَحْرَمٍ مِنْ وَرَثَةِ الْمَوْلُودِ، فَمَنْ لَيْسَ بِمَحْرَمٍ مِثْلُ ابْنِ الْعَمِّ وَالْمَوْلَى فَغَيْرُ مُرَادٍ بِالْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀، وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْوَارِثِ هُوَ الصَّبِيُّ نَفْسُهُ، الَّذِي هُوَ وَارِثُ أَبِيهِ الْمُتَوَفَّى تَكُونُ أُجْرَةُ رَضَاعِهِ وَنَفَقَتُهُ فِي مَالِهِ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ فَعَلَى الْأُمِّ، وَلَا يُجْبَرُ عَلَى نَفَقَةِ الصَّبِيِّ إِلَّا الْوَالِدَانِ، وَهُوُ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ رَحِمَهُمَا اللَّهُ، وَقِيلَ هُوَ الْبَاقِي مِنْ وَالِدَيِ الْمَوْلُودِ بَعْدَ وَفَاةِ الْآخَرِ عَلَيْهِ مِثْلُ مَا كَانَ عَلَى الْأَبِ مِنْ أُجْرَةِ الرَّضَاعِ وَالنَّفَقَةِ وَالْكِسْوَةِ.

Bazıları da şöyle demiştir: O, doğan çocuğun vârislerinden zevi'l-erhâm olan mahrem kimsedir; amcaoğlu ve mevla gibi mahrem olmayan kimseler ise bu ayetin kapsamına girmez. Bu, Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın kavlidir. Bir grup ise vâristen muradın bizzat çocuğun kendisi olduğu görüşüne gitmiştir; vefat eden babasının vârisi olan çocuktur, onun emzirme ücreti ve nafakası kendi malından karşılanır; şayet malı yoksa nafaka annenin üzerinedir ve anne babadan başkası çocuğun nafakasına mecbur tutulamaz. Bu, Mâlik ve eş-Şâfiî rahimehumallâh'ın kavlidir. Şöyle de denilmiştir: O, doğan çocuğun anne babasından birinin vefatından sonra geriye kalan diğeridir; babanın üzerinde olan emzirme ücreti, nafaka ve giyecek gibi şeylerin aynısı onun da üzerine düşer.

وَقِيلَ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّفَقَةَ، بَلْ مَعْنَاهُ وَعَلَى الْوَارِثِ تَرْكُ الْمُضَارَّةِ، وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالزُّهْرِيُّ {فَإِنْ أَرَادَا} يَعْنِي الْوَالِدَيْنِ {فِصَالًا} فِطَامًا قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ {عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا} أَيِ اتِّفَاقِ الْوَالِدَيْنِ

Bununla nafakanın kastedilmediği, bilakis manasının «vârise de zarar vermeyi terk etmek düşer» şeklinde olduğu da söylenmiştir; eş-Şa'bî ve ez-Zührî bunu söylemiştir. {فَإِنْ أَرَادَا} “Eğer [ana baba] isterlerse” yani anne baba, {فِصَالًا} “(sütten) kesmek” iki yıldan önce sütten kesmeyi, {عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا} “aralarında anlaşarak” yani anne babanın ittifakıyla,

{وَتَشَاوُرٍ} أَيْ يُشَاوِرُونَ أَهْلَ الْعِلْمِ بِهِ حَتَّى يُخْبِرُوا أَنَّ الْفِطَامَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا يَضُرُّ بِالْوَلَدِ، وَالْمُشَاوَرَةُ اسْتِخْرَاجُ الرَّأْيِ {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} أَيْ لَا حَرَجَ عَلَيْهِمَا فِي الْفِطَامِ قَبْلَ الْحَوْلَيْنِ {وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ} أَيْ لِأَوْلَادِكُمْ مَرَاضِعَ غَيْرَ أُمَّهَاتِهِمْ إِذَا أَبَتْ أُمَّهَاتُهُمْ يُرْضِعْنَهُمْ أَوْ تَعْذُرُ لِعِلَّةٍ بِهِنَّ، أَيِ: انْقِطَاعُ لَبَنٍ أَوْ أَرَدْنَ النِّكَاحَ {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ} إِلَى أُمَّهَاتِهِمْ {مَا آتَيْتُمْ} مَا سَمَّيْتُمْ لَهُنَّ مِنْ أُجْرَةِ الرَّضَاعِ بِقَدْرِ مَا أَرْضَعْنَ، وَقِيلَ إِذَا سَلَّمْتُمْ أُجُورَ الْمَرَاضِعِ إِلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ، قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ {مَا آتَيْتُمْ} وَفِي الرُّومِ "وَمَا أَتَيْتُمْ مِنْ رِبًا" (٣٩-الرُّومِ) بِقَصْرِ الْأَلْفِ وَمَعْنَاهُ مَا فَعَلْتُمْ يُقَالُ: أَتَيْتُ جَمِيلًا إِذَا فَعَلْتُهُ، فَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَكُونُ التَّسْلِيمُ بِمَعْنَى الطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ لَا بِمَعْنَى تَسْلِيمِ الْأُجْرَةِ يَعْنِي إِذَا سَلَّمْتُمْ لِأَمْرِهِ وَانْقَدْتُمْ لِحُكْمِهِ، وَقِيلَ إِذَا سَلَّمْتُمْ لِلِاسْتِرْضَاعِ عَنْ تَرَاضٍ وَاتِّفَاقٍ دُونَ الضِّرَارِ {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}

{وَتَشَاوُرٍ} “ve danışarak” yani bu konunun uzmanlarına danışırlar, onlar da o vakitte sütten kesmenin çocuğa zarar vermeyeceğini bildirirler. Müşâvere, görüş ortaya çıkarmaktır. {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا} “kendilerine bir günah yoktur” yani iki yıldan önce sütten kesmekte ikisine de bir vebal yoktur. {وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ} “Şayet çocuklarınızı (sütanneye) emzirtmek isterseniz” yani anneleri onları emzirmekten kaçındığında yahut süt kesilmesi veya evlenmek istemeleri gibi bir mazeretleri sebebiyle güç yetiremediklerinde, çocuklarınız için annelerinden başka sütanneler tutmak isterseniz; {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ} “teslim ettiğiniz takdirde size bir günah yoktur” annelerine, {مَا آتَيْتُمْ} “vereceğiniz ücreti” emzirdikleri miktar karşılığında onlar için belirlediğiniz emzirme ücretini [teslim ettiğiniz takdirde]. Sütannelere ücretlerini meşru şekilde teslim ettiğiniz takdirde [günah yoktur] da denilmiştir. İbn Kesîr, buradaki {مَا آتَيْتُمْ} lafzını ve Rûm suresindeki {وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا} (Rûm, 30/39) lafzını elifi kasr ile (uzatmadan) okumuştur. Bunun manası «yaptığınız şey» demektir; bir kimse güzel bir şey yaptığında «أتيت جميلا» denir. Bu kıraate göre teslim etmek; ücreti teslim etmek anlamında değil, itaat ve boyun eğme anlamında olur; yani O'nun emrine teslim olup hükmüne boyun eğdiğinizde demektir. Zarar vermeksizin rıza ve ittifakla sütanneye teslim ettiğinizde, diye de açıklanmıştır. {وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Allah'tan korkun ve bilin ki şüphesiz Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) }

{وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٣٤) } “İçinizden vefat edip de geride eşler bırakanların (eşleri), kendi kendilerine dört ay on gün beklerler. Sürelerini bitirdikleri zaman, meşru bir şekilde kendi haklarında yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (234)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ} أَيْ يَمُوتُونَ وَتُتَوَفَّى آجَالُهُمْ، وَتَوَفَّى وَاسْتَوْفَى بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَمَعْنَى التَّوَفِّي أَخْذُ الشَّيْءِ وَافِيًا {وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} يَتْرُكُونَ أَزْوَاجًا {يَتَرَبَّصْنَ} يَنْتَظِرْنَ {بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} أَيْ يَعْتَدِدْنَ بِتَرْكِ الزِّينَةِ وَالطِّيبِ وَالنُّقْلَةِ عَلَى فِرَاقِ أَزْوَاجِهِنَّ هَذِهِ الْمُدَّةَ إِلَّا أَنْ يَكُنَّ حَوَامِلَ فَعِدَّتُهُنَّ بِوَضْعِ الْحَمْلِ، وَكَانَتْ عِدَّةُ الْوَفَاةِ فِي الِابْتِدَاءِ حَوْلًا كَامِلًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ" (_٢٤٠-الْبَقَرَةِ) ثُمَّ نُسِخَتْ بِأَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا.

Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ} “İçinizden vefat edenler” kavli; yani ölenler ve ecelleri sona erenler demektir. Teveffî ve istîfâ aynı manadadır; teveffînin manası bir şeyi tam ve eksiksiz almaktır. {وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا} “geride eşler bırakanlar” geride hanımlar terk edenler; {يَتَرَبَّصْنَ} “beklerler” intizar ederler, {بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “kendi kendilerine dört ay on gün”; yani kocalarından ayrılmaları sebebiyle bu süre boyunca süslenmeyi, güzel koku sürünmeyi ve evden taşınmayı terk ederek iddet beklerler; meğerki hamile olsunlar, o takdirde onların iddeti çocuğu doğurmakladır. Vefat iddeti başlangıçta Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ} “İçinizden ölüp geriye eşler bırakanlar, eşlerinin evden çıkarılmaksızın bir yıla kadar geçimlerinin sağlanmasını vasiyet etsinler” (Bakara, 2/240) kavli gereğince tam bir yıldı; sonra bu, dört ay on gün ile neshedildi.

وَقَالَ ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: كَانَتْ هَذِهِ الْعِدَّةُ يَعْنِي أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَاجِبَةً عِنْدَ أَهْلِ زَوْجِهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: {مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ} فَجَعَلَ لَهَا تَمَامَ السَّنَةِ سَبْعَةَ أَشْهُرٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَصِيَّةً إِنْ شَاءَتْ سَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ ﷿: "غَيْرَ إِخْرَاجٍ، فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جناح عليكم فيما فَعَلْنَ" (٢٤٠-الْبَقَرَةِ) فَالْعِدَّةُ كَمَا هِيَ وَاجِبَةٌ عَلَيْهَا.

İbn Ebî Necîh, Mücâhid'den şöyle nakletti: Bu iddet yani dört ay on gün, kadının kocasının ailesinin yanında kalması vacip olan bir süreydi. Bunun üzerine Yüce Allah: {مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ} “bir yıla kadar geçimlerinin sağlanması” ayetini indirdi ve senenin tamamlayıcısı olan yedi ay yirmi geceyi bir vasiyet kıldı; kadın dilerse bu vasiyet gereği oturur, dilerse çıkardı. Allah Azze ve Celle'nin: {غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ} “evden çıkarılmaksızın... Şayet çıkarlarsa, (kendi haklarında) yaptıklarından dolayı size bir günah yoktur” (Bakara, 2/240) kavli budur. Dolayısıyla iddet olduğu gibi onun üzerine vaciptir.

وَقَالَ: عَطَاءٌ قَالَ: ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: نَسَخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عِدَّتَهَا عِنْدَ أَهْلِهِ وَسَكَنَتْ فِي وصيتها وإن شاء خَرَجَتْ، قَالَ عَطَاءٌ: ثُمَّ جَاءَ الْمِيرَاثُ فَنَسَخَ السُّكْنَى فَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ وَلَا سُكْنَى لَهَا وَيَجِبُ عَلَيْهَا الْإِحْدَادُ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ، وَهِيَ أَنْ تَمْتَنِعَ مِنَ الزِّينَةِ وَالطِّيبِ فَلَا يَجُوزُ لَهَا تَدْهِينَ رَأْسِهَا بِأَيِّ دُهْنٍ سَوَاءٌ كَانَ فِيهِ طِيبٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَلَهَا تَدْهِينُ جَسَدِهَا بِدُهْنٍ لَا طِيبَ فِيهِ، فَإِنْ كَانَ فِيهِ طِيبٌ فَلَا يَجُوزُ، وَلَا يَجُوزُ لَهَا أَنْ تَكْتَحِلَ بِكُحْلٍ فِيهِ طِيبٌ أَوْ فِيهِ زِينَةٌ كَالْكُحْلِ الْأَسْوَدِ وَلَا بَأْسَ بِالْكُحْلِ الْفَارِسِيِّ

Atâ şöyle dedi: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle buyurdu: «Bu ayet, kadının kocasının ailesi yanındaki iddetini neshetti; kadın vasiyetinde oturur, dilerse çıkardı.» Atâ dedi ki: «Sonra miras [ayeti] geldi ve oturma hakkını neshetti; böylece kadın dilediği yerde iddet bekler, onun oturma hakkı yoktur.» Vefat iddetinde olan kadına ihdâd (yas tutmak) vaciptir; bu da süsten ve kokudan kaçınmasıdır. Dolayısıyla saçına, ister kokulu olsun ister kokusuz olsun, hiçbir yağı sürmesi caiz değildir. Bedenine ise kokusuz yağ sürebilir; şayet kokulu ise caiz olmaz. İçinde koku bulunan veya siyah sürme gibi içinde ziynet bulunan sürmeyi çekmesi caiz değildir. Ziynet olmayan Fars sürmesinde ise bir sakınca yoktur.

الَّذِي لَا زِينَةَ فِيهِ فَإِنِ اضْطُرَّتْ إِلَى كُحْلٍ فِيهِ زِينَةٌ فَرَخَّصَ فِيهِ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَعَطَاءٌ وَالنَّخَعِيُّ وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: تَكْتَحِلُ بِهِ لَيْلًا وَتَمْسَحُهُ بِالنَّهَارِ.

Fakat ziynet içeren sürmeye mecbur kalırsa, ilim ehlinden pek çoğu buna ruhsat vermiştir; Sâlim b. Abdillâh, Süleymân b. Yesâr, Atâ ve en-Nehaî bunlardandır. Mâlik ve rey ehli de bu görüştedir. eş-Şâfiî rahimehullâh ise şöyle demiştir: «Onu geceleyin çeker, gündüzleyin siler.»

قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ: دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حِينَ تُوُفِّيَ أَبُو سَلَمَةَ وَقَدْ جَعَلْتُ عَلَيَّ صَبْرًا فَقَالَ "إِنَّهُ يَشِبُّ (١) الْوَجْهَ فَلَا تَجْعَلِيهِ إِلَّا بِاللَّيْلِ وَتَنْزِعِيهِ بِالنَّهَارِ" (٢) .

Ümmü Seleme şöyle dedi: «Ebû Seleme vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanıma girdi; ben de yüzüme sabır (sabır otu) sürmüştüm. Bunun üzerine: 'O, yüzü parlatır; onu ancak gece sür, gündüz ise çıkar/sil' buyurdu.»

وَلَا يَجُوزُ لَهَا الْخِضَابُ وَلَا لُبْسُ الْوَشْيِ وَالدِّيبَاجِ وَالْحُلِيِّ وَيَجُوزُ لَهَا لُبْسُ الْبِيضِ مِنَ الثِّيَابِ وَلُبْسُ الصُّوفِ وَالْوَبَرِ، وَلَا تَلْبَسُ الثَّوْبَ الْمَصْبُوغَ لِلزِّينَةِ كَالْأَحْمَرِ وَالْأَخْضَرِ النَّاضِرِ وَالْأَصْفَرِ، وَيَجُوزُ مَا صُبِغَ لِغَيْرِ زِينَةٍ كَالسَّوَادِ وَالْكُحْلِيِّ وَقَالَ سُفْيَانُ: لَا تَلْبَسُ الْمَصْبُوغَ بِحَالٍ.

Kadının kına yakması, nakışlı/desenli elbise, ipek ve ziynet takması caiz değildir. Beyaz elbiseler ile yün ve deve tüyünden elbiseler giymesi caizdir. Kırmızı, parlak yeşil ve sarı gibi süslenmek için boyanmış elbiseleri giyemez. Siyah ve koyu lacivert gibi süs için boyanmamış olanlar ise caizdir. Süfyân ise: «Hiçbir şekilde boyanmış elbise giyemez» demiştir.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ حَزْمٍ عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الْأَحَادِيثِ الثَّلَاثَةِ قَالَتْ زَيْنَبُ: دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ ﷺ حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَدَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةٌ، خَلُوقٍ أَوْ غَيْرِهِ، فَدَهَنَتْ بِهِ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِهِ بَطْنَهَا ثُمَّ قَالَتْ: وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ "لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أَنْ تَحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثِ لَيَالٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا" (٣) .

Bize Ebü'l-Hasan es-Serahsî bildirdi, bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten bildirdi; o Abdullah b. Ebî Bekr Muhammed b. Amr b. Hazm'dan, o Humeyd b. Nâfi'den, o da Zeyneb bint Ebî Seleme'den nakletti; Zeyneb ona şu üç hadisi haber verip şöyle dedi: Zeyneb dedi ki: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in zevcesi Ümmü Habîbe'nin babası Ebû Süfyân b. Harb vefat ettiğinde yanına girdim. Ümmü Habîbe sarılığı olan bir koku, halûk veya başka bir koku istedi; onunla bir cariyesini yağladı, sonra kendi karnına sürdü ve şöyle dedi: 'Vallahi benim kokuya hiçbir ihtiyacım yok; ancak ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberde şöyle dediğini işittim: Allah'a ve ahiret gününe inanan bir kadının, kocası dışında hiçbir ölü için üç geceden fazla yas tutması helal değildir; kocası için ise dört ay on gün (yas tutar).'»

وَقَالَتْ زَيْنَبُ: ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا عَبْدُ اللَّهِ فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ بِهِ ثُمَّ قَالَتْ: وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ "لَا يَحِلُّ لِامْرَأَةٍ أَنْ تَحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلَاثِ لَيَالٍ إِلَّا عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا" قَالَتْ زَيْنَبُ: وَسَمِعَتْ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ تَقُولُ:

Zeyneb dedi ki: «Daha sonra Zeyneb bint Cahş'ın kardeşi Abdullah vefat ettiğinde yanına girdim; o da koku istedi ve ondan sürüp şöyle dedi: 'Vallahi benim kokuya hiçbir ihtiyacım yok; ancak ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberde şöyle dediğini işittim: Bir kadının, kocası dışında hiçbir ölü için üç geceden fazla yas tutması helal değildir; kocası için ise dört ay on gün (yas tutar).'» Zeyneb dedi ki: Annem Ümmü Seleme'yi de şöyle derken işittim:

جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَتْ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَهَا أَفَتُكَحِّلُهَا؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: "لَا"، ثُمَّ قَالَ: "إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ" قَالَ حُمَيْدٌ: فَقُلْتُ لِزَيْنَبَ: وَمَا تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوَلِ؟

[Zeyneb devamla dedi ki:] Bir kadın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: "Ey Allah'ın Resûlü! Kızımın kocası vefat etti ve gözünden rahatsızlandı; ona sürme çekebilir miyiz?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hayır» buyurdu. Sonra şöyle buyurdu: «Bu [süre] yalnızca dört ay on gündür; oysa sizden biriniz Câhiliye devrinde senenin başında tezek atardı!» Humeyd dedi ki: Zeyneb'e, "Senenin başında tezek atmak da nedir?" diye sordum.

فَقَالَتْ زَيْنَبُ: كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا (١) أَيْ بَيْتًا صَغِيرًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلَا شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ، ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ، حِمَارٍ أَوْ شاة أو طيرا فَتَفْتَضُّ بِهِ، أَيْ تَمْسَحُ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَيْءٍ إِلَّا مَاتَ، ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعْرَةً فترمي بها، ٣٩/ب ثُمَّ تُرَاجِعُ بَعْدَ ذَلِكَ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ، وَقَالَ مَالِكٌ: تَفْتَضُّ أَيْ تَمْسَحُ جِلْدَهَا.

Zeyneb şöyle dedi: «Kadının kocası vefat ettiğinde hıfş'a (حِفْش), yani küçük ve izbe bir eve girer, elbiselerinin en kötüsünü giyer, üzerinden bir sene geçinceye kadar ne kokuya ne de bir şeye dokunurdu. Sonra ona eşek, koyun veya kuş gibi bir binek/hayvan getirilir ve onunla iftidâd yapardı (yani sürtünürdü); bu sebeple iftidâd yaptığı şey pek nadir hayatta kalır, hemen ölürdü. Sonra dışarı çıkar, kendisine bir tezek verilir ve onu fırlatıp atardı. Bundan sonra dilediği koku veya başka şeylere geri dönerdi.» Mâlik dedi ki: «İftidâd yapar, yani cildine sürerdi.»

وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: الْحِكْمَةُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ أَنَّ فِيهَا يُنْفَخُ الرُّوحُ فِي الْوَلَدِ، وَيُقَالُ إِنَّ الْوَلَدَ يَرْتَكِضُ أَيْ يَتَحَرَّكُ فِي الْبَطْنِ لِنِصْفِ مُدَّةِ الْحَمْلِ أربعة أشهر وعشرا قَرِيبًا مِنْ نِصْفِ مُدَّةِ الْحَمْلِ، وَإِنَّمَا قَالَ عَشْرًا بِلَفْظِ الْمُؤَنَّثِ لِأَنَّهُ أَرَادَ اللَّيَالِيَ لِأَنَّ الْعَرَبَ إِذَا أَبْهَمَتِ الْعَدَدَ بَيْنَ اللَّيَالِي وَالْأَيَّامِ غَلَّبَتْ عَلَيْهَا اللَّيَالِيَ فَيَقُولُونَ صُمْنَا عَشْرًا وَالصَّوْمُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالنَّهَارِ.

Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: Bu süredeki hikmet, çocuğa ruhun bu sürede üflenmesidir. Çocuğun gebelik süresinin yarısında yani dört ay on günde -ki bu gebelik süresinin yarısına yakındır- rahimde depreştiği, yani hareket ettiği söylenir. «عَشْرًا» (on) kelimesini müennes lafızla söylemesinin sebebi geceleri kastetmesindendir; çünkü Araplar geceler ile gündüzler arasındaki sayıyı belirsiz bıraktıklarında geceleri galip kılarlar ve «on gün oruç tuttuk» derler; oysa oruç ancak gündüzün olur.

وَقَالَ الْمُبَرِّدُ: إِنَّمَا أَنَّثَ الْعَشْرَ لِأَنَّهُ أَرَادَ الْمُدَدَ أَيْ عَشْرَ مُدَدٍ كُلُّ مُدَّةِ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَإِذَا كَانَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوَّجُهَا حَامِلًا فَعِدَّتُهَا بِوَضْعِ الْحَمْلِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵃ أَنَّهَا تَنْتَظِرُ آخِرَ الْأَجَلَيْنِ مِنْ وَضْعِ الْحَمْلِ أَوْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ﵁: أُنْزِلَتْ سُورَةُ النِّسَاءِ الْقُصْرَى بَعْدَ الطُّولَى أَرَادَ بِالْقُصْرَى سُورَةُ الطَّلَاقِ "وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ (٤-الطَّلَاقِ) نَزَلَتْ بَعْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى "يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا" فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فَحَمَلَهُ عَلَى النَّسْخِ، وَعَامَّةُ الْفُقَهَاءِ خَصُّوا الْآيَةَ بِحَدِيثِ سُبَيْعَةَ وَهُوَ مَا أَخْبَرَنَا أَبُو الْحَسَنِ السَّرَخْسِيُّ أَخْبَرَنَا زَاهِرُ بْنُ أَحْمَدَ أَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْهَاشِمِيُّ أَنَا أَبُو مُصْعَبٍ عَنْ مَالِكٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ أَنَّ سُبَيْعَةَ نَفَسَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَجَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاسْتَأْذَنَتْهُ أَنْ تَنْكِحَ فَأَذِنَ لَهَا فَنَكَحَتْ. (٢)

el-Müberred şöyle demiştir: «عَشْرًا» kelimesini müennes getirmesi, müddetleri yani her bir müddeti bir gün ve gece olan on müddeti kastetmesindendir. Kocası ölen kadın hamile ise, sahâbe ve sonrasından ilim ehlinin çoğunluğuna göre onun iddeti doğum yapmasıyladır. Ali ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet edildiğine göre kadın doğum yapmak ile dört ay on günden hangisi daha uzunsa onun sonunu bekler. Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: «Kısa Nisâ suresi, uzun olandan sonra indirildi.» Kısa sure ile Talâk suresindeki {وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ} “Gebe olanların süreleri ise çocuklarını doğurmalarıdır” (Talâk, 65/4) ayetini kastetmiştir; bu ayet Bakara suresindeki {يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا} “kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” kavlinden sonra inmiştir. Dolayısıyla o bunu neshe hamletmiştir. Fakihlerin geneli ise bu ayeti Sübey'a hadisiyle tahsis etmiştir; nitekim Ebü'l-Hasan es-Serahsî'nin bize bildirdiğine göre: Bize Zâhir b. Ahmed bildirdi, bize Ebû İshâk el-Hâşimî bildirdi, bize Ebû Mus'ab, Mâlik'ten bildirdi; o Hişâm b. Urve'den, o babasından, o Misver b. Mahreme'den nakletti ki: Sübey'a, kocasının vefatından birkaç gece sonra nifas oldu (doğum yaptı). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip evlenmek için izin istedi; o da ona izin verdi, o da evlendi.

قَوْلُهُ تَعَالَى {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} أَيِ انْقَضَتْ عِدَّتُهُنَّ {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} خِطَابٌ لِلْأَوْلِيَاءِ {فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} أَيْ مِنَ اخْتِيَارِ الْأَزْوَاجِ دُونَ الْعَقْدِ فَإِنَّ الْعَقْدَ إِلَى الْوَلِيِّ، وَقِيلَ فِيمَا فَعَلْنَ مِنَ التَّزَيُّنِ

Yüce Allah'ın: {فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ} “Sürelerinin sonuna vardıklarında” yani iddetleri bittiğinde {فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ} “artık sizin üzerinize bir günah yoktur” buyruğu velilere hitaptır. {فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ} “kendi haklarında yaptıklarından dolayı”, yani nikâh akdi bizzat veliye ait olduğu için akit hariç koca seçimi konusunda [yaptıklarından dolayıdır]. Bir görüşe göre de süslenme konusunda yaptıklarından dolayıdır.

لِلرِّجَالِ زِينَةً لَا يُنْكِرُهَا الشَّرْعُ {بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} وَالْإِحْدَادُ وَاجِبٌ عَلَى الْمَرْأَةِ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ، أَمَّا الْمُعْتَدَّةُ عَنِ الطَّلَاقِ نُظِرَ فَإِنْ كَانَتْ رَجْعِيَّةً فَلَا إِحْدَادَ عَلَيْهَا فِي الْعِدَّةِ لِأَنَّ لَهَا أَنْ تَضَعَ مَا يُشَوِّقُ قَلْبَ الزَّوْجِ إِلَيْهَا لِيُرَاجِعَهَا، وَفِي الْبَائِنَةِ بِالْخُلْعِ وَالطَّلْقَاتِ الثَّلَاثَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: عَلَيْهَا الْإِحْدَادُ كَالْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَبِهِ قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ، وَالثَّانِي: لَا إِحْدَادَ عَلَيْهَا وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ، وَبِهِ قَالَ مَالِكٌ.

şeriatın inkâr etmediği meşru bir şekilde süslenmekten yaptıklarından dolayı [size bir günah yoktur]. {بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ} “meşru bir şekilde. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” Vefat iddetinde olan kadına ihdâd (yas tutmak) vaciptir. Boşanmadan dolayı iddet bekleyen kadına gelince, duruma bakılır: Eğer ric'î (dönüşü olan) boşanmış ise, iddet esnasında ona yas tutmak yoktur; çünkü kocasının gönlünü kendisine çekip ona dönmesini sağlayacak şeyleri takınma hakkı vardır. Hul' (anlaşmalı boşanma) ve üç talâk ile bâin (kesin) boşanmış olan kadında ise iki görüş vardır: Birincisi: Kocası vefat etmiş kadın gibi onun da yas tutması gerekir; bu, Saîd b. el-Müseyyeb'in kavli olup Ebû Hanîfe de bu görüştedir. İkincisi: Ona yas tutmak gerekmez; bu, Atâ'nın kavli olup Mâlik de bu görüştedir.

{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥) }

{وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (٢٣٥) } “(İddet bekleyen) kadınlarla evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda veya içinizde saklamanızda size bir günah yoktur. Allah, onları anacağınızı bilmektedir. Ancak meşru bir söz söylemeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. Belirlenen süre (iddet) sona erinceye kadar nikâh akdine kesin karar vermeyin. Bilin ki şüphesiz Allah içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının. Ve bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir). (235)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ} أَيِ النِّسَاءِ الْمُعْتَدَّاتِ وَأَصْلُ التَّعْرِيضِ هُوَ التَّلْوِيحُ بِالشَّيْءِ، وَالتَّعْرِيضُ فِي الْكَلَامِ مَا يَفْهَمُ بِهِ السَّامِعُ مُرَادَهُ مِنْ غَيْرِ تَصْرِيحٍ وَالتَّعْرِيضُ بِالْخِطْبَةِ مُبَاحٌ فِي الْعِدَّةِ وَهُوَ أَنْ يَقُولَ: رُبَّ رَاغِبٍ فِيكِ، مَنْ يَجِدُ مِثْلَكِ، إِنَّكِ لَجَمِيلَةٌ، وَإِنَّكِ لَصَالِحَةٌ، وَإِنَّكِ عَلَيَّ لَكَرِيمَةٌ، وَإِنِّي فيك لراغب، وإني مِنْ غَرَضِي أَنْ أَتَزَوَّجَ وَإِنْ جَمَعَ اللَّهُ بَيْنِي وَبَيْنَكِ بِالْحَلَالِ أَعْجَبَنِي وَلَئِنْ تَزَوَّجْتُكِ لَأُحْسِنَنَّ إِلَيْكِ، وَنَحْوَ ذَلِكَ مِنَ الْكَلَامِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَقُولَ أَنْكِحِينِي وَالْمَرْأَةُ تُجِيبُهُ بِمِثْلِهِ إِنْ رَغِبَتْ فِيهِ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: لَا بَأْسَ أَنْ يُهْدِيَ لَهَا وَيَقُومَ بِشَغْلِهَا فِي الْعِدَّةِ إِذَا كَانَتْ مِنْ شَأْنِهِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ} “(İddet bekleyen) kadınlarla evlenme isteğinizi üstü kapalı çıtlatmanızda... size bir günah yoktur” kavli; yani iddet bekleyen kadınlara çıtlatmanızda demektir. Ta'rîz (üstü kapalı çıtlatmak) kelimesinin aslı bir şeye îmâda bulunmaktır. Sözde ta'rîz, dinleyenin açıkça söylenmeden maksadı anladığı ifadedir. İddet süresinde üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmak mubahtır; bu da erkeğin şöyle demesidir: «Sana rağbet eden çoktur», «Senin gibisini kim bulabilir?», «Şüphesiz sen çok güzelsin», «Sen saliha bir kadınsın», «Sen benim nezdimde değerlisin», «Benim sana rağbetim var», «Benim arzum evlenmektir», «Allah helal yoldan benimle seni bir araya getirirse ne güzel olur», «Eğer seninle evlenirsem sana muhakkak iyi davranırım» ve «Bana nikâhlan» demeksizin buna benzer sözler söylemesidir. Kadın da ona rağbet ediyorsa benzer şekilde karşılık verir. İbrâhîm şöyle demiştir: «Kadın onun evlenmek istediği biriyse, iddet esnasında ona hediye göndermesinde ve işlerini görmesinde bir sakınca yoktur.»

رُوِيَ أَنَّ سُكَيْنَةَ بِنْتَ حَنْظَلَةَ بَانَتْ مِنْ زَوْجِهَا فَدَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْبَاقِرُ فِي عِدَّتِهَا وَقَالَ: يَا بِنْتَ حَنْظَلَةَ أَنَا مَنْ قَدْ عَلِمْتِ قَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَحَقَّ جَدِّي عَلَيَّ وَقِدَمِي فِي الْإِسْلَامِ فَقَالَتْ سُكَيْنَةُ أَتَخْطُبُنِي وَأَنَا فِي الْعِدَّةِ وَأَنْتَ يُؤْخَذُ الْعِلْمُ عَنْكَ؟ فَقَالَ: إِنَّمَا أَخْبَرْتُكِ بِقَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، قَدْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ فِي عِدَّةِ زَوْجِهَا أَبِي سَلَمَةَ فَذَكَرَ لَهَا مَنْزِلَتَهُ مِنَ اللَّهِ ﷿ وَهُوَ مُتَحَامِلٌ عَلَى يَدِهِ حَتَّى أَثَّرَ الْحَصِيرُ فِي يَدِهِ مِنْ شِدَّةِ تَحَامُلِهِ عَلَى يَدِهِ (١) .

Rivayet edildiğine göre Sükeyne bint Hanzale kocasından bâin talâkla boşanmıştı. İddeti esnasında Ebû Ca'fer Muhammed b. Ali el-Bâkır onun yanına girdi ve şöyle dedi: «Ey Hanzale'nin kızı! Benim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlığımı, dedemin benim üzerimdeki hakkını ve İslâm'daki önceliğimi sen pekâlâ bilirsin.» Sükeyne: «Ben iddet içindeyken ve ilim senden öğreniliyorken bana evlenme teklifi mi ediyorsun?» dedi. Bunun üzerine o şöyle dedi: «Ben sana yalnızca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan yakınlığımı haber verdim. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kocası Ebû Seleme'nin iddetini beklemekte olan Ümmü Seleme'nin yanına girmiş ve eline dayanarak Allah Azze ve Celle katındaki makamını ona zikretmişti; hatta eline fazla yüklenmesinden dolayı hasır elinde iz bırakmıştı.»

وَالتَّعْرِيضُ بِالْخِطْبَةِ جَائِزٌ فِي عِدَّةِ الْوَفَاةِ، أَمَّا الْمُعْتَدَّةُ عَنْ فُرْقَةِ الْحَيَاةِ نُظِرَ: إِنْ كَانَتْ مِمَّنْ لَا يَحِلُّ لِمَنْ بَانَتْ مِنْهُ نِكَاحُهَا كَالْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا وَالْمُبَانَةِ بِاللِّعَانِ وَالرَّضَاعِ: يَجُوزُ خِطْبَتُهَا تَعْرِيضًا وَإِنْ كَانَتْ مِمَّنْ لِلزَّوْجِ نِكَاحُهَا كَالْمُخْتَلِعَةِ وَالْمَفْسُوخِ نِكَاحُهَا يَجُوزُ لِزَوْجِهَا خِطْبَتُهَا تَعْرِيضًا وَتَصْرِيحًا.

Vefat iddetinde olan kadına üstü kapalı evlilik teklifinde bulunmak caizdir. Hayattayken gerçekleşen ayrılık sebebiyle iddet bekleyen kadına gelince, bakılır: Şayet üç talâkla boşanmış kadın, liân ve süt emzirme sebebiyle ayrılmış kadın gibi, ayrıldığı kişiye nikâhı helal olmayan kimselerden ise, ona üstü kapalı evlenme teklifinde bulunmak caizdir. Eğer hul' yapan veya nikâhı feshedilen kadın gibi, kocasına nikâhı helal olan kadınlardan ise, kocasının ona gerek üstü kapalı gerekse açıkça evlenme teklifinde bulunması caizdir.

وَهَلْ يَجُوزُ لِلْغَيْرِ تَعْرِيضًا؟ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا يَجُوزُ كَالْمُطَلَّقَةِ ثَلَاثًا، وَالثَّانِي لَا يَجُوزُ لِأَنَّ الْمُعَاوَدَةَ لِصَاحِبِ الْعِدَّةِ كَالرَّجْعِيَّةِ لَا يَجُوزُ لِلْغَيْرِ تَعْرِيضُهَا بِالْخِطْبَةِ.

Başkasının üstü kapalı teklif etmesi caiz midir? Bu hususta iki görüş vardır: Birincisi: Üç talâkla boşanmış kadın gibi caizdir. İkincisi: Caiz değildir; çünkü iddet sahibine dönme hakkı vardır, tıpkı ric'î talâkla boşanmış kadına başkasının üstü kapalı teklif yapmasının caiz olmadığı gibi.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ} الْخِطْبَةُ الْتِمَاسُ النِّكَاحِ وَهِيَ مَصْدَرُ خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ يَخْطُبُ خِطْبَةً، وَقَالَ الْأَخْفَشُ: الْخِطْبَةُ الذِّكْرُ، وَالْخِطْبَةُ التَّشَهُّدُ فَيَكُونُ مَعْنَاهُ: فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مَنْ ذِكْرِ النِّسَاءَ عِنْدَهُنَّ، {أَوْ أَكْنَنْتُمْ} أَضْمَرْتُمْ {فِي أَنْفُسِكُمْ} نِكَاحَهُنَّ يُقَالُ: أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ وَكَنَنْتُهُ لُغَتَانِ، وَقَالَ ثَعْلَبٌ: أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ أَيْ أَخْفَيْتُهُ فِي نَفْسِي وَكَنَنْتُهُ سَتَرْتُهُ، وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ أَنْ يَدْخُلَ فَيُسَلِّمَ وَيُهْدِيَ إِنْ

Yüce Allah'ın: {مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ} “kadınlara evlilik teklif etmenizden” buyruğuna gelince; hıtbe (الْخِطْبَةُ), evlilik talep etmektir. Bu, «خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ يَخْطُبُ خِطْبَةً» [ifadesinin] masdarıdır. el-Ahfeş şöyle demiştir: Hıtbe, anmaktır; hutbe ise teşehhüddür (hutbe okumaktır). Buna göre ayetin manası: "Kadınların yanında onları anma kabilinden üstü kapalı olarak çıtlattığınız şeyler..." şeklinde olur. {أَوْ أَكْنَنْتُمْ} [yani] gizlediğiniz, {فِي أَنْفُسِكُمْ} “içinizde [sakladığınız]” onların nikâhını [gizlediğiniz]. «أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ» ve «كَنَنْتُهُ» denir ki bunlar iki ayrı lügattir (kullanımdır). Sa'leb şöyle demiştir: «أَكْنَنْتُ الشَّيْءَ», onu içimde gizledim demektir; «كَنَنْتُهُ» ise onu örttüm manasındadır. es-Süddî ise şöyle demiştir: O, [kişinin] kadının yanına girip selâm vermesi ve dilerse hediye takdim etmesidir

شَاءَ وَلَا يَتَكَلَّمُ بِشَيْءٍ {عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} بِقُلُوبِكُمْ {وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا} اخْتَلَفُوا فِي السِّرِّ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ الزِّنَا كَانَ الرَّجُلُ يَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ مِنْ أَجْلِ الزَّنْيَةِ وَهُوَ يَتَعَرَّضُ بِالنِّكَاحِ وَيَقُولُ لَهَا: دَعِينِي فَإِذَا أَوْفَيْتِ عِدَّتَكِ أَظْهَرْتُ نِكَاحَكِ، هَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَإِبْرَاهِيمَ وَعَطَاءٍ وَرِوَايَةُ عَطِيَّةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄، قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: أَيْ لَا يَنْكِحُهَا سِرًّا فَيُمْسِكُهَا فَإِذَا حَلَّتْ أَظْهَرَ ذَلِكَ.

hiçbir şey konuşmaksızın hediye vermesidir. {عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ} “Allah, onları anacağınızı bilmektedir” kalplerinizle [anacağınızı]. {وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا} “ancak onlarla gizlice sözleşmeyin”. Kendisinden nehyedilen sır (سِرّ) hususunda ihtilaf ettiler: Bir grup şöyle demiştir: O zinadır. Adam zina maksadıyla kadının yanına girer, bir yandan da evliliği çıtlatarak ona: «Beni bekle; iddetini tamamladığında seninle nikâhımı açıklarım» derdi. Bu, el-Hasan, Katâde, İbrâhîm ve Atâ'nın kavli olup Atıyye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayetidir. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Yani onunla gizlice nikâhlanıp yanında tutmasın, kadın helal olunca (iddeti bitince) bunu açığa vursun.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ قَوْلُ الرَّجُلِ لَا تَفُوتِينِي بِنَفْسِكِ فَإِنِّي نَاكِحُكِ، وَقَالَ الشَّعْبِيُّ وَالسُّدِّيُّ لَا يَأْخُذُ مِيثَاقَهَا أَنْ لَا تَنْكِحَ غَيْرَهُ، وَقَالَ عِكْرِمَةُ: لَا يَنْكِحُهَا وَلَا يَخْطُبُهَا فِي الْعِدَّةِ.

Mücâhid şöyle dedi: O, adamın 'Kendini benden kaçırma, çünkü ben seninle evleneceğim' demesidir. eş-Şa'bî ve es-Süddî: «Başkasıyla evlenmeyeceğine dair kadından kesin söz almamasıdır» dediler. İkrime ise: «İddet esnasında onunla nikâhlanmaması ve ona evlilik teklif etmemesidir» dedi.

قَالَ الشَّافِعِيُّ: السِّرُّ هُوَ الْجِمَاعُ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أَيْ لَا تَصِفُوا أَنْفُسَكُمْ لَهُنَّ بِكَثْرَةِ الْجِمَاعِ فَيَقُولُ آتِيكِ الْأَرْبَعَةَ وَالْخَمْسَةَ وَأَشْبَاهَ ذَلِكَ، وَيُذْكَرُ السِّرُّ وَيُرَادُ بِهِ الجماع قال امرئ الْقَيْسِ: أَلَّا زَعَمَتْ بَسْبَاسَةُ الْقَوْمِ أَنَّنِي ... كَبِرْتُ وَأَلَّا يُحْسِنَ السِّرَّ أَمْثَالِي

eş-Şâfiî şöyle demiştir: Sır (سِرّ), cinsî münasebettir. el-Kelbî de şöyle demiştir: Yani onlara cinsî münasebetin çokluğuyla kendinizi övüp 'Sana günde dört-beş defa gelirim' ve benzeri şeyler söylemeyiniz. Sır lafzı zikredilir ve bununla cinsî münasebet kastedilir; nitekim İmruü'l-Kays şöyle demiştir: «Haberiniz olsun ki kabilenin Basbâse adlı kadını benim yaşlandığımı ve benim gibilerin cinsî münasebeti iyi yapamayacağını iddia etti.»

إِنَّمَا قِيلَ لِلزِّنَا وَالْجِمَاعِ سِرٌّ لِأَنَّهُ يَكُونُ فِي خَفَاءٍ بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ.

Zinaya ve cinsî münasebete «sır» denilmesinin sebebi, kadın ile erkek arasında gizlilik içinde cereyan etmesindendir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا} مَا ذَكَرْنَا مِنَ التَّعْرِيضِ بِالْخِطْبَةِ.

Yüce Allah'ın: {إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا} “Ancak meşru bir söz söylemeniz müstesna” kavli, üstü kapalı evlenme teklifi olarak zikrettiğimiz şeydir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: {وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ} أَيْ لَا تُحَقِّقُوا الْعَزْمَ عَلَى عُقْدَةِ النِّكَاحِ فِي الْعِدَّةِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ أَيْ: حَتَّى تَنْقَضِيَ الْعِدَّةُ وَسَمَّاهَا اللَّهُ كِتَابًا لِأَنَّهَا فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: "كُتِبَ عَلَيْكُمُ" أَيْ فُرِضَ عَلَيْكُمْ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ} أَيْ فَخَافُوا اللَّهَ {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} لَا يُعَجِّلُ بِالْعُقُوبَةِ.

Yüce Allah'ın: {وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ} “Belirlenen süre (iddet) sona erinceye kadar nikâh akdine kesin karar vermeyin” kavli; yani süre sona erinceye, başka bir ifadeyle iddet tamamlanıncaya kadar iddet esnasında nikâh akdi yapmaya kesin azmetmeyin demektir. Allah iddeti, kendi katından bir farz olduğu için «kitap» olarak isimlendirmiştir; nitekim Yüce Allah: {كُتِبَ عَلَيْكُمُ} “Size farz kılındı” buyurmuştur. {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ} “Bilin ki şüphesiz Allah içinizde olanı bilir; öyleyse O'ndan sakının” yani Allah'tan korkun; {وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ} “Ve bilin ki şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halîmdir” cezalandırmada acele etmeyendir.

{لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) }

{لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (٢٣٦) } “Kendilerine dokunmadığınız veya kendilerine bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur. Eli geniş olan kendi gücü oranında, eli dar olan da kendi gücü oranında onlara meşru bir şekilde mut'a (geçimlik) versin. Bu, iyilik edenler üzerine bir borçtur. (236)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: {لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} أَيْ وَلَمْ تَمَسُّوهُنَّ وَلَمْ تَفْرِضُوا، نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ بَنِي حَنِيفَةَ وَلَمْ يُسَمِّ لَهَا مَهْرًا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَقَالَ لَهُ رسول الله ﷺ: ٤٠/أ "مَتِّعْهَا وَلَوْ بِقَلَنْسُوَتِكَ" قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ " مَا لَمْ تَمَاسُّوهُنَّ " بِالْأَلْفِ هَاهُنَا وَفِي الْأَحْزَابِ عَلَى الْمُفَاعَلَةِ لِأَنَّ بَدَنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُلَاقِي بَدَنَ صَاحِبِهِ كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: "مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا" (٣-الْمُجَادَلَةِ) وَقَرَأَ الْبَاقُونَ {تَمَسُّوهُنَّ}

Yüce Allah'ın: {لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} “Kendilerine dokunmadığınız veya kendilerine bir mehir belirlemediğiniz kadınları boşarsanız size bir günah yoktur” kavli; yani onlara dokunmadığınız ve bir mehir de tayin etmediğiniz [durumda demektir]. Bu ayet, Benî Hanîfe'den bir kadınla evlenen, ona bir mehir belirlemeyen ve ardından da kendisine dokunmadan onu boşayan Ensâr'dan bir adam hakkında inmiştir. Bunun üzerine bu ayet nazil olmuş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «مَتِّعْهَا وَلَوْ بِقَلَنْسُوَتِكَ» «Takkenle de olsa ona müt'a (hediye) ver» buyurmuştur. Hamza ve Kisâî, burada ve Ahzâb [suresin]de, her ikisinin bedeni diğerinin bedenine temas ettiği için mufâale (müşareket) kalıbında elif ile "مَا لَمْ تَمَاسُّوهُنَّ" (mâ lem temâssûhunne) şeklinde okumuşlardır; nitekim Yüce Allah: {مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا} “Birbirleriyle temas etmeden önce” (el-Mücâdele, 58/3) buyurmuştur. Diğer [kıraat imamları] ise {تَمَسُّوهُنَّ}

بِلَا أَلِفٍ لِأَنَّ الْغِشْيَانَ يَكُونُ مِنْ فِعْلِ الرَّجُلِ دَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: "وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ" (٤٧-آلِ عِمْرَانَ) .

şeklinde okumuşlardır; çünkü cinsî münasebet erkeğin fiilinden kaynaklanır. Bunun delili Yüce Allah'ın: {وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ} “Bana bir beşer dokunmamışken” (Âl-i İmrân, 3/47) kavlidir.

قَوْلُهُ تَعَالَى {أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} أَيْ تُوجِبُوا لَهُنَّ صَدَاقًا فَإِنْ قِيلَ فَمَا الْوَجْهُ فِي نَفْيِ الْجُنَاحِ عَنِ الْمُطَلِّقِ قِيلَ: الطَّلَاقُ قَطْعُ سَبَبِ الْوَصْلَةِ وَجَاءَ فِي الْحَدِيثِ "أَبْغَضُ الْحَلَالِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الطَّلَاقُ" (١) .

Yüce Allah'ın: {أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} “veya kendilerine bir mehir belirlemediğiniz” kavli; yani onlara bir mehir vacip kılmadığınız takdirde demektir. Şayet 'Boşayan kimseden günahın nefyedilmesinin hikmeti nedir?' denilirse, şöyle denir: Boşanma, kavuşma sebebini kesmektir; hadiste ise: «Allah Teâlâ katında helallerin en sevimsizi boşanmadır» buyrulmuştur.

فَنَفَى الْجُنَاحَ عَنْهُ إِذَا كَانَ الْفِرَاقُ أَرْوَحَ مِنَ الْإِمْسَاكِ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ لَا سَبِيلَ لِلنِّسَاءِ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ الْمَسِيسِ وَالْفَرْضِ بِصَدَاقٍ وَلَا نَفَقَةٍ، وَقِيلَ: لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي تَطْلِيقِهِنَّ قَبْلَ الْمَسِيسِ فِي أَيِّ وَقْتٍ شِئْتُمْ حَائِضًا كَانَتِ الْمَرْأَةُ أَوْ طَاهِرًا لِأَنَّهُ لَا سُنَّةَ وَلَا بِدْعَةَ فِي طَلَاقِهِنَّ قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا بِخِلَافِ الْمَدْخُولِ بِهَا فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ تَطْلِيقُهَا فِي حَالِ الْحَيْضِ {وَمَتِّعُوهُنَّ} أَيْ أَعْطُوهُنَّ مِنْ مَالِكُمْ مَا يَتَمَتَّعْنَ بِهِ وَالْمُتْعَةُ وَالْمَتَاعُ مَا يُتَبَلَّغُ بِهِ مِنَ الزَّادِ {عَلَى الْمُوسِعِ} أَيْ عَلَى الْغَنِيِّ {قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ} أَيِ الْفَقِيرِ {قَدَرُهُ} أَيْ إِمْكَانُهُ وَطَاقَتُهُ قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ قَدَرُهُ بِفَتْحِ الدَّالِّ فِيهِمَا وَقَرَأَ الْآخَرُونَ بِسُكُونِهِمَا وَهُمَا لُغَتَانِ وَقِيلَ: الْقَدْرُ بِسُكُونِ الدَّالِ الْمَصْدَرُ وَبِالْفَتْحِ الِاسْمُ، مَتَاعًا: نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ أَيْ مَتِّعُوهُنَّ {مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ} أَيْ بِمَا أَمَرَكُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ غَيْرِ ظُلْمٍ {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} وَبَيَانُ حُكْمِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا مَهْرًا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ الْمَسِيسِ تَجِبُ لَهَا الْمُتْعَةُ بِالِاتِّفَاقِ وَإِنْ طَلَّقَهَا بَعْدَ الْفَرْضِ قَبْلَ الْمَسِيسِ فَلَا مُتْعَةَ لَهَا عَلَى قَوْلِ الْأَكْثَرِينَ وَلَهَا نِصْفُ الْمَهْرِ الْمَفْرُوضِ.

Ayrılık, evliliği sürdürmekten daha hayırlı ve rahatlatıcı olduğunda ondan günahı kaldırmıştır. Şöyle de denildi: Bunun manası; eğer kadınları temas ve mehir tayininden önce boşarsanız, ne bir mehir ne de nafaka hususunda kadınların size başvurma yolu yoktur, demektir. Şöyle de denildi: Kadın ister hayızlı ister temiz olsun, dilediğiniz vakitte dokunmadan önce onları boşamanızda size bir günah yoktur; çünkü zifaftan önceki boşamada sünnet ve bid'at ayrımı yoktur; zifafa girilmiş kadın ise bundan farklıdır, zira onu hayız hâlindeyken boşamak caiz değildir. {وَمَتِّعُوهُنَّ} “onlara mut'a (geçimlik) verin” yani mallarınızdan faydalanacakları bir şey verin. Mut'a ve metâ; azıktan kendisiyle yetinilen şeydir. {عَلَى الْمُوسِعِ} “Eli geniş olan” yani zengin olan üzerine, {قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ} “kendi gücü oranında, eli dar olan da” yani fakir olan da, {قَدَرُهُ} “kendi gücü oranında” yani imkânı ve takati ölçüsünde. Ebû Ca'fer, İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî ve Hafs her iki kelimeyi de dâl harfinin fethasıyla «قَدَرَهُ» şeklinde okumuş; diğerleri ise her ikisini de dâl harfinin sükûnuyla «قَدْرَهُ» şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lügattir. Şöyle de denilmiştir: Dâl'ın sükûnuyla olan masdardır, fethasıyla olan ise isimdir. «مَتَاعًا» kelimesi masdar olarak nasb edilmiştir; yani onları meşru şekilde faydalandırın. {مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ} “meşru bir şekilde mut'a (geçimlik) versin” yani haksızlık etmeksizin Allah'ın size emrettiği şekilde; {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “Bu, iyilik edenler üzerine bir borçtur.” Ayetin hükmünün açıklaması şudur: Bir kadınla evlenip ona mehir tayin etmeyen ve cinsî temas olmadan önce onu boşayan kimsenin o kadına mut'a vermesi icmâ ile vaciptir. Şayet mehir tayin ettikten sonra fakat temastan önce boşarsa, çoğunluğun kavline göre o kadına mut'a yoktur, belirlenen mehrin yarısı vardır.

وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُطَلَّقَةِ بَعْدَ الدُّخُولِ بِهَا فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا مُتْعَةَ لَهَا لِأَنَّهَا تَسْتَحِقُّ الْمَهْرَ وَهُوَ قَوْلُ أَصْحَابِ الرَّأْيِ وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهَا تَسْتَحِقُّ الْمُتْعَةَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى "وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ" (٢٤١-الْبَقَرَةِ) وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَبِهِ قَالَ عَطَاءٌ وَمُجَاهِدٌ وَالْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ لِأَنَّ اسْتِحْقَاقَهَا الْمَهْرَ بِمُقَابَلَةِ مَا أُتْلِفَ عَلَيْهَا مِنْ مَنْفَعَةِ الْبِضْعِ فَلَهَا الْمُتْعَةُ عَلَى وَحْشَةِ الْفِرَاقِ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَا مُتْعَةَ إِلَّا لِوَاحِدَةٍ وَهِيَ الْمُطَلَّقَةُ قَبْلَ الْفَرْضِ وَالْمَسِيسِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ إِلَّا لِوَاحِدَةٍ وَهِيَ الْمُطَلَّقَةُ بَعْدَ الْفَرْضِ قَبْلَ الْمَسِيسِ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ: لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ إِلَّا الَّتِي فُرِضَ لَهَا وَلَمْ يَمَسَّهَا زَوْجُهَا فَحَسْبُهَا نِصْفُ الْمَهْرِ.

Zifaftan sonra boşanan kadın hakkında ise ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, onun mehri hak etmesi sebebiyle mut'aya hakkı olmadığı görüşüne gitmiştir; bu, rey ehlinin kavlidir. Diğer bir grup ise Yüce Allah'ın: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ} “Boşanmış kadınların meşru bir şekilde mut'a (geçimlik) hakları vardır” (Bakara, 2/241) kavli gereğince mut'ayı hak ettiği görüşüne gitmiştir; bu, Abdullah b. Ömer'in kavlidir; Atâ, Mücâhid ve el-Kâsım b. Muhammed de bunu söylemiştir, eş-Şâfiî de bu görüşe meyletmiştir. Çünkü mehrin hak edilişi, kadının cinselliğinden yararlanma hakkının zayi edilmesi karşılığıdır; mut'a ise ayrılığın verdiği yalnızlık ve kırgınlığa karşılıktır. Birinci kavle göre sadece tek bir kadın için mut'a vardır, o da mehir tayin edilmeksizin ve temas vuku bulmaksızın boşanan kadındır. İkinci kavle göre ise tek bir kadın müstesna her boşanmış kadın için mut'a vardır; o da mehir tayin edildikten sonra temastan önce boşanan kadındır. Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: «Kendisine mehir tayin edilip de kocası dokunmamış olan kadın müstesna her boşanmış kadına mut'a vardır; böylesine mehrin yarısı yeterlidir.»

قَالَ الزُّهْرِيُّ: مُتْعَتَانِ يَقْضِي بِإِحْدَاهُمَا السُّلْطَانُ وَلَا يَقْضِي بِالْأُخْرَى بَلْ تَلْزَمُهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى.

ez-Zührî şöyle demiştir: "İki [türlü] mut'a vardır: Birine hâkim hükmeder, diğerine ise hükmetmez; bilakis o, kendisiyle Allah Teâlâ arasında ona terettüp eder (vacip olur)."

فَأَمَّا الَّتِي يَقْضِي بِهَا السُّلْطَانُ فَهِيَ الْمُطَلَّقَةُ قَبْلَ الْفَرْضِ وَالْمَسِيسِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} وَالَّتِي تَلْزَمُهُ فِيمَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا يَقْضِي بِهَا السُّلْطَانُ فَهِيَ الْمُطَلَّقَةُ بَعْدَ الْمَسِيسِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ}

Hâkimin hükmedeceği mut'a; mehir tayini ve temastan önce boşanan kadındır ki bu, Yüce Allah'ın: {حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ} “Bu, iyilik edenler üzerine bir borçtur” kavlidir. Kocaya kendiyle Allah Teâlâ arasında lazım gelen ve hâkimin hükmetmeyeceği mut'a ise temastan sonra boşanan kadındır ki bu da Yüce Allah'ın: {حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ} “Bu, sakınanlar üzerine bir borçtur” kavlidir.

وَذَهَبَ الْحَسَنُ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ إِلَى أَنَّ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةً سَوَاءٌ كَانَ قَبْلَ الْفَرْضِ وَالْمَسِيسِ أَوْ بَعْدَ الْفَرْضِ قَبْلَ الْمَسِيسِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: "وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ" (٢٤١-الْبَقَرَةِ) وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَحْزَابِ: "فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا" (٤٩-الْأَحْزَابِ) وَقَالَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى {لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} أَيْ أَوْ لَمْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُتْعَةُ غَيْرُ وَاجِبَةٍ وَالْأَمْرُ بِهَا أَمْرُ نَدْبٍ وَاسْتِحْبَابٍ.

el-Hasan ve Saîd b. Cübeyr ise, Yüce Allah'ın: {وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ} “Boşanmış kadınların meşru bir şekilde mut'a (geçimlik) hakları vardır” (Bakara, 2/241) kavli ve Ahzâb suresindeki: {فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا} “Onlara mut'alarını verin ve onları güzellikle serbest bırakın” (Ahzâb, 33/49) kavli gereğince, mehir tayini ve temastan önce olsun veya mehir tayininden sonra temastan önce olsun, boşanmış her kadın için mut'a bulunduğu görüşüne gitmişlerdir. Onlar, Yüce Allah'ın: {لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً} kavlinin manasının «yahut onlara bir mehir belirlemediğiniz takdirde» demek olduğunu söylemişlerdir. Bazıları ise şöyle demiştir: Mut'a vacip değildir; onunla ilgili emir nedb ve istihbap (tavsiye) emridir.

وَرُوِيَ أَنَّ رَجُلًا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَقَدْ دَخَلَ بِهَا فَخَاصَمَتْهُ إِلَى شُرَيْحٍ فِي الْمُتْعَةِ فَقَالَ شُرَيْحٌ: لَا تَأْبَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ وَلَا تَأْبَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُتَّقِينَ وَلَمْ يُجْبِرْهُ عَلَى ذَلِكَ.

Rivayet edildiğine göre bir adam zifafa girdiği karısını boşamıştı. Kadın mut'a hususunda kocasını Şüreyh'e dava etti. Bunun üzerine Şüreyh: «İyilik edenlerden olmaktan geri durma, sakınanlardan olmaktan da geri durma» dedi ve adamı buna zorlamadı.

وَاخْتَلَفُوا فِي قَدْرِ الْمُتْعَةِ فَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَعْلَاهَا خَادِمٌ وَأَوْسَطُهَا ثَلَاثَةُ أَثْوَابٍ، دِرْعٌ وَخِمَارٌ وَإِزَارٌ، وَدُونَ ذَلِكَ وِقَايَةٌ أَوْ شَيْءٌ مِنَ الْوَرِقِ وَبِهِ قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالزُّهْرِيُّ وَهَذَا مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، وَقَالَ: أَعْلَاهَا عَلَى الْمُوسِعِ خَادِمٌ وَأَوْسَطُهَا ثَوْبٌ وَأَقَلُّهَا أَقَلُّ مَا لَهُ ثَمَنٌ، وَحَسُنَ ثَلَاثُونَ دِرْهَمًا، وَطَلَّقَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ امْرَأَتَهُ وَحَمَّمَهَا جَارِيَةً سَوْدَاءَ أَيْ مَتَّعَهَا وَمَتَّعَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ﵁ امْرَأَةً لَهُ بِعَشَرَةِ آلَافِ دِرْهَمٍ فَقَالَتْ: "مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقٍ".

Mut'anın miktarı hususunda ihtilaf ettiler: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: En üstünü bir hizmetçi (köle/cariye), orta derecesi üç parça elbise (zırh/entari, başörtüsü ve izâr), bundan daha azı ise bir örtü yahut bir miktar gümüştür. eş-Şa'bî ve ez-Zührî de bunu söylemiştir; eş-Şâfiî'nin mezhebi de budur. O şöyle demiştir: En üstünü eli geniş olan için bir hizmetçi, ortası bir elbise, en azı ise kıymeti olan en asgari şeydir; otuz dirhem olması ise güzeldir. Abdurrahman b. Avf karısını boşadı ve ona mut'a olarak siyah bir cariye verdi. el-Hasan b. Ali radıyallâhu anhümâ da hanımlarından birini boşayıp ona on bin dirhem mut'a verdi; bunun üzerine kadın: «Ayrılan sevgiliden pek az bir geçimlik!» dedi.

وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀: مَبْلَغُهَا إِذَا اخْتَلَفَ الزَّوْجَانِ قَدْرُ نِصْفِ مَهْرِ مِثْلِهَا لَا يُجَاوَزُ وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُعْتَبَرُ حَالُ الزَّوْجِ فِي الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ، وَمِنْ حُكْمِ الْآيَةِ: أَنَّ مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً بَالِغَةً بِرِضَاهَا عَلَى غَيْرِ مَهْرٍ يَصِحُّ النِّكَاحُ، وَلِلْمَرْأَةِ مُطَالَبَتُهُ بِأَنْ يَفْرِضَ لَهَا صَدَاقًا، فَإِنْ دَخَلَ بِهَا قَبْلَ الْفَرْضِ فَلَهَا عَلَيْهِ مَهْرُ مِثْلِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الْفَرْضِ وَالدُّخُولِ فَلَهَا الْمُتْعَةُ، وَإِنْ مَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ الْفَرْضِ وَالدُّخُولِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَنَّهَا هَلْ تَسْتَحِقُّ الْمَهْرَ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا مَهْرَ لَهَا وَهُوَ قَوْلُ عَلَيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ كَمَا لَوْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الْفَرْضِ وَالدُّخُولِ وَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّ لَهَا الْمَهْرَ لِأَنَّ الْمَوْتَ كَالدُّخُولِ فِي تَقْرِيرِ الْمُسَمَّى كَذَلِكَ فِي إِيجَابِ مَهْرِ الْمِثْلِ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الْعَقْدِ مُسَمًّى وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَصْحَابِ الرَّأْيِ وَاحْتَجُّوا بِمَا رُوِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَلَمْ يَفْرِضْ لَهَا صَدَاقًا وَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا حَتَّى مَاتَ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: لَهَا صَدَاقُ نِسَائِهَا وَلَا وَكْسَ وَلَا شَطَطَ وَعَلَيْهَا الْعِدَّةُ وَلَهَا الْمِيرَاثُ فَقَامَ مَعْقِلُ بْنُ سِنَانٍ الْأَشْجَعِيُّ فَقَالَ: قَضَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي بَرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ امْرَأَةٍ مِنَّا مِثْلَ

Ebû Hanîfe rahimehullâh şöyle demiştir: Karı koca ihtilaf ettiğinde mut'anın miktarı emsal mehrin yarısı kadardır, bu miktar aşılmaz. Ayet, kocanın darlık ve genişlik durumunun dikkate alınacağına delalet eder. Ayetin hükümlerindendir ki: Bir kimse bâliğa bir kadınla onun rızasıyla mehir belirlemeksizin evlense nikâh sahihtir ve kadının, kocasından kendisine bir mehir tayin etmesini talep etme hakkı vardır. Şayet mehir tayininden önce onunla zifafa girerse, kadının koca üzerinde emsal mehir hakkı olur. Şayet mehir tayininden ve zifaftan önce onu boşarsa kadının mut'a hakkı olur. Şayet mehir tayininden ve zifaftan önce taraflardan biri ölürse, ilim ehli kadının mehri hak edip etmeyeceği hususunda ihtilaf etmiştir: Bir topluluk, tıpkı mehir tayininden ve zifaftan önce boşamış gibi onun mehir hakkı olmadığı görüşüne gitmiştir; bu, Ali, Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Ömer ve Abdullah b. Abbâs'ın kavlidir. Bir topluluk ise ölümün mehr-i müsemmâyı (belirlenen mehri) kesinleştirmede zifaf gibi olması hasebiyle, akitte mehir belirlenmemişse emsal mehri vacip kılmada da zifaf gibi olduğu gerekçesiyle kadının mehir hakkı olduğu görüşüne gitmiştir; bu, es-Sevrî ve rey ehlinin kavlidir. Onlar, Alkame'den, onun da İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiği şu hadisi delil getirdiler: İbn Mes'ûd'a, bir kadınla evlenip ona mehir belirlemeyen ve zifafa girmeden ölen bir adam hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: «Ona kendi akranı kadınların mehri vardır; ne eksik ne fazla verilir. Kadının iddet beklemesi gerekir ve mirastan da hakkı vardır.» Bunun üzerine Ma'kıl b. Sinân el-Eşcaî ayağa kalkıp: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bizden bir kadın olan Birva' bint Vâşık hakkında aynen

مَا قَضَيْتَ فَفَرِحَ بِهَا ابْنُ مَسْعُودٍ ﵁ .

senin hükmettiğin gibi hükmetti» dedi; İbn Mes'ûd radıyallâhu anh buna pek sevindi.

وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: فَإِنْ ثَبَتَ حَدِيثُ بَرْوَعَ بِنْتِ وَاشِقٍ فَلَا حُجَّةَ فِي قَوْلِ أَحَدٍ دُونَ قَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ وَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ فَلَا مَهْرَ لَهَا وَلَهَا الْمِيرَاثُ، وَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ: فِي حَدِيثِ بَرْوَعَ لَا يُقْبَلُ قَوْلُ أَعْرَابِيٍّ مِنْ أَشْجَعَ عَلَى كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Eğer Birva' bint Vâşık hadisi sabit ise, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünün yanında hiç kimsenin sözü delil olamaz. Şayet sabit değilse kadının mehir hakkı yoktur; fakat miras hakkı vardır. Ali ise Birva' hadisi hakkında: «Allah'ın Kitabı ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetine karşı Eşca' kabilesinden bir bedevînin sözü kabul edilmez» diyordu.

{وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٢٣٧) }

{ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Kendilerine mehir tayin etmiş olup da onlara dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır; ancak kadınların bağışlaması ya da nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır. Bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki lütuf ve iyiliği unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.”

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} هَذَا فِي الْمُطَلَّقَةِ بَعْدَ الْفَرْضِ قَبْلَ الْمَسِيسِ فَلَهَا نِصْفُ الْمَفْرُوضِ، وَإِنْ مَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ الْمَسِيسِ فَلَهَا كَمَالُ الْمَهْرِ الْمَفْرُوضِ، وَالْمُرَادُ بِالْمَسِّ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ: الْجِمَاعُ، وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَا لَوْ خَلَا الرَّجُلُ بِامْرَأَتِهِ ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فَذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ لَهَا إِلَّا نِصْفُ الصَّدَاقِ، وَلَا عِدَّةَ عَلَيْهَا لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَوْجَبَ بِالطَّلَاقِ قَبْلَ الْمَسِيسِ نِصْفَ الْمَهْرِ، وَلَمْ يُوجِبِ الْعِدَّةَ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَبِهِ قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀.

Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “Kendilerine mehir tayin etmiş olup da onlara dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı onlarındır” kavli; mehir belirlendikten sonra zifaftan önce boşanan kadın hakkındadır; ona belirlenen mehrin yarısı verilir. Şayet zifaftan önce taraflardan biri ölürse kadının belirlenen tam mehir hakkı olur. Ayette zikredilen mess (dokunma) ile kastedilen cima'dır. İlim ehli, bir adamın hanımıyla baş başa kalıp (halvet) sonra zifafa girmeden onu boşaması durumu hakkında ihtilaf etmiştir: Bir topluluk, Allah Teâlâ zifaftan önceki boşamada mehrin yarısını vacip kılıp iddeti vacip kılmadığı için kadına mehrin yarısından başka bir şey gerekmediğine ve ona iddet gerekmediğine hükmetmiştir; bu, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ve İbn Mes'ûd'un kavli olup Şâfiî rahimehullâh da bunu söylemiştir.